ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ອຠິຘມ຺ມປິຏເກ

ຘມ຺ມສງ຺ຄຓີ-ອນຸຏີກາ

ວີສຕິຄາຖາວຓ຺ຓນາ

໑. ອຠິຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນາຍ ອຕ຺ຖໍ ສໍວຓ຺ເຓຕຸກາໂມ ຕສ຺ສາ ອາທິຄາຖາຍ ຕາວ ປໂຍຊນສມ຺ພນ຺ຘາຠິຘານປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ອຕ຺ຖໍ ນິທ຺ຘາເຣນ຺ໂຕ ອຸຬາຣຊ຺ຌາສຍານໍ ນິສມ຺ມກາຣີນໍ ປຏິປຕ຺ຕິ ປເຣສໍ ວິວິຘຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນປ຺ປໂຍຊນາຕິ ອາຈຣິຍສ຺ສາປິ ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນາຍ ອາທິມ຺ຫິ ສຕ຺ຖຣິ ນິປຈ຺ຈກາຣສ຺ສ ອນ຺ຕຣາຍວິໂສສນຕ຺ຖຕາ ວິຍ ສຕ຺ຖຣິ ຘມ຺ເມ ຈ ປເຣສໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂປ຺ປຏິລາຠສໍວຕ຺ຕນິຍສທ຺ຘາຣຕນຸປ຺ປາທນຕ຺ຖຕາປິ ສິຍາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນາຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ ອປາເຍສຸ ອປຕມາເນ ຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມຕິ ສາມຎ຺ຎວຈໂນປິ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘາເນນ ອິຘ ປຣິຍຕ຺ຕິວິເສສວິສໂຍ. ສໍວຓ຺ຓີຍຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອຕາຍາຕິ ສໍວຓ຺ຓນາ, ອຏ຺ຐກຖາ.

ຕິວິຘຍານມຸເຂນ ວິມຸຕ຺ຕິຘມ຺ມໍ ຍຖາຣຫມນຸສາສຕີຕິ ສຕ຺ຖາ. ປຓມນໍ ປຓາໂມ, ກາຍວາຈາຈິຕ຺ເຕຫິ ສຕ຺ຖຸ ຄຸຓນິນ຺ນຕາ. ກິຣິຍາ ກຣຓໍ, ປຓາມສ຺ສ ກຣຓໍ ປຓາມກຣຓໍ, ວນ຺ທນາປໂຍໂຄ. ໂສ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ອິທານິ ອຘິປ຺ເປຕໍ ປຓາມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ‘‘ຕສ຺ສ ປາເທ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິກສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕປຓາມຠາວໍ ທສ຺ເສສ຺ສຕິ, ‘‘ກຣຸຓາ ວິຍາ’’ຕິອາທິກສ຺ສ ປນ ສພ຺ພສ຺ສ ໂຖມນາວເສນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສປິ ວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ສຕ຺ຖຸ ມຫາກຣຸຓາທິຄຸຓວິເສສກິຕ຺ຕນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ມຫາກຣຸຓາທິຄຸຓວິເສສາວິນາຠາວິນາ ສໍວຓ຺ຓິຍມານສໍວຓ຺ຓນາຘມ຺ມວິຠາວິເຕນ ຘມ຺ມສ຺ສ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຠາເວນ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຘມ຺ເມ ສຕ຺ຖຣິ ອນຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ຘານໍ ສທ຺ຘາຊນນາຍ, ອຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ຘານຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍ ໂຫຕິ. ສຕ຺ຖຸໂນ ຈ ອວິປຣີຕຘມ຺ມເທສນຠາເວນ ອວິຕຖເທສນາຠູເຕ ຘມ຺ເມຕິ ເອເຕນ ສຕ຺ຖຸໂນ ມຫາກຣຸຓາທິຄຸຓານໍເຍວ ຈ ຜລວິເສສນິປ຺ຜາທນສມຕ຺ຖຕາຍ ປສາທາວຫຕໍ ອາຫ. ຘມ຺ເມນ ຫິ ສຕ຺ຖຸສິທ຺ຘິ, ສຕ຺ຖາຣາ ຈ ຘມ຺ມສິທ຺ຘິ, ຘມ຺ມສມ຺ປຕ຺ຕິຍາປິ ສຕ຺ຖຸຄຸຓຕາຍ ສຕ຺ຖຸຄຸຓວິຠາວເນນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ.

ເອວໍ ສຕ຺ຖຣິ ປຓາມກຣຓສ຺ສ ເອກໍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ວິຠາເວຕິ ‘‘ຕທຸຠຍປ຺ປສາທາ ຫີ’’ຕິອາທິນາ. ນ ຫິ ສຕ຺ຖຣິ ຘມ຺ເມ ວາ ອປ຺ປສນ຺ໂນ ສໍວຓ຺ຓິຍມາເນ ຕທຘິຄນ຺ຕພ຺ເພ ຈ ຘມ຺ເມ ສມ຺ມາ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ນາປິ ສີລາທິອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານນ຺ຕໍ ມຫນ຺ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ສາເຘຕິ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນາສຸ ປເຣສໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິອາກງ຺ຂາຍ ຕຖາຣູປຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫເກຫິ ຈ ວິນິໂຍຊິເຕນ ສຕ຺ຖຣິ ຘມ຺ເມ ຈ ປສາທຸປ຺ປາທນໍ ສຕ຺ຖຣິ ປຓາມກຣຓໍ ວິຫິຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຠຄວໂຕ ຄຸຓສໍກິຕ຺ຕນໍ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສງ຺ຆານມ຺ປິ ໂຖມນາ ໂຫຕິເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ຈ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຠຄວໂຕ ໂຖມເນເນວາ’’ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໖). ວກ຺ຂມານໍ ວາ ‘‘ສທ຺ຘມ຺ມຎ຺ຈສ຺ສ ປູເຊຕ຺ວາ’’ຕິອາທິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ ປເຣສໍ ວິຎ຺ຎູນນ຺ຕິ ວາ ສມ຺ພນ຺ຘນີຍໍ. ອວິຎ຺ຎູນໍ ອປ຺ປມາຓຕາຍ ອຠາຊນຕາຍ ຈ ວິຎ຺ຎູນໍ ຄຫຓໍ. ເຕ ຫິ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ສຄາຣວສ຺ສ ປມາຓຠູຕຕໍ ຊານນ຺ຕາ ຕສ຺ສ ວຈນໍ ໂສຕພ຺ພໍ ສທ຺ຘາຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ, ສມ຺ມເທວ ຈ ນໍ ອນຸຕິຏ຺ຐນ຺ຕາ ຕທຘິປ຺ປາຍໍ ປູເຣນ຺ຕິ. ອິຘາປິ ປຸຣິມນເຍເນວ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ ປສາທວິຎ຺ຎາປນາທິມຸເຂນປິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິອາກງ຺ຂາຍ ປເວທິຕຕ຺ຕາ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐໂມ ອຕ຺ຖວິກປ຺ໂປ ສທ຺ຘານຸສາຣີນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ທຸຕິໂຍ ຘມ຺ມານຸສາຣີນໍ. ປຐໂມ ວາ ອສໍສິທ຺ຘສຕ຺ຖຸຘມ຺ມານໍ ວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ທຸຕິໂຍ ສໍສິທ຺ຘສຕ຺ຖຸຘມ຺ມານໍ. ຕຖາ ປຐໂມ ປຐເມ ຣຕເນ ປຓາມກິຣິຍາທສ຺ສນປໂຣ, ທຸຕິໂຍ ອິຕເຣສຸປີຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ປຓາໂມ ກຣີຍຕິ ເອຕາຍາຕິ ປຓາມກຣຓໍ, ປຓາມກິຣິຍາຠິນິປ຺ຜາທິກາ ເຈຕນາ. ສາ ຫິ ເຂຕ຺ຕສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອາຈຣິຍສ຺ສ ຈ ອຊ຺ຌາສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍຠູຕາ ຍຖາລທ຺ຘສມ຺ປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕກສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ພລານຸປ຺ປທານວເສນ ປຸຣິມກມ຺ມນິປ຺ຜນ຺ນສ຺ສ ວິປາກສນ຺ຕານສ຺ສ ອນ຺ຕຣາ ເວມຊ຺ເຌ ອາຍນ຺ຕິ ອາປຕນ຺ຕີຕິ ອນ຺ຕຣາຍາຕິ ລທ຺ຘນາມານໍ ໂຣຄາທິອນຕ຺ຖານໍ ວິຘາຍກສ຺ສ ອຸປປີຬກສ຺ສ ອຸປຈ຺ເຉທກສ຺ສ ວາ ກມ຺ມສ຺ສ ວິທ຺ຘໍສນສມຕ຺ໂຖ ປຸຎ຺ຎາຕິສໂຍຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມ…ເປ… ວິເສສຠາວໂຕ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຣາຄາທິປຣິຍຸຏ຺ຐານາຠາວວຈເນນ ອນ຺ຕຣາຍສ຺ສ ກາຣຓຠູຕາຍ ປໂຍຄວິປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວສ຺ສ, ອຕ຺ຖລາຠາທິວຈເນນ ອນນ຺ຕຣາຍຕາເຫຕຸຠູຕາຍ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ຠາວສ຺ສ, ‘‘ສພ຺ຍາປຊ຺ຌາຍ ປຊາຍ ອພ຺ຍາປຊ຺ໂຌ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໑໐; ໑໑.໑໑) ວຈເນນ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ສຸຂວິຫາຣິຕາຍ ຈ ປກາສນໍ ມຫານາມສຸຕ຺ຕໍເຍວ ອຸທາຫຏໍ.

ຄຸຓວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ເອເຕນ ສຕິປິ ກາຍມໂນປຓາມານໍ ອນ຺ຕຣາຍວິໂສສນສມຕ຺ຖຠາເວ ເຕຫິ ປຓາມວິສຍສ຺ສ ປຓາມາຣຫຠາວວິຠາວເນນ ສາຕິສໂຍ ວຈີປຓາໂມ ວິຫິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຄຸຓວິເສສວາ ຫີຕິອາທິນາ ອາຈຣິຍສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕປຕ຺ຕກາຣິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ເທສນາ ວິນຍປິຏເກຕິ ເອຕ຺ຖ ນນຸ ວິນຍປິຏກສ຺ສປິ ເທສນາຠາວໂຕ ເທສນາວິນຍປິຏການໍ ເຠທວຈນໍ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ໂນ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕີສຸປິ ເຈເຕສຸ ເອເຕ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ) ເອຕ຺ຖ ວິຍ ສມຸທາຍເທສນາຍ ອວຍວເທສນານໍ ອາຘາຣຠາວໂຕ. ເທສນາກາເລ ວາ ມນສາ ວວຕ຺ຖາປິຕາຍ ວິນຍຕນ຺ຕິຍາ ວິນຍປິຏກຠາວໂຕ ຕທຕ຺ຖປຎ຺ຎາປນສ຺ສ ຈ ເທສນາຠາວໂຕ ເຠທວຈນໍ. ອຖ ວາ ເທສີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ເທສນາ, ເທສນາສມຸຏ຺ຐາປໂກ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ, ຕສ຺ສ ຈ ວິນຍປິຏກວິສໂຍ ກຣຸຓາປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ຈ ໂສຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ເຠທວຈໂນປປຕ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏເກຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ກຖໍ ປນ ຠຄວໂຕ ເທສນາ ວິນຍປິຏເກ ກຣຸຓາປ຺ປຘານາ, ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ມປິຏເກສຸ ຈ ປຎ຺ຎາກຣຸຓາປຎ຺ຎາປ຺ປຘານາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ຍໂຕ ອຸກ຺ກໍສປຣິຍນ຺ຕຄຕຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ໂປປິ ຠຄວາ ໂລກິຍສາຘຸຊເນຫິປິ ປຣິຫຣິຕພ຺ພານິ ‘‘ສິຂຣຓີ’’ຕິອາທີນິ ວຈນານິ ຍຖາປຣາຘຎ຺ຈ ຄຣຫວຈນານິ ວິນຍປິຏກເທສນາຍໍ ມຫາກຣຸຓາສຎ຺ໂຈທິຕມານໂສ ມຫາປຣິສມຊ຺ເຌ ອຠາສິ, ຕໍຕໍສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິກາຣຓາເປກ຺ຂາຍ ເວຣຎ຺ຊາທີສຸ ສາຣີຣິກຎ຺ຈ ເຂທມນຸໂຠສິ, ຕສ຺ມາ ກິຎ຺ຈາປິ ຠູມນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍາກາຣສມຍນ຺ຕຣກຖານໍ ວິຍ ວິນຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາປິ ສມຸຏ຺ຐາປິກາ ປຎ຺ຎາ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຕາຍ ອຕິສຍກິຈ຺ຈວຕີ, ຕໂຕປິ ກຣຸຓາຍ ກິຈ຺ຈໍ ອຘິກນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິນຍປິຏເກ ກຣຸຓາປ຺ປຘານາ’’ຕິ. ກຣຸຓາພ຺ຍາປາຣາຘິກຕາຍ ຫິ ເທສນາຍ ກຣຸຓາປ຺ປຘານຕາ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິພຫຸໂລ ເວເນຍ຺ຍສນ຺ຕາເນສຸ ຕທຊ຺ຌາສຍານຸໂລເມນ ຄມ຺ຠີຣມຕ຺ຖປທໍ ປຕິຏ຺ຐເປສີຕິ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາປ຺ປຘານຕາ, ອຠິຘມ຺ມເທສນາຍ ປນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວິສຍຠາວປ຺ປໂຫນໂກ ຣູປາຣູປປຣິຈ຺ເຉໂທ ຘມ຺ມສຠາວານຸໂຣເຘນ ປວຕ຺ຕິໂຕຕິ ປຎ຺ຎາປ຺ປຘານຕາ. ເຕເນວ ຈ ກາຣເຓນາຕິອາທິນາ ເທສນານຸຣູປຕໍຕໍສໍວຓ຺ຓນາຍ ໂຖມນາ ອາຈຣິຍສ຺ສ ປກຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ກຸສລາ ຣູປໍ ຈກ຺ຂຸມາ ທສ ທາຬິມາທິ ສມູຫວເສນ ອຕ຺ຖານວໂພຘນຕ຺ໂຖ ວິຍ ອຕ຺ຖາວໂພຘນຕ຺ໂຖ ຫິ ສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄ ອຕ຺ຕປຣາຘີໂນ ເກວໂລ ອຕ຺ຖປທຕ຺ຖໂກ, ໂສ ປທຕ຺ຖວິປຣິເຍສກາຣິນາ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ສທ຺ທປທຕ຺ຖໂກ ຊາຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກຣຸຓາ ວິຍາຕິ ນິທສ຺ສນວຈນ’’ນ຺ຕິ. ນິທສ຺ສນຎ຺ຫິ ນາມ ນິທສ຺ສິຕພ຺ພຘມ຺ເມ ເຕນ ຈ ສມ຺ພນ຺ເຘ ສຕິ ໂຫຕິ, ນາຎ຺ຎຖາຕິ ຕສ຺ສ ນິທສ຺ສນຠາວໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຍສ຺ສ ຍຖາ…ເປ… ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

‘‘ຕຕ຺ຖ ກຣຸຓາ ວິຍາຕິ ນິທສ຺ສນວຈນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນິທສ຺ສນນິທສ຺ສິຕພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອາຘາຣວິສຍພ຺ຍາປາເຣຫິ ສວິເສສເນຫິ ສຫ ປກາສນວເສນ ຄາຖາຍ ອຕ຺ຖຕຕ຺ວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອວຍວເຠທວເສນ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິຣຕີຕິ ກຣຸຓາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ນິຈ຺ຉນ຺ທຣາຄານໍ ຠູຕປຸພ຺ພຄຕິຍາ ວາ ສຕ຺ຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອກສ຺ສປິ ຘມ຺ມສ຺ສ ອເນກສາມຎ຺ຎາກາຣວນ຺ຕຕາຍ ‘‘ຍຖາສຠາວໍ ປກາເຣຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ສພ຺ພາກາເຣນາ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑໕໖; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕) ຘມ຺ມານໍ ອຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ ຎາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາຠາວໂຕ. ເອເຕນ ຕສ຺ສາ ປຎ຺ຎາຍ ອກິຈ຺ຉວຸຕ຺ຕິຕໍ ອາຫ. ຍເຖວ ຫິ ‘‘ເຎຍ຺ເຍສຸ ສພ຺ເພສຸ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ເຖ ສິທ຺ເຘ ເຕສໍ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍຕາວິຣຫສໍສູຈນຕ຺ຖໍ ປເຣສໍ ສຕ຺ຕາທິມິຈ຺ຉາຄາຫປຏິເສຘເນນ ຘມ຺ມ-ສທ຺ເທນ ເຎຍ຺ຍາ ວິເສສິຕພ຺ພາ, ເອວໍ ‘‘ຘມ຺ເມສຸ ສພ຺ເພສຸ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ເຖ ສິທ຺ເຘ ຘມ຺ເມສຸ ຕສ຺ສາ ປຎ຺ຎາຍ ອາກງ຺ຂປ຺ປຏິພທ຺ຘຕາຍ ອກິຈ຺ຉວຸຕ຺ຕິຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕປຏິເສຘເນນ ເຎຍ຺ຍ-ສທ຺ເທນ ຘມ຺ມາ ວິເສສິຕາຕິ. ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມ-ສທ຺ທາ ນີລຸປ຺ປລສທ຺ທາ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ເຠທາເຠທຍຸຕ຺ຕາຕິ ‘‘ເຎຍ຺ຍາ ຈ ເຕ ຘມ຺ມາ ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍາ ຍາຕິ ຍຖາ-ສທ຺ທສ຺ສຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉາຍຎ຺ຫິ ອຍໍ ຍຖາ-ສທ຺ໂທ, ຕປ຺ປເຠທາ ປຎ຺ຎາ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ.

