໘. ຈີວຣກ຺ຂນ຺ຘໂກ

໒໐໒. ຊີວກວຕ຺ຖຸ

໓໒໖. ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ ຣາຊຄເຫ ວິຫຣຕິ ເວຬຸວເນ ກລນ຺ທກນິວາເປ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລີ ອິທ຺ຘາ ເຈວ ໂຫຕິ ຜິຕາ [ຜີຕາ (ພຫູສຸ)] ຈ ພຫຸຊນາ ຈ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສາ ຈ ສຸຠິກ຺ຂາ ຈ; ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາທສຫສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາທສຕານິ ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາທາ; ສຕ຺ຕ ຈ ກູຏາຄາຣສຫສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ ຈ ກູຏາຄາຣສຕານິ ສຕ຺ຕ ຈ ກູຏາຄາຣານິ; ສຕ຺ຕ ຈ ອາຣາມສຫສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ ຈ ອາຣາມສຕານິ ສຕ຺ຕ ຈ ອາຣາມາ; ສຕ຺ຕ ຈ ໂປກ຺ຂຣຓີສຫສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ ຈ ໂປກ຺ຂຣຓີສຕານິ ສຕ຺ຕ ຈ ໂປກ຺ຂຣຓິໂຍ; ອມ຺ພປາລີ ຈ ຄຓິກາ ອຠິຣູປາ ໂຫຕິ ທສ຺ສນີຍາ ປາສາທິກາ ປຣມາຍ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາຍ ສມນ຺ນາຄຕາ, ປທກ຺ຂິຓາ [ປທກ຺ຂາ (ສ຺ຍາ.)] ນຈ຺ເຈ ຈ ຄີເຕ ຈ ວາທິເຕ ຈ, ອຠິສຏາ ອຕ຺ຖິການໍ ອຕ຺ຖິການໍ ມນຸສ຺ສານໍ ປຎ຺ຎາສາຍ ຈ ຣຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ; ຕາຍ ຈ ເວສາລີ ຠິຍ຺ໂຍໂສມຕ຺ຕາຍ ອຸປໂສຠຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເນຄໂມ ເວສາລິໍ ອຄມາສິ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເນຄໂມ ເວສາລິໍ ອິທ຺ຘຎ຺ເຈວ ຜິຕຎ຺ຈ ພຫຸຊນຎ຺ຈ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສຎ຺ຈ ສຸຠິກ຺ຂຎ຺ຈ; ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາທສຫສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາທສຕານິ ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາເທ; ສຕ຺ຕ ຈ ກູຏາຄາຣສຫສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ ຈ ກູຏາຄາຣສຕານິ ສຕ຺ຕ ຈ ກູຏາຄາຣານິ; ສຕ຺ຕ ຈ ອາຣາມສຫສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ ຈ ອາຣາມສຕານິ ສຕ຺ຕ ຈ ອາຣາເມ; ສຕ຺ຕ ຈ ໂປກ຺ຂຣຓີສຫສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ ຈ ໂປກ຺ຂຣຓີສຕານິ ສຕ຺ຕ ຈ ໂປກ຺ຂຣຓິໂຍ; ອມ຺ພປາລິຎ຺ຈ ຄຓິກໍ ອຠິຣູປໍ ທສ຺ສນີຍໍ ປາສາທິກໍ ປຣມາຍ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາຍ ສມນ຺ນາຄຕໍ, ປທກ຺ຂິຓໍ [ປທກ຺ຂໍ (ສ຺ຍາ.)] ນຈ຺ເຈ ຈ ຄີເຕ ຈ ວາທິເຕ ຈ, ອຠິສຏໍ ອຕ຺ຖິການໍ ອຕ຺ຖິການໍ ມນຸສ຺ສານໍ ປຎ຺ຎາສາຍ ຈ ຣຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິໍ, ຕາຍ ຈ ເວສາລິໍ ຠິຍ຺ໂຍໂສມຕ຺ຕາຍ ອຸປໂສຠນ຺ຕິໍ.

໓໒໗. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເນຄໂມ ເວສາລິຍໍ ຕໍ ກຣຓີຍໍ ຕີເຣຕ຺ວາ ປຸນເທວ ຣາຊຄຫໍ ປຈ຺ຈາຄຎ຺ຉິ. ເຍນ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ມາຄຘໍ ເສນິຍໍ ພິມ຺ພິສາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເວສາລີ, ເທວ, ອິທ຺ຘາ ເຈວ ຜິຕາ ຈ ພຫຸຊນາ ຈ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສາ ຈ ສຸຠິກ຺ຂາ ຈ; ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາທສຫສ຺ສານິ…ເປ… ຕາຍ ຈ ເວສາລີ ຠິຍ຺ໂຍໂສມຕ຺ຕາຍ ອຸປໂສຠຕິ. ສາຘຸ, ເທວ, ມຍມ຺ປິ ຄຓິກໍ ວຸຏ຺ຐາເປສ຺ສາມາ’’ຕິ [ວຸຏ຺ຐາເປຍ຺ຍາມ (ກ.)]. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ, ຕາທິສິໍ ກຸມາຣິໍ ຊານາຖ ຍໍ ຕຸມ຺ເຫ ຄຓິກໍ ວຸຏ຺ຐາເປຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣາຊຄເຫ ສາລວຕີ ນາມ ກຸມາຣີ ອຠິຣູປາ ໂຫຕິ ທສ຺ສນີຍາ ປາສາທິກາ ປຣມາຍ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາຍ ສມນ຺ນາຄຕາ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເນຄໂມ ສາລວຕິໍ ກຸມາຣິໍ ຄຓິກໍ ວຸຏ຺ຐາເປສິ. ອຖ ໂຂ ສາລວຕີ ຄຓິກາ ນຈິຣສ຺ເສວ ປທກ຺ຂິຓາ ອໂຫສິ ນຈ຺ເຈ ຈ ຄີເຕ ຈ ວາທິເຕ ຈ, ອຠິສຏາ ອຕ຺ຖິການໍ ອຕ຺ຖິການໍ ມນຸສ຺ສານໍ ປຏິສເຕນ ຈ ຣຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ອຖ ໂຂ ສາລວຕີ ຄຓິກາ ນຈິຣສ຺ເສວ ຄພ຺ຠິນີ ອໂຫສິ. ອຖ ໂຂ ສາລວຕິຍາ ຄຓິກາຍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອິຕ຺ຖີ ໂຂ ຄພ຺ຠິນີ ປຸຣິສານໍ ອມນາປາ. ສເຈ ມໍ ໂກຈິ ຊານິສ຺ສຕິ ສາລວຕີ ຄຓິກາ ຄພ຺ຠິນີຕິ, ສພ຺ໂພ ເມ ສກ຺ກາໂຣ ຠຎ຺ຊິສ຺ສຕິ [ປຣິຫາຍິສ຺ສຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ.)]. ຍໍນູນາຫໍ ຄິລານໍ ປຏິເວເທຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ສາລວຕີ ຄຓິກາ ໂທວາຣິກໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ມາ, ຠເຓ ໂທວາຣິກ, ໂກຈິ ປຸຣິໂສ ປາວິສິ. ໂຍ ຈ ມໍ ປຸຈ຺ຉຕິ, ‘ຄິລານາ’ຕິ ປຏິເວເທຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ອຍ຺ເຍ’’ຕິ ໂຂ ໂສ ໂທວາຣິໂກ ສາລວຕິຍາ ຄຓິກາຍ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ. ອຖ ໂຂ ສາລວຕີ ຄຓິກາ ຕສ຺ສ ຄພ຺ຠສ຺ສ ປຣິປາກມນ຺ວາຍ ປຸຕ຺ຕໍ ວິຊາຍິ. ອຖ ໂຂ ສາລວຕີ ຄຓິກາ ທາສິໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຫນ຺ທ, ເຊ, ອິມໍ ທາຣກໍ ກຕ຺ຕຣສຸປ຺ເປ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ນີຫຣິຕ຺ວາ ສງ຺ກາຣກູເຏ ຉຑ຺ເຑຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ອຍ຺ເຍ’’ຕິ ໂຂ ສາ ທາສີ ສາລວຕິຍາ ຄຓິກາຍ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຕໍ ທາຣກໍ ກຕ຺ຕຣສຸປ຺ເປ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ນີຫຣິຕ຺ວາ ສງ຺ກາຣກູເຏ ຉຑ຺ເຑສິ.

໓໒໘. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຠໂຍ ນາມ ຣາຊກຸມາໂຣ ກາລສ຺ເສວ ຣາຊຸປຏ຺ຐານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອທ຺ທສ ຕໍ ທາຣກໍ ກາເກຫິ ສມ຺ປຣິກິຓ຺ຓໍ, ທິສ຺ວານ ມນຸສ຺ເສ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ກິໍ ເອຕໍ, ຠເຓ, ກາເກຫິ ສມ຺ປຣິກິຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ທາຣໂກ, ເທວາ’’ຕິ. ‘‘ຊີວຕິ, ຠເຓ’’ຕິ? ‘‘ຊີວຕິ, ເທວາ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ, ຕໍ ທາຣກໍ ອມ຺ຫາກໍ ອນ຺ເຕປຸຣໍ ເນຕ຺ວາ ຘາຕີນໍ ເທຖ ໂປເສຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ເຕ ມນຸສ຺ສາ ອຠຍສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຕໍ ທາຣກໍ ອຠຍສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ອນ຺ເຕປຸຣໍ ເນຕ຺ວາ ຘາຕີນໍ ອທໍສຸ – ‘‘ໂປເສຖາ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ຊີວຕີຕິ ‘ຊີວໂກ’ຕິ ນາມໍ ອກໍສຸ. ກຸມາເຣນ ໂປສາປິໂຕຕິ ‘ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ’ຕິ ນາມໍ ອກໍສຸ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ນຈິຣສ຺ເສວ ວິຎ຺ຎຸຕໍ ປາປຸຓິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຍນ ອຠໂຍ ຣາຊກຸມາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຠຍໍ ຣາຊກຸມາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກາ ເມ, ເທວ, ມາຕາ, ໂກ ປິຕາ’’ຕິ? ‘‘ອຫມ຺ປິ ໂຂ ເຕ, ຠເຓ ຊີວກ, ມາຕຣໍ ນ ຊານາມິ; ອປິ ຈາຫໍ ເຕ ປິຕາ; ມຍາສິ [ມຍາປິ (ກ.)] ໂປສາປິໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອິມານິ ໂຂ ຣາຊກຸລານິ ນ ສຸກຣານິ ອສິປ຺ເປນ ອຸປຊີວິຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ສິປ຺ປໍ ສິກ຺ເຂຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ.

໓໒໙. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຕກ຺ກສິລາຍໍ [ຕກ຺ກສີລາຍໍ (ກ.)] ທິສາປາໂມກ຺ໂຂ ເວຊ຺ໂຊ ປຏິວສຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ອຠຍໍ ຣາຊກຸມາຣໍ ອນາປຸຈ຺ຉາ ເຍນ ຕກ຺ກສິລາ ເຕນ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ເຍນ ຕກ຺ກສິລາ, ເຍນ ເວຊ຺ໂຊ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕໍ ເວຊ຺ຊໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ອາຈຣິຍ, ສິປ຺ປໍ ສິກ຺ຂິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ ຊີວກ, ສິກ຺ຂສ຺ສູ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ພຫຸຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາຕິ ລຫຸຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ຈ ອຸປຘາເຣຕິ, ຄຫິຕຎ຺ຈສ຺ສ ນ ສມ຺ມຸສ຺ສຕິ [ນ ປມຸສ຺ສຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ.)]. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ວສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຫໍ, ໂຂ ພຫຸຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາມິ ລຫຸຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາມິ ສຸຏ຺ຐຸ ຈ ອຸປຘາເຣມິ, ຄຫິຕຎ຺ຈ ເມ ນ ສມ຺ມຸສ຺ສຕິ, ສຕ຺ຕ ຈ ເມ ວສ຺ສານິ ອຘີຍນ຺ຕສ຺ສ, ນຍິມສ຺ສ ສິປ຺ປສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ກທາ ອິມສ຺ສ ສິປ຺ປສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຍນ ໂສ ເວຊ຺ໂຊ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕໍ ເວຊ຺ຊໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຫໍ ໂຂ, ອາຈຣິຍ, ພຫຸຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາມິ ລຫຸຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫາມິ ສຸຏ຺ຐຸ ຈ ອຸປຘາເຣມິ, ຄຫິຕຎ຺ຈ ເມ ນ ສມ຺ມຸສ຺ສຕິ, ສຕ຺ຕ ຈ ເມ ວສ຺ສານິ ອຘີຍນ຺ຕສ຺ສ, ນຍິມສ຺ສ ສິປ຺ປສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ກທາ ອິມສ຺ສ ສິປ຺ປສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສຕີ’’ຕິ? ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ ຊີວກ, ຂຓິຕ຺ຕິໍ ອາທາຍ ຕກ຺ກສິລາຍ ສມນ຺ຕາ ໂຍຊນໍ ອາຫິຓ຺ຑິຕ຺ວາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອເຠສຊ຺ຊໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍາສິ ຕໍ ອາຫຣາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ອາຈຣິຍາ’’ຕິ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຕສ຺ສ ເວຊ຺ຊສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຂຓິຕ຺ຕິໍ ອາທາຍ ຕກ຺ກສິລາຍ ສມນ຺ຕາ ໂຍຊນໍ ອາຫິຓ຺ຑນ຺ໂຕ ນ ກິຎ຺ຈິ ອເຠສຊ຺ຊໍ ອທ຺ທສ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຍນ ໂສ ເວຊ຺ໂຊ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕໍ ເວຊ຺ຊໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອາຫິຓ຺ຑນ຺ໂຕມ຺ຫິ, ອາຈຣິຍ, ຕກ຺ກສິລາຍ ສມນ຺ຕາ ໂຍຊນໍ, ນ ກິຎ຺ຈິ [ອາຫິຓ຺ຏນ຺ໂຕ ນ ກິຎ຺ຈິ (ກ.)] ອເຠສຊ຺ຊໍ ອທ຺ທສ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ສຸສິກ຺ຂິໂຕສິ, ຠເຓ ຊີວກ. ອລໍ ເຕ ເອຕ຺ຕກໍ ຊີວິກາຍາ’’ຕິ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ປຣິຕ຺ຕໍ ປາເຖຍ຺ຍໍ ປາທາສິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຕໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ປາເຖຍ຺ຍໍ ອາທາຍ ເຍນ ຣາຊຄຫໍ ເຕນ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ຕໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ປາເຖຍ຺ຍໍ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ສາເກເຕ ປຣິກ຺ຂຍໍ ອຄມາສິ. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອິເມ ໂຂ ມຄ຺ຄາ ກນ຺ຕາຣາ ອປ຺ໂປທກາ ອປ຺ປຠກ຺ຂາ, ນ ສຸກຣາ ອປາເຖຍ຺ເຍນ ຄນ຺ຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ປາເຖຍ຺ຍໍ ປຣິເຍເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ.

