൪. ഉപാലിവഗ്ഗോ

൧. ഉപാലിസുത്തം

൩൧. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ, അത്ഥവസേ പടിച്ച തഥാഗതേന സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിട്ഠ’’ന്തി?

‘‘ദസ ഖോ, ഉപാലി, അത്ഥവസേ പടിച്ച തഥാഗതേന സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിട്ഠം. കതമേ ദസ? സങ്ഘസുട്ഠുതായ, സങ്ഘഫാസുതായ, ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായ, പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസുവിഹാരായ, ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായ, സമ്പരായികാനം ആസവാനം പടിഘാതായ, അപ്പസന്നാനം പസാദായ, പസന്നാനം ഭിയ്യോഭാവായ, സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ, വിനയാനുഗ്ഗഹായ – ഇമേ ഖോ, ഉപാലി, ദസ അത്ഥവസേ പടിച്ച തഥാഗതേന സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിട്ഠ’’ന്തി. പഠമം.

൨. പാതിമോക്ഖട്ഠപനാസുത്തം

൩൨. ‘‘കതി നു ഖോ, ഭന്തേ, പാതിമോക്ഖട്ഠപനാ’’തി? ‘‘ദസ ഖോ, ഉപാലി, പാതിമോക്ഖട്ഠപനാ. കതമേ ദസ? പാരാജികോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി, പാരാജികകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി, അനുപസമ്പന്നോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി, അനുപസമ്പന്നകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി, സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി, സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി, പണ്ഡകോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി, പണ്ഡകകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി, ഭിക്ഖുനിദൂസകോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി, ഭിക്ഖുനിദൂസകകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി – ഇമേ ഖോ, ഉപാലി, ദസ പാതിമോക്ഖട്ഠപനാ’’തി. ദുതിയം.

൩. ഉബ്ബാഹികാസുത്തം

൩൩. [ചൂളവ. ൨൩൧] ‘‘കതിഹി നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഉബ്ബാഹികായ സമ്മന്നിതബ്ബോ’’തി? ‘‘ദസഹി ഖോ, ഉപാലി, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഉബ്ബാഹികായ സമ്മന്നിതബ്ബോ. കതമേഹി ദസഹി? ഇധുപാലി, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി; പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ, യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം [സത്ഥാ സബ്യഞ്ജനാ (സീ.) ഏവമുപരിപി] കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സ പാതിമോക്ഖാനി വിത്ഥാരേന സ്വാഗതാനി ഹോന്തി സുവിഭത്താനി സുപ്പവത്തീനി സുവിനിച്ഛിതാനി സുത്തസോ അനുബ്യഞ്ജനസോ; വിനയേ ഖോ പന ഠിതോ ഹോതി അസംഹീരോ; പടിബലോ ഹോതി ഉഭോ അത്ഥപച്ചത്ഥികേ സഞ്ഞാപേതും പഞ്ഞാപേതും നിജ്ഝാപേതും പേക്ഖേതും പസാദേതും; അധികരണസമുപ്പാദവൂപസമകുസലോ ഹോതി – അധികരണം ജാനാതി; അധികരണസമുദയം ജാനാതി; അധികരണനിരോധം ജാനാതി; അധികരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ജാനാതി. ഇമേഹി ഖോ, ഉപാലി, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഉബ്ബാഹികായ സമ്മന്നിതബ്ബോ’’തി. തതിയം.

൪. ഉപസമ്പദാസുത്തം

൩൪. ‘‘കതിഹി നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ഉപസമ്പാദേതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ദസഹി ഖോ, ഉപാലി, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ഉപസമ്പാദേതബ്ബം. കതമേഹി ദസഹി? ഇധുപാലി, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി സുതധരോ സുതസന്നിചയോ, യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാസ്സ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; പാതിമോക്ഖം ഖോ പനസ്സ വിത്ഥാരേന സ്വാഗതം ഹോതി സുവിഭത്തം സുപ്പവത്തം സുവിനിച്ഛിതം സുത്തസോ അനുബ്യഞ്ജനസോ; പടിബലോ ഹോതി ഗിലാനം ഉപട്ഠാതും വാ ഉപട്ഠാപേതും വാ; പടിബലോ ഹോതി അനഭിരതിം വൂപകാസേതും വാ വൂപകാസാപേതും വാ; പടിബലോ ഹോതി ഉപ്പന്നം കുക്കുച്ചം ധമ്മതോ വിനോദേതും; പടിബലോ ഹോതി ഉപ്പന്നം ദിട്ഠിഗതം ധമ്മതോ വിവേചേതും; പടിബലോ ഹോതി അധിസീലേ സമാദപേതും; പടിബലോ ഹോതി അധിചിത്തേ സമാദപേതും; പടിബലോ ഹോതി അധിപഞ്ഞായ സമാദപേതും. ഇമേഹി ഖോ, ഉപാലി, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ ഉപസമ്പാദേതബ്ബ’’ന്തി. ചതുത്ഥം.