ຠຄວຕິ ປວຕ຺ຕາວາຕິ ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຸປມາໂນປເມຍ຺ຍຕ຺ຖານໍ ຠິນ຺ນາຘາຣຕາຍ ຠິນ຺ນາຘາຣສ຺ສ ຈ ອຸປມານຕ຺ຖສ຺ສ ອິຘ ອສມ຺ຠວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠຄວໂຕ ກຣຸຓາຍ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓຠາໂວ ສຕ຺ເຕ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໂຕ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸເຂ ນິພ຺ພາເນ ປຕິຏ຺ຐເປຕຸໍ ອຕ຺ຕໂນ ສຣີຣຊີວິຕປຣິຈ຺ຈາເຄນປິ ເອກນ຺ຕຫິຕຊ຺ຌາສຍຕາວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຍໂຕ ວິເນຍ຺ຍານໍ ໂກໂສຫິຕວຕ຺ຖຄຸຍ຺ຫປຫູຕຊິວ຺ຫາວິທໍສນມ຺ປິ ກຕໍ, ຍຎ຺ຈ ຍທິເມ ສຕ຺ຕາ ຊາເນຍ຺ຍຸໍ, ຠຄວໂຕ ສາສເນນ ຣຫທມິວ ສີຕລໍ ສມ຺ປຊ຺ຊລິຕໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘມ຺ປິ ສໂມຄາເຫຍ຺ຍ. ອຎ຺ເຎສໍ ປສ຺ສນ຺ຕານນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸທ຺ຘຏາຕິ ປທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ມໂຫຆປກ຺ຂນ຺ທານໍ ສຕ຺ຕານນ຺ຕິ ກມ຺ມຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ກາມາທິມໂຫຆປກ຺ຂນ຺ເທ ສຕ຺ເຕ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘຏາ ນຕ຺ຖຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ມໍ ຐເປຕ຺ວາຕິ ປສ຺ສໂຕ ຍຖາ ຠຄວໂຕ ກຣຸຓາຍ ອາວິສນໍ ໂຫຕິ, ນ ເອວໍ ອຎ຺ເຎສໍ ຕຖາທສ຺ສນສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ. ອຖ ວາ ອຎ຺ເຎສໍ ປສ຺ສນ຺ຕານນ຺ຕິ ຍທິປິ ປເຣ ປສ຺ເສຍ຺ຍຸໍ, ຕຖາປິ ນ ເຕສໍ ຠຄວໂຕ ວິຍ ກຣຸໂຓກ຺ກມນໍ ອຕ຺ຖິ ອປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ອຕ຺ຕຫິຕມຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອນາວຣຓາ ຕີສຸ ກາເລສຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ, ອສາຘາຣຓາ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ນິຣວເສສເຫຕຸປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫວເສນ ເຕສຎ຺ຈ ສຠາວກິຈ຺ຈາທິອວຕ຺ຖາວິເສສາທິປຣິຊານເນນ ອາຍູຫນເວລາຍເມວ ຕໍຕໍກມ຺ມານໍ ຕໍຕໍຜລວິເສສຫີນມຊ຺ຌິມປຓີຕາທິວິຠາຄສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ເຘສຸ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ເຘສຸ ຈ ອຕິສຸຂຸມຕິໂຣຫິຕວິທູຣວຸຕ຺ຕິອຕີຕານາຄຕາທິເຠທຠິນ຺ນານໍ ຣູປຘມ຺ມານໍ ຕໍຕໍກາຣຓສມວາຍວິຠາວເນເນວ ຕໍຕໍຜເລສຸ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານຄນ຺ຘຣສຜສ຺ສາທິວິເສສສ຺ສ ນິຣວເສສໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌເນນ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ຠຄວໂຕ ອເນກຘາຕຸນານາຘາຕຸໂລກໍ ຍຖາຠູຕໍ ຎາຓາທິວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍຖາ ຈ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອິທໍ ຣາຄຄ຺ຄິອາທີຫິ ໂລກສນ຺ນິວາສສ຺ສ ອາທິຕ຺ຕຕາທິອາກາຣທສ຺ສນໍ ຠຄວໂຕ ມຫາກຣຸໂຓກ຺ກມນຸປາຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ປນ ພຫຸເກຫິ ອາກາເຣຫິ ປສ຺ສນ຺ຕານໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ສຕ຺ເຕສຸ ມຫາກຣຸຓາ ໂອກ຺ກມຕິ. ‘‘ອາທິຕ຺ໂຕ ໂລກສນ຺ນິວາໂສ…ເປ… ອຸຍ຺ຍຸຕ຺ໂຕ…ເປ… ປຍາໂຕ…ເປ… ກຸມ຺ມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ໂນ…ເປ… ອຸປນີຍຕິ ໂລໂກ ອຘຸໂວ…ເປ… ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ…ເປ… ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍໍ…ເປ… ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສຕິ ປສ຺ສນ຺ຕານໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ສຕ຺ເຕສຸ ມຫາກຣຸຓາ ໂອກ຺ກມຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໗) ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ປໂຣສຕໍ ອາກາເຣຫິ ທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ຄນ຺ຖວິຕ຺ຖາຣໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ສໍວຓ຺ຓຍິຕຸຎ຺ຈ ອຸປາຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອາຫ ‘‘ຕໍ ສພ຺ພໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ມຫາກຣຸຓາຎາຓວິຠງ຺ຄວເສນ ຊານິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍປໂຣປຣິຍຕ຺ຕອາສຍານຸສຍ ຍມກປາຏິຫາຣິຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕານາວຣຓຎາຓານິ ເສສາສາຘາຣຓຎາຓານິ. ເຕສມ຺ປິ ຫິ ວິຠງ຺ໂຄ ‘‘ອິຘ ຕຖາຄໂຕ ສຕ຺ເຕ ປສ຺ສຕິ ອປ຺ປຣຊກ຺ເຂ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໑) ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ນານປ຺ປກາເຣນ ທສ຺ສິໂຕຕິ ປຸຣິມນເຍເນວ ອຕິທິສຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕຕ຺ຖ ວິຠຕ຺ຕານໍ ປຏິສມ຺ຠິທາສຈ຺ຈຎາຓາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ກໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນິປ຺ປເທສສປ຺ປເທສວິສຍາ ກຣຸຓາ ວິຍ ຠຄວໂຕ ປຎ຺ຎາປິ ອິຘ ນິປ຺ປເທສສປ຺ປເທສວິສຍາ ນິຣວເສສາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ຕສ຺ສາ ກຕິປຍເຠທທສ຺ສເນນ ນຍໂຕ ຕທວສິຏ຺ຐເຠທາ ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຎ຺ຎາຄ຺ຄຫເຓນ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕ ປນ ສີລສມາຘິ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນ, ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສສຕທຸກຘມ຺ມ, ພາວີສຕິຕິກຘມ຺ມ, ຈຕຸສຕິປຏ຺ຐານ ສມ຺ມປ຺ປຘານ ອິທ຺ຘິປາທ ສາມຎ຺ຎຜລ ອຣິຍວໍສາທິ, ປຎ຺ຈຄຕິ ປຎ຺ຈປຘານິຍງ຺ຄປຎ຺ຈງ຺ຄິກສມາຘິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍ ພລ ນິສ຺ສາຣຓີຍຘາຕຸ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍຘມ຺ມສຎ຺ຎາທິ, ຉສາຣຓີຍຘມ຺ມ ອນຸສ຺ສຕິຏ຺ຐານ ອຄາຣວຄາຣວ ນິສ຺ສາຣຓິຍຘາຕຸ ສຕຕວິຫາຣ ອນຸຕ຺ຕຣິຍ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍປຎ຺ຎາທິ, ສຕ຺ຕອປຣິຫານິຍຘມ຺ມ ອຣິຍຘນ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄ ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມນິຊ຺ຊຣວຕ຺ຖຸ ສຎ຺ຎາ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລຂີຓາສວພລາທິ, ອຏ຺ຐປຎ຺ຎາປຏິລາຠເຫຕຸ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕ ສມ຺ມຕ຺ຕ ໂລກຘມ຺ມ ອຣິຍານຣິຍໂວຫາຣ ອາຣມ຺ຠວຕ຺ຖຸ ກຸສີຕວຕ຺ຖຸ ອກ຺ຂຓ ມຫາປຸຣິສວິຕກ຺ກ ອຠິຠາຍຕນ ວິໂມກ຺ຂາທິ, ນວໂຍນິໂສມນສິກາຣມູລຘມ຺ມປາຣິສຸທ຺ຘິປຘານິຍງ຺ຄ ສຕ຺ຕາວາສ ອາຆາຕວຕ຺ຖຸ ອາຆາຕປຏິວິນຍ ສຎ຺ຎານານຕ຺ຕ ອນຸປຸພ຺ພວິຫາຣາທິ, ທສນາຖກຣຘມ຺ມ ກສິຓາຍຕນ ອກຸສລກມ຺ມປຖ ກຸສລກມ຺ມປຖ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕ ສມ຺ມຕ຺ຕ ອຣິຍວາສ ທສພລຎາຓ ອເສກ຺ຂຘມ຺ມາທິ, ເອກາທສເມຕ຺ຕານິສໍສ ສີລານິສໍສ ຘມ຺ມຕາ ພຸທ຺ຘິເຫຕຸ, ທ຺ວາທສາຍຕນປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທ ຘມ຺ມຈກ຺ກາກາຣ, ເຕຣສຘຸຕຄຸຓ, ຈຸທ຺ທສພຸທ຺ຘຎາຓ, ປຎ຺ຈທສຈຣຓວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍຘມ຺ມ, ໂສຬສອານາປານສ຺ສຕິ ສຈ຺ຈາກາຣ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຏ຺ຐານ, ອຏ຺ຐາຣສ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມຘາຕຸ ເຠທກຣວຕ຺ຖຸ, ເອກູນວີສຕິປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓ, ຈຕຸວີສຕິປຈ຺ຈຍ, ອຏ຺ຐວີສຕິສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຏ຺ຐານ, ປຓ຺ຓາສອຸທຍພ຺ພຍທສ຺ສນ, ປໂຣປຓ຺ຓາສກຸສລຘມ຺ມ, ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິຄຕ, ອຏ຺ຐສຕຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕາທິເຠທານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຏິວິຊ຺ຌນເທສນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ, ເຍ ຈ ຈຕຸວີສຕິໂກຏິສຕສຫສ຺ສສມາປຕ຺ຕິສຎ຺ຈາຣິມຫາວຊິຣຎາຓປ຺ປເຠທາ, ເຍ ຈ ອນນ຺ຕນຍສມນ຺ຕປຏ຺ຐານປວິຈຍເທສນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕາ, ເຍ ຈ ອນນ຺ຕາສຸ ໂລກຘາຕູສຸ ອນນ຺ຕານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍານຸສຍຈຣິຕາທິວິຠາວນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕາຕິ ເອວໍປກາຣາ ຠຄວໂຕ ປຎ຺ຎາປເຠທາ, ສພ຺ເພປິ ອິຘ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນຍໂຕ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂກ ຫິ ສມຕ຺ໂຖ ຠຄວໂຕ ປຎ຺ຎາຍ ປເຠເທ ອນຸປທໍ ນິຣວເສສໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ. ເຕເນວ ຠຄວນ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຎ຺ຎວນ຺ຕານໍ ອຄ຺ຄຠູໂຕ ຘມ຺ມເສນາປຕິສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣປິ ພຸທ຺ຘຄຸຓປຣິຈ຺ເຉທນໍ ປຕິອນຸຍຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ວິທິໂຕ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໔໖) ອາຫາຕິ.

ສໍສາຣມໂຫຆປກ຺ຂນ຺ທານໍ ສຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ສນ຺ຕາຣຓຕ຺ຖໍ ປຏິປນ຺ໂນ ເຕຫິ ປໂຍຊິໂຕ ນາມ ໂຫຕິ ອສຕິປິ ເຕສໍ ຕຖາວິເຘ ອຠິສນ຺ຘິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຕາ ຫິ ມຫາໂພຘິໍ ປໂຍເຊນ຺ຕີ’’ຕິ. ເອເຕນ ສພ຺ເພນາຕິ ມຫາໂພຘິມູລາທິທສ຺ສເນນ. ອປຄມນໍ ນິຣຸປກ຺ກິເລສນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຊາຕສໍວທ຺ຘຠາວທສ຺ສເນນ ‘‘ອນາທິ ອນິຘໂນ ຈ ສຕ຺ໂຕ’’ຕິ ເອວໍປກາຣາ ມິຈ຺ຉາວາທາ ປຏິເສຘິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສມຎ຺ຎາ…ເປ… ທສ຺ເສຕິ ສຕ຺ເຕ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສຕິປິ ສຕ຺ຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂວຫາຣສູຈນໂຕ. ກຣຸຓາ ອາທິປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ອິທໍ ສມ຺ຠຣຓນິປ຺ຜຕ຺ຕິກາລາເປກ຺ຂາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຣິຈ຺ເຉທວນ຺ຕຕາຍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕນ຺ນິທານຠາວໂຕ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິກຣຓີຍາຠາວໂຕ’’ຕິ. ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ນຍໂຕ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ເອໂສ ເອວ ຫິ ອນວເສສໂຕ ພຸທ຺ຘຄຸຓທສ຺ສນຸປາໂຍ ຍທິທໍ ນຍຄ຺ຄາຫຓໍ. ປຣຘນຫຣຓາທິໂຕປິ ວິຣຕິ ປເຣສໍ ອນຕ຺ຖປຣິຫຣຓວສປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສິຍາ ກຣຸຓູປນິສ຺ສຍາຕິ ກຣຸຓານິທານໍ ສີລໍ. ຕໂຕ ເອວ ‘‘ຕໂຕ ປາຓາຕິປາຕາທິວິຣຕິປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒. ຍສ຺ສາ ສໍວຓ຺ຓນນ຺ຕິອາທິນາ ‘‘ທຍາຍາ’’ຕິອາທິໂຖມນາຍ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕິ. ປໂຍຊນໍ ປນ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ພຫິຠູຕໍ ພາຫິຣໍ. ທຍາຕິ ກຣຸຓາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ທຍາ-ສທ຺ທສ຺ສ ເມຕ຺ຕາກຣຸຓານໍ ວາຈກຕ຺ຕາ ວກ຺ຂມານຎ຺ຈ ອນຸໂຍຄໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕາຍ ຫິ ສມຸສ຺ສາຫິໂຕ, ນ ເມຕ຺ຕາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ໂຫຕີຕິ ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອາຫ. ຕນ຺ຕິ ປຎ຺ຎໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ອຸປມາຠາເວນ ວິນິວຕ຺ຕາ ຈຣິຕຕ຺ຖຕາຍ. ປຏິນິທ຺ເທສໍ ນາຣຫຕິ ປຘານາປຘາເນສຸ ປຘາເນ ກິຈ຺ຈທສ຺ສນໂຕ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ…ເປ… ວໂຕຕິ ກຣຸຓາວາຈິນາ ທຍາ-ສທ຺ເທນ ເອກາຘິກຣຓຠາເວນ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຕ-ສທ຺ໂທ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຘມ຺ມວິສໂຍ ຠວິຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອປຣິຍາຍສທ຺ທານໍ ສມານາຘິກຣຓຠາໂວ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາເວ ສຕິ ໂຫຕິ, ນາຎ຺ຎຖາຕິ ອາຫ ‘‘ສມານາ…ເປ… ໂຫຕີ’’ຕິ. ສມານາຘິກຣຓຠາເວນ ເຫຕ຺ຖ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາໂວ ສາຘີຍຕິ, ສາ ຈ ສມານາຘິກຣຓຕາ ວິສິຏ຺ຐວິຠຕ຺ຕິການໍ ນ ໂຫຕີຕິ ສມານວິຠຕ຺ຕິຕາຍປິ ຕເມວ ສາຘີຍຕີຕິ ‘‘ທຍາ…ເປ… ຈິທ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ທຍາຍ ວິເສສິຕພ຺ພຠາເວ ກາຣຓວຈນໍ. ປຘານຕາຍ ຫິ ສາມຎ຺ຎຕາຍ ຈ ສາ ວິເສສິຕພ຺ພາ ຊາຕາ. ຕຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ຕທຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ກຣຸຓານໍ ວາຈກຕ຺ຕາ ສາມຎ຺ຎຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ສ ຈາຕິ ທຍາ-ສທ຺ທສ຺ສ. ‘‘ປຘານຎ຺ຈ ປຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ກິຎ຺ຈາປິ ປຸຣິມຄາຖາຍ ປຎ຺ຎາປ຺ປຘານາ, ‘‘ຕາຍາ’’ຕິ ປນ ເກວລໍ ອວຕ຺ວາ ທຍາວິເສສນຠາເວນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອປ຺ປຘານາຍປິ ກຣຸຓາຍ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອປ຺ປຘານຕາ ຈ ກຣຸຓາຍ ປຸຣິມຄາຖາຍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕາ, ອິຘ ປນ ປຘານາ ເອວ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຍາສມຸສ຺ສາຫິນີຕິ ປຘານາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ມູລຏີ. ໒).

ກຖໍ ປນ…ເປ… ຎາຕພ຺ພາຕິ ວກ຺ຂມານຎ຺ເຎວ ອຕ຺ຖໍ ຫທເຍ ຐເປຕ຺ວາ ໂຈເທຕິ. ຍທິ ເອວນ຺ຕິ ຍທິ ອຏ຺ຐກຖາຍ ອຘິປ຺ປາຍໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຈນມຕ຺ຕເມວ ຄຓ຺ຫສິ. ເມຕ຺ຕາຕິ ຈ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ຍຖາ ‘‘ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕໍ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕິສ຺ສາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ວເສນ ນ ທຍາ ກຣຸຓາ, ເອວໍ ‘‘ນິກ຺ກຣຸຓຕໍ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕິສ຺ສາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ວເສນ ນ ທຍາ ເມຕ຺ຕາຕິ ວຈນມຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓ ອຏ຺ຐກຖານມ຺ປິ ວິໂຣຘໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອຘິປ຺ປາຍວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວ ອຘິປ຺ປາຍໍ ທຍາ-ສທ຺ໂທ ຫີຕິອາທິນາ ວິວຣຕິ. ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ຫິ ທຍາ-ສທ຺ທໍ ທານຄຕິຣກ຺ຂເຓສຸ ປຐນ຺ຕິ. ອນຸຣກ຺ຂຓຎ຺ຈ ເມຕ຺ຕາກຣຸຓານໍ ຫິຕູປສໍຫາຣທຸກ຺ຂາປນຍນາກາຣວຸຕ຺ຕີນໍ ສມານກິຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ມາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ທຍາ-ສທ຺ໂທ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ໂຕນີຕນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕຄຘໍ, ຣຸກ຺ຂຕ຺ໂຖ ວິຍ ຘວຂທິຣາທີນໍ ອນຸຣກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ ເມຕ຺ຕາກຣຸຓານໍ ສາມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຘິປ຺ປາໂຍ ປນ ‘‘ທຍາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ພປາຓຠູຕຫິຕານຸກມ຺ປີຕິ ອນນ຺ຕຣໍ ກຣຸຓາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ທຍາ-ສທ຺ໂທ ເມຕ຺ຕາປຣິຍາໂຍຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ເມຕ຺ຕາປິ ຫິ ກຣຸຓາ ວິຍ ປາຓາຕິປາຕວິຣຕິຍາ ກາຣຓນ຺ຕິ. ‘‘ອທຍາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ກາຣຸຓິໂກ ອວິຫິໍ ສຊ຺ຌາສຍຕ຺ຕາ ປເຣສໍ ວິເຫສາມຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ກໂຣຕິ, ໂກ ປນ ວາໂທ ປາຓາຕິປາຕເນຕິ ນິກ຺ກຣຸຓຕາຍ ປາຓາຕິປາຕິຕາ ທສ຺ສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອຕເມວຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອວຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖານໍ ອວິໂຣໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຍທິ ທຍາ-ສທ຺ໂທ ເມຕ຺ຕາກຣຸຓານໍ ວາຈໂກ, ເອວມ຺ປິກຖໍ ປນ ກຣຸຓາ ‘‘ທຍາ’’ຕິ ຊານິຕພ຺ພາຕິ ອນຸໂຍໂຄ ຕທວຕ຺ໂຖ ເອວາຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ກຣຸຓາ ຈ ເທສນາຍາຕິອາທິນາ ກຣຸຓາຍ ເອວ ຄຫເຓ ກາຣຓມາຫ.

ນນຸ ຕາຍາຕິອາທິນາ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕປິ ປກຣຓໍ ພລວນ຺ຕິ ປກຣຓວເສເນວ ກຣຸຓາວິສຍສ຺ສ ຎາຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາຕິ ເອຕໍ ປຸຣິມຄາຖາຍ ສປ຺ປເທສນິປ຺ປເທສສຕ຺ຕວິສຍາຍ ກຣຸຓາຍ ຄຫິຕຠາວສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ. ຍຖາຣຸຈິປວຕ຺ຕິ ຫິ ເອກສ຺ມິໍ ອເນເກສຸ ຈ ອິຈ຺ຉານຸຣູປປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ. ‘‘ອິຘ ປນ ນິປ຺ປເທສສຕ຺ຕວິສຍຕໍ ຄເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສິທ຺ເຘ ສຕິ ອາຣມ຺ໂຠ ຎາປກຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ປຸນ ‘‘ສຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ວຈນໍ ອິມມຕ຺ຖວິເສສໍ ໂພເຘຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນ ເທເວສຸເຍວາຕິອາທິນາປິ ທຍາສາຘນສ຺ສ ສມຸສ຺ສາຫນສ຺ສ ສຕ຺ຕວິສຍຠາເວ ສາມຕ຺ຖິຍລທ຺ເຘປິ ‘‘ສຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ວຈນໍ ຕສ຺ສ ນິປ຺ປເທສສຕ຺ຕວິສຍຠາໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອິມໍ ວິເສສໍ ຎາເປຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ກາລເທສເທສກປຣິສາທິປຣິທີປນໍ ພາຫິຣນິທານນ຺ຕິ ກາລາທີນິ ນິທ຺ຘາເຣນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ກາເລ’’ຕິອາທິມາຫ. ອວສານມ຺ຫິ ວສນ຺ໂຕ ຕິທສາລເຍຕິ ວຈນໂຕຕິ ເອເຕນ ຕສ຺ສ ປາຏິຫາຣິຍສ຺ສ ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘາເນນ ອວຈ຺ຉິນ຺ນຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣນ ຈ ນ ສກ຺ກາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນສນ຺ຕາເນປິ ຣາຄາທິປຏິປກ຺ຂຫຣຓສ຺ສ ອຠາວໂຕ ນິຈ຺ຉນ຺ທຣາເຄສຸ ສຕ຺ຕໂວຫາໂຣ ວິຍ ປຸຖຸຊ຺ຊນສນ຺ຕາເນ ຣາຄາທິປຏິປກ຺ຂຫຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ຕທຠາເວປິ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕາເນ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທິຏ຺ຐິຫຣຓວເສນ ເຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິກາ ຊາຕາ ອເຈລກກສ຺ສປາທໂຍ ວິຍ, ທິຏ຺ຐິປ຺ປກາສເນ ອສມຕ຺ຖຠາເວນ ອປ຺ປຏິຠານຠາວາທິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຈ຺ຈກາທໂຍ ວິຍ.

