4. Catuttho paricchedo
Ekavidhādiniddeso
127. Ito paraṃ pavakkhāmi, nayamekavidhādikaṃ;
Ābhidhammikabhikkhūnaṃ, buddhiyā pana vuddhiyā.
128. Sabbamekavidhaṃ cittaṃ, vijānanasabhāvato;
Duvidhañca bhave cittaṃ, ahetukasahetuto.
129. Puññāpuññavipākā hi, kāme dasa ca pañca ca;
Kriyā tissoti sabbepi, aṭṭhārasa ahetukā.
130. Ekasattati sesāni, cittuppādā mahesinā;
Sahetukāti niddiṭṭhā, tādinā hetuvādinā.
131. Savatthukāvatthukato, tathobhayavasena ca;
Sabbaṃ vuttapakāraṃ tu, tividhaṃ hoti mānasaṃ.
132. Sabbo kāmavipāko ca, rūpe pañcadasāpi ca;
Ādimaggo situppādo, manodhātu kriyāpi ca.
133. Domanassadvayañcāpi, tecattālīsa mānasā;
Nuppajjanti vinā vatthuṃ, ekantena savatthukā.
134. Arūpāvacarapākā ca, ekantena avatthukā;
Dvācattālīsa sesāni, cittānubhayathā siyuṃ.
135. Ekekārammaṇaṃ cittaṃ, pañcārammaṇameva ca;
Chaḷārammaṇakañceti, evampi tividhaṃ siyā.
136. Viññāṇāni ca dvepañca, aṭṭha lokuttarāni ca;
Sabbaṃ mahaggatañceva, ṭhapetvābhiññamānasaṃ.
137. Tecattālīsa viññeyyā, ekekārammaṇā pana;
Manodhātuttayaṃ tattha, pañcārammaṇamīritaṃ.
138. Tecattālīsa sesāni, chaḷārammaṇikā matā;
Tathā ca tividhaṃ cittaṃ, kusalākusalādito.
139. Ahetuṃ ekahetuñca, dvihetuñca tihetukaṃ;
Evaṃ catubbidhaṃ cittaṃ, viññātabbaṃ vibhāvinā.
140. Heṭṭhā mayāpi niddiṭṭhā, aṭṭhārasa ahetukā;
Vicikicchuddhaccasaṃyuttaṃ, ekahetumudīritaṃ.
141. Kāme dvādasadhā puñña-vipākakriyato pana;
Dasadhākusalā cāti, bāvīsati duhetukā.
142. Kāme dvādasadhā puñña-vipākakriyato pana;
Sabbaṃ mahaggatañceva, appamāṇaṃ tihetukaṃ.
143. Rūpīriyāpathaviññatti-janakājanakādito;
Evañcāpi hi taṃ cittaṃ, hoti sabbaṃ catubbidhaṃ.
144. Dvādasākusalā tattha, kusalā kāmadhātuyā;
Tathā dasa kriyā kāme, abhiññāmānasaṃ dvayaṃ.
145. Samuṭṭhāpenti rūpāni, kappenti iriyāpathaṃ;
Janayanti ca viññattiṃ, ime dvattiṃsa mānasā.
146. Kusalā ca kriyā ceva, te mahaggatamānasā;
Aṭṭhānāsavacittāni, chabbīsati ca mānasā.
147. Samuṭṭhāpenti rūpāni, kappenti iriyāpathaṃ;
Copanaṃ na ca pāpenti, dvikiccā niyatā ime.
148. Ṭhapetvā dasa viññāṇe, vipākā dvīsu bhūmisu;
Kriyā ceva manodhātu, imānekūnavīsati.
149. Samuṭṭhāpenti rūpāni, na karontitaradvayaṃ;
Puna dvepañcaviññāṇā, vipākā ca arūpisu.
150. Sabbesaṃ sandhicittañca, cuticittañcārahato;
Na karonti tikiccāni, ime soḷasa mānasā.
151. Ekadviticatuṭṭhāna-pañcaṭṭhānapabhedato;
Pañcadhā cittamakkhāsi, pañcanimmalalocano.
152. Kusalākusalā sabbe, cittuppādā mahākriyā;
Mahaggatā kriyā ceva, cattāro phalamānasā.
153. Sabbeva pañcapaññāsa, nippapañcena satthunā;
Javanaṭṭhānatoyeva, ekaṭṭhāne niyāmitā.
154. Puna dvepañcaviññāṇā, dassane savane tathā;
Ghāyane sāyane ṭhāne, phusane paṭipāṭiyā.
