3. Mahāvaggo
1. Pabbajjāsuttaṃ
407. Pabbajjaṃ kittayissāmi, yathā pabbaji cakkhumā;
Yathā vīmaṃsamāno so, pabbajjaṃ samarocayi.
408. Sambādhoyaṃ gharāvāso, rajassāyatanaṃ iti;
Abbhokāsova pabbajjā, iti disvāna pabbaji.
409. Pabbajitvāna kāyena, pāpakammaṃ vivajjayi;
Vacīduccaritaṃ hitvā, ājīvaṃ parisodhayi.
410. Agamā rājagahaṃ buddho, magadhānaṃ giribbajaṃ;
Piṇḍāya abhihāresi, ākiṇṇavaralakkhaṇo.
411. Tamaddasā bimbisāro, pāsādasmiṃ patiṭṭhito;
Disvā lakkhaṇasampannaṃ, imamatthaṃ abhāsatha.
412. ‘‘Imaṃ bhonto nisāmetha, abhirūpo brahā suci;
Caraṇena ca sampanno, yugamattañca pekkhati.
413. ‘‘Okkhittacakkhu satimā, nāyaṃ nīcakulāmiva;
Rājadūtābhidhāvantu, kuhiṃ bhikkhu gamissati’’.
414. Te pesitā rājadūtā, piṭṭhito anubandhisuṃ;
Kuhiṃ gamissati bhikkhu, kattha vāso bhavissati.
415. Sapadānaṃ caramāno, guttadvāro susaṃvuto;
Khippaṃ pattaṃ apūresi, sampajāno paṭissato.
416. Piṇḍacāraṃ caritvāna, nikkhamma nagarā muni;
Paṇḍavaṃ abhihāresi, ettha vāso bhavissati.
417. Disvāna vāsūpagataṃ, tayo [tato (sī. pī.)] dūtā upāvisuṃ;
Tesu ekova [eko ca dūto (sī. syā. pī.)] āgantvā, rājino paṭivedayi.
418. ‘‘Esa bhikkhu mahārāja, paṇḍavassa puratthato [purakkhato (syā. ka.)];
Nisinno byagghusabhova, sīhova girigabbhare’’.
419. Sutvāna dūtavacanaṃ, bhaddayānena khattiyo;
Taramānarūpo niyyāsi, yena paṇḍavapabbato.
420. Sa yānabhūmiṃ yāyitvā, yānā oruyha khattiyo;
Pattiko upasaṅkamma, āsajja naṃ upāvisi.
421. Nisajja rājā sammodi, kathaṃ sāraṇīyaṃ tato;
Kathaṃ so vītisāretvā, imamatthaṃ abhāsatha.
422. ‘‘Yuvā ca daharo cāsi, paṭhamuppattiko [paṭhamuppattiyā (sī.), paṭhamuppattito (syā.)] susu;
Vaṇṇārohena sampanno, jātimā viya khattiyo.
423. ‘‘Sobhayanto anīkaggaṃ, nāgasaṅghapurakkhato;
Dadāmi bhoge bhuñjassu, jātiṃ akkhāhi pucchito’’.
424. ‘‘Ujuṃ janapado rāja, himavantassa passato;
Dhanavīriyena sampanno, kosalesu [kosalassa (syā. ka.)] niketino.
425. ‘‘Ādiccā [ādicco (ka.)] nāma gottena, sākiyā [sākiyo (ka.)] nāma jātiyā;
Tamhā kulā pabbajitomhi, na kāme abhipatthayaṃ.
426. ‘‘Kāmesvādīnavaṃ disvā, nekkhammaṃ daṭṭhu khemato;
Padhānāya gamissāmi, ettha me rañjatī mano’’ti.
Pabbajjāsuttaṃ paṭhamaṃ niṭṭhitaṃ.
2. Padhānasuttaṃ
427. ‘‘Taṃ maṃ padhānapahitattaṃ, nadiṃ nerañjaraṃ pati;
Viparakkamma jhāyantaṃ, yogakkhemassa pattiyā.
428. ‘‘Namucī karuṇaṃ vācaṃ, bhāsamāno upāgami;
‘Kiso tvamasi dubbaṇṇo, santike maraṇaṃ tava.
429. ‘‘‘Sahassabhāgo maraṇassa, ekaṃso tava jīvitaṃ;
Jīva bho jīvitaṃ seyyo, jīvaṃ puññāni kāhasi.
430. ‘‘‘Carato ca te brahmacariyaṃ, aggihuttañca jūhato;
Pahūtaṃ cīyate puññaṃ, kiṃ padhānena kāhasi.
431. ‘‘‘Duggo maggo padhānāya, dukkaro durabhisambhavo’’’;
Imā gāthā bhaṇaṃ māro, aṭṭhā buddhassa santike.