໓. ສີຕປພ຺ພຕາ ນາມ ‘‘ສິເນຣຸໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ ຍຸຄນ຺ຘໂຣ…ເປ… ຄິຣິ ພ຺ຣຫາ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໓໗; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑ ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປພ຺ພຕາ.

໔-໕. ສພ຺ພໂສ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສຫິ ສພ຺ພໂສ ອາຄມ຺ມ ສພ຺ພໂສ ສນ຺ນິສິນ຺ເນນາຕິ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ຕໂຍ ວິກປ຺ປາ ຍຸຕ຺ຕາ, ສພ຺ພໂສ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສຫິ ທສຫິ ທສຫີຕິ ປນ ອນິຏ຺ຐສາຘນໂຕ ປຏິເສຘິໂຕ. ວຊ຺ຊິຕພ຺ເພຕິ ເຍ ວຊ຺ເຊຕຸໍ ສກ຺ກາ ‘‘ອຕິສມ຺ມຸຂາ ອຕິສມີປໍ ອຸນ຺ນຕປ຺ປເທໂສ’’ຕິ, ເອເຕ. ອິຕເຣ ປນ ຕສ຺ສາ ປຣິສາຍ ມຫນ຺ຕຠາເວນ ນ ສກ຺ກາ ປຣິຫຣິຕຸໍ.

‘‘ສພ຺ພເຎຍ຺ຍ…ເປ… ສມຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕສໍ ເທເສຕພ຺ພປ຺ປກາຣຊານນສມຕ຺ຖາຕິ ວຈນໍ ອຕ຺ຕນາ ປຏິວິທ຺ຘາກາຣສ຺ສ ຘມ຺ມສາມິນາປິ ປເຣສໍ ເທເສຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ສພ຺ເພປິ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐສຈ຺ຈາ ເອວ ຠເວຍ຺ຍຸໍ. ສພ຺ພເຎຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ ຍຖາສຠາວຊານນສມຕ຺ຖຕາທິເຍວ ຍຖາວຸຕ຺ຕພລໍ. ເຕສໍ ຄຫຓສມຕ຺ຖຕໍ ທີເປຕິ, ອຘິກວຈນມຎ຺ຎມຕ຺ຖໍ ໂພເຘຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໖. ຕຖາຄໂຕ ວນ຺ທນີໂຍຕິອາທິນາ ‘‘ນມສ຺ສິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິກິຣິຍາວິເສສານໍ ຕໍຕໍສຸຕ຺ຕານຸໂຣເຘນ ປວຕ຺ຕິຕມາຫ. ສຣີຣໂສຠຄ຺ຄາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກລ຺ຍາຓວາກ຺ກຣຓຕາອາຘິປຈ຺ຈປຣິວາຣສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ.

໗. ອນ຺ຕຣຘາເປຕ຺ວາຕິ ນິໂຣເຘຕ຺ວາ. ນິໂຣຘນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຸປ຺ປາທກເຫຕຸປຣິຫຣຓວເສນ ເຕສໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິກຣຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ ‘‘ໂສເສຕ຺ວາ’’ຕິ ປຸພ຺ພກາລກິຣິຍາຍ ອປຣກາລກິຣິຍາເປກ຺ຂຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໘. ທຸກ຺ກຣຠາວໍ ທີເປຕຸນ຺ຕິ ອທຸກ຺ກຣສ຺ສ ຕຖາອຠິຍາເຈຕພ຺ພຕາຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປາຣາຊິກສງ຺ຆາທິເສສານໍ ສີລວິປຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາທີນຎ຺ຈ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອາຈາຣວິປຕ຺ຕິຠາວໂຕ ອາຈາຣສີລານໍ ຕຖາ ໂຍຊນາ ກຕາ, ຕຖາ ຈາຣິຕ຺ຕສີລສ຺ສ ອາຈາຣສຠາວຕ຺ຕາ ອິຕຣໍ ສຠາເວເນວ ຄເຫຕ຺ວາ ທຸຕິຍາ. ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍນ຺ຕິ ວິສຸທ຺ຘາຈາຣາທິຄຸຓສມນ຺ນາຄເຕນ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິນາ ສທ຺ຘມ຺ມຈິຣຏ຺ຐິຕຕ຺ຖໍ ສາທຣໍ ອຠິຍາຈິເຕນ ເຕນ ຈ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ຖປ຺ປກາສເນ ສມຕ຺ໂຖຕິ ຍາຖາວໂຕ ປມາຓິເຕນ ຕພ຺ພິມຸຂຠາໂວ ນ ສຸກໂຣຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໙. ເທວເທວ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ປຏ຺ຐານສໍວຓ຺ຓນາຏີກາຍໍ ວິປຎ຺ຈິໂຕຕິ ນ ວິຕ຺ຖາຣຍິມ຺ຫ.

໑໓. ປຐມສງ຺ຄີຕິຍໍ ຍາ ອຏ຺ຐກຖາ ສງ຺ຄີຕາຕິ ວຈເນນ ສາ ຠຄວໂຕ ຘຣມານກາເລປິ ອຏ຺ຐກຖາ ສໍວິຊ຺ຊຕິ, ເຕນ ປາໂຐ ວິຍ ຠຄວໍມູລິກາວາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ‘‘ອຠິຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ ປທໍ ‘‘ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອຕທເປກ຺ຂນ຺ຕິ ‘‘ກສ຺ສ ປນ ສາ ອຏ຺ຐກຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ອຘິກາຣວເສນ ຕເມວ ອຠິຘມ຺ມປທໍ ອາກຑ຺ຒຕິ. ອາວຸຕ຺ຕິອາທິວເສນ ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ.

໑໖. ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄຌານງ຺ຄວິເສສໍ ປາທກຊ຺ຌານເມວ ນິຍເມຕີຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ໂຕ ຕິປິຏກຈູຬນາຄຕ຺ເຖຣວາໂທ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ຂນ຺ຘາ ນິຍເມນ຺ຕິ, ປຸຄ຺ຄລຊ຺ຌາສໂຍ ນິຍເມຕີຕິ ເອວມາທໂຍ ໂມຣວາປິວາສິມຫາທຕ຺ຕຕ຺ເຖຣຕິປິຏກຈູຬາຠຍຕ຺ເຖຣວາທາທໂຍ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ. ຕປ຺ປກາສເນເນວາຕິ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສເນເນວ. ໂສຕິ ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ. ຕຖາຕິ ອສມ຺ມິສ຺ສານາກຸລຠາເວນ. ອສມ຺ມິສ຺ສານາກຸລຠູໂຕ ວາ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ ສນ຺ຕກຠາເວນ, ເອເຕນ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສເນເນວ ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ອິຘ ອຠິນິປ຺ຜາທີຍຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຖ ວາ ຕປ຺ປກາສເນເນວາຕິ ອສມ຺ມິສ຺ສານາກຸລຠາວປ຺ປກາສເນເນວ. ໂສຕິ ປກາສິຍມາໂນ ອຠິຘມ຺ມຕ຺ໂຖ. ຕຖາຕິ ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ ວິນິຈ຺ຉຍຠາເວນ. ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ‘‘ອສມ຺ມິສ຺ສໍ ອນາກຸລໍ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສມ຺ພນ຺ຘນີຍໍ.

໑໗. ອຎ຺ຎຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນໍ ໂຫຕີຕິ ໂຕສນໍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສພ຺ເພນ ເຕນ ໂຕສນໍ ກຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຍຸຕ຺ຕຣູປາ ໂຍຊນາ.

ວີສຕິຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ

ປຣິຈ຺ເຉໂທ ສຕ຺ຕປ຺ປກຣຓຠາໂວ. ສນ຺ນິເວໂສ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ປກຣຓານໍ ຕທວຍວານຎ຺ຈ ວວຕ຺ຖານໍ. ສາຄເຣຫິ ຕຖາ ຈິນ຺ຕາຕິ ‘‘ອິມສ຺ສ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຠາວວິຊານນຕ຺ຖໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສາຄຣາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຊລສາຄຣາທີຫິ ສຫ ນຍສາຄຣວິຈາໂຣ. ‘‘ສຕຠາເຄນ ສຫສ຺ສຠາເຄນ ຘມ຺ມນ຺ຕຣາ ຘມ຺ມນ຺ຕຣໍ ສງ຺ກມິຕ຺ວາ ສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເທເສສີ’’ຕິອາທິນາ ເທສນາເຠເທຫິ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຠາວກຖາ ເທສນາຫິ ຄມ຺ຠີຣຕາ.

‘‘ເອວໍ ເຕມາສໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ເທເສນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ເທສນາກາເລ ຠຄວໂຕ ສຣີຣສ຺ສ ຍາປິຕາກາຣວິຈາໂຣ ເທສນາ…ເປ… ຄຫຓໍ. ຕຖາ ເຖຣສ຺ສ…ເປ…ປິ ຈາຕິ ‘‘ອຠິຘມ຺ເມ ວາຈນາມຄ຺ໂຄ ນາມາ’’ຕິອາທິນາ ອຠິຘມ຺ເມ ວາຈນາມຄ຺ຄສ຺ສ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສມ຺ພນ຺ຘິຕຕາ ຕສ຺ສ ຈ ເຕເນວ ອຸປ຺ປາທິຕຕາ. ໂຍ ຫິ ຠຄວຕາ ເທວຕານໍ ເທສິຕາກາໂຣ, ໂສ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນວາຣນຍຕນ຺ຕິຕາຍ ອນນ຺ໂຕ ອປຣິມາໂຓ ນ ຠິກ຺ຂູນໍ ວາຈນາໂຍຄ຺ໂຄ, ໂຍ ຈ ເຖຣສ຺ສ ເທສິຕາກາໂຣ, ໂສ ອຕິສໍຂິຕ຺ຕຕາຍ. ນາຕິສງ຺ເຂປນາຕິວິຕ຺ຖາຣຠູໂຕ ປນ ປາຐນໂຍ ເຖຣປ຺ປຠາວິໂຕ ວາຈນາມຄ຺ໂຄຕິ.

ວຈນຕ຺ຖວິຊານເນນາຕິອາທິນາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາຕິອາທິປທານຎ຺ເຎວ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ ອກຕ຺ວາ ອຠິຘມ຺ມ-ສທ຺ທວິຈາຣສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘມາຫ. ‘‘ເຍ ເຕ ມຍາ ຘມ຺ມາ ອຠິຎ຺ຎາ ເທສິຕາ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ…ເປ… ສິກ຺ຂິຕໍ ສິກ຺ຂິໍສຸ ທ຺ເວ ຠິກ຺ຂູ ອຠິຘມ຺ເມ ນານາວາທາ’’ຕິອາທິສຸຕ຺ຕວເສນ ກິຎ຺ຈາປິ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ‘‘ອຠິຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ຈ ສມາຘິອາທີສຸ ທິຏ຺ຐປ຺ປໂຍໂຄ, ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ເອວ ປນ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຘິກາ ປາຬີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມພ຺ຍຠິຈາຣຠາເວນ ວິເສສໂຕ ອຠິຘມ຺ໂມ ວິຍ ສຸຕ຺ຕນ຺ໂຕປິ ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ໂຍ ໂວ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ເທສິໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໑໖) ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈ ສມ຺ຠວໂຕ ອຠິ-ສທ຺ເທນ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພຕ຺ຖໍ ທີເປຕຸໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ອຕິເຣກວິເສສຏ຺ຐາ ຠິນ຺ນສຠາວາ ຍໂຕ ເຕ ຍຖາກ຺ກມໍ ອຘິກວິຈິຕ຺ຕປຣິຍາເຍຫິ ໂພຘິຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຘມ຺ມາຕິເຣກຘມ຺ມວິເສສຏ຺ເຐຫີ’’ຕິ ພຫຸວຈເນນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ນ ເອກວຈເນນາຕິ ອນຸໂຍຄໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ…ເປ… ເອກວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ’’ຕິ.

ປໂຍຄເມວ ນາຣຫຕິ ອຸປສຄ຺ຄ-ສທ຺ທານໍ ຘາຕຸ-ສທ຺ທສ຺ເສວ ປຸຣໂຕ ປໂຍຊນີຍຕ຺ຕາ. ອຖາປິ ປຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ ອຕິມາລາທີສຸ ອຕິ-ສທ຺ທາທໂຍ ວິຍ. ເອວມ຺ປິ ຍຖາ ‘‘ອຕິມາລາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມາສວເສນ ອນາວິຠູຕາຍ ກມນກິຣິຍາຍ ວິເສສໂກ ອຕິ-ສທ຺ໂທ, ນ ມາລາຍ, ເອວມິຘາປິ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ນ ຘມ຺ມວິເສສໂກ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຎ຺ຎສ຺ສປິ ຫິ ອຸປສຄ຺ຄສ຺ສາຕິ ອິທໍ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ, ອຕ຺ເຖ ອຸປສຊ຺ຊຕີຕິ ວາ ອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ອນ຺ວຕ຺ຖສຎ຺ຎຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕິຉຕ຺ຕາທີສຸ ຫິ ອຕິ-ສທ຺ໂທ ອິຘ ອຸປສຄ຺ໂຄຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ກລ຺ຍາໂຓ ປູຊິໂຕ ວາ ປຸຣິໂສ ອຕິປຸຣິໂສຕິ ຠວຕິ, ເອວໍ ອຕິເຣກວິເສສຏ຺ຐານມ຺ປິ ກລ຺ຍາຓປູຊິຕຕ຺ຖຠາວສມ຺ຠວໂຕ ກລ຺ຍາຓໍ ວາ ປູຊິຕໍ ວາ ຉຕ຺ຕໍ ອຕິຉຕ຺ຕນ຺ຕິ ສທ຺ທນໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກລ຺ຍາຓປູຊິຕຠາວາ ຫິ ຄຸຓວິເສສໂຍເຄນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ຄຸຓວິເສໂສ ເຈສ ຍທິທໍ ປມາຓາຕິເຣໂກ ຈ ວິຈິຕ຺ຕຣູປຕາ ຈ. ເອວຎ຺ຈ ປນ ກຕ຺ວາ ‘‘ອກິຣິຍາຍປີ’’ຕິ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ຠວຕິ. ຍຖາ ຈ ອຕິຉຕ຺ຕາທີສຸ, ເອວໍ ອຠິຘມ຺ມ-ສທ຺ເທປິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອເນກຕ຺ຖາ ຫິ ນິປາຕາຕິ. ຕພ຺ຠາວທີປກຕ຺ຕາຕິ ອຕິເຣກວິເສສຠາວທີປກຕ຺ຕາ.

ເອກໂຕ ອນາຄຕຕ຺ຕາຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ເອກໂຕ ອາຄຕານໍ ຂນ຺ຘາຍຕນາທີນໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍສ຺ສ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ‘‘ຉ ອິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໕.໔໙໕-໔໙໖) ຈກ຺ຂາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອນຎ຺ຎາຕຎ຺ຎສ຺ສາມີຕິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນຎ຺ຈ ຕິຓ຺ຓໍ ວເສນ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາເວນ ອາຄຕຕ຺ຕາ ເອກສຸຕ຺ຕຠາເວນ ອນາຄຕານໍ ພາວີສຕິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍສ຺ສ ອທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ເອກໂຕ ອາຄມນສ຺ສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍສ຺ສ ກາຣຓຕ຺ຕາ. ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ເອກໂຕ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພຎ຺ຈ ອນາຄຕາ ຫິ ຠູມນ຺ຕຣປຣິຈ຺ເຉທປຏິສມ຺ຠິທາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວເສນ ວິຠຕ຺ຕາ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ເອກໂຕ ອາຄຕານິ ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ຕຖາ ນ ວິຠຕ຺ຕານິ. ເວຣມຓີນໍ ວິຍ ປນ ສຠາວກິຈ຺ຈາທິວິຠາຄວິນິມຸຕ຺ໂຕ ພາວີສຕິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສມາໂນ ວິຠຊນປ຺ປກາໂຣ ນຕ຺ຖິ, ໂຍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍໍ ສິຍາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິຠງ຺ເຄ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍໍ ນຕ຺ຖີຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ.

ຍທິປິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມວິນິມຸຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຍຖາ ປນ ປວຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ໂສ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສ ເຫຕຸອາທິຠາໂວ ຕໂຕ ອຎ຺ໂຎ ວິຍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາໂວຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ຈ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ປຘານຠາເວນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຈ ຄຸຓີຠູຕາ ເຫຕຸເຫຕຸຜລຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາທໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ອຸທ຺ທິຏ຺ຐຘມ຺ມານນ຺ຕິອາທິ ອຸທ຺ເທເສນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນານໍເຍວ ຂນ຺ຘາທີນໍ ຂນ຺ຘວິຠງ຺ຄາທີສຸ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉກນໂຍ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ອິໂຕ ອຎ຺ຎຖາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ສງ຺ຄີຕິສຸຕ຺ຕນ຺ຕາທິເກ. ປຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ປາຓາຕິປາຕາ…ເປ… ປມາທຏ຺ຐານາ ເວຣມຓີຕິ ເອວໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ. ອຎ຺ໂຎ ປນ ເວຣມຓີນໍ ວິຠຊິຕພ຺ພປ຺ປກາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ອິທໍ ອຕີຕານິຈ຺ຈາທິວິຠາໂຄ ເວຣມຓີນໍ ຂນ຺ຘາຍຕນາທີສຸ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຕພ຺ພເສເນວ ວິຊານິຕພ຺ໂພ, ຕໂຕ ປນ ອຎ຺ໂຎ ອຠິຘມ຺ມນຍວິຘຸໂຣ ເວຣມຓີນໍ ວິຠຊິຕພ຺ພປ຺ປກາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຈ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ອນິຈ຺ຈໍ…ເປ… ຊຣາມຣຓໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອນຸປທຘມ຺ມສມ຺ມສນກຖາຍໍ ນ ເວຣມຓິໂຍ ອຸທ຺ຘຏາ.

ນນຸ ຘມ຺ມສງ຺ຄຓີຘາຕຸກຖາທີນມ຺ປິ ວເສນ ອຠິຘມ຺ມປາຬິຍາ ອຕິເຣກວິເສສຠາໂວ ທສ຺ເສຕພ຺ໂພຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ໂສ ປນ ເອກນ຺ຕອຠິຘມ຺ມນຍນິສ຺ສິໂຕ ອວຸຕ຺ໂຕປິ ສິທ຺ໂຘຕິ ກຕ຺ວາ ນ ທສ຺ສິໂຕ. ເອເຕນ ວາ ນິທສ຺ສເນນ ໂສປິ ສພ຺ໂພ ເນຕພ຺ໂພ. ອຠິຘມ຺ມນຍສາມຎ຺ເຎນ ວາ ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີຍປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉເກຫິ ໂສ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ ນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ປຎ຺ຫວາຣາຕິ ປຸຈ຺ຉນວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ປາຬິນຍາ. ເອຕ຺ເຖວາຕິ ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ເຄ ເອວ. ອເປກ຺ຂາວສິກຕ຺ຕາ ອປ຺ປມຫນ຺ຕຠາວສ຺ສ ຍໂຕ ອປ຺ປມຕ຺ຕິກາ ມຫາຘາຕຸກຖາຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ຄວຈນວເສນ ອວເສສາ, ຕໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ເຄ ອນາຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຘມ຺ມຫທເຍ ອາຄຕຕນ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມຫທຍ…ເປ… ອາຄຕຕນ຺ຕິໂຕ ຣູປກຓ຺ຑຘາຕຸວິຠງ຺ຄາທີສຸ ອນາຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຘາຕຸກຖາຍໍ ອາຄຕຕນ຺ຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕິກາວາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຖ ຘາຕຸກຖາຍ ວິຕ຺ຖາຣກຖາ ມຫາຘາຕຸກຖາ ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ເຄ ອນາຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຘມ຺ມຫທເຍ ອາຄຕຕນ຺ຕິໂຕ ຘາຕຸກຖາຍໍ ອນາຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຘາຕຸກຖາຍ ອາຄຕຕນ຺ຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕິກາວາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ອນຸໂລມປຈ຺ຈນີຍປຎ຺ຈກສ຺ສ, ນຸປລພ຺ຠຕີຕິ ປຈ຺ຈນີຍານຸໂລມປຎ຺ຈກສ຺ສ ອຸປລກ຺ຂຓວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐໍ ນິສ຺ສຍນ຺ຕິ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິນາ ເທສາທິອນາມສເນນ ຣູປາທິສຕ຺ຕປຎ຺ຎາສຘມ຺ມປ຺ປເຠທໍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐເມວ ນິສ຺ສຍຠູຕໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ອຸປລພ຺ຠຕິ ນຸປລພ຺ຠຕີຕິ ປຏິຎ຺ຎາຍ ຄຫິຕາຍ ປຏິກ຺ເຂປຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘນີຍໍ, ຕຖາ ສພ຺ພທາ ສພ຺ເພສູຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ຍທິ ຂນ຺ຘາຍຕນາທໂຍ ຄຫິຕາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕນເຍນ, ອຖ ປນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂຍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐຕິ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐນິສ຺ສຍໍ ອຸປລກ຺ເຂຕິ. ເອເຕຫີຕິ ເອເຕຫິ ວຈເນຫິ. ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐເທສກາລປ຺ປເທເສຫິ ກຖໍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐາທີນໍ ປເທໂສ ເອກເທສຠູໂຕ ສພ຺ໂພຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ? ປເທສານໍ ປຸຖຸຕ຺ຕາ. ‘‘ສພ຺ເພສຸ ປເທເສສູ’’ຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ເຠທາມສນວເສນ ຈາຍໍ ປຎ຺ໂຫ ປວຕ຺ໂຕຕິ ນ ປຸຣິເມຫິ ອວເສໂສ.