൫. നിസ്സയസുത്തം

൩൫. ‘‘കതിഹി നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ’’തി? ‘‘ദസഹി ഖോ, ഉപാലി, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ. കതമേഹി ദസഹി? ഇധുപാലി, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; പാതിമോക്ഖം ഖോ പനസ്സ വിത്ഥാരേന സ്വാഗതം ഹോതി സുവിഭത്തം സുപ്പവത്തം സുവിനിച്ഛിതം സുത്തസോ അനുബ്യഞ്ജനസോ; പടിബലോ ഹോതി ഗിലാനം ഉപട്ഠാതും വാ ഉപട്ഠാപേതും വാ; പടിബലോ ഹോതി അനഭിരതിം വൂപകാസേതും വാ വൂപകാസാപേതും വാ; പടിബലോ ഹോതി ഉപ്പന്നം കുക്കുച്ചം ധമ്മതോ വിനോദേതും; പടിബലോ ഹോതി ഉപ്പന്നം ദിട്ഠിഗതം ധമ്മതോ വിവേചേതും; പടിബലോ ഹോതി അധിസീലേ…പേ… അധിചിത്തേ… അധിപഞ്ഞായ സമാദപേതും. ഇമേഹി ഖോ, ഉപാലി, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ നിസ്സയോ ദാതബ്ബോ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സാമണേരസുത്തം

൩൬. ‘‘കതിഹി നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ സാമണേരോ ഉപട്ഠാപേതബ്ബോ’’തി? ‘‘ദസഹി ഖോ, ഉപാലി, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ സാമണേരോ ഉപട്ഠാപേതബ്ബോ. കതമേഹി ദസഹി? ഇധുപാലി, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; പാതിമോക്ഖം ഖോ പനസ്സ വിത്ഥാരേന സ്വാഗതം ഹോതി സുവിഭത്തം സുപ്പവത്തം സുവിനിച്ഛിതം സുത്തസോ അനുബ്യഞ്ജനസോ; പടിബലോ ഹോതി ഗിലാനം ഉപട്ഠാതും വാ ഉപട്ഠാപേതും വാ; പടിബലോ ഹോതി അനഭിരതിം വൂപകാസേതും വാ വൂപകാസാപേതും വാ; പടിബലോ ഹോതി ഉപ്പന്നം കുക്കുച്ചം ധമ്മതോ വിനോദേതും; പടിബലോ ഹോതി ഉപ്പന്നം ദിട്ഠിഗതം ധമ്മതോ വിവേചേതും; പടിബലോ ഹോതി അധിസീലേ സമാദപേതും; പടിബലോ ഹോതി അധിചിത്തേ സമാദപേതും; പടിബലോ ഹോതി അധിപഞ്ഞായ സമാദപേതും. ഇമേഹി ഖോ, ഉപാലി, ദസഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ സാമണേരോ ഉപട്ഠാപേതബ്ബോ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. സങ്ഘഭേദസുത്തം

൩൭. ‘‘‘സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘഭേദോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധുപാലി, ഭിക്ഖൂ അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേന്തി, ധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേന്തി, അവിനയം വിനയോതി ദീപേന്തി, വിനയം അവിനയോതി ദീപേന്തി, അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി. തേ ഇമേഹി ദസഹി വത്ഥൂഹി അവകസ്സന്തി അപകസ്സന്തി ആവേനി [ആവേനിം (ചൂളവ. ൩൫൨) ആവേണി, ആവേണികം (തത്ഥേവ അധോലിപി)] കമ്മാനി കരോന്തി ആവേനി പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതീ’’തി. സത്തമം.