ຊີວກວຕ຺ຖຸ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

໒໐໓. ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາວຕ຺ຖຸ

໓໓໐. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສາເກເຕ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາຍ ສຕ຺ຕວສ຺ສິໂກ ສີສາພາໂຘ ໂຫຕິ. ພຫູ ມຫນ຺ຕາ ມຫນ຺ຕາ ທິສາປາໂມກ຺ຂາ ເວຊ຺ຊາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນາສກ຺ຂິໍສຸ ອໂຣຄໍ ກາຕຸໍ. ພຫຸໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ອາທາຍ ອຄມໍສຸ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ສາເກຕໍ ປວິສິຕ຺ວາ ມນຸສ຺ເສ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ໂກ, ຠເຓ, ຄິລາໂນ, ກໍ ຕິກິຈ຺ຉາມີ’’ຕິ? ‘‘ເອຕິສ຺ສາ, ອາຈຣິຍ, ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາຍ ສຕ຺ຕວສ຺ສິໂກ ສີສາພາໂຘ; ຄຈ຺ຉ, ອາຈຣິຍ, ເສຏ຺ຐິຠຣິຍໍ ຕິກິຈ຺ຉາຫີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຍນ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ໂທວາຣິກໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠເຓ ໂທວາຣິກ, ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາຍ ປາວທ – ‘ເວຊ຺ໂຊ, ອຍ຺ເຍ, ອາຄໂຕ, ໂສ ຕໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ’’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ອາຈຣິຍາ’’ຕິ ໂຂ ໂສ ໂທວາຣິໂກ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເວຊ຺ໂຊ, ອຍ຺ເຍ, ອາຄໂຕ; ໂສ ຕໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ’’ຕິ. ‘‘ກີທິໂສ, ຠເຓ ໂທວາຣິກ, ເວຊ຺ໂຊ’’ຕິ? ‘‘ທຫຣໂກ, ອຍ຺ເຍ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ຠເຓ ໂທວາຣິກ, ກິໍ ເມ ທຫຣໂກ ເວຊ຺ໂຊ ກຣິສ຺ສຕິ? ພຫູ ມຫນ຺ຕາ ມຫນ຺ຕາ ທິສາປາໂມກ຺ຂາ ເວຊ຺ຊາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນາສກ຺ຂິໍສຸ ອໂຣຄໍ ກາຕຸໍ. ພຫຸໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ອາທາຍ ອຄມໍສູ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ໂສ ໂທວາຣິໂກ ເຍນ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ, ອາຈຣິຍ, ເອວມາຫ – ‘ອລໍ, ຠເຓ ໂທວາຣິກ, ກິໍ ເມ ທຫຣໂກ ເວຊ຺ໂຊ ກຣິສ຺ສຕິ? ພຫູ ມຫນ຺ຕາ ມຫນ຺ຕາ ທິສາປາໂມກ຺ຂາ ເວຊ຺ຊາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນາສກ຺ຂິໍສຸ ອໂຣຄໍ ກາຕຸໍ. ພຫຸໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ອາທາຍ ອຄມໍສູ’’’ຕິ. ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠເຓ ໂທວາຣິກ, ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາຍ ປາວທ – ‘ເວຊ຺ໂຊ, ອຍ຺ເຍ, ເອວມາຫ – ມາ ກິຣ, ອຍ຺ເຍ, ປຸເຣ ກິຎ຺ຈິ ອທາສິ. ຍທາ ອໂຣຄາ ອໂຫສິ ຕທາ ຍໍ ອິຈ຺ເຉຍ຺ຍາສິ ຕໍ ທຊ຺ເຊຍ຺ຍາສີ’’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ອາຈຣິຍາ’’ຕິ ໂຂ ໂສ ໂທວາຣິໂກ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເວຊ຺ໂຊ, ອຍ຺ເຍ, ເອວມາຫ – ‘ມາ ກິຣ, ອຍ຺ເຍ, ປຸເຣ ກິຎ຺ຈິ ອທາສິ. ຍທາ ອໂຣຄາ ອໂຫສິ ຕທາ ຍໍ ອິຈ຺ເຉຍ຺ຍາສິ ຕໍ ທຊ຺ເຊຍ຺ຍາສີ’’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ ໂທວາຣິກ, ເວຊ຺ໂຊ ອາຄຈ຺ຉຕູ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ອຍ຺ເຍ’’ຕິ ໂຂ ໂສ ໂທວາຣິໂກ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາຍ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ຕໍ, ອາຈຣິຍ, ປກ຺ໂກສຕີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຍນ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາຍ ວິກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ປສເຕນ, ອຍ຺ເຍ, ສປ຺ປິນາ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ປສຕໍ ສປ຺ປິໍ ທາເປສິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຕໍ ປສຕໍ ສປ຺ປິໍ ນານາເຠສຊ຺ເຊຫິ ນິປ຺ປຈິຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍໍ ມຎ຺ຈເກ ອຸຕ຺ຕານໍ ນິປາເຕຕ຺ວາ [ນິປຊ຺ຊາເປຕ຺ວາ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ນຕ຺ຖຸໂຕ ອທາສິ. ອຖ ໂຂ ຕໍ ສປ຺ປິໍ ນຕ຺ຖຸໂຕ ທິນ຺ນໍ ມຸຂໂຕ ອຸຄ຺ຄຎ຺ຉິ. ອຖ ໂຂ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ປຏິຄ຺ຄເຫ ນິຏ຺ຐຸຠິຕ຺ວາ ທາສິໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຫນ຺ທ, ເຊ, ອິມໍ ສປ຺ປິໍ ປິຈຸນາ ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ [ອຈ຺ຉຣິຍໍ ວຕ ໂຠ (ສ຺ຍາ.)] ຍາວ ລູຂາຍໍ ຆຣຓີ, ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມ ອິມໍ ຉຑ຺ຑນີຍຘມ຺ມໍ ສປ຺ປິໍ ປິຈຸນາ ຄາຫາເປສ຺ສຕິ. ພຫຸການິ ຈ ເມ ມຫຄ຺ຆານິ [ມຫຄ຺ຆານິ ມຫຄ຺ຆານິ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ເຠສຊ຺ຊານິ ອຸປຄຕານິ. ກິມ຺ປິ ມາຍໍ ກິຎ຺ຈິ [ກຎ຺ຈິ (ສ຺ຍາ.)] ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ທສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ວິກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກິສ຺ສ ຕ຺ວໍ, ອາຈຣິຍ, ວິມໂນສີ’’ຕິ? ອິຘ ເມ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ ຍາວ ລູຂາຍໍ ຘຣຓີ, ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມ ອິມໍ ຉຑ຺ຑນີຍຘມ຺ມໍ ສປ຺ປິໍ ປິຈຸນາ ຄາຫາເປສ຺ສຕິ. ພຫຸການິ ຈ ເມ ມຫຄ຺ຆານິ ສຊ຺ຊານິ ອຸປຄຕານິ. ກິມ຺ປິ ມາຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ທສ຺ສຕີ’’ຕິ. ‘‘ມຍໍ ໂຂ, ອາຈຣິຍ, ອາຄາຣິກາ ນາມ ອຸປຊານາເມຕສ຺ສ ສໍຍມສ຺ສ. ວຣເມຕໍ ສປ຺ປິ ທາສານໍ ວາ ກມ຺ມກຣານໍ ວາ ປາທພ຺ຠຎ຺ຊນໍ ວາ ປທີປກຣເຓ ວາ ອາສິຕ຺ຕໍ. ມາ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ອາຈຣິຍ, ວິມໂນ ອໂຫສິ. ນ ເຕ ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ ຫາຍິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາຍ ສຕ຺ຕວສ຺ສິກໍ ສີສາພາຘໍ ເອເກເນວ ນຕ຺ຖຸກມ຺ເມນ ອປກຑ຺ຒິ. ອຖ ໂຂ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ອໂຣຄາ ສມານາ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຫສ຺ສານິ ປາທາສິ. ປຸຕ຺ໂຕ – ມາຕາ ເມ ອໂຣຄາ ຐິຕາຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຫສ຺ສານິ ປາທາສິ. ສຸຓິສາ – ສສ຺ສຸ ເມ ອໂຣຄາ ຐິຕາຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຫສ຺ສານິ ປາທາສິ. ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ – ຠຣິຍາ ເມ ອໂຣຄາ ຐິຕາຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຫສ຺ສານິ ປາທາສິ ທາສຎ຺ຈ ທາສິຎ຺ຈ ອສ຺ສຣຖຎ຺ຈ.

ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຕານິ ໂສຬສສຫສ຺ສານິ ອາທາຍ ທາສຎ຺ຈ ທາສິຎ຺ຈ ອສ຺ສຣຖຎ຺ຈ ເຍນ ຣາຊຄຫໍ ເຕນ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ເຍນ ຣາຊຄຫໍ ເຍນ ອຠໂຍ ຣາຊກຸມາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຠຍໍ ຣາຊກຸມາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິທໍ ເມ, ເທວ, ປຐມກມ຺ມໍ ໂສຬສສຫສ຺ສານິ ທາໂສ ຈ ທາສີ ຈ ອສ຺ສຣໂຖ ຈ. ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ເມ ເທໂວ ໂປສາວນິກ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອລໍ, ຠເຓ ຊີວກ; ຕຸຍ຺ຫເມວ ໂຫຕຸ. ອມ຺ຫາກຎ຺ເຎວ ອນ຺ເຕປຸເຣ ນິເວສນໍ ມາເປຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ອຠຍສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ອຠຍສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ອນ຺ເຕປຸເຣ ນິເວສນໍ ມາເປສິ.

ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາວຕ຺ຖຸ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

໒໐໔. ພິມ຺ພິສາຣຣາຊວຕ຺ຖຸ

໓໓໑. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ເສນິຍສ຺ສ ພິມ຺ພິສາຣສ຺ສ ຠຄນ຺ທລາພາໂຘ ໂຫຕິ. ສາຏກາ ໂລຫິເຕນ ມກ຺ຂິຍນ຺ຕິ. ເທວິໂຍ ທິສ຺ວາ ອຸປ຺ປຓ຺ເຑນ຺ຕິ – ‘‘ອຸຕຸນີ ທານິ ເທໂວ, ປຸປ຺ຜໍ ເທວສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ນ ຈິຣໍ [ນຈິຣສ຺ເສວ (ສ຺ຍາ.)] ເທໂວ ວິຊາຍິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເຕນ ຣາຊາ ມງ຺ກຸ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ອຠຍໍ ຣາຊກຸມາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ໂຂ, ຠເຓ ອຠຍ, ຕາທິໂສ ອາພາໂຘ, ສາຏກາ ໂລຫິເຕນ ມກ຺ຂິຍນ຺ຕິ, ເທວິໂຍ ມໍ ທິສ຺ວາ ອຸປ຺ປຓ຺ເຑນ຺ຕິ – ‘ອຸຕຸນີ ທານິ ເທໂວ, ປຸປ຺ຜໍ ເທວສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ນ ຈິຣໍ ເທໂວ ວິຊາຍິສ຺ສຕີ’ຕິ. ອິງ຺ຆ, ຠເຓ ອຠຍ, ຕາທິສໍ ເວຊ຺ຊໍ ຊານາຫິ ໂຍ ມໍ ຕິກິຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ. ‘‘ອຍໍ, ເທວ, ອມ຺ຫາກໍ ຊີວໂກ ເວຊ຺ໂຊ ຕຣຸໂຓ ຠທ຺ຣໂກ. ໂສ ເທວໍ ຕິກິຈ຺ຉິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ ອຠຍ, ຊີວກໍ ເວຊ຺ຊໍ ອາຓາເປຫິ; ໂສ ມໍ ຕິກິຈ຺ຉິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອຠໂຍ ຣາຊກຸມາໂຣ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠເຓ ຊີວກ, ຣາຊານໍ ຕິກິຈ຺ຉາຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ອຠຍສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ນເຂນ ເຠສຊ຺ຊໍ ອາທາຍ ເຍນ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ມາຄຘໍ ເສນິຍໍ ພິມ຺ພິສາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອາພາຘໍ ເຕ, ເທວ, ປສ຺ສາມາ’’ຕິ [ປສ຺ສາມີຕິ (ສ຺ຍາ.)]. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ເສນິຍສ຺ສ ພິມ຺ພິສາຣສ຺ສ ຠຄນ຺ທລາພາຘໍ ເອເກເນວ ອາເລເປນ ອປກຑ຺ຒິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ອໂຣໂຄ ສມາໂນ ປຎ຺ຈ ອິຕ຺ຖິສຕານິ ສພ຺ພາລງ຺ກາຣໍ ຠູສາເປຕ຺ວາ ໂອມຸຎ຺ຈາເປຕ຺ວາ ປຸຎ຺ຊໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເອຕໍ, ຠເຓ ຊີວກ, ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອິຕ຺ຖິສຕານໍ ສພ຺ພາລງ຺ກາຣໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ໂຫຕູ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ເທວ, ອຘິກາຣໍ ເມ ເທໂວ ສຣຕູ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ ຊີວກ, ມໍ ອຸປຏ຺ຐຫ, ອິຕ຺ຖາຄາຣຎ຺ຈ, ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ເສນິຍສ຺ສ ພິມ຺ພິສາຣສ຺ສ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ.