ອຸປລພ຺ຠຕິ…ເປ… ມິຈ຺ຉາຕິ ເອກນ຺ຕິ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ປຏິຎ຺ຎາຄ຺ຄຫຓປຏິກ຺ເຂປຄ຺ຄຫຓນິຄ຺ຄຓ຺ຫນານໍ ອນຸໂລມປຏິໂລມໂຕ ປຏິຎ຺ຎາຐປນນິຄ຺ຄຫປາປນາໂຣປນານຎ຺ຈ ວເສນ ປວຕ຺ຕາ ຕນ຺ຕິ ປຐມປຎ຺ຈກສ຺ສ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ເອໂກ ອວຍໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ ເນຕພ຺ພໍ. ນິຄ຺ຄຫສ຺ສ ສຸນິຄ຺ຄຫຠາວໍ ອິຈ຺ຉໂຕ ສກວາທິໂນ ‘‘ຕ຺ວໍ ເຈ ປນ ມຎ຺ຎສິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ໂຂ ປຸຄ຺ຄໂລ ນຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິອາທິນາ (ກຖາ. ໓) ປຏິຎ຺ຎາຐປເນນ, ເຕນ ‘‘ຕວ ຕຕ຺ຖ ເຫຕາຍ ປຏິຎ຺ຎາຍ ເຫວໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕ ເຫວໍ ນິຄ຺ຄເຫຕພ຺ເພ ອຖ ຕໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫາມ ສຸນິຄ຺ຄຫິໂຕ ຈ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຫຎ຺ຈິ ປຸຄ຺ຄໂລ ນຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິອາທິນາ (ກຖາ. ໒) ປຣວາທິໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິກມ຺ມໍ ຍຖາ ສກວາທີ ນ ນິພ຺ເພເຐຕິ, ເອວໍ ກຣຓໍ ປຏິກມ຺ມເວຐນໍ. ປຣວາທິໂນ ປຏິກມ຺ມສ຺ສ ທຸປ຺ປຏິກມ຺ມຠາວໍ ອິຈ຺ຉໂຕ ສກວາທິໂນ ຕໍນິທສ຺ສເນນ ‘‘ເອໂສ ເຈ ທຸນ຺ນິຄ຺ຄຫິໂຕ ເຫວ’’ນ຺ຕິ ປຏິກມ຺ມນິທສ຺ສເນນ, ‘‘ວຕ຺ຕພ຺ເພ ໂຂ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປລພ຺ຠຕິ…ເປ… ປຣມຕ຺ເຖນາຕິ (ກຖາ. ໑). ໂນ ຈ ມຍໍ ຕຍາ ຕຕ຺ຖ ເຫຕາຍ ປຏິຎ຺ຎາຍ ເຫວໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕ ເຫວໍ ນິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາ. ອຖ ອມ຺ເຫ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫາສິ ທຸນ຺ນິຄ຺ຄຫິຕາ ຈ ໂຫມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຫຎ຺ຈິ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິອາທິນາ (ກຖາ. ໕) ນິຄ຺ຄຫສ຺ສ ທຸນ຺ນິຄ຺ຄຫິຕຠາວທສ຺ສເນນ ອນິຄ຺ຄຫິຕຠາວກຣຓໍ ນິຄ຺ຄຫນິພ຺ເພຐນໍ. ‘‘ເຕນ ຫິ ຍໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫາສິ ຫຎ຺ຈິ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ເຕນ ຫິ ເຍ ກເຕ ນິຄ຺ຄເຫ ເສ ນິຄ຺ຄເຫ ທຸກ຺ກເຏ ສຸກເຕ ປຏິກມ຺ເມ ສຸກຕາ ປຏິປາທນາ’’ຕິ ສກວາທິໂນ ນິຄ຺ຄຫສ຺ສ, ອນິຄ຺ຄຫຠາວາໂຣປເນນ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິກມ຺ມສ຺ສ ສຸປຏິກມ຺ມຠາວກຣເຓນ ຈ ສກວາທິໂນ ນິຄ຺ຄຫສ຺ສ ເຉໂທ ວິນາສນໍ ປຸຄ຺ຄລວາທນິເສຘນວເສນ ສມຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ຘມ຺ມຕາຍ ອນຸໂລມນວເສນ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຕພ຺ພິໂລມນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ອນຸໂລມປຈ຺ຈນີກປຎ຺ຈໂກ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ທຸຕິຍປຎ຺ຈໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕທາຘາໂຣຕິ ເຕ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖາ ຣູປາທໂຍ ອາຘາຣາ ເອຕສ຺ສາຕິ ຕທາຘາໂຣ. ເອເຕນ ‘‘ຣູປສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍປກາໂຣ ປຸຄ຺ຄລວາໂທ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ເຕສໍ ວາ ອາຘາຣຠູໂຕຕິ ເອເຕນ ‘‘ອຕ຺ຕນິ ຣູປ’’ນ຺ຕິ ເອວໍປກາໂຣ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ວາ ເຕຫີຕິ ເຕຫິ ຣູປາທີຫິ ວິນາ. ອາຘາຣາເຘຍ຺ຍາທິຠາເວນ ອສໍສຏ຺ໂຐ ວິສຸໍເຍວ ວິນາ. ເຕນ ສຕ຺ຕາທິຄຸເຓຫິ ອໂວກິຓ຺ໂຓ ປຸຣິໂສຕິ ເອວມາທິໂກ. ຕໍສາມິຠູຕຕາຍ ວາ ຕທຘີນຠາເວນ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ວາ ເຕຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ‘‘ຣູປວາ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍປກາໂຣ ປຸຄ຺ຄລວາໂທ ທສ຺ສິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອນຎ຺ໂຎຕິ ເອເຕນ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວໍປກາໂຣ. ຣຸປ຺ປນາທິສຠາໂວ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘາທີນໍ ວິເສສລກ຺ຂຓໍ, ສປ຺ປຈ຺ຈຍາທິສຠາໂວ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ. ຣູປາທິໂຕ ອຎ຺ໂຎ ອນຎ຺ໂຎ ວາ ອຎ຺ຎຕ຺ເຕ ຈ ຕທາຘາຣາທິຠູໂຕ ອຸປລພ຺ຠມາໂນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອນຸຍຸຎ຺ຊຕິ ສກວາທີ ປກາຣນ຺ຕຣສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ປຸຄ຺ຄລວາທີ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຣູປາທີຫິ ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ອິຈ຺ຉຕິ ຣູປາທິ ວິຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ອນຸມານໂຕ ວາ ຄາຫຍິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຈ ກາຣກເວທກຠາວສ຺ສ ອຍຸຊ຺ຊມານກຕ຺ຕາ. ນາປິ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ຣຸປ຺ປນສປ຺ປຈ຺ຈຍາທິສຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ເສວ ອຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ ຈ. ຍເຖວ ຫິ ນ ວິນາ ອິນ຺ຘເນນ ອຄ຺ຄິ ປຎ຺ຎາປິຍຕິ, ນ ຈ ອຎ຺ຎໍ ອິນ຺ຘນໂຕ ອຄ຺ຄິໍ ສກ຺ກາ ປຏິຊານິຕຸໍ, ນາປິ ອນຎ຺ຎໍ. ຍທິ ຫິ ອຎ຺ໂຎ ສິຍາ, ນ ອຸຓ຺ຫໍ ອິນ຺ຘນໍ ສິຍາ. ອຖ ອນຎ຺ໂຎ, ນິທ຺ທຫິຕພ຺ພໍເຍວ ທາຫກໍ ສິຍາ. ເອວເມວ ນ ວິນາ ຣູປາທີຫິ ປຸຄ຺ຄໂລ ປຎ຺ຎາປິຍຕິ, ນ ຈ ເຕຫິ ອຎ຺ໂຎ, ນາປິ ອນຎ຺ໂຎ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕຕິ ລທ຺ຘິຍໍ ຐຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລວາທີ ‘‘ນ ເຫວາ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ຄິນ຺ຘໂນປມາ ຕາວ ຍທິ ໂລກໂວຫາເຣນ ວຸຕ຺ຕາ, ອປຬິຕ຺ຕໍ ກຏ຺ຐາທິອິນ຺ຘນໍ ນິທ຺ທຫິຕພ຺ພຎ຺ຈ, ປຬິຕ຺ຕໍ ຠາສຸຣຸຓ຺ຫໍ ອຄ຺ຄິ ທາຫກຎ຺ຈ, ຕຎ຺ຈ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປໍ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມກາລິກໍ ອນິຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຍທິ ເອວໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຣູປາທີຫິ ອຎ຺ໂຎ ອນິຈ຺ໂຈ ຈ ອາປນ຺ໂນ. ອຖ ປຣມຕ຺ຖໂຕ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ກຏ຺ຐາທິເກ ປຬິຕ຺ເຕ ຍໍ ອຸສຸມໍ ໂສ ອຄ຺ຄິ, ຕໍສຫຊາຕານິ ຕີຓິ ຠູຕານິ ອິນ຺ຘນໍ, ເອວມ຺ປິ ສິທ຺ຘໍ ລກ຺ຂຓເຠທໂຕ ອຄ຺ຄິນ຺ຘນານໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຄ຺ຄິ ວິຍ ອິນ຺ຘນໂຕ ຣູປາທີຫິ ອຎ຺ໂຎ ປຸຄ຺ຄໂລ ອນິຈ຺ໂຈ ຈ ອາປນ຺ໂນຕິ ພ຺ຍາຫຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ປຏິຊານນ຺ຕສ຺ສ ປກາຣນ຺ຕຣສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ ວຸຕ຺ເຕສຸ ປກາເຣສຸ ເອເກນ ປກາເຣນ ອຸປລພ຺ຠມາໂນ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ‘‘ອາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຏິຎ຺ຎາຍ ເອກຕ຺ຕາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ເອກຕ຺ຕາປນ຺ນຕ຺ຕາ ເອວ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ, ປຸຄ຺ຄເລ ປຏິສິທ຺ເຘ ຕທຠິນິເວໂສປິ ອຍາຖາວໂຕ ປຸຄ຺ຄລວາທິໂນ ຄຫິຕາກາຣສຸຎ຺ຎຕາວິຠາວເນນ ສກຏ຺ຐານໂຕ ຈາວິໂຕ ປຏິເສຘິໂຕ ເອວ ນາມ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸຄ຺ຄລທິຏ຺ຐິໍ ປຏິເສເຘນ຺ໂຕ’’ຕິ. ປຸຄ຺ຄໂລເຍວ ວາ ຕຖາ ປສ຺ສິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິ. ‘‘ສາມີ ນິວາສີ ກາຣໂກ ເວທໂກ ນິຈ຺ໂຈ ຘຸໂວ’’ຕິ ອຠິນິເວສວິສຍຠູໂຕ ຫິ ປຣິກປ຺ປມຕ຺ຕສິທ຺ໂຘ ປຸຄ຺ຄໂລ ອິຘ ປຏິກ຺ຂິປີຍຕິ, ‘‘ນ ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຄ຺ຄລາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໂວຫາຣປຸຄ຺ຄໂລຕິ ອນນຸໂຍໂຄ ອາກາສກຸສຸມສ຺ສ ຣຕ຺ຕນີລາທິຠາວວິຈາຣຓາ ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ເພ ‘‘ນຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ປຏິຊານິຕ຺ວາ ວິເສສໂຈທນາຍ ອນາປຊ຺ຊນໂຕ ປຸນ ‘‘ນ ເຫວາ’’ຕິ ປຏິກ຺ເຂໂປ ປຏິຎ຺ຎາຍ ອາປຊ຺ຊນເລໂສ. ວຎ຺ຌາປຸຕ຺ຕກສ຺ສ ທີຆຣສ຺ສຕານຸໂຍຄສ຺ສ ວິຍ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອນຸປລພ຺ຠມານສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຣູປາທີຫິ ອຎ຺ຎານຎ຺ຎຕານຸໂຍຄສ຺ສ ອນນຸໂຍຄຠາໂວ ເອວ ອິຘ ອວິປຣີຕຕ຺ໂຖ.

ຍໍກາຣຓາຕິ ເອເຕນ ‘‘ຍໂຕນິທານ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຠຕ຺ຕິອໂລໂປ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຊ຺ຌາຈຣນ຺ຕີຕິ ອຠິຠວນ຺ຕິ. ອຠິນນ຺ທນາທໂຍ ຕຓ຺ຫາທີຫິ ຍຖາສງ຺ຂ຺ຍໍ ໂຍເຊຕພ຺ພາ, ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີຫິ ວາ ອຠິນນ຺ທນຊ຺ໂຌສານານິ, ຕີຫິປິ ອຠິວທນໍ ອວິເສເສນ ວາ ຕີຫິປິ ຕໂຍ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ເອຕ຺ຖ ເຈ ນຕ຺ຖິ ອຠິນນ຺ທິຕພ຺ພນ຺ຕິອາທິນາ ອຠິນນ຺ທນາທີນໍ ອຠາວສູຈເນນ ຜລູປຈາຣໂຕ ອຠິນນ຺ທນາທີນໍ ສມຸຈ຺ເຉທປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຠູຕໍ ມຄ຺ຄຜລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ປຈ຺ຈາມສນຎ຺ຈ ເອເສວາຕິ ອິທນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິ…ເປ… ຜລໍ ວາ’’ຕິ.

‘‘ຎາຍຕີຕິ ຊານ’’ນ຺ຕິ ອຸກ຺ກໍສຄຕິວິຊານເນນ ນິຣວເສສໍ ເຎຍ຺ຍຊາຕໍ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິ ຕພ຺ພິສຍາຍ ຊານາຕິກິຣິຍາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ ກຣຓໍ ຠວິຕຸມຣຫຕີຕິ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ພໍ ຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ປກຣຓວເສນ, ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ສທ຺ທນ຺ຕຣສນ຺ນິຘາເນນ ວາ ອຍໍ ອຕ຺ໂຖ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຊານນ຺ຕາປິ ວິປລ຺ລາສວເສນ ຊານນ຺ຕິ ຕິຕ຺ຖິຍາ ປຐມຊ຺ຌານອຣູປຊ຺ຌາເນຫິ ກາມຣູປປຣິຎ຺ຎາວາທິໂນ. ຊານນ຺ໂຕ ຊານາຕິເຍວ ຠຄວາ ອນາຄາມິອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄຫິ ຕໍປຣິຎ຺ຎາວາທິຕາຍ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສຸຕ຺ຕວເສນ (ມ. ນິ. ໑.໑໖໓, ໑໗໕ ອາທໂຍ) ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ວາ ຈກ຺ຂຸຠູໂຕ. ຎາຓຠູໂຕຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຖ ວາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸອາທິກໍ ປຎ຺ຈວິຘມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸໍ ຠູໂຕ ປຕ຺ໂຕຕິ ຈກ຺ຂຸຠູໂຕ. ເອວໍ ຎາຓຠູໂຕຕິອາທີສຸປິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສາມຸກ຺ກໍສິກາຍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ສາຕິສໂຍ ຠຄວໂຕ ວຕ຺ຕຸອາທິຠາໂວຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມ ວທຕີຕິ ວຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ປວຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປ-ກາຣສ຺ສ ປກຏ຺ຐຕ຺ຖຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈິຣໍ…ເປ… ປວຕ຺ຕາ’’ຕິ ອາຫ. ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ເນຕາ ນິນ຺ເນຕາ.

‘‘ເອກູນນວຸຕິ ຈິຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕສຫຈຣິຍາຍ ຍຖາ ‘‘ກຸນ຺ຕາ ປຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕສຎ຺ຈ ປາຬິປເທສານໍ ເອເກກໍ ປທໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາປິ ກິຎ຺ຈາປິ ກຸສລຕ຺ຕິກປທານິເຍວ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ເຑ ຈິຕ຺ຕານິ ວິຠຕ຺ຕານິ, ກຸສລຕ຺ຕິເກນ ປນ ສຠາວຘມ຺ມສງ຺ຄຫິຕານໍ ເສສຕ຺ຕິກທຸກປທານໍ ອສງ຺ຄຫິຕານໍ ອຠາວໂຕ ກຸສລຕ຺ຕິກປທຸທ຺ຘາເຣນ ນຍທສ຺ສນຠູເຕນ ອິຕຣຕ຺ຕິກທຸກປທານິປິ ອຸທ຺ຘຏາເນວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ມາຕິກາຄ຺ຄຫຓໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ຠວຕິ.

ໂສ ຈ ຘມ຺ໂມຕິ ‘‘ຕໂຍ ກຸສລເຫຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໐໖໐) ປຸຣິມາຍ ປຸຣິມາຍ ປາຬິຍາ ປຈ຺ຉິມາ ປຈ຺ຉິມາ ອຕ຺ຖນິທ຺ເທໂສຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ສມາເນນ຺ຕີ’’ຕິສທ຺ທສ຺ສ ປຏປຏາຍຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ ສທ຺ທນໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມານໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມານກຣຓຎ຺ຈ ອູນປກ຺ຂິປເນນ ອຘິກາປນຍເນນ ວາ ໂຫຕິ, ອິຘ ອູນປກ຺ຂິປເນນາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປູເຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມາເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປີຕິ ‘‘ປຏ຺ຐານໍ ສມາເນຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ.

ພລວຕາ ຎາຓເວເຄນ ອຠິຘມ຺ມປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວສປ຺ປວຕ຺ເຕນ. ພລວໂຕ ຎາຓເວຄສ຺ສ ສພ຺ພກິເລສກ຺ເຂປນວສປ຺ປວຕ຺ຕສ຺ສ. ຄມ຺ຠີຣເມວ ຄມ຺ຠີຣຄຕໍ ທິຏ຺ຐິຄຕນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ນິຣວເສເສນາຕິ ນ ກຎ຺ຈິ ອວເສເສຕ຺ວາ. ປຎ຺ຈຂີລຣຫິເຕນາຕິ ປຎ຺ຈເຈໂຕຂີລຣຫິເຕນ.