൮. സങ്ഘസാമഗ്ഗീസുത്തം

൩൮. [ചൂളവ. ൩൫൩] ‘‘‘സങ്ഘസാമഗ്ഗീ സങ്ഘസാമഗ്ഗീ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ സമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധുപാലി, ഭിക്ഖൂ അധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേന്തി, ധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേന്തി, അവിനയം അവിനയോതി ദീപേന്തി, വിനയം വിനയോതി ദീപേന്തി, അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി. തേ ഇമേഹി ദസഹി വത്ഥൂഹി ന അവകസ്സന്തി ന അപകസ്സന്തി ന ആവേനി കമ്മാനി കരോന്തി ന ആവേനി പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഉപാലി, സങ്ഘോ സമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമആനന്ദസുത്തം

൩൯. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘഭേദോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂ അധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേന്തി, ധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേന്തി, അവിനയം വിനയോതി ദീപേന്തി…പേ… പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി. തേ ഇമേഹി ദസഹി വത്ഥൂഹി അവകസ്സന്തി അപകസ്സന്തി ആവേനി കമ്മാനി കരോന്തി ആവേനി പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി. ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ ഭിന്നോ ഹോതീ’’തി.

‘‘സമഗ്ഗം പന, ഭന്തേ, സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ കിം സോ പസവതീ’’തി? ‘‘കപ്പട്ഠികം, ആനന്ദ, കിബ്ബിസം പസവതീ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, കപ്പട്ഠികം കിബ്ബിസ’’ന്തി? ‘‘കപ്പം, ആനന്ദ, നിരയമ്ഹി പച്ചതീതി –

‘‘ആപായികോ നേരയികോ, കപ്പട്ഠോ സങ്ഘഭേദകോ;

വഗ്ഗരതോ അധമ്മട്ഠോ, യോഗക്ഖേമാ പധംസതി;

സങ്ഘം സമഗ്ഗം ഭിന്ദിത്വാ [ഭേത്വാന (സീ. സ്യാ.), ഭിത്വാന (ക.) ചൂളവ. ൩൫൪; ഇതിവു. ൧൮; കഥാവ. ൬൫൭] കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതീ’’തി. നവമം;

൧൦. ദുതിയആനന്ദസുത്തം

൪൦. ‘‘‘സങ്ഘസാമഗ്ഗീ സങ്ഘസാമഗ്ഗീ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ സമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി? ‘‘ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖൂ അധമ്മം അധമ്മോതി ദീപേന്തി, ധമ്മം ധമ്മോതി ദീപേന്തി, അവിനയം അവിനയോതി ദീപേന്തി, വിനയം വിനയോതി ദീപേന്തി, അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേന അഭാസിതം അലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേന ഭാസിതം ലപിതം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അനാചിണ്ണം തഥാഗതേന അനാചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, ആചിണ്ണം തഥാഗതേന ആചിണ്ണം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന അപഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി, പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേന പഞ്ഞത്തം തഥാഗതേനാതി ദീപേന്തി. തേ ഇമേഹി ദസഹി വത്ഥൂഹി ന അവകസ്സന്തി ന അപകസ്സന്തി ന ആവേനി കമ്മാനി കരോന്തി ന ആവേനി പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസന്തി. ഏത്താവതാ ഖോ, ആനന്ദ, സങ്ഘോ സമഗ്ഗോ ഹോതീ’’തി.

‘‘ഭിന്നം പന, ഭന്തേ, സങ്ഘം സമഗ്ഗം കത്വാ കിം സോ പസവതീ’’തി? ‘‘ബ്രഹ്മം, ആനന്ദ, പുഞ്ഞം പസവതീ’’തി. ‘‘കിം പന, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മം പുഞ്ഞ’’ന്തി? ‘‘കപ്പം, ആനന്ദ, സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീതി –

‘‘സുഖാ സങ്ഘസ്സ സാമഗ്ഗീ, സമഗ്ഗാനഞ്ച അനുഗ്ഗഹോ;

സമഗ്ഗരതോ ധമ്മട്ഠോ, യോഗക്ഖേമാ ന ധംസതി;

സങ്ഘം സമഗ്ഗം കത്വാന, കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീ’’തി. ദസമം;

ഉപാലിവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.