ພິມ຺ພິສາຣຣາຊວຕ຺ຖຸ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

໒໐໕. ຣາຊຄຫເສຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸ

໓໓໒. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣາຊຄຫກສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ສຕ຺ຕວສ຺ສິໂກ ສີສາພາໂຘ ໂຫຕິ. ພຫູ ມຫນ຺ຕາ ມຫນ຺ຕາ ທິສາປາໂມກ຺ຂາ ເວຊ຺ຊາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນາສກ຺ຂິໍສຸ ອໂຣຄໍ ກາຕຸໍ. ພຫຸໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ອາທາຍ ອຄມໍສຸ. ອປິ ຈ, ເວຊ຺ເຊຫິ ປຈ຺ຈກ຺ຂາໂຕ ໂຫຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ເວຊ຺ຊາ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ປຎ຺ຈມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ເວຊ຺ຊາ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ສຕ຺ຕມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫກສ຺ສ ເນຄມສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຍໍ ໂຂ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ພຫູປກາໂຣ ຣຎ຺ໂຎ ເຈວ ເນຄມສ຺ສ ຈ. ອປິ ຈ, ເວຊ຺ເຊຫິ ປຈ຺ຈກ຺ຂາໂຕ. ເອກຈ຺ເຈ ເວຊ຺ຊາ ເອວມາຫໍສຸ – ‘ປຎ຺ຈມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີ’ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ເວຊ຺ຊາ ເອວມາຫໍສຸ – ‘ສຕ຺ຕມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີ’ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ຣຎ຺ໂຎ ຊີວໂກ ເວຊ຺ໂຊ ຕຣຸໂຓ ຠທ຺ຣໂກ. ຍໍນູນ ມຍໍ ຣາຊານໍ ຊີວກໍ ເວຊ຺ຊໍ ຍາເຈຍ຺ຍາມ ເສຏ຺ຐິໍ ຄຫປຕິໍ ຕິກິຈ຺ຉິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊຄຫໂກ ເນຄໂມ ເຍນ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ມາຄຘໍ ເສນິຍໍ ພິມ຺ພິສາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຍໍ, ເທວ, ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ພຫູປກາໂຣ ເທວສ຺ສ ເຈວ ເນຄມສ຺ສ ຈ; ອປິ ຈ, ເວຊ຺ເຊຫິ ປຈ຺ຈກ຺ຂາໂຕ. ເອກຈ຺ເຈ ເວຊ຺ຊາ ເອວມາຫໍສຸ – ປຎ຺ຈມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ເວຊ຺ຊາ ເອວມາຫໍສຸ – ສຕ຺ຕມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີຕິ. ສາຘຸ ເທໂວ ຊີວກໍ ເວຊ຺ຊໍ ອາຓາເປຕຸ ເສຏ຺ຐິໍ ຄຫປຕິໍ ຕິກິຈ຺ຉິຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠເຓ ຊີວກ, ເສຏ຺ຐິໍ ຄຫປຕິໍ ຕິກິຈ຺ຉາຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ເສນິຍສ຺ສ ພິມ຺ພິສາຣສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ວິກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິໍ ຄຫປຕິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສເຈ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ອໂຣໂຄ ຠເວຍ຺ຍາສິ [ສຈາຫໍ ຕໍ ຄຫປຕິ ອໂຣຄາເປຍ຺ຍໍ (ສີ.), ສຈາຫໍ ຕໍ ຄຫປຕິ ອໂຣຄໍ ກເຣຍ຺ຍໍ (ສ຺ຍາ.)] ກິໍ ເມ ອສ຺ສ ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ’’ຕິ? ‘‘ສພ຺ພໍ ສາປເຕຍ຺ຍຎ຺ຈ ເຕ, ອາຈຣິຍ, ໂຫຕຸ, ອຫຎ຺ຈ ເຕ ທາໂສ’’ຕິ. ‘‘ສກ຺ຂິສ຺ສສິ ປນ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ເອເກນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ສກ຺ໂກມຫໍ, ອາຈຣິຍ, ເອເກນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ສກ຺ຂິສ຺ສສິ ປນ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ທຸຕິເຍນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ສກ຺ໂກມຫໍ, ອາຈຣິຍ, ທຸຕິເຍນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ສກ຺ຂິສ຺ສສິ ປນ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ອຸຕ຺ຕາໂນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ສກ຺ໂກມຫໍ, ອາຈຣິຍ, ອຸຕ຺ຕາໂນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເສຏ຺ຐິໍ ຄຫປຕິໍ ມຎ຺ຈເກ ນິປາເຕຕ຺ວາ [ນິປຊ຺ຊາເປຕ຺ວາ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ມຎ຺ຈເກ [ມຎ຺ຈເກນ (ສີ.)] ສມ຺ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ສີສຈ຺ຉວິໍ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາ [ຜາເລຕ຺ວາ (ສີ.)] ສິພ຺ພິນິໍ ວິນາເມຕ຺ວາ ທ຺ເວ ປາຓເກ ນີຫຣິຕ຺ວາ ມຫາຊນສ຺ສ ທສ຺ເສສິ – ‘‘ປສ຺ສຖຍ຺ເຍ [ປສ຺ເສສ຺ຍາຖ (ສີ.), ປສ຺ສຖ (ສ຺ຍາ.), ປສ຺ສຖຍ຺ໂຍ (ກ.)], ອິເມ ທ຺ເວ ປາຓເກ, ເອກໍ ຂຸທ຺ທກໍ ເອກໍ ມຫລ຺ລກໍ. ເຍ ເຕ ອາຈຣິຍາ ເອວມາຫໍສຸ – ປຎ຺ຈມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີຕິ – ເຕຫາຍໍ ມຫລ຺ລໂກ ປາຓໂກ ທິຏ຺ໂຐ. ປຎ຺ຈມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄໍ ປຣິຍາທິຍິສ຺ສຕິ. ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄສ຺ສ ປຣິຍາທານາ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕິ. ສຸທິຏ຺ໂຐ ເຕຫິ ອາຈຣິເຍຫິ. ເຍ ເຕ ອາຈຣິຍາ ເອວມາຫໍສຸ – ສຕ຺ຕມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີຕິ – ເຕຫາຍໍ ຂຸທ຺ທໂກ ປາຓໂກ ທິຏ຺ໂຐ. ສຕ຺ຕມໍ ທິວສໍ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ຄຫປຕິສ຺ສ ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄໍ ປຣິຍາທິຍິສ຺ສຕິ. ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄສ຺ສ ປຣິຍາທານາ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕິ. ສຸທິຏ຺ໂຐ ເຕຫິ ອາຈຣິເຍຫີ’’ຕິ. ສິພ຺ພິນິໍ ສມ຺ປຏິປາເຏຕ຺ວາ ສີສຈ຺ຉວິໍ ສິພ຺ພິຕ຺ວາ ອາເລປໍ ອທາສິ. ອຖ ໂຂ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ສຕ຺ຕາຫສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ນາຫໍ, ອາຈຣິຍ, ສກ຺ໂກມິ ເອເກນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ນນຸ ເມ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ປຏິສ຺ສຸຓິ – ສກ຺ໂກມຫໍ, ອາຈຣິຍ, ເອເກນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ສຈ຺ຈາຫໍ, ອາຈຣິຍ, ປຏິສ຺ສຸຓິໍ, ອປາຫໍ ມຣິສ຺ສາມິ, ນາຫໍ ສກ຺ໂກມິ ເອເກນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ທຸຕິເຍນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊາຫີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ສຕ຺ຕາຫສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ນາຫໍ, ອາຈຣິຍ, ສກ຺ໂກມິ ທຸຕິເຍນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ນນຸ ເມ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ປຏິສ຺ສຸຓິ – ສກ຺ໂກມຫໍ, ອາຈຣິຍ, ທຸຕິເຍນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ສຈ຺ຈາຫໍ, ອາຈຣິຍ, ປຏິສ຺ສຸຓິໍ, ອປາຫໍ ມຣິສ຺ສາມິ, ນາຫໍ, ອາຈຣິຍ, ສກ຺ໂກມິ ທຸຕິເຍນ ປສ຺ເສນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ອຸຕ຺ຕາໂນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊາຫີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ສຕ຺ຕາຫສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ນາຫໍ, ອາຈຣິຍ, ສກ຺ໂກມິ ອຸຕ຺ຕາໂນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ນນຸ ເມ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ປຏິສ຺ສຸຓິ – ສກ຺ໂກມຫໍ, ອາຈຣິຍ, ອຸຕ຺ຕາໂນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ສຈ຺ຈາຫໍ, ອາຈຣິຍ, ປຏິສ຺ສຸຓິໍ, ອປາຫໍ ມຣິສ຺ສາມິ, ນາຫໍ ສກ຺ໂກມິ ອຸຕ຺ຕາໂນ ສຕ຺ຕມາເສ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຫໍ ເຈ ຕໍ, ຄຫປຕິ, ນ ວເທຍ຺ຍໍ, ເອຕ຺ຕກມ຺ປິ ຕ຺ວໍ ນ ນິປຊ຺ເຊຍ຺ຍາສິ, ອປິ ຈ ປຏິກຈ຺ເຈວ ມຍາ ຎາໂຕ – ຕີຫິ ສຕ຺ຕາເຫຫິ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ອໂຣໂຄ ຠວິສ຺ສຕີຕິ. ອຸຏ຺ເຐຫິ, ຄຫປຕິ, ອໂຣໂຄສິ. ຊານາສິ ກິໍ ເມ ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ’’ຕິ? ‘‘ສພ຺ພໍ ສາປເຕຍ຺ຍຎ຺ຈ ເຕ, ອາຈຣິຍ, ໂຫຕຸ, ອຫຎ຺ຈ ເຕ ທາໂສ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ຄຫປຕິ, ມາ ເມ ຕ຺ວໍ ສພ຺ພໍ ສາປເຕຍ຺ຍໍ ອທາສິ, ມາ ຈ ເມ ທາໂສ. ຣຎ຺ໂຎ ສຕສຫສ຺ສໍ ເທຫິ, ມຍ຺ຫໍ ສຕສຫສ຺ສ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ເສຏ຺ຐິ ຄຫປຕິ ອໂຣໂຄ ສມາໂນ ຣຎ຺ໂຎ ສຕສຫສ຺ສໍ ອທາສິ, ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ສຕສຫສ຺ສໍ.

ຣາຊຄຫເສຏ຺ຐິວຕ຺ຖຸ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

໒໐໖. ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ

໓໓໓. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ພາຣາຓເສຍ຺ຍກສ຺ສ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ໂມກ຺ຂຈິກາຍ ກີຬນ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ຕຄຓ຺ຐາພາໂຘ ໂຫຕິ, ເຍນ ຍາຄຸປິ ປີຕາ ນ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ຠຸຕ຺ຕໍ ນ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຸຈ຺ຈາໂຣປິ ປສ຺ສາໂວປິ ນ ປຄຸໂຓ. ໂສ ເຕນ ກິໂສ ໂຫຕິ ລູໂຂ ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓ ອຸປ຺ປຓ຺ຑຸປ຺ປຓ຺ຑຸກຊາໂຕ ຘມນິສນ຺ຖຕຄຕ຺ໂຕ. ອຖ ໂຂ ພາຣາຓເສຍ຺ຍກສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ໂຂ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕາທິໂສ ອາພາໂຘ, ເຍນ ຍາຄຸປິ ປີຕາ ນ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ຠຸຕ຺ຕໍ ນ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຸຈ຺ຈາໂຣປິ ປສ຺ສາໂວປິ ນ ປຄຸໂຓ. ໂສ ເຕນ ກິໂສ ລູໂຂ ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓ ອຸປ຺ປຓ຺ຑຸປ຺ປຓ຺ຑຸກຊາໂຕ ຘມນິສນ຺ຖຕຄຕ຺ໂຕ. ຍໍນູນາຫໍ ຣາຊຄຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ຊີວກໍ ເວຊ຺ຊໍ ຍາເຈຍ຺ຍໍ ປຸຕ຺ຕໍ ເມ ຕິກິຈ຺ຉິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ພາຣາຓເສຍ຺ຍໂກ ເສຏ຺ຐິ ຣາຊຄຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຍນ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ມາຄຘໍ ເສນິຍໍ ພິມ຺ພິສາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ໂຂ, ເທວ, ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕາທິໂສ ອາພາໂຘ, ເຍນ ຍາຄຸປິ ປີຕາ ນ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ຠຸຕ຺ຕໍ ນ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຸຈ຺ຈາໂຣປິ ປສ຺ສາໂວປິ ນ ປຄຸໂຓ. ໂສ ເຕນ ກິໂສ ລູໂຂ ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓ ອຸປ຺ປຓ຺ຑຸປ຺ປຓ຺ຑຸກຊາໂຕ ຘມນິສນ຺ຖຕຄຕ຺ໂຕ. ສາຘຸ ເທໂວ ຊີວກໍ ເວຊ຺ຊໍ ອາຓາເປຕຸ ປຸຕ຺ຕໍ ເມ ຕິກິຈ຺ຉິຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠເຓ ຊີວກ, ພາຣາຓສິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ພາຣາຓເສຍ຺ຍກໍ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕໍ ຕິກິຈ຺ຉາຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ເສນິຍສ຺ສ ພິມ຺ພິສາຣສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ພາຣາຓສິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຍນ ພາຣາຓເສຍ຺ຍໂກ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ພາຣາຓເສຍ຺ຍກສ຺ສ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຊນໍ ອຸສ຺ສາເຣຕ຺ວາ ຕິໂຣກຣຓິຍໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຖມ຺ເຠ ອຸພ຺ພນ຺ຘິຕ຺ວາ [ອຸປນິພນ຺ຘິຕ຺ວາ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ຠຣິຍໍ ປຸຣໂຕ ຐເປຕ຺ວາ ອຸທຣຈ຺ຉວິໍ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາ ອນ຺ຕຄຓ຺ຐິໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ຠຣິຍາຍ ທສ຺ເສສິ – ‘‘ປສ຺ສ ເຕ ສາມິກສ຺ສ ອາພາຘໍ, ອິມິນາ ຍາຄຸປິ ປີຕາ ນ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ຠຸຕ຺ຕໍ ນ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຸຈ຺ຈາໂຣປິ ປສ຺ສາໂວປິ ນ ປຄຸໂຓ; ອິມິນາຍໍ ກິໂສ ລູໂຂ ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓ ອຸປ຺ປຓ຺ຑຸປ຺ປຓ຺ຑຸກຊາໂຕ ຘມນິສນ຺ຖຕຄຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອນ຺ຕຄຓ຺ຐິໍ ວິນິເວເຐຕ຺ວາ ອນ຺ຕານິ ປຏິປເວເສຕ຺ວາ ອຸທຣຈ຺ຉວິໍ ສິພ຺ພິຕ຺ວາ ອາເລປໍ ອທາສິ. ອຖ ໂຂ ພາຣາຓເສຍ຺ຍໂກ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ນຈິຣສ຺ເສວ ອໂຣໂຄ ອໂຫສິ. ອຖ ໂຂ ພາຣາຓເສຍ຺ຍໂກ ເສຏ຺ຐິ ‘ປຸຕ຺ໂຕ ເມ ອໂຣໂຄ ຐິໂຕ’ຕິ [ອໂຣຄາປິໂຕຕິ (ສີ.)] ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ໂສຬສສຫສ຺ສານິ ປາທາສິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຕານິ ໂສຬສສຫສ຺ສານິ ອາທາຍ ປຸນເທວ ຣາຊຄຫໍ ປຈ຺ຈາຄຎ຺ຉິ.

ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

໒໐໗. ປຊ຺ໂຊຕຣາຊວຕ຺ຖຸ

໓໓໔. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣຎ຺ໂຎ [ອຸຊ຺ເຊນິຍໍ ຣຎ຺ໂຎ (ສ຺ຍາ.)] ປຊ຺ໂຊຕສ຺ສ ປຓ຺ຑຸໂຣຄາພາໂຘ ໂຫຕິ. ພຫູ ມຫນ຺ຕາ ມຫນ຺ຕາ ທິສາປາໂມກ຺ຂາ ເວຊ຺ຊາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ນາສກ຺ຂິໍສຸ ອໂຣຄໍ ກາຕຸໍ. ພຫຸໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ອາທາຍ ອຄມໍສຸ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປຊ຺ໂຊໂຕ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ເສນິຍສ຺ສ ພິມ຺ພິສາຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ທູຕໍ ປາເຫສິ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ໂຂ ຕາທິໂສ ອາພາໂຘ, ສາຘຸ ເທໂວ ຊີວກໍ ເວຊ຺ຊໍ ອາຓາເປຕຸ, ໂສ ມໍ ຕິກິຈ຺ຉິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠເຓ ຊີວກ; ອຸຊ຺ເຊນິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ປຊ຺ໂຊຕໍ ຕິກິຈ຺ຉາຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ເສນິຍສ຺ສ ພິມ຺ພິສາຣສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ອຸຊ຺ເຊນິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຍນ ຣາຊາ ປຊ຺ໂຊໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ປຊ຺ໂຊຕສ຺ສ ວິກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ປຊ຺ໂຊຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສປ຺ປິໍ ເທຫິ [ອິທໍ ປທທ຺ວຍໍ ສີ. ສ຺ຍາ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ນຕ຺ຖິ], ສປ຺ປິໍ ເທວ, ນິປ຺ປຈິສ຺ສາມິ. ຕໍ ເທໂວ ປິວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ຠເຓ ຊີວກ, ຍໍ ເຕ ສກ຺ກາ ວິນາ ສປ຺ປິນາ ອໂຣຄໍ ກາຕຸໍ ຕໍ ກໂຣຫິ. ເຊຄຸຈ຺ຉໍ ເມ ສປ຺ປິ, ປຏິກູລ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອິມສ຺ສ ໂຂ ຣຎ຺ໂຎ ຕາທິໂສ ອາພາໂຘ, ນ ສກ຺ກາ ວິນາ ສປ຺ປິນາ ອໂຣຄໍ ກາຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ສປ຺ປິໍ ນິປ຺ປເຈຍ຺ຍໍ ກສາວວຓ຺ຓໍ ກສາວຄນ຺ຘໍ ກສາວຣສ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ນານາເຠສຊ຺ເຊຫິ ສປ຺ປິໍ ນິປ຺ປຈິ ກສາວວຓ຺ຓໍ ກສາວຄນ຺ຘໍ ກສາວຣສໍ. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອິມສ຺ສ ໂຂ ຣຎ຺ໂຎ ສປ຺ປິ ປີຕໍ ປຣິຓາເມນ຺ຕໍ ອຸທ຺ເທກໍ ທສ຺ສຕິ. ຈຓ຺ໂຑຍໍ ຣາຊາ ຆາຕາເປຍ຺ຍາປິ ມໍ. ຍໍນູນາຫໍ ປຏິກຈ຺ເຈວ ອາປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຍນ ຣາຊາ ປຊ຺ໂຊໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ປຊ຺ໂຊຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມຍໍ ໂຂ, ເທວ, ເວຊ຺ຊາ ນາມ ຕາທິເສນ ມຸຫຸຕ຺ເຕນ ມູລານິ ອຸທ຺ຘຣາມ ເຠສຊ຺ຊານິ ສໍຫຣາມ. ສາຘຸ ເທໂວ ວາຫນາຄາເຣສຸ ຈ ທ຺ວາເຣສຸ ຈ ອາຓາເປຕຸ – ເຍນ ວາຫເນນ ຊີວໂກ ອິຈ຺ຉຕິ ເຕນ ວາຫເນນ ຄຈ຺ຉຕຸ, ເຍນ ທ຺ວາເຣນ ອິຈ຺ຉຕິ ເຕນ ທ຺ວາເຣນ ຄຈ຺ຉຕຸ, ຍໍ ກາລໍ ອິຈ຺ຉຕິ ຕໍ ກາລໍ ຄຈ຺ຉຕຸ, ຍໍ ກາລໍ ອິຈ຺ຉຕິ ຕໍ ກາລໍ ປວິສຕູ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປຊ຺ໂຊໂຕ ວາຫນາຄາເຣສຸ ຈ ທ຺ວາເຣສຸ ຈ ອາຓາເປສິ – ‘‘ເຍນ ວາຫເນນ ຊີວໂກ ອິຈ຺ຉຕິ ເຕນ ວາຫເນນ ຄຈ຺ຉຕຸ, ເຍນ ທ຺ວາເຣນ ອິຈ຺ຉຕິ ເຕນ ທ຺ວາເຣນ ຄຈ຺ຉຕຸ, ຍໍ ກາລໍ ອິຈ຺ຉຕິ ຕໍ ກາລໍ ຄຈ຺ຉຕຸ, ຍໍ ກາລໍ ອິຈ຺ຉຕິ ຕໍ ກາລໍ ປວິສຕູ’’ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ປຊ຺ໂຊຕສ຺ສ ຠທ຺ທວຕິກາ ນາມ ຫຕ຺ຖິນິກາ ປຎ຺ຎາສໂຍຊນິກາ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຣຎ຺ໂຎ ປຊ຺ໂຊຕສ຺ສ ສປ຺ປິໍ [ຕໍ ສປ຺ປິໍ (ສ຺ຍາ.)] ອຸປນາເມສິ – ‘‘ກສາວໍ ເທໂວ ປິວຕູ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຣາຊານໍ ປຊ຺ໂຊຕໍ ສປ຺ປິໍ ປາເຍຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖິສາລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠທ຺ທວຕິກາຍ ຫຕ຺ຖິນິກາຍ ນຄຣມ຺ຫາ ນິປ຺ປຕິ.