ເອກາຘິເກສຸ ອຏ຺ຐສຸ ກິເລສສເຕສູຕິ ‘‘ຊາຕິມໂທ’’ຕິອາທິນາ ເອກກວເສນ ອາຄຕາ ເຕສຕ຺ຕຕິ, ‘‘ໂກໂຘ ຈ ອຸປນາໂຫ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ທຸກວເສນ ຉຕ຺ຕິໍສ, ‘‘ຕີຓິ ອກຸສລມູລານີ’’ຕິອາທິນາ ຕິກວເສນ ປຎ຺ຈາຘິກໍ ສຕໍ, ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາສວາ’’ຕິອາທິນາ ຈຕຸກ຺ກວເສນ ຉປ຺ປຎ຺ຎາສ, ‘‘ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍານິ ສໍໂຍຊນານີ’’ຕິອາທິນາ ປຎ຺ຈກວເສນ ປຎ຺ຈສຕ຺ຕຕິ, ‘‘ຉ ວິວາທມູລານີ’’ຕິອາທິນາ ຉກ຺ກວເສນ ຈຕຸຣາສີຕິ, ‘‘ສຕ຺ຕ ອນຸສຍາ’’ຕິອາທິນາ ສຕ຺ຕກວເສນ ເອກູນປຎ຺ຎາສ, ‘‘ອຏ຺ຐ ກິເລສວຕ຺ຖູນີ’’ຕິອາທິນາ ອຏ຺ຐກວເສນ ຈຕຸສຏ຺ຐິ, ‘‘ນວ ອາຆາຕວຕ຺ຖູນີ’’ຕິອາທິນາ ນວກວເສນ ເອກາສີຕິ, ‘‘ທສ ກິເລສວຕ຺ຖູນີ’’ຕິອາທິນາ ທສກວເສນ ສຕ຺ຕຕິ, ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສ຺ສຸປ຺ປາທາຍ ອຏ຺ຐາຣສ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານີ’’ຕິອາທິນາ ອຏ຺ຐາຣສກວເສນ ອຏ຺ຐສຕນ຺ຕິ ເອວໍ ເອກາຘິເກສຸ ອຏ຺ຐສຸ ກິເລສສເຕສຸ. ເສສາ ເຕນວຸຕາຘິກໍ ຉສຕໍ ກິເລສາ. ເຕ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລສຸຕ຺ຕາຄຕາຫິ ທ຺ວາສຏ຺ຐິຍາ ທິຏ຺ຐີຫິ ສຫ ປຎ຺ຈປຎ຺ຎາສາຘິກໍ ສຕ຺ຕສຕໍ ໂຫນ຺ຕິ.

ອຖ ວາ ຈຸທ຺ທເສກນ຺ຕາກຸສລາ, ປຎ຺ຈວີສຕິ ກຸສລາພ຺ຍາກຕສາຘາຣຓາ, ຈຸທ຺ທສ ກຸສລຕ຺ຕິກສາຘາຣຓາ, ອຸປຈຍາທິທ຺ວຍໍ ເອກໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຕວີສຕິ ຣູປານິ ຈາຕິ ອິເມ ອສີຕິ ຘມ຺ມາ, ອິເມສຸ ຠາວທ຺ວເຍ ເອກໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ເອກູນາສີຕິ, ພາຫິຣາ ເອກູນາສີຕີຕິ ສພ຺ເພປິ ອຏ຺ຐປຎ຺ຎາສາຘິກໍ ສຕໍ ໂຫນ຺ຕິ. ອິເມສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ທສນ຺ນໍ ທສນ຺ນໍ ກິເລສານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ອສີຕິອຘິກໍ ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສໍ ໂຫນ຺ຕິ.

ອຖ ວາ ເຕປຎ຺ຎາສ ອຣູປຘມ຺ມາ, ອຏ຺ຐາຣສ ຣູປຣູປານິ, ອາກາສຘາຕຸ, ລກ຺ຂຓຣູປານິ ຈາຕິ ປຎ຺ຈສຕ຺ຕຕິ ຘມ຺ມາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາເຠທໂຕ ປຎ຺ຎາສສຕໍ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເອເກກສ຺ມິໍ ທສ ທສ ກິເລສາຕິປິ ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສໍ. ຕຖາ ເອຕ຺ຖ ເວທນໍ ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍາທິວເສນ ປຎ຺ຈວິຘໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຕປຎ຺ຎາສ ອຣູປຘມ຺ມາ, ອຏ຺ຐາຣສ ຣູປຣູປານິ ຈາຕິ ປຎ຺ຈສຕ຺ຕຕິ ວິປສ຺ສນູປຄຘມ຺ມາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາເຠທໂຕ ປຎ຺ຎາສສຕໍ ໂຫນ຺ຕິ. ເອເຕສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ທສ ທສ ກິເລສາຕິປິ ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສໍ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ທ຺ວາທສອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ປຐເມ ຉ ກິເລສາ, ທຸຕິເຍ ສຕ຺ຕ, ຕຕິເຍ ຉ, ຈຕຸຕ຺ເຖ ສຕ຺ຕ, ປຎ຺ຈເມ ຉ, ຉຏ຺ເຐ ສຕ຺ຕ, ສຕ຺ຕເມ ຉ, ອຏ຺ຐເມ ສຕ຺ຕ, ນວເມ ປຎ຺ຈ, ທສເມ ຉ, ເອກາທສເມ ປຎ຺ຈ, ທ຺ວາທສເມ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ສພ຺ເພ ທ຺ວາສຕ຺ຕຕິ, ອິເມ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກາ ປຎ຺ຈສຸ ຣູປາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ທ຺ວາສຕ຺ຕຕີຕິ ສຏ຺ຐິອຘິການິ ຕີຓິ ສຕານິ, ມໂນທ຺ວາຣິກາ ປນ ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ທ຺ວາສຕ຺ຕຕິ ທ຺ວາສຕ຺ຕຕີຕິ ກຕ຺ວາ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາຘິການິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕານິ, ສພ຺ພານິປິ ທ຺ວານວຸຕິອຘິການິ ສຕ຺ຕສຕານິ, ຕານິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາວິສຍຕາຍ ຈຕຸຣາສີຕິອຘິກໍ ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສໍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອຖ ວາ ຣູປາຣມ຺ມຓາທີນິ ປຎ຺ຈ, ອວເສສຣູປເວທນາສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓວເສນ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓກາ ເສສາ ຈາຕິ ທສ, ເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາເຠທໂຕ ວີສຕິ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈາຕິ ເອກວີສຕິຍາ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ທ຺ວາສຕ຺ຕຕິ ທ຺ວາສຕ຺ຕຕິ ກິເລສາຕິ ທ຺ວາທສາຘິກໍ ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສໍ ໂຫນ຺ຕິ.

ອຖ ວາ ທ຺ວາທສສຸ ອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ປຐເມ ວີສຕິ ຘມ຺ມາ, ທຸຕິເຍ ທ຺ວາວີສຕິ, ຕຕິເຍ ວີສຕິ, ຈຕຸຕ຺ເຖ ທ຺ວາວີສຕິ, ປຎ຺ຈເມ ເອກູນວີສຕິ, ຉຏ຺ເຐ ເອກູນວີສຕິ, ສຕ຺ຕເມ ເອກູນວີສຕິ, ອຏ຺ຐເມ ເອກວີສຕິ, ນວເມ ເອກູນວີສຕິ, ທສເມ ເອກວີສຕິ, ເອກາທສເມ ໂສຬສ, ທ຺ວາທສເມ ໂສຬສາຕິ ສພ຺ເພ ອກຸສລຘມ຺ມາ ຉຕ຺ຕິໍສາຘິການິ ທ຺ເວ ສຕານິ, ອິເມ ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ປຈ຺ເຈກໍ ຉຕ຺ຕິໍ ສາຘິການິ ທ຺ເວ ສຕານິ, ສພ຺ເພ ໂສຬສາຘິການິ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕານິ ຈ ສຫສ຺ສໍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອວມ຺ປິ ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິຕເຣສນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານໍ ‘‘ອຕີຕານິ ຉຕ຺ຕິໍສາ’’ຕິອາທິນາ ອຕີຕາທິຠາວາມສນໂຕ. ເຂປເນຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທເນ. ‘‘ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສໍ ເຂເປຕ຺ວາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕີຕາທີນໍ ມຄ຺ເຄນ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ອຕີຕາທິຠາວາມສນາ ອຄ຺ຄຫຓໍ ເຂປເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ປນ ປຏ຺ຐາເນ ‘‘ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ໂພ ຘມ຺ໂມ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທິນາ ຕິເກ, ຕຖາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາຕີຕຕິກຕິເກ ‘‘ອຕີຕາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ ຈ ຕີສຸ ກາເລສຸ ທສ຺ສນາທິປຫາຕພ຺ພວຈນໍ ກຕໍ, ຕໍ ອຕີຕາທີນໍ ສໍກິລິຏ຺ຐຕາຍ ອປາຍຄມນີຍຕາຍ ຈ ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ເພຫິ ນິຣຕິສຍຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນ ຠາສິຕຕ຺ຖວຈນນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ຫິຕປຣິຍາຍວຈນ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ນິວຕ຺ຕິຕສ຺ສ ເອກເທສກຖນໍ. ຍຖາ ຫິ ອຍໍ ອຕ຺ຖ-ສທ຺ໂທ ນ ຠາສິຕຕ຺ຖວຈນໍ, ເອວໍ ວິສຍປ຺ປໂຍຊນາທິວຈນມ຺ປິ ນ ໂຫຕີຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຫິຕປຣິຍາຍສ຺ສ. ‘‘ນ ຫຎ຺ຎທຕ຺ຖຕ຺ຖິປສໍສລາຠາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ນິທ຺ເທເສ ‘‘ອຕ຺ຕຕ຺ໂຖ ວາ ປຣຕ຺ໂຖ ວາ’’ຕິອາທິນາ (ມຫານິ. ໖໙) ກິຎ຺ຈາປິ ສຸຕ຺ຕນິຣເປກ຺ຂໍ ອຕ຺ຕຕ຺ຖາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖຠາເວນ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ, ເຕສຸ ປນ ເອໂກປິ ອຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ ສຸຕ຺ເຕນ ທີເປຕພ຺ພຕໍ ນາຕິກ຺ກມຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຕ ສຸຕ຺ຕໍ ສູເຈຕີ’’ຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ວິກປ຺ເປ ອຕ຺ຖ-ສທ຺ໂທ ຠາສິຕຕ຺ຖວຈນມ຺ປິ ໂຫຕິ. ປຸຣິມກາ ຫິ ປຎ຺ຈ ອຕ຺ຖປ຺ປເຠທາ ຫິຕປຣິຍາຍາ, ຕໂຕ ປເຣ ຉ ຠາສິຕຕ຺ຖປ຺ປເຠທາ, ປຈ຺ຉິມກາ ປນ ອຸຠຍສຠາວາ. ຕຕ຺ຖ ທຸຣຘິຄມຕາຍ ວິຠາວເນ ອລທ຺ຘຄາໂຘ ຄມ຺ຠີໂຣ, ນ ວິວໂຏ ຄຸຬ຺ໂຫ, ມູລຸທກາທໂຍ ວິຍ ປໍສຸນາ ອກ຺ຂຣສນ຺ນິເວສາທິນາ ຕິໂຣຫິໂຕ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ, ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຎາເປຕພ຺ໂພ ເນຍ຺ໂຍ, ຍຖາຣຸຕວເສເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ ນີໂຕ. ອນວຊ຺ຊນິກ຺ກິເລສໂວທານາ ປຣິຍາຍວເສນ ວຸຕ຺ຕາ, ກຸສລວິປາກກິຣິຍຘມ຺ມວເສນ ວາ. ປຣມຕ຺ໂຖ ນິພ຺ພານໍ, ອວິປຣີຕສຠາໂວ ເອວ ວາ. ສາຕິສຍໍ ປກາສິຕານິ ຕປ຺ປຣຠາເວນ ປກາສິຕຕ຺ຕາ. ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສຸຕ຺ຕາຄຕໍ ສຸຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ (ປາຈິ. ໑໒໔໒), ‘‘ສກວາເທ ປຎ຺ຈສຸຕ຺ຕສຕານີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ; ກຖາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) ຈ ເອວມາທີສຸ ສຸຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ອຸປຈຣິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ອິທເມວ ອຕ຺ຖານໍ ສູຈນໂຕ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເອກນ຺ຕຫິຕປຏິລາຠສໍວຕ຺ຕນິກາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຕິ ອິທມ຺ປິ ວິເນຍ຺ຍານໍ ຫິຕສມ຺ປາປເນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ ຕປ຺ປຣຠາວໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕປ຺ປຣຠາໂວ ຈ ວິເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸໂລມໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ຕຖາ ອຕ຺ຕຕ຺ຖາທິປ຺ປກາສນປຘານຕາປິ. ອິຕເຣຫີຕິ ວິນຍາຠິຘມ຺ເມຫິ.

ຣຕ຺ຕິອາທີສູຕິ ຣຕ຺ຕິຣາຊວິນເຍສຸ ວິສຍຠູເຕສຸ. ນນຸ ຈ ‘‘ອຠິຣຕ຺ຕີ’’ຕິ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຣຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ‘‘ອຠິຎ຺ຎາຕາ ອຠິລກ຺ຂິຕາ’’ຕິ ຈ ຎາຓລກ຺ຂຓກິຣິຍາວິເສສໂກ ອຠິ-ສທ຺ໂທຕິ? ນ, ‘‘ອຠິຎ຺ຎາຕາ ອຠິລກ຺ຂິຕາ’’ຕິ ອຠິ-ສທ຺ທວິສິຏ຺ຐານໍ ຎາຕລກ຺ຂິຕສທ຺ທານໍ ຣຕ຺ຕິສທ຺ເທນ ສມານາຘິກຣຓຕາຍ ຣຕ຺ຕິວິສຍຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ວາຈກສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນ ນິປາຕານໍ ຕທຕ຺ຖໂຊຕກມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ລກ຺ຂິຕສທ຺ທຕ຺ຖໂຊຕໂກ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ລກ຺ຂເຓ ວຕ຺ຕຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຠິລກ຺ຂິຕສທ຺ທປຣິຍາໂຍ ຈ ອຠິຎ຺ຎາຕສທ຺ໂທຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ອຠິວິນຍສທ຺ທສ຺ສ ປນ ອຠິປຸຣິສສ຺ສ ວິຍ ສມາສສິທ຺ຘິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອເນກຕ຺ຖາ ຫິ ນິປາຕາ, ອເນກຕ຺ຖເຠໂທ ຈ ສທ຺ທານໍ ປໂຍຄວິສໂຍຕິ.

ກິຎ຺ຈາປິ ເທສນາທໂຍ ເທເສຕພ຺ພາທິນິຣເປກ຺ຂາ ນ ສນ຺ຕິ, ອາຓາທໂຍ ປນ ວິເສສໂຕ ເທສກາທິອຘີນາຕິ ຕໍຕໍວິເສສໂຍຄວເສນ ເຕສໍ ເຠໂທ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍຖາ ຫິ ອາຓາວິຘານໍ ວິເສສໂຕ ອາຓາຣຫາຘີນໍ ຕຕ຺ຖ ໂກສລ຺ລໂຍຄໂຕ, ເອວໍ ໂວຫາຣປຣມຕ຺ຖວິຘານານິ ຈ ວິຘາຍກາຘີນານີຕິ ອາຓາທິວິຘິໂນ ເທສກາຍຕ຺ຕຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ອປຣາຘຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ວິຍ ຘມ຺ມານຸຣູປມ຺ປິ ສາສນໍ ວິເສສໂຕ ຕຖາວິເນຕພ຺ພປຸຄ຺ຄລາເປກ຺ຂນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສາສິຕພ຺ພ…ເປ… ຕພ຺ພຠາເວນາ’’ຕິ. ສໍວຣາສໍວຣນາມຣູປານໍ ວິຍ ວິນິເວເຐຕພ຺ພາຍ ທິຏ຺ຐິຍາປິ ກຖນໍ ສຕິ ວາຈາວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ, ນາສຕີຕິ ວິເສສໂຕ ຕທຘີນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ກເຖຕພ຺ພສ຺ສ…ເປ… ກຖາ’’ຕິ. ອຸປາຣມ຺ຠາທີຕິ ອຸປາຣມ຺ຠນິສ຺ສຣຓຘມ຺ມໂກສຣກ຺ຂຓານິ. ປຣິຍາປຸຓນາທີຕິ ປຣິຍາປຸຓນສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິທຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໂຍ.

ຕນ຺ຕິສມຸທາໂຍ ອວຍວຕນ຺ຕິຍາ ອາຘາໂຣ ຍຖາ ‘‘ຣຸກ຺ເຂ ສາຂາ’’ຕິ. ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕໍ ສມຸເຂນ, ວິສຍວິສຍິມຸເຂນ ວາ ວິນຍາທີນໍເຍວ ຄມ຺ຠີຣຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຘມ຺ໂມ ຫິ ວິນຍາທໂຍ, ເຕສຎ຺ຈ ວິສໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ຘມ຺ມຕ຺ຖວິສຍາ ຈ ເທສນາປຏິເວຘາຕິ. ‘‘ປຏິເວຘສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ຘມ຺ມຕ຺ຖານໍ ທຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ ເທສນາຍ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ປຏິເວຘສ຺ສ ອຸປ຺ປາເທຕຸຎ຺ຈ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸຎ຺ຈ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຘມ຺ມານຸຣູປໍ ຍຖາຘມ຺ມນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເທສນາປິ ຫິ ປຏິເວໂຘ ວິຍ ອວິປຣີຕໍ ສວິສຍວິຠາວນໂຕ ຘມ຺ມານຸຣູປໍ ປວຕ຺ຕຕິ ຍໂຕ ‘‘ອວິປຣີຕາຠິລາໂປ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ເອເຕນ ເທສນາສທ຺ທສຠາວາຕິ ທີເປຕິ. ຕຖາ ຫິ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາຍ ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາທິຠາໂວ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ‘‘ຕໍຕໍສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິສທ຺ທໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓຕາ. ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ວາຈໂກຕິ ວຈນວຈນີຍໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ຕໍຕໍວຈນີຍວິຠາວນວເສນ ປວຕ຺ຕິໂຕ ຫິ ສທ຺ໂທ ເທສນາຕິ. ນນຸ ຈ ‘‘ຘມ຺ໂມ ຕນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຘມ຺ມສ຺ສປິ ສທ຺ທສຠາວຕ຺ຕາ ຘມ຺ມເທສນານໍ ວິເສໂສ ນ ສິຍາຕິ? ນ, ເຕສໍ ເຕສໍ ອຕ຺ຖານໍ ໂພຘກຠາເວນ ຎາໂຕ ອຸຄ຺ຄຫິຕາທິວເສນ ຈ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕິໂຕ ສທ຺ທປ຺ປພນ຺ໂຘ ຘມ຺ໂມ, ປຈ຺ຉາ ປເຣສໍ ອວໂພຘນຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ຕິໂຕ ຕທຕ຺ຖປ຺ປກາສນໂກ ສທ຺ໂທ ເທສນາຕິ. ອຖ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕສທ຺ທສມຸຏ຺ຐາປໂກ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ເທສນາ ມຸສາວາທາທໂຍ ວິຍ. ວຈນສ຺ສ ປວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມາຫ. ໂສ ຫິ ວຈນໍ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຕໍ ວາ ເອເຕນ ປວຕ຺ຕີຍຕີຕິ ປວຕ຺ຕນໍ. ເທສີຍຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕນາຕິ ເທສນາ. ປກາເຣຫິ ຎາປີຍຕິ ເອເຕນ, ປກາຣໂຕ ຎາເປຕີຕິ ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິອາທິ. ອຠິສເມຕິ, ອຠິສມີຍຕິ ວາ ເອເຕນາຕິ ອຠິສມໂຍຕິ ເອວມ຺ປິ ອຠິສມຍຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ອຠິສເມຕພ຺ພໂຕ ປນ ອຠິສມໂຍຕິ ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປຏິເວໂຘເຍວາຕິ.

ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາທີນໍ ຘມ຺ມຕ຺ຖານໍ ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌຕາຍ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ, ເຕສໍ ປຎ຺ຎາປນສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ຕໍເທສນາຍ ປຏິເວຘນສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປຏິເວຘສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນວິສຍິກຣຓານໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ກາຣເຓ ຜລໂວຫາເຣນ ເຕ ຘມ຺ມາ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປາຣມ຺ຠ…ເປ… ເຫຕຸຠາເວນາ’’ຕິ. ອຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຸປາຣມ຺ຠໍ ນິສ຺ສຣຓຎ຺ຈ. ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາຕິ ກຖນວເສນ ປຣິໂຍສາເປຕ຺ວາ. ຕສ຺ສ ‘‘ອາຣທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຸທ຺ທານສງ຺ຄຫາທິເຠໂທ ສງ຺ຄີໂຕຕິ ປາໂຐ ຍຸຕ຺ໂຕ, ‘‘ສງ຺ຄີຕິຍາ’’ຕິ ປນ ລິຂນ຺ຕິ. ປຸຣິມໍ ວາ ສງ຺ຄີຕິຍາຕິ ຠາເວນ ຠາວລກ຺ຂເຓ ຠຸມ຺ມໍ, ປຈ຺ຉິມໍ ອຘິກຣເຓ. ປິຏກາທີຕິ ປິຏກນິກາຍງ຺ຄຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘານິ.