432. Taṃ tathāvādinaṃ māraṃ, bhagavā etadabravi;
‘‘Pamattabandhu pāpima, yenatthena [senatthena (?), attano atthena (aṭṭha. saṃvaṇṇanā)] idhāgato.
433. ‘‘Aṇumattopi [aṇumattenapi (sī. syā.)] puññena, attho mayhaṃ na vijjati;
Yesañca attho puññena, te māro vattumarahati.
434. ‘‘Atthi saddhā tathā [tato (sī. pī.), tapo (syā. ka.)] vīriyaṃ, paññā ca mama vijjati;
Evaṃ maṃ pahitattampi, kiṃ jīvamanupucchasi.
435. ‘‘Nadīnamapi sotāni, ayaṃ vāto visosaye;
Kiñca me pahitattassa, lohitaṃ nupasussaye.
436. ‘‘Lohite sussamānamhi, pittaṃ semhañca sussati;
Maṃsesu khīyamānesu, bhiyyo cittaṃ pasīdati;
Bhiyyo sati ca paññā ca, samādhi mama tiṭṭhati.
437. ‘‘Tassa mevaṃ viharato, pattassuttamavedanaṃ;
Kāmesu [kāme (sī. syā.)] nāpekkhate cittaṃ, passa sattassa suddhataṃ.
438. ‘‘Kāmā te paṭhamā senā, dutiyā arati vuccati;
Tatiyā khuppipāsā te, catutthī taṇhā pavuccati.
439. ‘‘Pañcamaṃ [pañcamī (sī. pī.)] thinamiddhaṃ te, chaṭṭhā bhīrū pavuccati;
Sattamī vicikicchā te, makkho thambho te aṭṭhamo.
440. ‘‘Lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso;
Yo cattānaṃ samukkaṃse, pare ca avajānati.
441. ‘‘Esā namuci te senā, kaṇhassābhippahārinī;
Na naṃ asūro jināti, jetvā ca labhate sukhaṃ.
442. ‘‘Esa muñjaṃ parihare, dhiratthu mama [ida (ka.)] jīvitaṃ;
Saṅgāme me mataṃ seyyo, yaṃ ce jīve parājito.
443. ‘‘Pagāḷhettha na dissanti, eke samaṇabrāhmaṇā;
Tañca maggaṃ na jānanti, yena gacchanti subbatā.
444. ‘‘Samantā dhajiniṃ disvā, yuttaṃ māraṃ savāhanaṃ;
Yuddhāya paccuggacchāmi, mā maṃ ṭhānā acāvayi.
445. ‘‘Yaṃ te taṃ nappasahati, senaṃ loko sadevako;
Taṃ te paññāya bhecchāmi [gacchāmi (sī.), vecchāmi (syā.), vajjhāmi (ka.)], āmaṃ pattaṃva asmanā [pakkaṃva amunā (ka.)].
446. ‘‘Vasīkaritvā [vasiṃ karitvā (bahūsu)] saṅkappaṃ, satiñca sūpatiṭṭhitaṃ;
Raṭṭhā raṭṭhaṃ vicarissaṃ, sāvake vinayaṃ puthū.
447. ‘‘Te appamattā pahitattā, mama sāsanakārakā;
Akāmassa [akāmā (ka.)] te gamissanti, yattha gantvā na socare’’.
448. ‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;
Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato.
449. ‘‘Medavaṇṇaṃva pāsāṇaṃ, vāyaso anupariyagā;
Apettha muduṃ [mudu (sī.)] vindema, api assādanā siyā.
450. ‘‘Aladdhā tattha assādaṃ, vāyasetto apakkami;
Kākova selamāsajja, nibbijjāpema gotamaṃ’’.
451. Tassa sokaparetassa, vīṇā kacchā abhassatha;
Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathāti.
Padhānasuttaṃ dutiyaṃ niṭṭhitaṃ.
3. Subhāsitasuttaṃ
Evaṃ me sutaṃ – eka samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –
‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, na dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu subhāsitaṃyeva bhāsati no dubbhāsitaṃ, dhammaṃyeva bhāsati no adhammaṃ, piyaṃyeva bhāsati no appiyaṃ, saccaṃyeva bhāsati no alikaṃ. Imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūna’’nti. Idamavoca bhagavā. Idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –
452. ‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo, dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;
Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ, saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti.
Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā, paṭibhāti maṃ sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca. Atha kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi –
453. ‘‘Tameva vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye;
Pare ca na vihiṃseyya, sā ve vācā subhāsitā.
454. ‘‘Piyavācameva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā;
Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyaṃ.
455. ‘‘Saccaṃ ve amatā vācā, esa dhammo sanantano;
Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.
456. ‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;
Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā’’ti.
Subhāsitasuttaṃ tatiyaṃ niṭṭhitaṃ.