ອຖ ໂຂ ຣຎ຺ໂຎ ປຊ຺ໂຊຕສ຺ສ ຕໍ ສປ຺ປິ ປີຕໍ ປຣິຓາເມນ຺ຕໍ ອຸທ຺ເທກໍ ອທາສິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປຊ຺ໂຊໂຕ ມນຸສ຺ເສ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ທຸຏ຺ເຐນ, ຠເຓ, ຊີວເກນ ສປ຺ປິໍ ປາຍິໂຕມ຺ຫິ. ເຕນ ຫິ, ຠເຓ, ຊີວກໍ ເວຊ຺ຊໍ ວິຈິນຖາ’’ຕິ. ‘‘ຠທ຺ທວຕິກາຍ, ເທວ, ຫຕ຺ຖິນິກາຍ ນຄຣມ຺ຫາ ນິປ຺ປຕິໂຕ’’ຕິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ປຊ຺ໂຊຕສ຺ສ ກາໂກ ນາມ ທາໂສ ສຏ຺ຐິໂຍຊນິໂກ ໂຫຕິ, ອມນຸສ຺ເສນ ປຏິຈ຺ຈ ຊາໂຕ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປຊ຺ໂຊໂຕ ກາກໍ ທາສໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ຠເຓ ກາກ, ຊີວກໍ ເວຊ຺ຊໍ ນິວຕ຺ເຕຫິ – ຣາຊາ ຕໍ, ອາຈຣິຍ, ນິວຕ຺ຕາເປຕີຕິ. ເອເຕ ໂຂ, ຠເຓ ກາກ, ເວຊ຺ຊາ ນາມ ພຫຸມາຍາ. ມາ ຈສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ປຏິຄ຺ຄເຫສີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ກາໂກ ທາໂສ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ໂກສມ຺ພິຍໍ ສມ຺ຠາເວສິ

ປາຕຣາສໍ ກໂຣນ຺ຕໍ. ອຖ ໂຂ ກາໂກ ທາໂສ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຣາຊາ ຕໍ, ອາຈຣິຍ, ນິວຕ຺ຕາເປຕີ’’ຕິ. ‘‘ອາຄເມຫິ, ຠເຓ ກາກ, ຍາວ ຠຸຎ຺ຊາມ [ຠຸຎ຺ຊາມິ (ສີ. ສ຺ຍາ.)]. ຫນ຺ທ, ຠເຓ ກາກ, ຠຸຎ຺ຊສ຺ສູ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ອາຈຣິຍ, ຣຎ຺ຎາມ຺ຫິ ອາຓຕ຺ໂຕ – ເອເຕ ໂຂ, ຠເຓ ກາກ, ເວຊ຺ຊາ ນາມ ພຫຸມາຍາ, ມາ ຈສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ປຏິຄ຺ຄເຫສີ’’ຕິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ນເຂນ ເຠສຊ຺ຊໍ ໂອລຸມ຺ເປຕ຺ວາ ອາມລກຎ຺ຈ ຂາທຕິ ປານີຍຎ຺ຈ ປິວຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ກາກໍ ທາສໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຫນ຺ທ, ຠເຓ ກາກ, ອາມລກຎ຺ຈ ຂາທ ປານີຍຎ຺ຈ ປິວສ຺ສູ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ກາໂກ ທາໂສ – ອຍໍ ໂຂ ເວຊ຺ໂຊ ອາມລກຎ຺ຈ ຂາທຕິ ປານີຍຎ຺ຈ ປິວຕິ, ນ ອຣຫຕິ ກິຎ຺ຈິ ປາປກໍ ໂຫຕຸນ຺ຕິ – ອຸປຑ຺ຒາມລກຎ຺ຈ ຂາທິ ປານີຍຎ຺ຈ ອປາຍິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ອຸປຑ຺ຒາມລກໍ ຂາທິຕໍ ຕຕ຺ເຖວ ນິຈ຺ຉາເຣສິ. ອຖ ໂຂ ກາໂກ ທາໂສ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຕ຺ຖິ ເມ, ອາຈຣິຍ, ຊີວິຕ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ມາ, ຠເຓ ກາກ, ຠາຍິ, ຕ຺ວໍ ເຈວ ອໂຣໂຄ ຠວິສ຺ສສິ ຣາຊາ ຈ. ຈຓ຺ໂຑ ໂສ ຣາຊາ ຆາຕາເປຍ຺ຍາປິ ມໍ, ເຕນາຫໍ ນ ນິວຕ຺ຕາມີ’’ຕິ ຠທ຺ທວຕິກໍ ຫຕ຺ຖິນິກໍ ກາກສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເທຕ຺ວາ ເຍນ ຣາຊຄຫໍ ເຕນ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ເຍນ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ເສນິໂຍ ພິມ຺ພິສາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ເສນິຍສ຺ສ ພິມ຺ພິສາຣສ຺ສ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ, ຠເຓ ຊີວກ, ອກາສິ ຍມ຺ປິ ນ ນິວຕ຺ໂຕ, ຈຓ຺ໂຑ ໂສ ຣາຊາ ຆາຕາເປຍ຺ຍາປິ ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປຊ຺ໂຊໂຕ ອໂຣໂຄ ສມາໂນ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ທູຕໍ ປາເຫສິ – ‘‘ອາຄຈ຺ຉຕຸ ຊີວໂກ, ວຣໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ອຍ຺ໂຍ [ເທວ (ສ຺ຍາ.)], ອຘິກາຣໍ ເມ ເທໂວ ສຣຕູ’’ຕິ.

ປຊ຺ໂຊຕຣາຊວຕ຺ຖຸ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

໒໐໘. ສິເວຍ຺ຍກທຸສ຺ສຍຸຄກຖາ

໓໓໕. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ປຊ຺ໂຊຕສ຺ສ ສິເວຍ຺ຍກໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ – ພຫູນໍ [ພຫຸນ຺ນໍ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ທຸສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄສຕານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄສຫສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄສຕສຫສ຺ສານໍ ອຄ຺ຄຎ຺ຈ ເສຏ຺ຐຎ຺ຈ ໂມກ຺ຂຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕມຎ຺ຈ ປວຣຎ຺ຈ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປຊ຺ໂຊໂຕ ຕໍ ສິເວຍ຺ຍກໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ປາເຫສິ. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອິທໍ ໂຂ ເມ ສິເວຍ຺ຍກໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ ຣຎ຺ຎາ ປຊ຺ໂຊເຕນ ປຫິຕໍ – ພຫູນໍ ທຸສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄສຕານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄສຫສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄສຕສຫສ຺ສານໍ ອຄ຺ຄຎ຺ຈ ເສຏ຺ຐຎ຺ຈ ໂມກ຺ຂຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕມຎ຺ຈ ປວຣຎ຺ຈ. ນຍິທໍ ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ປຈ຺ຈາຣຫຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ເຕນ ຠຄວຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ, ຣຎ຺ຎາ ວາ ມາຄເຘນ ເສນິເຍນ ພິມ຺ພິສາເຣນາ’’ຕິ.

ສິເວຍ຺ຍກທຸສ຺ສຍຸຄກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໐໙. ສມຕ຺ຕິໍສວິເຣຈນກຖາ

໓໓໖. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວໂຕ ກາໂຍ ໂທສາຠິສນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ໂທສາຠິສນ຺ໂນ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາໂຍ. ອິຈ຺ຉຕິ ຕຖາຄໂຕ ວິເຣຈນໍ ປາຕຸ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ເຍນ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂທສາຠິສນ຺ໂນ ໂຂ, ອາວຸໂສ ຊີວກ, ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາໂຍ. ອິຈ຺ຉຕິ ຕຖາຄໂຕ ວິເຣຈນໍ ປາຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ ອານນ຺ທ, ຠຄວໂຕ ກາຍໍ ກຕິປາຫໍ ສິເນເຫຖາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວໂຕ ກາຍໍ ກຕິປາຫໍ ສິເນເຫຕ຺ວາ ເຍນ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສິນິທ຺ໂຘ ໂຂ, ອາວຸໂສ ຊີວກ, ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາໂຍ. ຍສ຺ສ ທານິ ກາລໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ນ ໂຂ ເມຕໍ ປຕິຣູປໍ ໂຍຫໍ ຠຄວໂຕ ໂອຬາຣິກໍ ວິເຣຈນໍ ທເທຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ຕີຓິ ອຸປ຺ປລຫຕ຺ຖານິ ນານາເຠສຊ຺ເຊຫິ ປຣິຠາເວຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອກໍ ອຸປ຺ປລຫຕ຺ຖໍ ຠຄວໂຕ ອຸປນາເມສິ – ‘‘ອິມໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ປຐມໍ ອຸປ຺ປລຫຕ຺ຖໍ ອຸປສິງ຺ຆຕຸ. ອິທໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕີ’’ຕິ. ທຸຕິຍໍ ອຸປ຺ປລຫຕ຺ຖໍ ຠຄວໂຕ ອຸປນາເມສິ – ‘‘ອິມໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ທຸຕິຍໍ ອຸປ຺ປລຫຕ຺ຖໍ ອຸປສິງ຺ຆຕຸ. ອິທໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຕຕິຍໍ ອຸປ຺ປລຫຕ຺ຖໍ ຠຄວໂຕ ອຸປນາເມສິ – ‘‘ອິມໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຕຕິຍໍ ອຸປ຺ປລຫຕ຺ຖໍ ອຸປສິງ຺ຆຕຸ. ອິທໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ຠຄວໂຕ ສມຕ຺ຕິໍສາຍ ວິເຣຈນໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຠຄວໂຕ ສມຕ຺ຕິໍສາຍ ວິເຣຈນໍ ທຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ພຫິ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກາ ນິກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ມຍາ ໂຂ ຠຄວໂຕ ສມຕ຺ຕິໍສາຍ ວິເຣຈນໍ ທິນ຺ນໍ. ໂທສາຠິສນ຺ໂນ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາໂຍ. ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສມຕ຺ຕິໍສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕິ, ເອກູນຕ຺ຕິໍສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕິ. ອປິ ຈ, ຠຄວາ ວິຣິຕ຺ໂຕ ນຫາຍິສ຺ສຕິ. ນຫາຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສກິໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕິ. ເອວໍ ຠຄວໂຕ ສມຕ຺ຕິໍສາຍ ວິເຣຈນໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ເຈຕສາ ເຈໂຕປຣິວິຕກ຺ກມຎ຺ຎາຍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິຘານນ຺ທ, ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ພຫິ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກາ ນິກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘ມຍາ ໂຂ ຠຄວໂຕ ສມຕ຺ຕິໍສາຍ ວິເຣຈນໍ ທິນ຺ນໍ. ໂທສາຠິສນ຺ໂນ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາໂຍ. ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສມຕິໍສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕິ, ເອກູນຕິໍສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕິ. ອປິ ຈ, ຠຄວາ ວິຣິຕ຺ໂຕ ນຫາຍິສ຺ສຕິ. ນຫາຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສກິໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕິ. ເອວໍ ຠຄວໂຕ ສມຕ຺ຕິໍສາຍ ວິເຣຈນໍ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ. ເຕນ ຫານນ຺ທ, ອຸຓ຺ໂຫທກໍ ປຏິຍາເທຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວໂຕ ປຏິສ຺ສຸຓິຕ຺ວາ ອຸຓ຺ໂຫທກໍ ປຏິຍາເທສິ.

ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ວິຣິຕ຺ໂຕ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ’’ຕິ? ‘‘ວິຣິຕ຺ໂຕມ຺ຫິ, ຊີວກາ’’ຕິ. ອິຘ ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ພຫິ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກາ ນິກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ມຍາ ໂຂ ຠຄວໂຕ ສມຕ຺ຕິໍສາຍ ວິເຣຈນໍ ທິນ຺ນໍ. ໂທສາຠິສນ຺ໂນ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາໂຍ. ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສມຕ຺ຕິໍສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕິ, ເອກູນຕ຺ຕິໍສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕິ. ອປິ ຈ, ຠຄວາ ວິຣິຕ຺ໂຕ ນຫາຍິສ຺ສຕິ. ນຫາຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສກິໍ ວິເຣເຈສ຺ສຕິ. ເອວໍ ຠຄວໂຕ ສມຕ຺ຕິໍສາຍ ວິເຣຈນໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ນຫາຍຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ, ນຫາຍຕຸ ສຸຄໂຕຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຸຓ຺ໂຫທກໍ ນຫາຍິ. ນຫາຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສກິໍ ວິເຣເຈສິ. ເອວໍ ຠຄວໂຕ ສມຕ຺ຕິໍສາຍ ວິເຣຈນໍ ອໂຫສິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍາວ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ກາໂຍ ປກຕຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ອລໍ [ອຫໍ ຕາວ ຍູສປິຓ຺ຏປາເຕນາຕິ (ສີ.), ອລໍ ຍູສປິຓ຺ຏເກນາຕິ (ສ຺ຍາ.)] ຍູສປິຓ຺ຑປາເຕນາ’’ຕິ.