ຕຕ຺ຖ ອງ຺ເຄສຸ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄເມວ ນ ສມ຺ຠວຕິ ‘‘ສຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ ຄາຖາຠາວໂຕ ຘມ຺ມປທາທີນໍ ວິຍ, ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ວາ ສິຍາ ສຄາຖກຕ຺ຕາ ສຄາຖາວຄ຺ຄສ຺ສ ວິຍ, ຕຖາ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີສຸ ສຄາຖກປເທສານນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ –

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎວິຘິ, ວິເສສວິຘໂຍ ປເຣ;

ສນິມິຕ຺ຕາ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ, ສຫຕາຎ຺ເຎນ ນາຎ຺ຎໂຕ. (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ);

ສພ຺ພສ຺ສປິ ຫິ ພຸທ຺ຘວຈນສ຺ສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍໍ ສາມຎ຺ຎວິຘິ. ເຕເນວາຫ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາຍໂນ ເນຕ຺ຕິຍໍ ‘‘ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິເຍຏ຺ຐີ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ສງ຺ຄຫວາຣ). ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສຸຕ຺ຕາຄຕໍ ສຸຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ນໍ (ປາຈິ. ໑໒໔໒) ສກວາເທ ປຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕສຕານີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ; ກຖາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) ເອວມາທິ ຈ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກໍ, ຕເທກເທເສສຸ ປນ ເຄຍ຺ຍາທໂຍ ວິເສສວິຘໂຍ ເຕນ ເຕນ ນິມິຕ຺ເຕນ ປຕິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຄຍ຺ຍສ຺ສ ສຄາຖກຕ຺ຕໍ ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕໍ. ໂລເກປິ ຫິ ສສິໂລກໍ ສຄາຖກໍ ວາ ຈຸຓ຺ຓິຍຄນ຺ຖໍ ‘‘ເຄຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຄາຖາວິຣເຫ ປນ ສຕິ ປຸຈ຺ຉໍ ກຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາໂວ ເວຍ຺ຍາກຣຓສ຺ສ. ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນຎ຺ຫິ ພ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ພ຺ຍາກຣຓເມວ ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ.

ເອວໍ ສນ຺ເຕ ສຄາຖການມ຺ປິ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ປວຕ຺ຕານໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ເວຍ຺ຍາກຣຓາທິສຎ຺ຎານໍ ອໂນກາສຠາວໂຕ ‘‘ຄາຖາວິຣເຫ ປນ ສຕີ’’ຕິ ວິເສສິຕຕ຺ຕາ ຈ. ຕຖາ ຫິ ຘມ຺ມປທາທີສຸ ເກວລໍ ຄາຖາພນ຺ເຘສຸ ສຄາຖກຕ຺ເຕປິ ໂສມນສ຺ສຎາຓມຍິກຄາຖາປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນສມ຺ພນ຺ເຘສຸ ອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕວິເສເສສຸ ຍຖາກ຺ກມໍ ຄາຖາອຸທານອິຕິວຸຕ຺ຕກອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາ, ຕຖາ ສຕິປິ ຄາຖາພນ຺ຘຠາເວ ຠຄວໂຕ ອຕີຕາສຸ ຊາຕີສຸ ຈຣິຍານຸຠາວປ຺ປກາສເກສຸ ຊາຕກສຎ຺ຎາ. ສຕິປິ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາເວ ສຄາຖກຕ຺ເຕ ຈ ເກສຸຈິ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ເວທສ຺ສ ລຠາປນໂຕ ເວທລ຺ລສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ເອວໍ ເຕນ ເຕນ ສຄາຖກຕ຺ຕາທິນາ ນິມິຕ຺ເຕນ ເຕສຸ ເຕສຸ ສຸຕ຺ຕວິເສເສສຸ ເຄຍ຺ຍາທິສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ວິເສສວິຘໂຍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໂຕ ປເຣ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທໂຍ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທິນິມິຕ຺ຕຣຫິຕໍ, ຕໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ວິເສສສຎ຺ຎາປຣິຫາເຣນ ສາມຎ຺ຎສຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕຕິ.

ນນຸ ຈ ສຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ໂຈທນາ ຕທວຕ຺ຖາຕິ? ນ, ໂສຘິຕຕ຺ຕາ. ໂສຘິຕຎ຺ຫິ ປຸພ຺ເພ ຄາຖາວິຣເຫ ສຕິ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາໂວ ເວຍ຺ຍາກຣຓຠາວສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄາຖາຠາວໂຕ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ’’ຕິ, ຕໍ ນ, ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ. ນິຣຸຬ຺ໂຫ ຫິ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີສຸ ສຸຕ຺ຕຠາໂວ. ນ ຫິ ຕານິ ຘມ຺ມປທພຸທ຺ຘວໍສາທໂຍ ວິຍ ຄາຖາຠາເວນ ປຎ຺ຎາຕານິ, ກິນ຺ຕຸ ສຸຕ຺ຕຠາເວເນວ. ເຕເນວ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ສຸຕ຺ຕນາມກນ຺ຕິ ນາມຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຄາຖກຕ຺ຕາ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ວາ ສິຍາ’’ຕິ, ຕທປິ ນຕ຺ຖິ. ຍສ຺ມາ ສຫຕາຎ຺ເຎນ. ສຫ ຄາຖາຫີຕິ ສຄາຖກໍ, ສຫຠາໂວ ຈ ນາມ ອຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ເຎນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີສຸ ຄາຖາວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ສຸຕ຺ຕປ຺ປເທໂສ ອຕ຺ຖິ, ໂຍ ‘‘ສຫ ຄາຖາຫີ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ນ ຈ ສມຸທາໂຍ ນາມ ໂກຈິ ອຕ຺ຖິ. ຍທປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີສຸ ສຄາຖກປ຺ປເທສານໍ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ສິຍາ’’ຕິ, ຕທປິ ນ, ອຎ຺ຎໂຕ. ອຎ຺ຎາ ເອວ ຫິ ຕາ ຄາຖາ ຊາຕກາທິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ. ອໂຕ ນ ຕາຫິ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີນໍ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄຠາໂວຕິ ເອວໍ ສຸຕ຺ຕາທີນໍ ອງ຺ຄານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ກຣາຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຊິນສາສນໍ ອຠິຘມ຺ໂມ. ປຏິວິທ຺ຘຏ຺ຐານໍ ປຏິເວຘຠູມິ ປຏິເວຘາວຕ຺ຖາ, ປຏິເວຘເຫຕຸ ວາ. ‘‘ໂສ ເອວໍ ປຊານາມິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍາປິ ເວທຍິຕ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑-໑໒) ວຸຕ຺ຕໍ. ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ໂສ ເອວໍ ປຊານາມິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍາປິ ເວທຍິຕໍ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍາປິ ເວທຍິຕ’’ນ຺ຕິ ອາຄຕໍ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑-໑໒). ປຈ຺ຈຍາທີຫີຕິ ປຈ຺ຈຍສຠາວວູປສມຕທຸປາຍາທີຫິ. ປຣວາທິໂຈທນໍ ປຕ຺ວາຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອາຄຕໍ ປຣວາທິໂຈທນໍ ປຕ຺ວາ. ອຘິຄ…ເປ… ຣູເປນາຕິ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ໂພ ຈ ໂສ ເທເສຕພ຺ໂພ ຈາຕິ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພເທເສຕພ຺ໂພ, ໂສ ເອວ ຘມ຺ໂມ, ຕທນຸຣູເປນ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາຘມ຺ມສາສນຕ຺ຕາ ຍຖາຘິຄຕຘມ຺ມເທສນາຠາວໂຕ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ອຠິສມ຺ໂພຘິ ອຘິຄມນິທານໍ. ເທສກາລາທິເຍວ ເທສນານິທານໍ. ຍໍ ປນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ເທສນານິທານໍ ຍາວ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອຠິຘມ຺ມເທສນາວິເສເສນ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນສຸຕ຺ເຕ ວາ ເທສິເຕຫິ ອຣິຍສຈ຺ເຈຫິ ສກລາຠິຘມ຺ມປທຕ຺ຖສງ຺ຄຫໂຕ, ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຠິຘມ຺ມຠູຕານໍ ວາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ຕຕ຺ຖ ເທສິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຕການໍເຍວ ເທສນາຣຸຬ຺ຫຕາຍ ອຑ຺ຒຉກ຺ເກສຸ ຊາຕກສເຕສຸ ປຣິປາຈນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນ ຫິ ເອຕ຺ຕກາສຸ ເອວ ຊາຕີສຸ ປຸຎ຺ຎາທິສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣຓໍ, ກິໍ ປນ ກາຣຓໍ ເອຕ຺ຕກາ ເອວ ຊາຕິໂຍ ເທສິຕາຕິ? ຕທຎ຺ເຎສໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ.

ສຸເມຘກຖາວຓ຺ຓນາ

ອຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ເຘ ຕໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ເສຍ຺ຍໂຕ ວາ ສທິສໂຕ ວາ ທຫນ຺ໂຕ ຌານາຠິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຫາຍຕິ, ນ ຕຖາ ສຸເມຘປຓ຺ຑິໂຕ ອຏ຺ຐາສີຕິ ຕສ຺ສ ຌານາຠິຎ຺ຎາຫິ ອປຣິຫານິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕາປເສຫິ ອສໂມ’’ຕິ. ຍຖາ ນິພ຺ພານໍ, ອຎ຺ຎໍ ວາ ນິຈ຺ຈາຠິມຕໍ ອວິປຣີຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ສພ຺ພກາລໍ ຕຖາຠາເວນ ‘‘ສສ຺ສຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ພຸທ຺ຘານໍ ວຈນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ສສ຺ສຕຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອວິປຣີຕເມວາ’’ຕິ. ອຸປປາຣມີອາທິວິຠາເຄນ ອເນກປ຺ປກາຣຕາ. ສມາທານາຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມາທານສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານໍ ປວຕ຺ຕນໍ ກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາຓເຕເຊນາຕິ ປາຣມີປວິຈຍຎາຓປ຺ປຠາເວນ. ມຫານຸຠາວຎ຺ຫິ ຕໍ ຎາຓໍ ໂພຘິສມ຺ຠາເຣສຸ ອນາວຣຓໍ ອນາຈຣິຍກໍ ມຫາໂພຘິສມຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອນຸຣູປປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ມນຸສ຺ສປຸຣິສຠາວາທິອາຘາຣເມວ ຊາຕໍ. ກາຍາທີສຸ ອສຸຠສຎ຺ຎາທິຠາເວນ ສຸທ຺ຘໂຄຈຣາ. ‘‘ອຎ຺ຎຖາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ປກຣຓປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ລີນຕາ’’ຕິ ອາຫ. ລີນຕາຕິ ຈ ສງ຺ໂກໂຈ ວີຣິຍຫານິ ວີຣິຍາຣມ຺ຠສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອສາ ເມ ວີຣິຍປາຣມີ’’ຕິ.

ນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑. ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ຑໍ

ຕິກມາຕິກາປທວຓ຺ຓນາ

໑. ເຕນາຕິ ເວທນາສທ຺ເທນ. ສພ຺ພປເທຫີຕິ ຕີຫິ ປເທຫິ ລທ຺ຘນາໂມ ໂຫຕິ ອວຍວຘມ຺ເມນາປິ ສມຸທາຍສ຺ສ ອປທິສິຕພ຺ພໂຕ ຍຖາ ‘‘ສມໍ ຈຸຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ. ໂຈທໂກ ຍຖາຘິປ຺ເປຕມຕ຺ຖໍ ອປ຺ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ ວິຠຕ຺ຕິອນ຺ຕສ຺ເສວ ປທຠາວໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ນນຸ ສຸຂາຍາ’’ຕິອາທິນາ ໂຈເທຕິ. ອິຕໂຣ ‘‘ອຘິປ຺ເປຕປ຺ປກາຣຕ຺ຖຄມກສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິວຣຕິ. ເຕນ ‘‘ວາກ຺ຍໍ ອິຘ ປທນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຫຕຸປທສເຫຕຸກປທາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນເຫຕຸປທອເຫຕຸກປທເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕປທານິ ເຫຕຸວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕປທມ຺ປິ ວາ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ອຸຠເຍກປທວເສນາຕິ ອຸຠຍປທວເສນ ເຫຕຸທຸກສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເອກປທວເສນ ສເຫຕຸກທຸກສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຖາຕິ ອຸຠເຍກປທວເສນ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສເຫຕຸກເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸກາຕິອາທິນາ ຍຖາ ເຫຕຸໂຄຈ຺ຉເກ ປຐມທຸກສມ຺ພນ຺ຘາ ທຸຕິຍຕຕິຍທຸກາ, ປຐມທຸກທຸຕິຍທຸກສມ຺ພນ຺ຘາ ຈຕຸຕ຺ຖຉຏ຺ຐທຸກາ, ປຐມທຸກຕຕິຍທຸກສມ຺ພນ຺ໂຘ ປຎ຺ຈໂມ ທຸໂກ, ເອວໍ ອາສວໂຄຈ຺ຉກາທີສຸປີຕິ ນຍໍ ທສ຺ເສຕິ. ສກ຺ກາ ຫິ ອິມິນາວ ນເຍນ ເຕສຸປິ ທຸກນ຺ຕຣສມ຺ພນ຺ໂຘ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ, ເກວລໍ ປນ ອາສວໂຄຈ຺ຉກາທີສຸ ທຸຕິຍທຸກຕຕິຍທຸກສມ຺ພນ຺ໂຘ ໂອສານທຸໂກ, ກິເລສໂຄຈ຺ຉເກ ຈ ທຸຕິຍຈຕຸຕ຺ຖທຸກສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ. ຘມ຺ມານໍ ສາວເສສນິຣວເສສຠາເວນ ຕິກທຸການໍ ສປ຺ປເທສນິປ຺ປເທສຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເຍຫິ ຕິກທຸກາ ສາວເສສາຕິ ປທິສ຺ສນ຺ຕິ ອປທິສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕ ອສງ຺ຄຫິຕຘມ຺ມາປເທໂສ. ເອວໍ ສຕິ ‘‘ອສງ຺ຄຫິໂຕ’’ຕິ ວິເສສນໍ ກິມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ? ເອຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປາກຏກຣຓຕ຺ຖໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ປທິສ຺ສຕິ ເອເຕນ ສມຸທາໂຍຕິ ປເທໂສ, ອວຍໂວ. ‘‘ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາ ວິເສເສ ອວຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອສງ຺ຄຫິໂຕ’’ຕິ ອາຫ.

ອນວຊ຺ຊຕ຺ໂຖ ອວຊ຺ຊວິຣຫຕ຺ໂຖ. ນາມໍ ສຎ຺ຎາ, ກິຣິຍາ ກຣຓໍ, ປໂຍຊນໍ ຣຖຣຖງ຺ຄວິຠາວເນນ ເຕສໍ ປກາຣໂຕ ໂຍຊນໍ. ກຸເສນ ຎາເຓນ ລາຕພ຺ພາຕິ ກຸສລາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ຕາວ ໂຫຕຸ, ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕານມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາປິ ຫິ ຎາເຓເນວ ປວຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ຫິຕສຸຂເຫຕຸຠູຕາຍ ປວຕ຺ຕິຍາ ປຎ຺ຎວນ຺ຕານໍ ປຏິປຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ນ ຫິ ອນ຺ຕເຣນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖີຕິ. ‘‘ຍທິ ກຸສລສ຺ສ ອຸຠຍຠາຄຄຕໍ ສໍກິເລສລວນໍ ປາກຏໍ ສິຍາ, ກຸສາ ວິຍ ລຸນນ຺ຕີຕິ ກຸສລາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕ ສິຍາ’’ຕິ ໂກຈິ ວເທຍ຺ຍາຕິ ອາສງ຺ກາຍ ອາຫ ‘‘ສມ຺ມປ຺ປຘານທ຺ວຍໍ ວິຍາ’’ຕິ.

ນ ຈາຕິອາທິນາ ‘‘ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ກຕ຺ຕຸກມ຺ມສ຺ສ ຈ ເຠໂທ ນຕ຺ຖິ, ກປ຺ປນາສິທ຺ໂຘ ເອວ ປນ ເຠໂທຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ນາມວເສນ ວິຎ຺ຎາຕາວິຎ຺ຎາເຕຕິ ເຍສໍ ‘‘ຘມ຺ມາ’’ຕິ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ອວິຎ຺ຎາຕາ ສຠາວາ, ‘‘ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ຈ ປຣິຍາເຍນ ວິຎ຺ຎາຕາ, ເຕສໍ ວເສນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐໂມ ອຕ຺ໂຖ ສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕຘມ຺ມວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ທຸຕິໂຍ ສງ຺ຂຕວເສນ, ຕຕິໂຍ ສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິຘມ຺ມວເສນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ກຸສລປຏິເສຘນໍ ກຸສລາຠາໂວ ເອວ. ອຠາໂວ ຫິ ສຕ຺ຕາປຏິເສໂຘຕິ. ຘມ຺ໂມຕິ ສຠາວຘມ຺ໂມ. ອກຸສລວຈເນນ ນ ໂກຈິ ອຕ຺ໂຖ ສຠາວຘມ຺ມສ຺ສ ອໂພຘກຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຖ ສິຍາ ອກຸສລວຈເນນ ໂກຈິ ອຕ຺ໂຖ ອສຠາວຘມ຺ມໂພຘກຕ຺ເຕປິ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ເອວໍ ສຕິ ‘‘ອນພ຺ຍາກຕາ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ຕໂຕ ຈາຍໍ ຈຕຸກ຺ໂກ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຕິໂກ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ທຸກຈຕຸກ຺ກຠາໂວ ອນພ຺ຍາກຕໂວຫາໂຣ ຈ ນຕ຺ຖິ, ໂສ ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຠາວມຕ຺ຕວຈເນ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ. ສຠາວຘາຣຓາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ຘາຣີຍນ຺ຕິ ປຈ຺ຈເຍຫີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ເຎຍ຺ຍປຣິຍາເຍນ ປນ ຘມ຺ມ-ສທ຺ເທນາຍໍ ໂທໂສຕິ ນນຸ ອເຎຍ຺ຍປຣິຍາເຍປິ ຘມ຺ມ-ສທ຺ເທ ນ ໂກຈິ ໂທໂສຕິ? ນ, ວຸຕ຺ຕໂທສານຕິວຕ຺ຕນໂຕ.