155. Manodhātuttikaṃ ṭhāne, āvajjane paṭicchane;
Aṭṭhasaṭṭhi bhavantete, ekaṭṭhānikataṃ gatā.
156. Puna dviṭṭhānikaṃ nāma, cittadvayamudīritaṃ;
Somanassayutaṃ pañca-dvāre santīraṇaṃ siyā.
157. Tadārammaṇaṃ chadvāre, balavārammaṇe sati;
Tathā voṭṭhabbanaṃ hoti, pañcadvāresu voṭṭhabo.
158. Manodvāresu sabbesaṃ, hoti āvajjanaṃ pana;
Idaṃ dviṭṭhānikaṃ nāma, hoti cittadvayaṃ pana.
159. Paṭisandhibhavaṅgassa, cutiyā ṭhānato pana;
Mahaggatavipākā te, nava tiṭṭhānikā matā.
160. Aṭṭha kāmā mahāpākā, paṭisandhibhavaṅgato;
Tadārammaṇato ceva, cutiṭṭhānavasena ca.
161. Catuṭṭhānikacittāni, aṭṭha hontīti niddise;
Kusalākusalapākaṃ tu-pekkhāsahagatadvayaṃ.
162. Santīraṇaṃ bhave pañca-dvāre chadvārikesu ca;
Tadārammaṇataṃ yāti, balavārammaṇe sati.
163. Paṭisandhibhavaṅgānaṃ, cutiṭṭhānavasena ca;
Pañcaṭṭhānikacittanti, idaṃ dvayamudīritaṃ.
164. Pañcakiccaṃ dvayaṃ cittaṃ, catukiccaṃ panaṭṭhakaṃ;
Tikiccaṃ navakaṃ dve tu, dvikiccā sesamekakaṃ.
165. Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;
Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.
166. Chabbidhaṃ hoti taṃ channaṃ, viññāṇānaṃ pabhedato;
Sattadhā sattaviññāṇa-dhātūnaṃ tu pabhedato.
167. Ekekārammaṇaṃ chakkaṃ, pañcārammaṇabhedato;
Chaḷārammaṇato ceva, hoti aṭṭhavidhaṃ mano.
168. Tattha dvepañcaviññāṇā, honti ekekagocarā;
Rūpārammaṇikā dve tu, dve dve saddādigocarā.
169. Sabbaṃ mahaggataṃ cittaṃ, pañcābhiññāvivajjitaṃ;
Sabbaṃ lokuttarañceti, ekekārammaṇaṃ bhave.
170. Ekekārammaṇaṃ chakka-midaṃ ñeyyaṃ vibhāvinā;
Pañcārammaṇikaṃ nāma, manodhātuttayaṃ bhave.
171. Kāmāvacaracittāni, cattālīsaṃ tathekakaṃ;
Abhiññāni ca sabbāni, chaḷārammaṇikāniti.
172. Cittaṃ navavidhaṃ hoti, sattaviññāṇadhātusu;
Pacchimañca tidhā katvā, kusalākusalādito.
173. Puññāpuññavaseneva, vipākakriyabhedato;
Chasattatividho bhedo, manoviññāṇadhātuyā.
174. Manodhātuṃ dvidhā katvā, vipākakriyabhedato;
Navadhā pubbavuttehi, dasadhā hoti mānasaṃ.
175. Dhātudvayaṃ tidhā katvā, pacchimaṃ puna paṇḍito;
Ekādasavidhaṃ cittaṃ, hotīti paridīpaye.
176. Manoviññāṇadhātumpi, kusalākusalādito;
Catudhā vibhajitvāna, vade dvādasadhā ṭhitaṃ.
177. Bhave cuddasadhā cittaṃ, cuddasaṭṭhānabhedato;
Paṭisandhibhavaṅgassa, cutiyāvajjanassa ca.
178. Pañcannaṃ dassanādīnaṃ, sampaṭicchanacetaso;
Santīraṇassa voṭṭhabba-javanānaṃ vasena ca.
179. Tadārammaṇacittassa, tatheva ṭhānabhedato;
Evaṃ cuddasadhā cittaṃ, hotīti paridīpaye.
180. Bhūmipuggalanānātta-vasena ca pavattito;
Bahudhā panidaṃ cittaṃ, hotīti ca vibhāvaye.
181. Ekavidhādinaye panimasmiṃ,
Yo kusalo matimā idha bhikkhu;
Tassabhidhammagatā pana atthā,
Hatthagatāmalakā viya honti.
Iti abhidhammāvatāre ekavidhādiniddeso nāma
Catuttho paricchedo.