ສມຕ຺ຕິໍສວິເຣຈນກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໑໐. ວຣຍາຈນາກຖາ

໓໓໗. ອຖ ໂຂ ຠຄວໂຕ ກາໂຍ ນຈິຣສ຺ເສວ ປກຕຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຕໍ ສິເວຍ຺ຍກໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ ອາທາຍ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເອກາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ວຣໍ ຍາຈາມີ’’ຕິ. ‘‘ອຕິກ຺ກນ຺ຕວຣາ ໂຂ, ຊີວກ, ຕຖາຄຕາ’’ຕິ. ‘‘ຍຎ຺ຈ, ຠນ຺ເຕ, ກປ຺ປຕິ ຍຎ຺ຈ ອນວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ວເທຫິ, ຊີວກາ’’ຕິ. ‘‘ຠຄວາ, ຠນ຺ເຕ, ປໍສຸກູລິໂກ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ຈ. ອິທໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສິເວຍ຺ຍກໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ ຣຎ຺ຎາ ປຊ຺ໂຊເຕນ ປຫິຕໍ – ພຫູນໍ ທຸສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄສຕານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄສຫສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ທຸສ຺ສຍຸຄສຕສຫສ຺ສານໍ ອຄ຺ຄຎ຺ຈ ເສຏ຺ຐຎ຺ຈ ໂມກ຺ຂຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕມຎ຺ຈ ປວຣຎ຺ຈ. ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສິເວຍ຺ຍກໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ; ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ອນຸຊານາຕູ’’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ສິເວຍ຺ຍກໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິໂຕ ສມາທປິໂຕ ສມຸຕ຺ເຕຊິໂຕ ສມ຺ປຫໍສິໂຕ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄຫປຕິຈີວຣໍ. ໂຍ ອິຈ຺ຉຕິ, ປໍສຸກູລິໂກ ໂຫຕຸ. ໂຍ ອິຈ຺ຉຕິ, ຄຫປຕິຈີວຣໍ ສາທິຍຕຸ. ອິຕຣີຕເຣນປາຫໍ [ປຫໍ (ສີ.), ຈາຫໍ (ສ຺ຍາ.)], ຠິກ຺ຂເວ, ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິໍ ວຓ຺ເຓມີ’’ຕິ.

ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ຣາຊຄເຫ ມນຸສ຺ສາ – ‘‘ຠຄວຕາ ກິຣ ຠິກ຺ຂູນໍ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ. ເຕ ຈ ມນຸສ຺ສາ ຫຏ຺ຐາ ອເຫສຸໍ ອຸທຄ຺ຄາ ‘‘ອິທານິ ໂຂ ມຍໍ ທານານິ ທສ຺ສາມ ປຸຎ຺ຎານິ ກຣິສ຺ສາມ, ຍໂຕ ຠຄວຕາ ຠິກ຺ຂູນໍ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ. ເອກາເຫເນວ ຣາຊຄເຫ ພຫູນິ ຈີວຣສຫສ຺ສານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິໍສຸ.

ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ຊານປທາ ມນຸສ຺ສາ – ‘‘ຠຄວຕາ ກິຣ ຠິກ຺ຂູນໍ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ. ເຕ ຈ ມນຸສ຺ສາ ຫຏ຺ຐາ ອເຫສຸໍ ອຸທຄ຺ຄາ – ‘‘ອິທານິ ໂຂ ມຍໍ ທານານິ ທສ຺ສາມ ປຸຎ຺ຎານິ ກຣິສ຺ສາມ, ຍໂຕ ຠຄວຕາ ຠິກ຺ຂູນໍ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ. ຊນປເທປິ ເອກາເຫເນວ ພຫູນິ ຈີວຣສຫສ຺ສານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິໍສຸ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສງ຺ຆສ຺ສ ປາວາໂຣ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປາວາຣນ຺ຕິ.

ໂກເສຍ຺ຍປາວາໂຣ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂກເສຍ຺ຍປາວາຣນ຺ຕິ.

ໂກຊວໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂກຊວນ຺ຕິ.

ວຣຍາຈນາກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຐມຠາຓວາໂຣ ນິຏ຺ຐິໂຕ.

໒໑໑. ກມ຺ພລານຸຊານນາທິກຖາ

໓໓໘. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ກາສິຣາຊາ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ອຑ຺ຒກາສິກໍ ກມ຺ພລໍ ປາເຫສິ ອຸປຑ຺ຒກາສິນໍ ຂມມານໍ. ອຖ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຕໍ ອຑ຺ຒກາສິກໍ ກມ຺ພລໍ ອາທາຍ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຍໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ອຑ຺ຒກາສິໂກ ກມ຺ພໂລ ກາສິຣຎ຺ຎາ ປຫິໂຕ ອຸປຑ຺ຒກາສິນໍ ຂມມາໂນ. ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ກມ຺ພລໍ, ຍໍ ມມສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ກມ຺ພລໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຊີວກໍ ໂກມາຣຠຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ…ເປ… ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກມ຺ພລ’’ນ຺ຕິ.

໓໓໙. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸຈ຺ຈາວຈານິ ຈີວຣານິ ອຸປ຺ປນ຺ນານິ ໂຫນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ຠຄວຕາ ຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ກິໍ ອນນຸຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຉ ຈີວຣານິ – ໂຂມໍ ກປ຺ປາສິກໍ ໂກເສຍ຺ຍໍ ກມ຺ພລໍ ສາຓໍ ຠງ຺ຄນ຺ຕິ.

໓໔໐. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຄຫປຕິຈີວຣໍ ສາທິຍນ຺ຕິ ເຕ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ຕາ ປໍສຸກູລໍ ນ ສາທິຍນ຺ຕິ – ເອກໍເຍວ ຠຄວຕາ ຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ, ນ ທ຺ເວຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄຫປຕິຈີວຣໍ ສາທິຍນ຺ເຕນ ປໍສຸກູລມ຺ປິ ສາທິຍິຕຸໍ; ຕທຸຠເຍນປາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິໍ ວຓ຺ເຓມີຕິ.

ກມ຺ພລານຸຊານນາທິກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໑໒. ປໍສຸກູລປຣິເຍສນກຖາ

໓໔໑. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ໂກສເລສຸ ຊນປເທ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ສຸສານໍ ໂອກ຺ກມິໍສຸ ປໍສຸກູລາຍ, ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ນາຄເມສຸໍ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ສຸສານໍ ໂອກ຺ກມິໍສຸ ປໍສຸກູລາຍ ເຕ ປໍສຸກູລານິ ລຠິໍສຸ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ນາຄເມສຸໍ ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ອມ຺ຫາກມ຺ປິ, ອາວຸໂສ, ຠາຄໍ ເທຖາ’’ຕິ. ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ນ ມຍໍ, ອາວຸໂສ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ຠາຄໍ ທສ຺ສາມ. ກິສ຺ສ ຕຸມ຺ເຫ ນາຄມິຕ຺ຖາ’’ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ນາຄເມນ຺ຕານໍ ນາກາມາ ຠາຄໍ ທາຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ໂກສເລສຸ ຊນປເທ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ສຸສານໍ ໂອກ຺ກມິໍສຸ ປໍສຸກູລາຍ, ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ອາຄເມສຸໍ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ສຸສານໍ ໂອກ຺ກມິໍສຸ ປໍສຸກູລາຍ ເຕ ປໍສຸກູລານິ ລຠິໍສຸ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາຄເມສຸໍ ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ອມ຺ຫາກມ຺ປິ, ອາວຸໂສ, ຠາຄໍ ເທຖາ’’ຕິ. ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ນ ມຍໍ, ອາວຸໂສ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ຠາຄໍ ທສ຺ສາມ. ກິສ຺ສ ຕຸມ຺ເຫ ນ ໂອກ຺ກມິຕ຺ຖາ’’ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາຄເມນ຺ຕານໍ ອກາມາ ຠາຄໍ ທາຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ໂກສເລສຸ ຊນປເທ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ປຐມໍ ສຸສານໍ ໂອກ຺ກມິໍສຸ ປໍສຸກູລາຍ, ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ປຈ຺ຉາ ໂອກ຺ກມິໍສຸ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ປຐມໍ ສຸສານໍ ໂອກ຺ກມິໍສຸ ປໍສຸກູລາຍ ເຕ ປໍສຸກູລານິ ລຠິໍສຸ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ປຈ຺ຉາ ໂອກ຺ກມິໍສຸ ເຕ ນ ລຠິໍສຸ. ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ອມ຺ຫາກມ຺ປິ, ອາວຸໂສ, ຠາຄໍ ເທຖາ’’ຕິ. ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ນ ມຍໍ, ອາວຸໂສ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ຠາຄໍ ທສ຺ສາມ. ກິສ຺ສ ຕຸມ຺ເຫ ປຈ຺ຉາ ໂອກ຺ກມິຕ຺ຖາ’’ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຈ຺ຉາ ໂອກ຺ກນ຺ຕານໍ ນາກາມາ ຠາຄໍ ທາຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ໂກສເລສຸ ຊນປເທ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕ ສທິສາ ສຸສານໍ ໂອກ຺ກມິໍສຸ ປໍສຸກູລາຍ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ປໍສຸກູລານິ ລຠິໍສຸ, ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ນ ລຠິໍສຸ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ນ ລຠິໍສຸ, ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ອມ຺ຫາກມ຺ປິ, ອາວຸໂສ, ຠາຄໍ ເທຖາ’’ຕິ. ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ນ ມຍໍ, ອາວຸໂສ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ຠາຄໍ ທສ຺ສາມ. ກິສ຺ສ ຕຸມ຺ເຫ ນ ລຠິຕ຺ຖາ’’ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສທິສານໍ ໂອກ຺ກນ຺ຕານໍ ອກາມາ ຠາຄໍ ທາຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ໂກສເລສຸ ຊນປເທ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕ ກຕິກໍ ກຕ຺ວາ ສຸສານໍ ໂອກ຺ກມິໍສຸ ປໍສຸກູລາຍ. ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ປໍສຸກູລານິ ລຠິໍສຸ, ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູ ນ ລຠິໍສຸ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ນ ລຠິໍສຸ ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ອມ຺ຫາກມ຺ປິ, ອາວຸໂສ, ຠາຄໍ ເທຖາ’’ຕິ. ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ນ ມຍໍ, ອາວຸໂສ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ຠາຄໍ ທສ຺ສາມ. ກິສ຺ສ ຕຸມ຺ເຫ ນ ລຠິຕ຺ຖາ’’ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຕິກໍ ກຕ຺ວາ ໂອກ຺ກນ຺ຕານໍ ອກາມາ ຠາຄໍ ທາຕຸນ຺ຕິ.

ປໍສຸກູລປຣິເຍສນກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໑໓. ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫກສມ຺ມຸຕິກຖາ

໓໔໒. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ມນຸສ຺ສາ ຈີວຣໍ ອາທາຍ ອາຣາມໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເຕ ປຏິຄ຺ຄາຫກໍ ອລຠມານາ ປຏິຫຣນ຺ຕິ. ຈີວຣໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ – ໂຍ ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂທສາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂມຫາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ຠຍາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຄຫິຕາຄຫິຕຎ຺ຈ ຊາເນຍ຺ຍ. ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ໂພ. ປຐມໍ ຠິກ຺ຂຸ ຍາຈິຕພ຺ໂພ; ຍາຈິຕ຺ວາ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫກໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ. ເອສາ ຎຕ຺ຕິ.

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫກໍ ສມ຺ມນ຺ນຕິ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫກສ຺ສ ສມ຺ມຸຕິ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ; ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ສມ຺ມໂຕ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫໂກ. ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫກາ ຠິກ຺ຂູ ຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປກ຺ກມນ຺ຕິ. ຈີວຣໍ ນສ຺ສຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວຣນິທຫກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ – ໂຍ ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂທສາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂມຫາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ຠຍາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນິຫິຕານິຫິຕຎ຺ຈ ຊາເນຍ຺ຍ. ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ໂພ. ປຐມໍ ຠິກ຺ຂຸ ຍາຈິຕພ຺ໂພ; ຍາຈິຕ຺ວາ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວຣນິທຫກໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ. ເອສາ ຎຕ຺ຕິ. ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວຣນິທຫກໍ ສມ຺ມນ຺ນຕິ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຈີວຣນິທຫກສ຺ສ ສມ຺ມຸຕິ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ; ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ສມ຺ມໂຕ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ຈີວຣນິທຫໂກ. ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ.

ຈີວຣປຏິຄ຺ຄາຫກສມ຺ມຸຕິກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໑໔. ຠຓ຺ຑາຄາຣສມ຺ມຸຕິອາທິກຖາ

໓໔໓. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຈີວຣນິທຫໂກ ຠິກ຺ຂຸ ມຓ຺ຑເປປິ ຣຸກ຺ຂມູເລປິ ນິພ຺ພໂກເສປິ ຈີວຣໍ ນິທຫຕິ, ອຸນ຺ທູເຣຫິປິ ອຸປຈິກາຫິປິ ຂຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠຓ຺ຑາຄາຣໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ, ຍໍ ສງ຺ໂຆ ອາກງ຺ຂຕິ ວິຫາຣໍ ວາ ອຑ຺ຒໂຍຄໍ ວາ ປາສາທໍ ວາ ຫມ຺ມິຍໍ ວາ ຄຸຫໍ ວາ. ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ໂພ. ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ວິຫາຣໍ ຠຓ຺ຑາຄາຣໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ. ເອສາ ຎຕ຺ຕິ.

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ວິຫາຣໍ ຠຓ຺ຑາຄາຣໍ ສມ຺ມນ຺ນຕິ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ວິຫາຣສ຺ສ ຠຓ຺ຑາຄາຣສ຺ສ ສມ຺ມຸຕິ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ; ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ສມ຺ມໂຕ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ວິຫາໂຣ ຠຓ຺ຑາຄາຣໍ. ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຓ຺ຑາຄາເຣ ຈີວຣໍ ອຄຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ – ໂຍ ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂທສາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂມຫາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ຠຍາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຄຸຕ຺ຕາຄຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ຊາເນຍ຺ຍ. ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ໂພ. ປຐມໍ ຠິກ຺ຂຸ ຍາຈິຕພ຺ໂພ; ຍາຈິຕ຺ວາ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ. ເອສາ ຎຕ຺ຕິ.

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກໍ ສມ຺ມນ຺ນຕິ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ສມ຺ມຸຕິ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ; ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ສມ຺ມໂຕ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ. ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກໍ ວຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ ວຸຏ຺ຐາເປຕພ຺ໂພ. ໂຍ ວຸຏ຺ຐາເປຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສງ຺ຆສ຺ສ ຠຓ຺ຑາຄາເຣ ຈີວຣໍ ອຸສ຺ສນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມຸຂີຠູເຕນ ສງ຺ເຆນ ຠາເຊຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສງ຺ໂຆ ຈີວຣໍ ຠາເຊນ຺ໂຕ ໂກລາຫລໍ ອກາສິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວຣຠາຊກໍ ສມ຺ມນ຺ນິຕຸໍ – ໂຍ ນ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂທສາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ໂມຫາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ນ ຠຍາຄຕິໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຠາຊິຕາຠາຊິຕຎ຺ຈ ຊາເນຍ຺ຍ. ເອວຎ຺ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມນ຺ນິຕພ຺ໂພ. ປຐມໍ ຠິກ຺ຂຸ ຍາຈິຕພ຺ໂພ; ຍາຈິຕ຺ວາ ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິພເລນ ສງ຺ໂຆ ຎາເປຕພ຺ໂພ –

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ, ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວຣຠາຊກໍ ສມ຺ມນ຺ເນຍ຺ຍ. ເອສາ ຎຕ຺ຕິ.

‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ໂຆ. ສງ຺ໂຆ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈີວຣຠາຊກໍ ສມ຺ມນ຺ນຕິ. ຍສ຺ສາຍສ຺ມໂຕ ຂມຕິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຈີວຣຠາຊກສ຺ສ ສມ຺ມຸຕິ, ໂສ ຕຸຓ຺ຫສ຺ສ; ຍສ຺ສ ນກ຺ຂມຕິ, ໂສ ຠາເສຍ຺ຍ.