ປາຣິເສເສນາຕິ ເອຕ຺ຖ ນນຸ ອຍມກາໂຣ ນ-ອຕ຺ຖຕ຺ຕຍສ຺ເສວ ໂຊຕໂກ, ອຖ ໂຂ ‘‘ອເຫຕຸກາ ຘມ຺ມາ, ອຠິກ຺ຂຸໂກ ອາວາໂສ’’ຕິ ຕໍໂຍຄນິວຕ຺ຕິຍາ, ‘‘ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘິຠາວນິວຕ຺ຕິຍາ. ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍສມ຺ພນ຺ຘີຕິ ອປ຺ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ອສມ຺ພນ຺ຘິຕາ ເອຕ຺ຖ ໂຊຕີຍຕິ. ‘‘ອນິທສ຺ສນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ຕໍສຠາວນິວຕ຺ຕິຍາ. ນິທສ຺ສນຎ຺ຫິ ທຏ຺ຐພ຺ພຕາ. ອຖ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ນິທສ຺ສນໍ, ຕຄ຺ຄຍ຺ຫຠາວນິວຕ຺ຕິຍາ, ຕຖາ ‘‘ອນາສວາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ. ‘‘ອປ຺ປຏິຆາ ຘມ຺ມາ ອນາຣມ຺ມຓາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ຕໍກິຈ຺ຈນິວຕ຺ຕິຍາ. ‘‘ອຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ ອເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ຕພ຺ຠາວນິວຕ຺ຕິຍາ. ຕທຎ຺ຎຕາ ຫິ ເອຕ຺ຖ ປກາສີຍຕິ. ‘‘ອມນຸສ຺ໂສ’’ຕິ ຕພ຺ຠາວມຕ຺ຕນິວຕ຺ຕິຍາ. ມນຸສ຺ສຕ຺ຕມຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ ອຎ຺ຎໍ ສມານນ຺ຕິ ສທິສຕາ ເຫຕ຺ຖ ສູຈິຍຕິ. ‘‘ອສມໂຓ ສມຓປຏິຎ຺ໂຎ ອປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຕໍສມ຺ຠາວນຄຸຓນິວຕ຺ຕິຍາ. ຄຣຫາ ຫິ ເອຕ຺ຖ ຎາຍຕິ. ‘‘ກຈ຺ຈິ ນຸ ໂຠໂຕ ອນາມຍາ, ອນຸທຣາ ກຎ຺ຎາ’’ຕິ ຕທປ຺ປຠາວນິວຕ຺ຕິຍາ. ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ຕໍສທິສຠາວນິວຕ຺ຕິຍາ. ອຕີຕານຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພຕ຺ຕາ ອຸປາທິຘມ຺ມານຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເຍກເທສນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ອາຣທ຺ຘຸປ຺ປາທຠາວໂຕ ກາລວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປນ຺ນານຸກູລຕາ, ປເຄວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ ຕພ຺ພິຘຸຣຠາໂວ ເອຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ‘‘ອເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ຕທປຣິໂຍສານນິວຕ຺ຕິຍາ. ຕໍນິຏ຺ຐານຎ຺ເຫຕ຺ຖ ປກາສີຍຕີຕິ ເອວມເນເກສໍ ອຕ຺ຖານໍ ໂຊຕໂກ, ຕຕ຺ຖ ກິໍ ວຸຈ຺ຈເຕ ອຕ຺ຖທ຺ວຍເມວ ວຕ຺ວາ ປາຣິເສເສນາຕິ? ອິຕເຣສໍ ເອຕ຺ຖ ສຸວິທູຣຠາວໂຕ. ນ ຫິ ກຸສລວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາທີນໍ ຘມ຺ມານໍ ອກຸສລຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ອກຸສລສທ຺ທສ຺ສ ອຸຈ຺ຈາຣຓານນ຺ຕຣໍ ວິເນຍ຺ຍານໍ ກຸສລປຏິປກ຺ຂຠູເຕ ອຕ຺ເຖ ປຏິປຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຕຕ຺ຖ ນິຣຸຬ຺ຫຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ‘‘ວິຣຸທ຺ຘສຠາວຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ກິຈ຺ຈວິໂຣຘາທີນມ຺ປິ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ, ວິຣຸທ຺ຘສຠາວຕ຺ເຕປິ ວິນາສກວິນາສິຕພ຺ພຠາໂວ ກຸສລາກຸສເລສຸ ນິຍໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕປ຺ປເຫຍ຺ຍຠາວໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ອິຕຣຖາ ກຸສລານມ຺ປິ ອກຸສເລຫິ ປຫາຕພ຺ພຠາເວ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນກຸສລມູລຕ຺ຕາ ອປາຍປູຣກາ ເອວ ສຕ຺ຕາ ສິຍຸໍ. ຍໍ ປນ ‘‘ຘມ຺ມາປິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໐) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ‘‘ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນ ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຕໍ ປຊຫຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໓໓) ວິຍ ຕທາຣມ຺ມຓສໍກິເລສປ຺ປຫານວເສນ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ ‘‘ນ ຫິ ກຸສລາ ອກຸສເລຫິ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ມູລຏີ ໑).

ຜສ຺ສາທິວຈເນຫິ ຕໍນິທ຺ເທສຠູເຕຫິ. ຕພ຺ພຈນີຍຠາເວນາຕິ ເຕຫິ ‘‘ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິວຈເນຫິ ອຠິເຘຍ຺ຍຠາເວນ. ຍຖາ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກາທິອຕ຺ຖາ ກຸສລາທິວຈເນຫິ, ເອວໍ ອວິປາກຕ຺ຖາ ອພ຺ຍາກຕວຈເນນ ໂພຘິຕາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອພ຺ຍາກຕວຈເນເນວ ຈາ’’ຕິ. ກາຣຓໍ ອວຕ຺ວາຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ຕຠາເວນ ອນຸວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາຕິ ກາຣຓໍ ອວຕ຺ວາ. ອຎ຺ຎາ…ເປ… ນິວາເຣຕພ຺ໂພຕິ ເອເຕນ ກຸສລາກຸສລສທ຺ທາ ວິຍ ກຸສລາກຸສລສຠາວານໍ ຕທຸຠຍວິປຣີຕສຠາວານໍ ຘມ຺ມານໍ ອພ຺ຍາກຕສທ຺ໂທ ໂພຘໂກຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນ ຫິ ອວິປາກວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອກຸສລວຈນຎ຺ຈ ອວຸຕ຺ຕໍ. ຍໂຕ ອວິປາກວຈນສ຺ສ ອຘິກຕຠາໂວ ອກຸສລສ຺ສ ຈ ຕພ຺ພຈນີຍຠາເວນ ອກຖິຕຠາໂວ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ນ ອກຸສລານໍ ອພ຺ຍາກຕຕາຕິ ອຍໍ ອກຸສລານໍ ອນພ຺ຍາກຕຠາເວ ໂຍຊນາ.

ຕໍ ປຣິຫຣິຕຸນ຺ຕິ ອພ຺ຍາກຕນິວຕ຺ຕນມາຫ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ສຸຂວິປາການວຊ຺ຊາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອນວຊ຺ຊາ ຫິ ພ຺ຍຠິຈາຣິຕາຍ ວິເສສິຕພ຺ພາຕິ? ນ, ສຸຂວິປາກວຈນສ຺ສ ວິເສສນຠາເວນ ອຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ສຸຂວິປາກວຈເນນ ຫິ ກຸສລຠາເວ ສມຕ຺ໂຕ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ອນວຊ຺ຊວຈນໍ ປເນຕ຺ຖ ກຸສລານໍ ອຄຣຫິຕພ຺ພຕາສງ຺ຂາຕໍ ກຎ຺ຈິ ວິເສສມາຫ. ເຕເນວ ຈ ຕສ຺ສ ວິເສສນຠາເວນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິສຸຂຕາທິທສ຺ສນຠາວໍ ສຍເມວ ວກ຺ຂຕີຕິ. ມໂນສມາຈາຣວິເສສຠູຕາ ຜລຘມ຺ມາ ວິເສເສນ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘາວຊ຺ຊາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ສມາຈາຣຕ຺ຕຍວເສນ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມານໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ເຕ ອນວເສສໂຕ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິຣຫິຕາວຊ຺ຊມຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວຊ຺ຊວິນາສນຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກຘມ຺ມານໍ ວຊ຺ຌຆາຕກຠາວສ຺ສ ນິຍຕຕ຺ຕາ. ສວິປາກຕາ ວິປາກຘມ຺ມຕາ. ສຸໂຂ ວິປາໂກ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຸຂວິປາກາຕິ ອິມິນາ ສມາເສນ ກຸສລານໍ ສຸຂວິປາກວນ຺ຕຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ສາ ຈ ເນສໍ ນ ຕໍສມງ຺ຄິຕາຍ ອສຫວຕ຺ຕນໂຕຕິ ຕທຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຸຂວິປາກວິປຈ຺ຈນສຠາວໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ຍຸຕ຺ຕເມຕນ຺ຕິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ເຠທາຠາເວປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈນວຈນີຍຠາວສງ຺ຂາໂຕ ເຠໂທ ຕສ຺ມິໍ ອຠິເຘຍ຺ຍຕ຺ຖຠູເຕ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຸປຈາເຣນ ໂຫຕີຕິ ຍຸຕ຺ຕເມຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓລກ຺ຂິຕພ຺ພຠາເວນ ເຠທວຈນໍ. ຠວຕິ ຫິ ສທ຺ທຕ຺ຖວິເສສມຕ຺ເຕນປິ ອຠິນ຺ເນ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ເຠທວຈນໍ ຍຖາ ‘‘ສິລາປຸຕ຺ຕກສ຺ສ ສຣີຣ’’ນ຺ຕິ.

ວິນາປິ ຠາວາຠິຘາຍິນາ ສທ຺ເທນ ຠາວປ຺ປຘາໂນ ນິທ຺ເທໂສ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນວຊ຺ຊວຈເນນ ອນວຊ຺ຊຕ຺ຕໍ ອາຫາ’’ຕິ. ເອວຎ຺ເຈຕ຺ຖ ປທວິຄ຺ຄໂຫ ຄເຫຕພ຺ໂພ – ນ ອວຊ຺ຊໍ ອນວຊ຺ຊໍ, ອວຊ຺ຊປຏິປກ຺ຂຕາຍ ອຄຣຫິຕພ຺ພສຠາໂວ. ສຸໂຂ ວິປາໂກ ອສ຺ສາຕິ ສຸຂວິປາກໍ, ສຸຂວິປາກວິປຈ຺ຈນສມຕ຺ຖຕາ. ອນວຊ຺ຊຎ຺ຈ ຕໍ ສຸຂວິປາກຎ຺ຈາຕິ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກໍ, ຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກລກ຺ຂຓາ. ອຖ ວາ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ອນວຊ຺ຊໍ, ວິປຈ຺ຈນໍ ວິປາໂກ, ສຸຂສ຺ສ ວິປາໂກ ສຸຂວິປາໂກ, ອນວຊ຺ຊຎ຺ຈ ສຸຂວິປາໂກ ຈ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກໍ ເອກຕ຺ຕວເສນ. ຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກລກ຺ຂຓາ. ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ປທທ຺ວຍປຣິຄ຺ຄເຫ, ນນຸ ເອເກເນວ ປເທນ ອິຏ຺ຐປ຺ປສິທ຺ຘິ. ຍທິປິ ‘‘ອວຊ຺ຊຣຫິຕໍ ອນວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປນ ປກ຺ເຂ ອພ຺ຍາກຕນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ສຸຂວິປາກຄ຺ຄຫຓໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ສຸຂວິປາກຄ຺ຄຫເຓ ປນ ກເຕ ອນວຊ຺ຊຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕ຺ຕພ຺ພເມວ. ‘‘ອວຊ຺ຊປຏິປກ຺ຂາ ອນວຊ຺ຊາ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ປກ຺ເຂ ສຸຂວິປາກຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈາຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຖ ອນວຊ຺ຊວຈເນນາ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ປວຕ຺ຕິສຸຂສຸຂວິປາກຕາອຕ຺ຕສຸທ຺ຘິວິສຸທ຺ຘວິປາກຕາອກຸສລອພ຺ຍາກຕສຠາວນິວຕ຺ຕິຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານວິເສສທີປນໂຕ ເອວໍ ວິປຸລປ຺ປໂຍຊນຕ຺ໂຖ ປທທ຺ວຍປຣິຄ຺ຄໂຫຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຂ-ສທ຺ທສ຺ສ ອິຏ຺ຐປຣິຍາຍຕາ ວິຍ ‘‘ນິພ຺ພານປຣມໍ ສຸຂໍ (ຘ. ປ. ໒໐໓-໒໐໔), ສຸຂາ ວິຣາຄຕາ ໂລເກ (ອຸທາ. ໑໑), ເຕສໍ ວູປສໂມ ສຸໂຂ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໒໑, ໒໗໒) ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂູປສມປຣິຍາຍຕາປິ ວິຊ຺ຊຕິ, ຕໍອວິປາກຕາຍ ປນ ອິຘ ສຸຂວິປາກຠາໂວ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສງ຺ຂາ…ເປ… ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ເຕຠູມກກຸສລານມ຺ປິ ວິວຏ຺ຏສນ຺ນິສ຺ສຍຠາເວນ ປວຕ຺ຕິສຠາວຕ຺ຕາ ກິຎ຺ຈາປິ ສພ຺ເພ ກຸສລາ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂູປສມສຸຂນິປ຺ຜາທກາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕສຸຂສ຺ສ ປນ ອວິປາກຠາວໂຕ ນ ເອເຕນ ປເທນ ກຸສລານໍ ສຸຂວິປາກຕາ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ວິປກ຺ກຠາວມາປນ຺ເນສຸ ອຣູປຘມ຺ເມສຸ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ ວິປາກ-ສທ຺ທສ຺ສ ‘‘ຍທິ ປນາ’’ຕິ ສາສງ຺ກໍ ວທຕິ.

ຍຖາສມ຺ຠວນ຺ຕິ ສຫ ອວຊ຺ເຊນາຕິ ສາວຊ຺ຊາ, ຄຣຫິຕພ຺ພຠາວຍຸຕ຺ຕາ. ເຕນ ເນສໍ ຄຣຫິຕພ຺ພສຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຎ຺ເຎປິ ອຕ຺ຖິ ທຸກ຺ຂຠາເວນ ຄຣຫິຕພ຺ພສຠາວາ ອກຸສລວິປາກາຕິ ສາວຊ຺ຊວຈນມຕ຺ເຕນ ເຕສມ຺ປິ ອກຸສລຕາປຕ຺ຕິໂທສໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ທຸກ຺ຂວິປາກວຈນມາຫ. ອວຊ຺ຊ-ສທ຺ໂທ ວາ ຣາຄາທີສຸ ເອກນ຺ຕາກຸສເລສຸ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ຕໍສຫວຕ຺ຕິຘມ຺ມານໍ ເອວ ສາວຊ຺ຊຠາເວ ກຸສລາພ຺ຍາກເຕຫິ ອກຸສລານໍ ວິເສໂສ ສາວຊ຺ຊວຈເນເນວ ທສ຺ສິໂຕ. ອພ຺ຍາກເຕຫິ ປນ ວິສິຏ຺ຐໍ ກຸສລາກຸສລານໍ ສາຘາຣຓໍ ສວິປາກຕາລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ລກ຺ຂເຓ ວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ທຸກ຺ຂວິປາກລກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິໂຕ ປຣໍ ‘‘ທຸກ຺ໂຂ ວິປາໂກ ເອເຕສນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂວິປາກາ’’ຕິອາທິນາ ສຸຂວິປາກອນວຊ຺ຊກຸສລປທານໍ ຐາເນ ທຸກ຺ຂວິປາກສາວຊ຺ຊອກຸສລປທານິ ຐເປຕ຺ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂຍຊນາ ຈ ສາວຊ຺ຊວຈເນນ ອກຸສລານໍ ປວຕ຺ຕິທຸກ຺ຂຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ທຸກ຺ຂວິປາກວຈເນນ ວິປາກທຸກ຺ຂຕໍ. ປຸຣິມຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິສຠາວວເສນ ລກ຺ຂຓວຈນໍ, ປຈ຺ຉິມໍ ກາລນ຺ຕເຣ ວິປາກຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາຍາຕິ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ອກຸສລານໍ ອວິສຸທ຺ຘສຠາວຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ອວິສຸທ຺ຘວິປາກຕໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ອກຸສເລ ກຸສລສຠາວໂຕ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ອພ຺ຍາກຕສຠາວໂຕ ສວິປາກຕ຺ຕທີປກຕ຺ຕາ ປຈ຺ຉິມສ຺ສ. ປຸຣິເມນ ວາ ອວຊ຺ຊວນ຺ຕຕາທສ຺ສນໂຕ ກິຈ຺ຈຏ຺ເຐນ ຣເສນ ອນຕ຺ຖຊນນຣສຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ສມ຺ປຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ອນິຏ຺ຐວິປາກຣສຕໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ອຸປຏ຺ຐານາກາຣຏ຺ເຐນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາເນນ ສໍກິເລສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ຜລຏ຺ເຐນ ທຸກ຺ຂວິປາກປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ອກຸສລານໍ ປທຏ຺ຐານໍ ປກາເສຕິ. ຕໂຕ ຫິ ເຕ ສາວຊ຺ຊາ ຊາຕາຕິ. ປຈ຺ຉິເມນ ອກຸສລານໍ ອຎ຺ເຎສໍ ປທຏ຺ຐານຠາວໍ ວິຠາເວຕິ. ເຕ ຫິ ທຸກ຺ຂວິປາກສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫຕີຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ທຸກ຺ຂ-ສທ຺ໂທ ອນິຏ຺ຐປຣິຍາຍວຈນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອນິຏ຺ຐຈຕຸກ຺ຂນ຺ຘວິປາກາ ຫິ ອກຸສລາ, ນ ທຸກ຺ຂເວທນາວິປາກາວ. ວິປາກ-ສທ຺ທສ຺ສ ຜລປຣິຍາຍຠາເວ ປນ ນິສ຺ສນ຺ທວິປາເກນ ອນິຏ຺ຐຣູເປນປິ ທຸກ຺ຂວິປາກຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ວິປາກຘມ຺ມຕາປຏິເສຘວເສນ ອພ຺ຍາກຕານໍ ອວິປາກລກ຺ຂຓາຕິ ລກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອວິປາກາຣຫສຠາວາ’’ຕິ ອາຫ. ເອວໍປກາຣານນ຺ຕິ ອຠິຎ຺ຎາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ຉຫິ ປເທຫິ ຕິເກສຸ, ຈຕູຫິ ທຸເກສຸ ຍຖາກ຺ກມໍ ຉ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຕ຺ຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ຉກ຺ກຠາໂວ ນ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເອເຕນ ຈຕຸກ຺ກຠາວາຠາໂວ ທສ຺ສິຕນຍຕ຺ຕາ ໂຈທິໂຕເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຕ຺ຖເຠໂທ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ກສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ຕີຫິ ຘມ຺ມສທ຺ເທຫິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ສຠາວຘາຣຓາທິອຕ຺ເຖນ ອຠິນ຺ໂນ ເອວ ໂສ ອຕ຺ໂຖຕິ? ນ, ຊາຕິອາທິເຠເທນ ເຠທສພ຺ຠາວໂຕ. ເຠທກາ ຫິ ຊາຕິອາທໂຍ. ມາສປທຕ຺ຖຕາຍາຕິ ມາສ-ສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ຍຠາເວນ. ຕພ຺ພຈນີຍຠິນ຺ນຕ຺ຖານນ຺ຕິ ເຕຫິ ກາລສທ຺ທາທີຫິ ວຕ຺ຕພ຺ພານໍ ວິສິຏ຺ຐຕ຺ຖານໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ຍຖາ ກາລສທ຺ທາທິອຠິເຘຍ຺ຍານໍ ກາລາທິອຕ຺ຖານໍ ຠິນ຺ນສຠາວານມ຺ປິ ມາສ-ສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ຍຠາເວນ ອເຠໂທ, ເອວໍ ຊາຕິອາທິເຠເທນ ຠິນ຺ນານມ຺ປິ ເຕສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖານໍ ຘມ຺ມ-ສທ຺ທາຠິເຘຍ຺ຍຠາເວນ ນຕ຺ຖິ ເຠໂທ’’ຕິ. ວິນິ…ເປ… ມານາຕິ ຘມ຺ມ-ສທ຺ທສ຺ສ ຣູປາເຠເທປິ ເຠທກາຣຓມາຫ. ຠິນ຺ນຊາຕິຍຕ຺ຖວຈນີຍຕາຍ ຫິ ຕສ຺ເສວຕ຺ຖເຠໂທຕິ.

ສາເຘຕຸນ຺ຕິ ໂພເຘຕຸໍ. ໂຫຕຸ ອສມ຺ພນ຺ໂຘ, ກາ ໂນ ຫານີຕິ ກທາຈິ ວເທຍ຺ຍາຕິ ອາສງ຺ກາຍ ອາຫ ‘‘ປຸພ຺ພາ…ເປ… ນາມ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ໂສ ຈາຕິ ສຠາວຘາຣຓປຈ຺ຈຍຘຣິຍມານຕາສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ໂຖ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວສ຺ສ ອເປກ຺ຂາວຸຕ຺ຕິຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ອເປກ຺ຂາວຸຕ຺ຕິໂນ ອນ຺ຕເຣນ ອເປກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ລຠນ຺ຕິ. ສຕິປິ ສຠາວຘາຣຓາທິອຕ຺ຖສາມຎ຺ເຎ ກຸສລຊາຕິອາທິວິສິຏ຺ຐສ຺ເສວ ຕສ຺ສ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ເອກຕ຺ຖຕາ ນ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ວຈນສິເລສວເສນ ວາ. ອຖ ວາຕິອາທິນາ ຕິຓ຺ຓໍ ຘມ຺ມສທ຺ທານໍ ອຠາວຕ຺ຕໍ ອສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນານຕ຺ຖຕາຠາວໂທສໍ ປຣິຫຣຕິ.