4. Sundarikabhāradvājasuttaṃ
Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu viharati sundarikāya nadiyā tīre. Tena kho pana samayena sundarikabhāradvājo brāhmaṇo sundarikāya nadiyā tīre aggiṃ juhati, aggihuttaṃ paricarati. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo aggiṃ juhitvā aggihuttaṃ paricaritvā uṭṭhāyāsanā samantā catuddisā anuvilokesi – ‘‘ko nu kho imaṃ habyasesaṃ bhuñjeyyā’’ti? Addasā kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṃ avidūre aññatarasmiṃ rukkhamūle sasīsaṃ pārutaṃ nisinnaṃ; disvāna vāmena hatthena habyasesaṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena kamaṇḍaluṃ gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.
Atha kho bhagavā sundarikabhāradvājassa brāhmaṇassa padasaddena sīsaṃ vivari. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo – ‘‘muṇḍo ayaṃ bhavaṃ, muṇḍako ayaṃ bhava’’nti tatova puna nivattitukāmo ahosi. Atha kho sundarikabhāradvājassa brāhmaṇassa etadahosi – ‘‘muṇḍāpi hi idhekacce brāhmaṇā bhavanti, yaṃnūnāhaṃ upasaṅkamitvā jātiṃ puccheyya’’nti. Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘kiṃjacco bhava’’nti?
Atha kho bhagavā sundarikabhāradvājaṃ brāhmaṇaṃ gāthāhi ajjhabhāsi –
457. ‘‘Na brāhmaṇo nomhi na rājaputto, na vessāyano uda koci nomhi;
Gottaṃ pariññāya puthujjanānaṃ, akiñcano manta carāmi loke.
458. ‘‘Saṅghāṭivāsī agaho carāmi [agiho (ka. sī. pī.) ageho (katthaci)], nivuttakeso abhinibbutatto;
Alippamāno idha māṇavehi, akallaṃ maṃ brāhmaṇa pucchasi gottapañhaṃ’’.
459. ‘‘Pucchanti ve bho brāhmaṇā, brāhmaṇebhi saha brāhmaṇo no bhava’’nti.
460. ‘‘Brāhmaṇo hi ce tvaṃ brūsi, mañca brūsi abrāhmaṇaṃ;
Taṃ taṃ sāvittiṃ pucchāmi, tipadaṃ catuvīsatakkharaṃ.
461. ‘‘Kiṃ nissitā isayo manujā, khattiyā brāhmaṇā [paṭhamapādanto] devatānaṃ;
Yaññamakappayiṃsu puthū idha loke [dutiyapādanto (sī.)].
462. ‘‘Yadantagū vedagū yaññakāle, yassāhutiṃ labhe tassijjheti brūmi’’.
463. ‘‘Addhā hi tassa hutamijjhe, (iti brāhmaṇo)
Yaṃ tādisaṃ vedagumaddasāma;
Tumhādisānañhi adassanena, añño jano bhuñjati pūraḷāsaṃ’’.
464. ‘‘Tasmātiha tvaṃ brāhmaṇa atthena, atthiko upasaṅkamma puccha;
Santaṃ vidhūmaṃ anīghaṃ nirāsaṃ, appevidha abhivinde sumedhaṃ’’.
465. ‘‘Yaññe ratohaṃ bho gotama, yaññaṃ yiṭṭhukāmo nāhaṃ pajānāmi;
Anusāsatu maṃ bhavaṃ, yattha hutaṃ ijjhate brūhi me taṃ’’.
‘‘Tena hi tvaṃ, brāhmaṇa, odahassu sotaṃ; dhammaṃ te desessāmi –
466. ‘‘Mā jātiṃ pucchī caraṇañca puccha, kaṭṭhā have jāyati jātavedo;
Nīcākulīnopi munī dhitīmā, ājāniyo hoti hirīnisedho.
467. ‘‘Saccena danto damasā upeto, vedantagū vūsitabrahmacariyo;
Kālena tamhi habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho [puññapekho (sī. pī.)] yajetha.
468. ‘‘Ye kāme hitvā agahā caranti, susaññatattā tasaraṃva ujjuṃ;
Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.
469. ‘‘Ye vītarāgā susamāhitindriyā, candova rāhuggahaṇā pamuttā;
Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.
470. ‘‘Asajjamānā vicaranti loke, sadā satā hitvā mamāyitāni;
Kālena tesu habyaṃ pavecche, yo brāhmaṇo puññapekkho yajetha.
471. ‘‘Yo kāme hitvā abhibhuyyacārī, yo vedi jātīmaraṇassa antaṃ;
Parinibbuto udakarahadova sīto, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.
472. ‘‘Samo samehi visamehi dūre, tathāgato hoti anantapañño;
Anūpalitto idha vā huraṃ vā, tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.
473. ‘‘Yamhi na māyā vasati na māno, yo vītalobho amamo nirāso;
Panuṇṇakodho abhinibbutatto, yo brāhmaṇo sokamalaṃ ahāsi;
Tathāgato arahati pūraḷāsaṃ.