‘‘ສມ຺ມໂຕ ສງ຺ເຆນ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠິກ຺ຂຸ ຈີວຣຠາຊໂກ. ຂມຕິ ສງ຺ຆສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ, ເອວເມຕໍ ຘາຣຍາມີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຈີວຣຠາຊການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ຈີວຣໍ ຠາເຊຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຐມໍ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ຕຸລຍິຕ຺ວາ ວຓ຺ຓາວຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ຄເຓຕ຺ວາ ວຄ຺ຄໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຈີວຣປຏິວີສໍ ຐເປຕຸນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຈີວຣຠາຊການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ສາມເຓຣານໍ ຈີວຣປຏິວີໂສ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາມເຓຣານໍ ອຸປຑ຺ຒປຏິວີສໍ ທາຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ສເກນ ຠາເຄນ ອຸຕ຺ຕຣິຕຸກາໂມ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸຕ຺ຕຣນ຺ຕສ຺ສ ສກໍ ຠາຄໍ ທາຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ອຕິເຣກຠາເຄນ ອຸຕ຺ຕຣິຕຸກາໂມ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸກ຺ເຂເປ ທິນ຺ເນ ອຕິເຣກຠາຄໍ ທາຕຸນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຈີວຣຠາຊການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ຈີວຣປຏິວີໂສ ທາຕພ຺ໂພ, ອາຄຕປຏິປາຏິຍາ [ອາຄຕາຄຕປຏິປາຏິຍາ (ກ.)] ນຸ ໂຂ ອຸທາຫຸ ຍຖາວຸຑ຺ຒ’’ນ຺ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິກລເກ ໂຕເສຕ຺ວາ ກຸສປາຕໍ ກາຕຸນ຺ຕິ.

ຠຓ຺ຑາຄາຣສມ຺ມຸຕິອາທິກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໑໕. ຈີວຣຣຊນກຖາ

໓໔໔. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ຉກເຓນປິ ປຓ຺ຑຸມຕ຺ຕິກາຍປິ ຈີວຣໍ ຣຊນ຺ຕິ. ຈີວຣໍ ທຸພ຺ພຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຉ ຣຊນານິ – ມູລຣຊນໍ, ຂນ຺ຘຣຊນໍ, ຕຈຣຊນໍ, ປຕ຺ຕຣຊນໍ, ປຸປ຺ຜຣຊນໍ, ຜລຣຊນນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ສີຕຸທກາຍ [ສີຕຸນ຺ທິກາຍ (ສີ.), ສີຕູທກາຍ (ສ຺ຍາ.)] ຈີວຣໍ ຣຊນ຺ຕິ. ຈີວຣໍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣຊນໍ ປຈິຕຸໍ ຈຸລ຺ລໍ ຣຊນກຸມ຺ຠິນ຺ຕິ. ຣຊນໍ ອຸຕ຺ຕຣິຍຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸຕ຺ຕຣາຬຸມ຺ປໍ [ອຸຕ຺ຕຣາຬຸປໍ (ໂຍຊນາ), ອຸຕ຺ຕຣາຬຸປໍ (ສ຺ຍາ.)] ພນ຺ຘິຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ນ ຊານນ຺ຕິ ຣຊນໍ ປກ຺ກໍ ວາ ອປກ຺ກໍ ວາ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸທເກ ວາ ນຂປິຏ຺ຐິກາຍ ວາ ເຖວກໍ ທາຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ຣຊນໍ ໂອໂຣເປນ຺ຕາ ກຸມ຺ຠິໍ ອາວິຎ຺ຉນ຺ຕິ [ອາວິຎ຺ຊນ຺ຕິ (ສີ.), ອາວຏ຺ຏນ຺ຕິ (ສ຺ຍາ.)]. ກຸມ຺ຠີ ຠິຊ຺ຊຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣຊນຸຬຸງ຺ກໍ [ຣຊນາຬຸງ຺ກໍ (ໂຍຊນາ)] ທຓ຺ຑກຖາລກນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູນໍ ຣຊນຠາຊນໍ ນ ສໍວິຊ຺ຊຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣຊນໂກລມ຺ພໍ ຣຊນຆຏນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ປາຕິຍາປິ ປຕ຺ເຕປິ ຈີວຣໍ ໂອມທ຺ທນ຺ຕິ. ຈີວຣໍ ປຣິຠິຊ຺ຊຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣຊນໂທຓິກນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ຉມາຍ ຈີວຣໍ ປຕ຺ຖຣນ຺ຕິ. ຈີວຣໍ ປໍສຸກິຕໍ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຓສນ຺ຖາຣກນ຺ຕິ.

ຕິຓສນ຺ຖາຣໂກ ອຸປຈິກາຫິ ຂຊ຺ຊຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈີວຣວໍສໍ ຈີວຣຣຊ຺ຊຸນ຺ຕິ.

ມຊ຺ເຌນ ລຄ຺ເຄນ຺ຕິ. ຣຊນໍ ອຸຠໂຕ ຄລຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຓ຺ເຓ ພນ຺ຘິຕຸນ຺ຕິ.

ກຓ຺ໂຓ ຊີຣຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຓ຺ຓສຸຕ຺ຕກນ຺ຕິ.

ຣຊນໍ ເອກໂຕ ຄລຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕກໍ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕກໍ ຣເຊຕຸໍ, ນ ຈ ອຈ຺ຉິນ຺ເນ ເຖເວ ປກ຺ກມິຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຈີວຣໍ ປຕ຺ຖິນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸທເກ ໂອສາເຣຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຈີວຣໍ ຜຣຸສໍ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປາຓິນາ ອາໂກເຏຕຸນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ອຈ຺ຉິນ຺ນການິ ຈີວຣານິ ຘາເຣນ຺ຕິ ທນ຺ຕກາສາວານິ. ມນຸສ຺ສາ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິປາເຈນ຺ຕິ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ [ເສຍ຺ຍຖາປິ (?)] ຄິຫີ ກາມໂຠຄິໂນຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຈ຺ຉິນ຺ນການິ ຈີວຣານິ ຘາເຣຕພ຺ພານິ. ໂຍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ອາປຕ຺ຕິ ທຸກ຺ກຏສ຺ສາຕິ.

ຈີວຣຣຊນກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໑໖. ຉິນ຺ນກຈີວຣານຸຊານນາ

໓໔໕. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຣາຊຄເຫ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ທກ຺ຂິຓາຄິຣິ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ຠຄວາ ມຄຘເຂຕ຺ຕໍ ອຈ຺ຉິພທ຺ຘໍ [ອຈ຺ຈິພທ຺ຘໍ (ສີ. ສ຺ຍາ.), ອຈ຺ຉິພນ຺ຘໍ (ກ.)] ປາຬິພທ຺ຘໍ ມຣິຍາທພທ຺ຘໍ ສິງ຺ຆາຏກພທ຺ຘໍ, ທິສ຺ວານ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ປສ຺ສສິ ໂນ ຕ຺ວໍ, ອານນ຺ທ, ມຄຘເຂຕ຺ຕໍ ອຈ຺ຉິພທ຺ຘໍ ປາຬິພທ຺ຘໍ ມຣິຍາທພທ຺ຘໍ ສິງ຺ຆາຏກພທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ອຸສ຺ສຫສິ ຕ຺ວໍ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂູນໍ ເອວຣູປານິ ຈີວຣານິ ສໍວິທຫິຕຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ອຸສ຺ສຫາມິ, ຠຄວາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ທກ຺ຂິຓາຄິຣິສ຺ມິໍ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ປຸນເທວ ຣາຊຄຫໍ ປຈ຺ຈາຄຎ຺ຉິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ສມ຺ພຫຸລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວຣານິ ສໍວິທຫິຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ປສ຺ສຕຸ ເມ [ປສ຺ສຖ ຕຸມ຺ເຫ (ກ.)], ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຈີວຣານິ ສໍວິທຫິຕານີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ອານນ຺ໂທ; ມຫາປຎ຺ໂຎ, ຠິກ຺ຂເວ, ອານນ຺ໂທ; ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມ ມຍາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຠາສິຕສ຺ສ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອຕ຺ຖໍ ອາຊານິສ຺ສຕິ, ກຸສິມ຺ປິ ນາມ ກຣິສ຺ສຕິ, ອຑ຺ຒກຸສິມ຺ປິ ນາມ ກຣິສ຺ສຕິ, ມຓ຺ຑລມ຺ປິ ນາມ ກຣິສ຺ສຕິ, ອຑ຺ຒມຓ຺ຑລມ຺ປິ ນາມ ກຣິສ຺ສຕິ, ວິວຏ຺ຏມ຺ປິ ນາມ ກຣິສ຺ສຕິ, ອນຸວິວຏ຺ຏມ຺ປິ ນາມ ກຣິສ຺ສຕິ, ຄີເວຍ຺ຍກມ຺ປິ ນາມ ກຣິສ຺ສຕິ, ຊງ຺ເຆຍ຺ຍກມ຺ປິ ນາມ ກຣິສ຺ສຕິ, ພາຫນ຺ຕມ຺ປິ ນາມ ກຣິສ຺ສຕິ, ຉິນ຺ນກໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ສຕ຺ຖລູຂໍ ສມຓສາຣຸປ຺ປໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິການຎ຺ຈ ອນຠິຈ຺ຉິຕໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຉິນ຺ນກໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ຉິນ຺ນກໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ຉິນ຺ນກໍ ອນ຺ຕຣວາສກ’’ນ຺ຕິ.

ຉິນ຺ນກຈີວຣານຸຊານນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໑໗. ຕິຈີວຣານຸຊານນາ

໓໔໖. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຣາຊຄເຫ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ເວສາລີ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອທ຺ທສ ໂຂ ຠຄວາ ອນ຺ຕຣາ ຈ ຣາຊຄຫໍ ອນ຺ຕຣາ ຈ ເວສາລິໍ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ສມ຺ພຫຸເລ ຠິກ຺ຂູ ຈີວເຣຫິ ອຸພ຺ຠຓ຺ຑິເຕ [ອຸພ຺ຠຓ຺ຑີກເຕ (ສ຺ຍາ.)] ສີເສປິ ຈີວຣຠິສິໍ ກຣິຕ຺ວາ ຂນ຺ເຘປິ ຈີວຣຠິສິໍ ກຣິຕ຺ວາ ກຏິຍາປິ ຈີວຣຠິສິໍ ກຣິຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ເຕ, ທິສ຺ວານ ຠຄວໂຕ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຕິລຫຸໍ ໂຂ ອິເມ ໂມຆປຸຣິສາ ຈີວເຣ ພາຫຸລ຺ລາຍ ອາວຕ຺ຕາ. ຍໍນູນາຫໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວເຣ ສີມໍ ພນ຺ເຘຍ຺ຍໍ, ມຣິຍາທໍ ຐເປຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ເວສາລີ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕິ ໂຄຕມເກ ເຈຕິເຍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວາ ສີຕາສຸ ເຫມນ຺ຕິກາສຸ ຣຕ຺ຕີສຸ ອນ຺ຕຣຏ຺ຐກາສຸ ຫິມປາຕສມເຍ ຣຕ຺ຕິໍ ອຊ຺ໂຌກາເສ ເອກຈີວໂຣ ນິສີທິ. ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ປຐເມ ຍາເມ ສີຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອໂຫສິ. ທຸຕິຍໍ ຠຄວາ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິ. ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ມຊ຺ຌິເມ ຍາເມ ສີຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອໂຫສິ. ຕຕິຍໍ ຠຄວາ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິ. ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ປຈ຺ຉິເມ ຍາເມ ອຸທ຺ຘສ຺ເຕ ອຣຸເຓ ນນ຺ທິມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາ ສີຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອໂຫສິ. ຈຕຸຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິ. ນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວໂຕ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ເຍປິ ໂຂ ເຕ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ສີຕາລຸກາ ສີຕຠີຣຸກາ ເຕປິ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຕິຈີວເຣນ ຍາເປຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວເຣ ສີມໍ ພນ຺ເຘຍ຺ຍໍ, ມຣິຍາທໍ ຐເປຍ຺ຍໍ, ຕິຈີວຣໍ ອນຸຊາເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິຘາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນ຺ຕຣາ ຈ ຣາຊຄຫໍ ອນ຺ຕຣາ ຈ ເວສາລິໍ ອທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ອທ຺ທສໍ ສມ຺ພຫຸເລ ຠິກ຺ຂູ ຈີວເຣຫິ ອຸພ຺ຠຓ຺ຑິເຕ ສີເສປິ ຈີວຣຠິສິໍ ກຣິຕ຺ວາ ຂນ຺ເຘປິ ຈີວຣຠິສິໍ ກຣິຕ຺ວາ ກຏິຍາປິ ຈີວຣຠິສິໍ ກຣິຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ເຕ, ທິສ຺ວານ ເມ ເອຕທໂຫສິ – ‘ອຕິລຫຸໍ ໂຂ ອິເມ ໂມຆປຸຣິສາ ຈີວເຣ ພາຫຸລ຺ລາຍ ອາວຕ຺ຕາ. ຍໍນູນາຫໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວເຣ ສີມໍ ພນ຺ເຘຍ຺ຍໍ, ມຣິຍາທໍ ຐເປຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ອິຘາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສີຕາສຸ ເຫມນ຺ຕິກາສຸ ຣຕ຺ຕີສຸ ອນ຺ຕຣຏ຺ຐກາສຸ ຫິມປາຕສມເຍ ຣຕ຺ຕິໍ ອຊ຺ໂຌກາເສ ເອກຈີວໂຣ ນິສີທິໍ. ນ ມໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ປຐເມ ຍາເມ ສີຕໍ ມໍ ອໂຫສິ. ທຸຕິຍາຫໍ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິໍ. ນ ມໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ມຊ຺ຌິເມ ຍາເມ ສີຕໍ ມໍ ອໂຫສິ. ຕຕິຍາຫໍ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິໍ. ນ ມໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ນິກ຺ຂນ຺ເຕ ປຈ຺ຉິເມ ຍາເມ ອຸທ຺ຘສ຺ເຕ ອຣຸເຓ ນນ຺ທິມຸຂິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາ ສີຕໍ ມໍ ອໂຫສິ. ຈຕຸຕ຺ຖາຫໍ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິໍ. ນ ມໍ ສີຕໍ ອໂຫສິ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ເຍປິ ໂຂ ເຕ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ສີຕາລຸກາ ສີຕຠີຣຸກາ ເຕປິ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຕິຈີວເຣນ ຍາເປຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈີວເຣ ສີມໍ ພນ຺ເຘຍ຺ຍໍ, ມຣິຍາທໍ ຐເປຍ຺ຍໍ, ຕິຈີວຣໍ ອນຸຊາເນຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຈີວຣໍ – ທິຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິໍ, ເອກຈ຺ຈິຍໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ, ເອກຈ຺ຈິຍໍ ອນ຺ຕຣວາສກ’’ນ຺ຕິ.

ຕິຈີວຣານຸຊານນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໑໘. ອຕິເຣກຈີວຣກຖາ

໓໔໗. [ປາຣາ. ໔໖໑] ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວຕາ ຕິຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎເນວ ຕິຈີວເຣນ ຄາມໍ ປວິສນ຺ຕິ, ອຎ຺ເຎນ ຕິຈີວເຣນ ອາຣາເມ ອຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຎ຺ເຎນ ຕິຈີວເຣນ ນຫານໍ ໂອຕຣນ຺ຕິ. ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອປ຺ປິຈ຺ຉາ ເຕ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ຂິຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິປາເຈນ຺ຕິ – ‘‘ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕພ຺ພໍ. ໂຍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ຍຖາຘມ຺ໂມ ກາເຣຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

[ປາຣາ. ໔໖໑] ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ອາຍສ຺ມາ ຈ ອານນ຺ໂທ ຕໍ ຈີວຣໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ທາຕຸກາໂມ ໂຫຕິ. ອາຍສ຺ມາ ຈ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ສາເກເຕ ວິຫຣຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ຠຄວຕາ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ‘ນ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ເມ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ອຫຎ຺ຈິມໍ ຈີວຣໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ທາຕຸກາໂມ. ອາຍສ຺ມາ ຈ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ສາເກເຕ ວິຫຣຕິ. ກຖໍ ນຸ ໂຂ ມຍາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ‘‘ກີວຈິຣໍ ປນານນ຺ທ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ອາຄຈ຺ຉິສ຺ສຕີ’’ຕິ? ‘‘ນວມໍ ວາ, ຠຄວາ, ທິວສໍ, ທສມໍ ວາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທສາຫປຣມໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ຘາເຣຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຕິເຣກຈີວຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ຠິກ຺ຂູນໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ອມ຺ເຫຫິ ອຕິເຣກຈີວເຣ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕິເຣກຈີວຣໍ ວິກປ຺ເປຕຸນ຺ຕິ.

໓໔໘. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ພາຣາຓສີ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ພາຣາຓສີ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ພາຣາຓສິຍໍ ວິຫຣຕິ ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນ຺ຕຣວາສໂກ ຉິທ຺ໂທ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ຠຄວຕາ ຕິຈີວຣໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ – ທິຄຸຓາ ສງ຺ຆາຏິ, ເອກຈ຺ຈິໂຍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ໂຄ, ເອກຈ຺ຈິໂຍ ອນ຺ຕຣວາສໂກ. ອຍຎ຺ຈ ເມ ອນ຺ຕຣວາສໂກ ຉິທ຺ໂທ. ຍໍນູນາຫໍ ອຄ຺ຄຬໍ ອຈ຺ຉຸເປຍ຺ຍໍ, ສມນ຺ຕໂຕ ທຸປຏ຺ຏໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ມຊ຺ເຌ ເອກຈ຺ຈິຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຄ຺ຄຬໍ ອຈ຺ຉຸເປສິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ຠຄວາ ເສນາສນຈາຣິກໍ ອາຫິຓ຺ຑນ຺ໂຕ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຄ຺ຄຬໍ ອຈ຺ຉຸເປນ຺ຕໍ [ອຈ຺ຉຸປນ຺ຕໍ (ກ.)], ທິສ຺ວານ ເຍນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກິໍ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ກໂຣສີ’’ຕິ? ‘‘ອຄ຺ຄຬໍ, ຠຄວາ, ອຈ຺ຉຸເປມີ’’ຕິ. ‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ຠິກ຺ຂຸ; ສາຘຸ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຄ຺ຄຬໍ ອຈ຺ຉຸເປສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຫຕານໍ ທຸສ຺ສານໍ ອຫຕກປ຺ປານໍ ທິຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິໍ, ເອກຈ຺ຈິຍໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ, ເອກຈ຺ຈິຍໍ ອນ຺ຕຣວາສກໍ; ອຸຕຸທ຺ຘຏານໍ ທຸສ຺ສານໍ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິໍ, ທິຄຸຓໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ, ທິຄຸຓໍ ອນ຺ຕຣວາສກໍ; ປໍສຸກູເລ ຍາວທຕ຺ຖໍ; ປາປຓິເກ ອຸສ຺ສາໂຫ ກຣຓີໂຍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຄ຺ຄຬໍ ຕຸນ຺ນໍ ໂອວຏ຺ຏິກໍ ກຓ຺ຑຸສກໍ ທຬ຺ຫີກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ.

ອຕິເຣກຈີວຣກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒໑໙. ວິສາຂາວຕ຺ຖຸ

໓໔໙. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ພາຣາຓສິຍໍ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ອຖ ໂຂ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ ວິສາຂໍ ມິຄາຣມາຕຣໍ ຠຄວາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ. ອຖ ໂຂ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ, ຠຄວຕາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິຕາ ສມາທປິຕາ ສມຸຕ຺ເຕຊິຕາ ສມ຺ປຫໍສິຕາ, ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ ຠຄວໂຕ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ຈາຕຸທ຺ທີປິໂກ ມຫາເມໂຆ ປາວສ຺ສິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຍຖາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຊຕວເນ ວສ຺ສຕິ ເອວໍ ຈຕູສຸ ທີເປສຸ ວສ຺ສຕິ. ໂອວສ຺ສາເປຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາຍໍ. ອຍໍ ປຈ຺ຉິມໂກ ຈາຕຸທ຺ທີປິໂກ ມຫາເມໂຆ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຏິສ຺ສຸຓິຕ຺ວາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຈີວຣາ ກາຍໍ ໂອວສ຺ສາເປນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ທາສິໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ເຊ. ອາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາລໍ ອາໂຣເຈຫິ – ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ອຍ຺ເຍ’’ຕິ ໂຂ ສາ ທາສີ ວິສາຂາຍ ມິຄາຣມາຕຸຍາ ປຏິສ຺ສຸຓິຕ຺ວາ ອາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອທ຺ທສ ຠິກ຺ຂູ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຈີວເຣ ກາຍໍ ໂອວສ຺ສາເປນ຺ເຕ, ທິສ຺ວານ ‘ນຕ຺ຖິ ອາຣາເມ ຠິກ຺ຂູ, ອາຊີວກາ ກາຍໍ ໂອວສ຺ສາເປນ຺ຕີ’ຕິ ເຍນ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວິສາຂໍ ມິຄາຣມາຕຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ນຕ຺ຖຍ຺ເຍ, ອາຣາເມ ຠິກ຺ຂູ, ອາຊີວກາ ກາຍໍ ໂອວສ຺ສາເປນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ວິສາຂາຍ ມິຄາຣມາຕຸຍາ ປຓ຺ຑິຕາຍ ວິຍຕ຺ຕາຍ ເມຘາວິນິຍາ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ນິສ຺ສໍສຍໍ ໂຂ ອຍ຺ຍາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຈີວຣາ ກາຍໍ ໂອວສ຺ສາເປນ຺ຕິ. ສາຍໍ ພາລາ ມຎ຺ຎິຕ຺ຖ – ນຕ຺ຖິ ອາຣາເມ ຠິກ຺ຂູ, ອາຊີວກາ ກາຍໍ ໂອວສ຺ສາເປນ຺ຕີ’’ຕິ, ປຸນ ທາສິໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ເຊ. ອາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາລໍ ອາໂຣເຈຫິ – ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຄຕ຺ຕານິ ສີຕິໍ ກຣິຕ຺ວາ [ສີຕີກຣິຕ຺ວາ (ສ຺ຍາ.)] ກລ຺ລກາຍາ ຈີວຣານິ ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖາວິຫາຣໍ ປວິສິໍສຸ. ອຖ ໂຂ ສາ ທາສີ ອາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອປສ຺ສນ຺ຕີ ‘ນຕ຺ຖິ ອາຣາເມ ຠິກ຺ຂູ, ສຸຎ຺ໂຎ ອາຣາໂມ’ຕິ ເຍນ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວິສາຂໍ ມິຄາຣມາຕຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ນຕ຺ຖຍ຺ເຍ, ອາຣາເມ ຠິກ຺ຂູ, ສຸຎ຺ໂຎ ອາຣາໂມ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ວິສາຂາຍ ມິຄາຣມາຕຸຍາ ປຓ຺ຑິຕາຍ ວິຍຕ຺ຕາຍ ເມຘາວິນິຍາ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ນິສ຺ສໍສຍໍ ໂຂ ອຍ຺ຍາ ຄຕ຺ຕານິ ສີຕິໍ ກຣິຕ຺ວາ ກລ຺ລກາຍາ ຈີວຣານິ ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖາວິຫາຣໍ ປວິຏ຺ຐາ. ສາຍໍ ພາລາ ມຎ຺ຎິຕ຺ຖ – ນຕ຺ຖິ ອາຣາເມ ຠິກ຺ຂູ, ສຸຎ຺ໂຎ ອາຣາໂມ’’ຕິ, ປຸນ ທາສິໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ຄຈ຺ຉ, ເຊ. ອາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາລໍ ອາໂຣເຈຫິ – ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

໓໕໐. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ສນ຺ທຫຖ [ສນ຺ນຫຖ (ສີ. ສ຺ຍາ.)], ຠິກ຺ຂເວ, ປຕ຺ຕຈີວຣໍ; ກາໂລ ຠຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ພລວາ ປຸຣິໂສ ສມ຺ມິຎ຺ຊິຕໍ ວາ ພາຫໍ ປສາເຣຍ຺ຍ, ປສາຣິຕໍ ວາ ພາຫໍ ສມິຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວເມວ – ເຊຕວເນ ອນ຺ຕຣຫິໂຕ ວິສາຂາຍ ມິຄາຣມາຕຸຍາ ໂກຏ຺ຐເກ ປາຕຸຣໂຫສິ. ນິສີທິ ຠຄວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ. ອຖ ໂຂ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ – ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ ວຕ ໂຠ! ອພ຺ຠຸຕໍ ວຕ ໂຠ! ຕຖາຄຕສ຺ສ ມຫິທ຺ຘິກຕາ ມຫານຸຠາວຕາ, ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມ ຊຓ຺ຓຸກມຕ຺ເຕສຸປິ ໂອເຆສຸ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ, ກຏິມຕ຺ເຕສຸປິ ໂອເຆສຸ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ, ນ ຫິ ນາມ ເອກຠິກ຺ຂຸສ຺ສປິ [ປວຕ຺ຕມາເນສຸ ນ ເອກຠິກ຺ຂຸສ຺ສປິ (?)] ປາທາ ວາ ຈີວຣານິ ວາ ອລ຺ລານິ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ – ຫຏ຺ຐາ ອຸທຄ຺ຄາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປຕ຺ວາ ສມ຺ປວາເຣຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນາ ໂຂ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຏ຺ຐາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ວຣານິ ຍາຈາມີ’’ຕິ. ‘‘ອຕິກ຺ກນ຺ຕວຣາ ໂຂ, ວິສາເຂ, ຕຖາຄຕາ’’ຕິ. ‘‘ຍານິ ຈ, ຠນ຺ເຕ, ກປ຺ປິຍານິ ຍານິ ຈ ອນວຊ຺ຊານີ’’ຕິ. ‘‘ວເທຫິ, ວິສາເຂ’’ຕິ. ‘‘ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ສງ຺ຆສ຺ສ ຍາວຊີວໍ ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ທາຕຸໍ, ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕໍ ທາຕຸໍ, ຄມິກຠຕ຺ຕໍ ທາຕຸໍ, ຄິລານຠຕ຺ຕໍ ທາຕຸໍ, ຄິລານຸປຏ຺ຐາກຠຕ຺ຕໍ ທາຕຸໍ, ຄິລານເຠສຊ຺ຊໍ ທາຕຸໍ, ຘຸວຍາຄຸໍ ທາຕຸໍ, ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ອຸທກສາຏິກໍ ທາຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ກິໍ ປນ ຕ຺ວໍ, ວິສາເຂ, ອຕ຺ຖວສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ຕຖາຄຕໍ ອຏ຺ຐ ວຣານິ ຍາຈສີ’’ຕິ?

‘‘ອິຘາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ທາສິໍ ອາຓາເປສິໍ – ‘ຄຈ຺ຉ, ເຊ. ອາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາລໍ ອາໂຣເຈຫິ – ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ສາ, ຠນ຺ເຕ, ທາສີ ອາຣາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອທ຺ທສ ຠິກ຺ຂູ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຈີວເຣ ກາຍໍ ໂອວສ຺ສາເປນ຺ເຕ, ທິສ຺ວານ ‘‘ນຕ຺ຖິ ອາຣາເມ ຠິກ຺ຂູ, ອາຊີວກາ ກາຍໍ ໂອວສ຺ສາເປນ຺ຕີ’’ຕິ ເຍນາຫໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ນຕ຺ຖຍ຺ເຍ, ອາຣາເມ ຠິກ຺ຂູ, ອາຊີວກາ ກາຍໍ ໂອວສ຺ສາເປນ຺ຕີ’’ຕິ. ອສຸຈິ, ຠນ຺ເຕ, ນຄ຺ຄິຍໍ ເຊຄຸຈ຺ຉໍ ປຏິກູລໍ. ອິມາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖວສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ອິຈ຺ຉາມິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຍາວຊີວໍ ວສ຺ສິກສາຏິກໍ ທາຕຸໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠນ຺ເຕ, ອາຄນ຺ຕຸໂກ ຠິກ຺ຂຸ ນ ວີຖິກຸສໂລ ນ ໂຄຈຣກຸສໂລ ກິລນ຺ໂຕ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣຕິ. ໂສ ເມ ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ວີຖິກຸສໂລ ໂຄຈຣກຸສໂລ ອກິລນ຺ໂຕ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິສ຺ສຕິ. ອິມາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖວສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ອິຈ຺ຉາມິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຍາວຊີວໍ ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕໍ ທາຕຸໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠນ຺ເຕ, ຄມິໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕໂນ ຠຕ຺ຕໍ ປຣິເຍສມາໂນ ສຕ຺ຖາ ວາ ວິຫາຍິສ຺ສຕິ, ຍຕ຺ຖ ວາ ວາສໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ຠວິສ຺ສຕິ ຕຕ຺ຖ ວິກາເລ ອຸປຄຈ຺ຉິສ຺ສຕິ, ກິລນ຺ໂຕ ອທ຺ຘານໍ ຄມິສ຺ສຕິ. ໂສ ເມ ຄມິກຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາ ນ ວິຫາຍິສ຺ສຕິ, ຍຕ຺ຖ ວາສໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ຠວິສ຺ສຕິ ຕຕ຺ຖ ກາເລ ອຸປຄຈ຺ຉິສ຺ສຕິ, ອກິລນ຺ໂຕ ອທ຺ຘານໍ ຄມິສ຺ສຕິ. ອິມາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖວສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ອິຈ຺ຉາມິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຍາວຊີວໍ ຄມິກຠຕ຺ຕໍ ທາຕຸໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠນ຺ເຕ, ຄິລານສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສປ຺ປາຍານິ ໂຠຊນານິ ອລຠນ຺ຕສ຺ສ ອາພາໂຘ ວາ ອຠິວຑ຺ຒິສ຺ສຕິ, ກາລໍກິຣິຍາ ວາ ຠວິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ສ ເມ ຄິລານຠຕ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາພາໂຘ ນ ອຠິວຑ຺ຒິສ຺ສຕິ, ກາລໍກິຣິຍາ ນ ຠວິສ຺ສຕິ. ອິມາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖວສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ອິຈ຺ຉາມິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຍາວຊີວໍ ຄິລານຠຕ຺ຕໍ ທາຕຸໍ. ‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠນ຺ເຕ, ຄິລານຸປຏ຺ຐາໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕໂນ ຠຕ຺ຕໍ ປຣິເຍສມາໂນ ຄິລານສ຺ສ ອຸສ຺ສູເຣ ຠຕ຺ຕໍ ນີຫຣິສ຺ສຕິ, ຠຕ຺ຕຈ຺ເຉທໍ ກຣິສ຺ສຕິ. ໂສ ເມ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຄິລານສ຺ສ ກາເລນ ຠຕ຺ຕໍ ນີຫຣິສ຺ສຕິ, ຠຕ຺ຕຈ຺ເຉທໍ ນ ກຣິສ຺ສຕິ. ອິມາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖວສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ອິຈ຺ຉາມິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຍາວຊີວໍ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກຠຕ຺ຕໍ ທາຕຸໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠນ຺ເຕ, ຄິລານສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສປ຺ປາຍານິ ເຠສຊ຺ຊານິ ອລຠນ຺ຕສ຺ສ ອາພາໂຘ ວາ ອຠິວຑ຺ຒິສ຺ສຕິ, ກາລໍກິຣິຍາ ວາ ຠວິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ສ ເມ ຄິລານເຠສຊ຺ຊໍ ປຣິຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາພາໂຘ ນ ອຠິວຑ຺ຒິສ຺ສຕິ, ກາລໍກິຣິຍາ ນ ຠວິສ຺ສຕິ. ອິມາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖວສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ອິຈ຺ຉາມິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຍາວຊີວໍ ຄິລານເຠສຊ຺ຊໍ ທາຕຸໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ ອນ຺ຘກວິນ຺ເທ ທສານິສໍເສ ສມ຺ປສ຺ສມາເນນ ຍາຄຸ ອນຸຎ຺ຎາຕາ. ຕ຺ຍາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອານິສໍເສ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ອິຈ຺ຉາມິ ສງ຺ຆສ຺ສ ຍາວຊີວໍ ຘຸວຍາຄຸໍ ທາຕຸໍ.

‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຈິຣວຕິຍາ ນທິຍາ ເວສິຍາຫິ ສທ຺ຘິໍ ນຄ຺ຄາ ເອກຕິຕ຺ເຖ ນຫາຍນ຺ຕິ. ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ເວສິຍາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຸປ຺ປຓ຺ເຑສຸໍ – ‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ນາມ ຕຸມ຺ຫາກໍ, ອຍ຺ເຍ, ທຫຣານໍ [ທຫຣານໍ ທຫຣານໍ (ສີ.)] ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈິຓ຺ເຓນ, ນນຸ ນາມ ກາມາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພາ; ຍທາ ຊິຓ຺ຓາ ຠວິສ຺ສຖ ຕທາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິສ຺ສຖ. ເອວໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອຸໂຠ ອຕ຺ຖາ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’ຕິ. ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ເວສິຍາຫິ ອຸປ຺ປຓ຺ຑິຍມານາ ມງ຺ກູ ອເຫສຸໍ. ອສຸຈິ, ຠນ຺ເຕ, ມາຕຸຄາມສ຺ສ ນຄ຺ຄິຍໍ ເຊຄຸຈ຺ຉໍ ປຏິກູລໍ. ອິມາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖວສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ອິຈ຺ຉາມິ ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ຍາວຊີວໍ ອຸທກສາຏິກໍ ທາຕຸ’’ນ຺ຕິ.

໓໕໑. ‘‘ກິໍ ປນ ຕ຺ວໍ, ວິສາເຂ, ອານິສໍສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ຕຖາຄຕໍ ອຏ຺ຐ ວຣານິ ຍາຈສີ’’ຕິ? ‘‘ອິຘ, ຠນ຺ເຕ, ທິສາສຸ ວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐາ ຠິກ຺ຂູ ສາວຕ຺ຖິໍ ອາຄຈ຺ຉິສ຺ສນ຺ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ. ເຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສນ຺ຕິ – ‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ ກາລງ຺ກໂຕ, ຕສ຺ສ ກາ ຄຕິ ໂກ ອຠິສມ຺ປຣາໂຍ’ຕິ? ຕໍ ຠຄວາ ພ຺ຍາກຣິສ຺ສຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ວາ ສກທາຄາມິຜເລ ວາ ອນາຄາມິຜເລ ວາ ອຣຫຕ຺ເຕ ວາ. ຕ຺ຍາຫໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມິ – ‘ອາຄຕປຸພ຺ພາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຕນ ອຍ຺ເຍນ ສາວຕ຺ຖີ’ຕິ? ສເຈ ເມ ວກ຺ຂນ຺ຕິ – ‘ອາຄຕປຸພ຺ພາ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສາວຕ຺ຖີ’ຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉິສ຺ສາມິ – ນິສ຺ສໍສຍໍ ເມ ປຣິຠຸຕ຺ຕໍ ເຕນ ອຍ຺ເຍນ ວສ຺ສິກສາຏິກາ ວາ ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕໍ ວາ ຄມິກຠຕ຺ຕໍ ວາ ຄິລານຠຕ຺ຕໍ ວາ ຄິລານຸປຏ຺ຐາກຠຕ຺ຕໍ ວາ ຄິລານເຠສຊ຺ຊໍ ວາ ຘຸວຍາຄຸ ວາຕິ. ຕສ຺ສາ ເມ ຕທນຸສ຺ສຣນ຺ຕິຍາ ປາມຸຊ຺ຊໍ ຊາຍິສ຺ສຕິ, ປມຸທິຕາຍ ປີຕິ ຊາຍິສ຺ສຕິ, ປີຕິມນາຍ ກາໂຍ ປສ຺ສມ຺ຠິສ຺ສຕິ, ປສ຺ສທ຺ຘກາຍາ ສຸຂໍ ເວທິຍິສ຺ສາມິ, ສຸຂິນິຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍິສ຺ສຕິ. ສາ ເມ ຠວິສ຺ສຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວນາ ພລຠາວນາ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວນາ. ອິມາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອານິສໍສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ຕຖາຄຕໍ ອຏ຺ຐ ວຣານິ ຍາຈາມີ’’ຕິ. ‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ວິສາເຂ; ສາຘຸ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ວິສາເຂ, ອິມໍ ອານິສໍສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ຕຖາຄຕໍ ອຏ຺ຐ ວຣານິ ຍາຈສິ. ອນຸຊານາມິ ເຕ, ວິສາເຂ, ອຏ຺ຐ ວຣານີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ວິສາຂໍ ມິຄາຣມາຕຣໍ ອິມາຫິ ຄາຖາຫິ ອນຸໂມທິ –

‘‘ຍາ ອນ຺ນປານໍ ທທຕິປ຺ປໂມທິຕາ;

ສີລູປປນ຺ນາ ສຸຄຕສ຺ສ ສາວິກາ;

ທທາຕິ ທານໍ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ມຈ຺ຉຣໍ;

ໂສວຄ຺ຄິກໍ ໂສກນຸທໍ ສຸຂາວຫໍ.

‘‘ທິພ຺ພໍ ສາ ລຠເຕ ອາຍຸໍ [ທິພ຺ພໍ ພລໍ ສາ ລຠເຕ ຈ ອາຍຸໍ (ສີ. ສ຺ຍາ.)];

ອາຄມ຺ມ ມຄ຺ຄໍ ວິຣຊໍ ອນງ຺ຄຓໍ;

ສາ ປຸຎ຺ຎກາມາ ສຸຂິນີ ອນາມຍາ;

ສຄ຺ຄມ຺ຫິ ກາຍມ຺ຫິ ຈິຣໍ ປໂມທຕີ’’ຕິ.

໓໕໒. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ວິສາຂໍ ມິຄາຣມາຕຣໍ ອິມາຫິ ຄາຖາຫິ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວສ຺ສິກສາຏິກໍ, ອາຄນ຺ຕຸກຠຕ຺ຕໍ, ຄມິກຠຕ຺ຕໍ, ຄິລານຠຕ຺ຕໍ, ຄິລານຸປຏ຺ຐາກຠຕ຺ຕໍ, ຄິລານເຠສຊ຺ຊໍ, ຘຸວຍາຄຸໍ, ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ອຸທກສາຏິກ’’ນ຺ຕິ.

ວິສາຂາວຕ຺ຖຸ ນິຏ຺ຐິຕໍ.

ວິສາຂາຠາຓວາໂຣ ນິຏ຺ຐິໂຕ.

໒໒໐. ນິສີທນາທິອນຸຊານນາ

໓໕໓. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠິກ຺ຂູ ປຓີຕານິ ໂຠຊນານິ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕີ ອສມ຺ປຊານາ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕີນໍ ອສມ຺ປຊານານໍ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕານໍ ສຸປິນນ຺ເຕນ ອສຸຈິ ມຸຈ຺ຈຕິ, ເສນາສນໍ ອສຸຈິນາ ມກ຺ຂິຍຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ປຈ຺ຉາສມເຓນ ເສນາສນຈາຣິກໍ ອາຫິຓ຺ຑນ຺ໂຕ ອທ຺ທສ ເສນາສນໍ ອສຸຈິນາ ມກ຺ຂິຕໍ, ທິສ຺ວານ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ກິໍ ເອຕໍ, ອານນ຺ທ, ເສນາສນໍ ມກ຺ຂິຕ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເອຕຣຫິ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ ປຓີຕານິ ໂຠຊນານິ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕີ ອສມ຺ປຊານາ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕີນໍ ອສມ຺ປຊານານໍ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕານໍ ສຸປິນນ຺ເຕນ ອສຸຈິ ມຸຈ຺ຈຕິ; ຕຍິທໍ, ຠຄວາ, ເສນາສນໍ ອສຸຈິນາ ມກ຺ຂິຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເອວເມຕໍ, ອານນ຺ທ, ເອວເມຕໍ, ອານນ຺ທ. ມຸຈ຺ຈຕິ ຫິ, ອານນ຺ທ, ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕີນໍ ອສມ຺ປຊານານໍ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕານໍ ສຸປິນນ຺ເຕນ ອສຸຈິ. ເຍ ເຕ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂູ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕີ ສມ຺ປຊານາ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອສຸຈິ ນ ມຸຈ຺ຈຕິ. ເຍປິ ເຕ, ອານນ຺ທ, ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ກາເມສຸ ວີຕຣາຄາ, ເຕສມ຺ປິ ອສຸຈິ ນ ມຸຈ຺ຈຕິ. ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ອານນ຺ທ, ອນວກາໂສ ຍໍ ອຣຫໂຕ ອສຸຈິ ມຸຈ຺ເຈຍ຺ຍາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິຘາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອານນ຺ເທນ ປຈ຺ຉາສມເຓນ ເສນາສນຈາຣິກໍ ອາຫິຓ຺ຑນ຺ໂຕ ອທ຺ທສໍ ເສນາສນໍ ອສຸຈິນາ ມກ຺ຂິຕໍ, ທິສ຺ວານ ອານນ຺ທໍ ອາມນ຺ເຕສິໍ ‘ກິໍ ເອຕໍ, ອານນ຺ທ, ເສນາສນໍ ມກ຺ຂິຕ’ນ຺ຕິ? ‘ເອຕຣຫິ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ ປຓີຕານິ ໂຠຊນານິ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕີ ອສມ຺ປຊານາ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕີນໍ ອສມ຺ປຊານານໍ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕານໍ ສຸປິນນ຺ເຕນ ອສຸຈິ ມຸຈ຺ຈຕິ; ຕຍິທໍ, ຠຄວາ, ເສນາສນໍ ອສຸຈິນາ ມກ຺ຂິຕ’ນ຺ຕິ. ‘ເອວເມຕໍ, ອານນ຺ທ, ເອວເມຕໍ, ອານນ຺ທ, ມຸຈ຺ຈຕິ ຫິ, ອານນ຺ທ, ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕີນໍ ອສມ຺ປຊານານໍ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕານໍ ສຸປິນນ຺ເຕນ ອສຸຈິ. ເຍ ເຕ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂູ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕີ ສມ຺ປຊານາ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອສຸຈິ ນ ມຸຈ຺ຈຕິ. ເຍປິ ເຕ, ອານນ຺ທ, ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ກາເມສຸ ວີຕຣາຄາ ເຕສມ຺ປິ ອສຸຈິ ນ ມຸຈ຺ຈຕິ. ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ອານນ຺ທ, ອນວກາໂສ ຍໍ ອຣຫໂຕ ອສຸຈິ ມຸຈ຺ເຈຍ຺ຍາ’’’ຕິ.

‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາທີນວາ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິສ຺ສ ອສມ຺ປຊານສ຺ສ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມໂຕ – ທຸກ຺ຂໍ ສຸປຕິ, ທຸກ຺ຂໍ ປຏິພຸຊ຺ຌຕິ, ປາປກໍ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕິ, ເທວຕາ ນ ຣກ຺ຂນ຺ຕິ, ອສຸຈິ ມຸຈ຺ຈຕິ. ອິເມ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈ ອາທີນວາ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິສ຺ສ ອສມ຺ປຊານສ຺ສ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມໂຕ.

‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອານິສໍສາ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕິສ຺ສ ສມ຺ປຊານສ຺ສ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມໂຕ – ສຸຂໍ ສຸປຕິ, ສຸຂໍ ປຏິພຸຊ຺ຌຕິ, ນ ປາປກໍ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕິ, ເທວຕາ ຣກ຺ຂນ຺ຕິ, ອສຸຈິ ນ ມຸຈ຺ຈຕິ. ອິເມ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈ ອານິສໍສາ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕິສ຺ສ ສມ຺ປຊານສ຺ສ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມໂຕ.

‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາຍຄຸຕ຺ຕິຍາ ຈີວຣຄຸຕ຺ຕິຍາ ເສນາສນຄຸຕ຺ຕິຍາ ນິສີທນ’’ນ຺ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຕິຂຸທ຺ທກໍ ນິສີທນໍ ນ ສພ຺ພໍ ເສນາສນໍ ສໍໂຄເປຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍາວມຫນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ອາກງ຺ຂຕິ ຕາວມຫນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓໍ ກາຕຸນ຺ຕິ.

໓໕໔. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ອາຍສ຺ມໂຕ ເພລຏ຺ຐສີສສ຺ສ ຖຸລ຺ລກຈ຺ຉາພາໂຘ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ລສິກາຍ ຈີວຣານິ ກາເຍ ລຄ຺ຄນ຺ຕິ. ຕານິ ຠິກ຺ຂູ ອຸທເກນ ເຕເມຕ຺ວາ ເຕເມຕ຺ວາ ອປກຑ຺ຒນ຺ຕິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ຠຄວາ ເສນາສນຈາຣິກໍ ອາຫິຓ຺ຑນ຺ໂຕ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຕານິ ຈີວຣານິ ອຸທເກນ ເຕເມຕ຺ວາ ເຕເມຕ຺ວາ ອປກຑ຺ຒນ຺ເຕ, ທິສ຺ວານ ເຍນ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ອຸປງ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກິໍ ອິມສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ອາພາໂຘ’’ຕິ? ‘‘ອິມສ຺ສ, ຠນ຺ເຕ, ອາຍສ຺ມໂຕ ຖຸລ຺ລກຈ຺ຉາພາໂຘ. ລສິກາຍ ຈີວຣານິ ກາເຍ ລຄ຺ຄນ຺ຕິ. ຕານິ ມຍໍ ອຸທເກນ ເຕເມຕ຺ວາ ເຕເມຕ຺ວາ ອປກຑ຺ຒາມາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍສ຺ສ ກຓ຺ຑຸ ວາ ປິຬກາ ວາ ອສ຺ສາໂວ ວາ ຖຸລ຺ລກຈ຺ຉຸ ວາ ອາພາໂຘ ກຓ຺ຑຸປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິ’’ນ຺ຕິ.

໓໕໕. ອຖ ໂຂ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ ມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬໍ [ມຸຂປຸຎ຺ຊນໂຈຬໍ (ກ.)] ອາທາຍ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນາ ໂຂ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬໍ, ຍໍ ມມສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ວິສາຂໍ ມິຄາຣມາຕຣໍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ. ອຖ ໂຂ ວິສາຂາ ມິຄາຣມາຕາ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິຕາ ສມາທປິຕາ ສມຸຕ຺ເຕຊິຕາ ສມ຺ປຫໍສິຕາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ເອຕສ຺ມິໍ ນິທາເນ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ຘມ຺ມິໍ ກຖໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈຬກ’’ນ຺ຕິ [ມຸຂປຸຎ຺ຉນໂຈລນ຺ຕິ (ສ຺ຍາ.)].

໓໕໖. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ໂຣໂຊ ມລ຺ໂລ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ສຫາໂຍ ໂຫຕິ. ໂຣຊສ຺ສ ມລ຺ລສ຺ສ ໂຂມປິໂລຕິກາ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ອາຍສ຺ມໂຕ ຈ ອານນ຺ທສ຺ສ ໂຂມປິໂລຕິກາຍ ອຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ. ຠຄວໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ວິສ຺ສາສໍ ຄເຫຕຸໍ – ສນ຺ທິຏ຺ໂຐ ຈ ໂຫຕິ, ສມ຺ຠຕ຺ໂຕ ຈ, ອາລປິໂຕ ຈ, ຊີວຕິ ຈ, ຊານາຕິ ຈ, ຄຫິເຕ ເມ ອຕ຺ຕມໂນ ຠວິສ຺ສຕີຕິ. ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ວິສ຺ສາສໍ ຄເຫຕຸນ຺ຕິ.