ຎາປກເຫຕຸຠາວໂຕ ອຸປປຕ຺ຕິ ອິຘ ກາຣຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ກາຣຓໍ ນາມ ຍຸຕ຺ຕີ’’ຕິ. ປຸນຣຸຕ຺ຕີຕິອາທິນາ ນນຸ ‘‘ກຸສລາທີນມ຺ປິ ເອກຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອກຕ຺ຕາປຕ຺ຕິປິ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ? ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ສາ ປນ ອຠາວາປຕ຺ຕິຍໍ ເອວ ອນ຺ໂຕຄຘາ ນານຕ຺ຕາຠາວໂຈທນາສາມຎ຺ເຎນ. ເຠທາເຠທນິພນ຺ຘນຕ຺ຕາ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາວສ຺ສ ໂສ ອຈ຺ຈນ຺ຕມຠິນ຺ເນສຸ ນິຍເມນ ນຕ຺ຖີຕິ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພາຠາເວນ ອຈ຺ຈນ຺ຕາເຠທໍ ທສ຺ເສຕິ, ນ ປນ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອຠິນ຺ເນສຸເຍວ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພາຠາວໍ. ອຖ ວາ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອຠິນ຺ເນສຸ ອວິວຏສທ຺ທຕ຺ຖວິວຣຓຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ຕາ. ກສ຺ມາ? ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພາຠາວໂຕຕິ ເອວໍ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ອມິຕ຺ຕໍ ອຠິຠວິຕຸໍ ສກ຺ກຸຓາຕີຕິ ສກ຺ໂກ, ອິນ຺ທຕີຕິ ອິນ຺ໂທ, ປຸຣິເມ ທທາຕີຕິ ປຸຣິນ຺ທໂທຕິ ເອວໍ ກິຣິຍາຄຸຓາທິປຣິຄ຺ຄຫວິເສເສນ.

ເຠທາເຠທວນ຺ເຕສູຕິ ວິເສສສາມຎ຺ຎວນ຺ເຕສຸ. ນີລ-ສທ຺ໂທ ຫິ ອຸປ຺ປລສທ຺ທສມາໂຍໂຄ ຣຕ຺ຕຸປ຺ປລເສຕຸປ຺ປລາທິອຸປ຺ປລຊາຕິສາມຎ຺ຎໂຕ ວິນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ນີລຄຸຓຍຸຕ຺ຕເມວ ອຸປ຺ປລຊາຕິວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ອຸປ຺ປລ-ສທ຺ໂທປິ ນີລ-ສທ຺ທສມາຍຸຕ຺ໂຕ ຠມຣງ຺ຄາຣໂກກິລາທິຄຕນີລຄຸຓສາມຎ຺ຎໂຕ ອວຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປລວຕ຺ຖຸຄຕເມວ ນີລຄຸຓໍ ປກາເສຕີຕິ ວິເສສຕ຺ຖສາມຎ຺ຎຕ຺ຖຍຸຕ຺ຕຕາ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອິມິນາ ນເຍນ ອິຕຣຕ຺ຣາປິ ເຠທາເຠທວນ຺ຕຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ຕາຍ ຕາຍ ອນຸມຕິຍາຕິ ເຕນ ເຕນ ສງ຺ເກເຕນ. ເຕ ເຕ ໂວຫາຣາຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອຠິນ຺ເນ ອຕ຺ເຖ ປຣິຍາຍຠາເວນ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ຠິນ຺ເນ ຍຖາສກໍ ອຕ຺ຖວິວຣຓຠາເວນ ເຠທາເຠທວນ຺ເຕ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາເວນ ຕາ ຕາ ສມຎ຺ຎາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ ສິທ຺ຘາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມາເນຕິ ເອກສ຺ມິໍ. ກຸສລາທິຠາວນ຺ຕິ ກຸຈ຺ຉິຕສລນາທິຠາວໍ. ອຠິຘານຕ຺ໂຖປິ ຫິ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກາທິອຠິເຘຍ຺ຍຕ຺ໂຖ ວິຍ ສຠາວຘາຣຓາທິສາມຎ຺ຎຕ຺ຖໍ ວິເສເສຕີຕິ.

ເອຕ຺ຖາຫ ‘‘ກິໍ ປນ ກາຣຓໍ ຕິກາ ເອວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ທຸກາ, ຕິເກສຸປິ ກຸສລຕ຺ຕິໂກວ, ນ ອຎ຺ໂຎ’’ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ສຸຂຄ຺ຄຫຓໂຕ ອປ຺ປເຠທໂຕ ຈ ຕິກາ ເອວ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມາ ຕິເກຫິ ໂພຘິເຕ ກຸສລາທິເຠເທ ຕພ຺ພິຠາຄຠິນ຺ນາ ເຫຕຸອາທໂຍ ວຸຈ຺ຈມານາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຕໂຍ ກຸສລເຫຕູ’’ຕິອາທິນາ ກຸສລາທິມຸເຂນ ເຫຕຸອາທໂຍ ວິຠຕ຺ຕາ, ກຕິປຍເຠທາ ຈ ຕິກາ ທ຺ວາວີສຕິປຣິມາຓຕ຺ຕາ.

ເຕສຸ ປນ ສພ຺ພສງ຺ຄຫອສງ຺ກຣອາທິກລ຺ຍາຓຠາເວນ ປຐມໍ ກຸສລຕ຺ຕິກໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິຣວເສສາ ຫິ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ ກຸສລຕ຺ຕິເກນ ສງ຺ຄຫິຕາ, ນ ຕຖາ ເວທນາຕ຺ຕິກາທີຫິ. ນນຸ ວິປາກຕ຺ຕິກາທີຫິປິ ນິຣວເສສາ ຘມ຺ມາ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ເຕສຸ ປນ ອນວຊ຺ຊສາວຊ຺ຊຘມ຺ມາ ນ ອສງ຺ກຣໂຕ ວຸຕ຺ຕາ ຍຖາ ກຸສລຕ຺ຕິເກ. ນນຸ ຈ ສໍກິລິຏ຺ຐສໍກິເລສິກຕ຺ຕິກາທີສຸປິ ເຕ ອສງ຺ກຣໂຕ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ເອວເມຕໍ, ເຕ ປນ ອກລ຺ຍາຓຠູເຕ ປາປຘມ຺ເມ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ເອວມຍໍ. ອຍໍ ປນ ກລ຺ຍາຓຠູເຕ ປຸຊ຺ຊຠວປຣິນິພ຺ພຸຕິນິປ຺ຜາທເກ ປຸຎ຺ຎຘມ຺ເມ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິຕິ ຠຄວາ ສຓ຺ຫສຸຂຸມໍ ຣູປາຣູປເທສນໍ ອາຣຠນ຺ໂຕ ສພ຺ພສງ຺ຄຫອສງ຺ກຣອາທິກລ຺ຍາຓຄຸຓໂຍຄໂຕ ປຐມໍ ກຸສລຕ຺ຕິກໍ ເທເສຕິ, ກິຎ຺ຈ ຕທຎ຺ຎຕ຺ຕິການໍ ສຸຂຄ຺ຄຫຓໂຕ. ຕຖາ ຫິ ກຸສລຕ຺ຕິກມຸເຂນ ‘‘ກາມາວຈຣກຸສລໂຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ’’ຕິອາທິນາ ເວທນາຕ຺ຕິກາທໂຍ ວິຠຕ຺ຕາຕິ.

ກຸສລຕ຺ຕິເກປິ ຈ ປຘານປາສໍສອຸຠຍຫິຕຠາວໂຕ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕາ. ກຸສລາ ຫິ ຘມ຺ມາ ສຸຂວິປາກຕ຺ຕາ ສພ຺ພສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ອຸຕ຺ຕມາ ອວຊ຺ຊວິຘມນໂຕ ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖາ ອິຘໂລກປຣໂລເກສຸ ອຕ຺ຖາວຫາ ນິສ຺ສຣຓາວຫາ ຈ, ຕສ຺ມາ ປຘານາທິຠາເວນ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຕ຺ຕາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອກຸສລາ, ຕທຸຠຍວິປຣີຕສຠາວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອພ຺ຍາກຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ກຸສລວເສນ ວາ ອສ຺ສາໂທ, ອກຸສລວເສນ ອາທີນໂວ, ອພ຺ຍາກຕຘມ຺ເມສຸ ນິພ຺ພານວເສນ ນິສ຺ສຣຓນ຺ຕິ ອິມິນາ ອສ຺ສາທາທິກ຺ກເມນ, ກຸສເລສຸ ປຕິຏ຺ຐາຍ ປຓ຺ຑິຕາ ອກຸສເລ ປຊຫນ຺ຕາ ອພ຺ຍາກຕຘມ຺ມຠູຕມຄ຺ຄຜລໍ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ສຈ຺ຉິກໂຣນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ວາ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກເມນ ອຍມນຸປຸພ຺ພີ ຐປິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ເສກ຺ຂຕ຺ຕິກາທີສຸ ວິຍ ສຣູປໂຕ ປຸຣິມປທທ຺ວຍປຏິກ຺ເຂປວເສນ ຕຕິຍປທໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເນວກຸສລາ ນາກຸສລາ’’ຕິ? ວິເສສທີປນຕ຺ຖໍ. ຍຖາ ຫິ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂສຠາເວສຸ ຘມ຺ເມສຸ ໂກຈິປິ ຘມ຺ໂມ ຕທຸຠຍສຠາເວນ ເກນຈິປິ ປຣິຍາເຍນ ກທາຈິ ອພ຺ຍາກຣຓີໂຍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ເສກ຺ຂຕ຺ຕິເກ ປທທ຺ວຍປຏິກ຺ເຂປວເສນ ‘‘ເນວເສກ຺ຂາ ນາເສກ຺ຂາ’’ຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ເອວໍ ອິຘ. ອິຘ ປນ ກຸສລສຠາວາ ເອວ ຘມ຺ມາ ອຄ຺ຄຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕຖາ ນ ພ຺ຍາກຣຓີຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິມສ຺ສ ວິເສສສ຺ສ ທີປນຕ຺ຖໍ ‘‘ອພ຺ຍາກຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຈນມຕ຺ເຕ ເອວ ວາ ອິທໍ ນານາກຣຓໍ ‘‘ອພ຺ຍາກຕາ ເນວກຸສລາ ນາກຸສລາ’’ຕິ ພ຺ຍາກຕ-ສທ຺ເທນ ກຸສລາກຸສລານໍ ໂພຘິຕຕ຺ຕາຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອກຸສເລສຸ ຕຓ຺ຫາຍ ສພ຺ພາກຸສເລຫິ, ເຕຠູມກກຸສລາກຸສເລຫິ ວາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຕໍຕໍອວສິຏ຺ຐເຕຠູມກຘມ຺ເມຫິ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສເລນ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ, ອວສິຏ຺ຐອພ຺ຍາກຕວິເສເສນ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມຸທເຍນ ອສ຺ສາໂທ, ທຸກ຺ເຂນ ອາທີນໂວ, ມຄ຺ຄນິໂຣເຘຫິ ນິສ຺ສຣຓໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທຠາວໂຕ ສຠາວຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓປຘານາ ອຠິຘມ຺ມກຖາ, ເຕສໍ ປນ ກຸສລາທິວິເສເສ ນິທ຺ຘາຣິເຕ ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປາເທຕພ຺ພຕາທິປິ ອຕ຺ຖໂຕ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຫານາຍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປສມ຺ປທາຍ ‘‘ສພ຺ພປາປສ຺ສ ອກຣຓໍ, ກຸສລສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑໘໓; ທີ. ນິ. ໒.໙໐) ເອວມາທິວຈນໂຕ ຫິ ກຸສລາທີນໍ ອຸປສມ຺ປາທນາທິທສ຺ສນປຣໍ ຠຄວໂຕ ສາສນໍ, ຕສ຺ມາ ກຸສລານໍ ອຸປສມ຺ປາທນໍ ອກຸສລານໍ ປຫານຎ຺ຈ ອຸປາໂຍ, ອພ຺ຍາກຕວິເສສສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ຜລໍ, ກຸສລາທີນໍ ອຸປສມ຺ປາທນາທິອຕ຺ຖາ ເທສນາ ອາຓຕ຺ຕີຕິ ອຍໍ ເທສນາຫາໂຣ.

ອາໂຣຄ຺ຍຏ຺ເຐນ ອນວຊ຺ຊຏ຺ເຐນ ໂກສລ຺ຍສມ຺ຠູຕຏ຺ເຐນ ຈ ກຸສລາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອກຸສລາ, ຕທຸຠຍວິປຣີຕໂຕ ອພ຺ຍາກຕາ, ສຠາວຘາຣຓາທິອຕ຺ເຖນ ຘມ຺ມາຕິ ອນຸປທວິຈິນນໍ ວິຈໂຍ ຫາໂຣ.

ປຸຊ຺ຊຠວຜລປຣິນິພ຺ພຸຕິນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ກຸສເລຫີຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ສຸຂວິປາກຕ຺ຕາ, ອປາຍທຸກ຺ຂສໍສາຣທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອກຸສເລຫີຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອນິຏ຺ຐຜລຕ຺ຕາ, ຕທຸຠຍຜລານໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອພ຺ຍາກເຕຫີຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອວິປາກຘມ຺ມຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ຍຸຕ຺ຕິ ຫາໂຣ.

ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສຸຂວິປາກສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ, ອກຸສລາ ທຸກ຺ຂວິປາກສ຺ສ, ອພ຺ຍາກຕາ ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອຍໍ ປທຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ.

ກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ເຍ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກາ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາ ອນຸປາທິນ຺ນຸປາທານິຍາ ອນຸປາທິນ຺ນອນຸປາທານິຍາ…ເປ… ອຣຓາ ຘມ຺ມາ, ເຕ ໂພຘິຕາ ຠວນ຺ຕິ ກຸສລລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ຕຖາ ອກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ເຍ ສາວຊ຺ຊທຸກ຺ຂວິປາກາ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາ ອນຸປາທິນ຺ນຸປາທານິຍາ ສໍກິລິຏ຺ຐສໍກິເລສິກາ…ເປ… ສຣຓາ ຘມ຺ມາ, ເຕ ໂພຘິຕາ ຠວນ຺ຕິ ອກຸສລລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ຕຖາ ອພ຺ຍາກຕຄ຺ຄຫເຓນ ເຍ ອວິປາກາຣຫາ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ວິປາກາ ຘມ຺ມາ ເນວວິປາກນວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາ ອຸປາທິນ຺ນຸປາທານິຍາ ອນຸປາທິນ຺ນຸປາທານິຍາ ອນຸປາທິນ຺ນອນຸປາທານິຍາ…ເປ… ອຣຓາ ຘມ຺ມາ, ເຕ ໂພຘິຕາ ຠວນ຺ຕິ ອພ຺ຍາກຕລກ຺ຂເຓນ ເອກລກ຺ຂຓຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ.

‘‘ກຸຈ຺ຉິເຕ ປາປຘມ຺ເມ ສລຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ນິຣຸຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ກຸສລາທິມຸເຂນ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິສຸທ຺ຘິປຣມ຺ປຣາຍ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ສຕ຺ຕາ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານຠາຄິໂນ ຠເວຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ນິທານໍ ອສາຘາຣຓໂຕ ກຸສລາທິເຠເທນ ພຸຊ຺ຌນກສຕ຺ຕາ. ສາຘາຣຓໂຕ ປນ ປາກຏເມວ. ປຐມໍ ກຸສລຕ຺ຕິກສ຺ສ ເທສນາ ວິຈາຣິຕາເຍວາຕິ ອຍໍ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ ຫາໂຣ.

ກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕປຣິຄ຺ຄໂຫ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປຣິຄ຺ຄໂຫ ຈ. ຕຕ຺ຖ ປຐເມນ ສກລໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍມາວຕ຺ຕຕິ, ທຸຕິເຍນ ຈ ໂຍນິໂສມນສິກາຣມູລກາ ຘມ຺ມາ. ອກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອພ຺ຍາກຕຄ຺ຄຫເຓນ ປນ ສກລສໍກິເລສໂວທານປກ຺ໂຂ ຍຖາຣຫມາວຕ຺ຕຕີຕິ ອຍໍ ອາວຕ຺ໂຕ ຫາໂຣ.

ຕຕ຺ຖ ກຸສລາ ຠູມິໂຕ ຈຕຸຘາ ວິຠຕ຺ຕາ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕປວຕ຺ຕິອາກາຣາທິໂຕ ປນ ອເນກຘາ. ອກຸສລາ ຠູມິໂຕ ເອກຘາ ວິຠຕ຺ຕາ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາທິໂຕ ອເນກຘາ. ອພ຺ຍາກຕາ ປນ ວິປາກກິຣິຍຣູປນິພ຺ພານວເສນ ຈຕຸຘາ ຠູມິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາທິໂຕ ອເນກຘາ ຈ ວິຠຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ວິຠຕ຺ຕິ ຫາໂຣ.

ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອກຸສລານໍ ຕທງ຺ຄາທິປ຺ປຫານາຍ ວີຕິກ຺ກມາທິປ຺ປຫານາຍ ຈ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ກຸສລານໍ ອນຸປສມ຺ປຊ຺ຊນາຍ, ອພ຺ຍາກເຕສຸ ອສງ຺ຂຕຘາຕຸ ສພ຺ພສງ຺ຂຕນິສ຺ສຣຓາຍາຕິ ອຍໍ ປຣິວຕ຺ໂຕ ຫາໂຣ.

ກຸສລາ ອນວຊ຺ຊາ ປຸຎ຺ຎານີຕິ ປຣິຍາຍວຈນໍ, ອກຸສລາ ສາວຊ຺ຊາ ອປຸຎ຺ຎານີຕິ ປຣິຍາຍ ວຈນໍ, ອພ຺ຍາກຕາ ອວິປາກາຣຫາ ເນວອາຈຍຄາມີ ນອປຈຍຄາມີໂນຕິ ປຣິຍາຍວຈນນ຺ຕິ ອຍໍ ເວວຈໂນ ຫາໂຣ.

ກຸສລາທໂຍ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິອາທິນາ ປຠວຠູມິເວວຈນປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ປຣິຎ຺ຎາທິປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຫາໂຣ.

ອກຸສລານໍ ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ສລນໍ ກຸສານໍ ວິຍ ກຸສານໍ ວາ ຣາຄາທີນໍ ລວນໍ ເອວໍຘມ຺ມຕາຕິ ອຍໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມຸເຂນ ອວຕຣຓໍ, ຕຖາ ກຸເສນ ລາຕພ຺ພາ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕາ ຈາຕິ ປຈ຺ຈຍປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທ…ເປ… ອວຕຣຓໍ, ປຈ຺ຈຍປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍ ວາ ອາທິອນ຺ຕວນ຺ຕາ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິກາ ຈາຕິ ອນິຈ຺ຈຕາມຸເຂນ ອວຕຣຓໍ, ອນິຈ຺ຈຕາ ເອວ ອຸທຍພ຺ພຍປຏິປີຬິຕຕາຍ ທຸກ຺ຂາຕິ ທຸກ຺ຂຕາມຸເຂນ ອວຕຣຓໍ, ນິສ຺ສຕ຺ຕນິຊ຺ຊີວຏ຺ເຐນ ຘມ຺ມາຕິ ອພ຺ຍາປາຣໂຕ ສຸຎ຺ຎຕາມຸເຂນ ອວຕຣຓໍ, ເອວໍ ກຸສລາຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ທ຺ວາຍຕນານິ ທ຺ເວ ຘາຕຸໂຍຕິອາທິນາ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕາທິມຸເຂນປິ ອວຕຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ອກຸສລາພ຺ຍາກເຕສຸປິ ອວຕຣຓໍ ທສ຺ເສຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍໍ ອວຕຣໂຓ ຫາໂຣ.

ກຸສລາຕິ ອາຣມ຺ໂຠ, ຘມ຺ມາຕິ ປທສຸທ຺ຘິ, ໂນ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘິ. ຕຖາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອພ຺ຍາກຕາຕິ, ຘມ຺ມາຕິ ປນ ປທສຸທ຺ຘິ ອາຣມ຺ຠສຸທ຺ຘິ ຈາຕິ ອຍໍ ໂສຘໂນ ຫາໂຣ.

ຘມ຺ມາຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວິເສສວຈນໍ ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕາຕິ. ຕຖາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ອວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ກາມາວຈຣໍ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕນ຺ຕິອາທິ ວິເສສວຈນໍ. ອກຸສລາ ຘມ຺ມາຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ ອຍໍ ອຘິຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ.

ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ນວໂມ ຂໂຓ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ການິ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ເອວ ວາ ເຫຕຸ, ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ເຫຕຸ, ກຸສລາກຸສລາ ຘມ຺ມາ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ອພ຺ຍາກຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ເຫຕູຕິ ອຍໍ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຫາໂຣ.

ກຸສລາຕິ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈວ ຠາເວຕພ຺ພຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ. ອກຸສລາຕິ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈວ ປຫາຕພ຺ພຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ. ອພ຺ຍາກຕາຕິ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈວ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ. ຘມ຺ມາຕິ ປຣິຎ຺ຎາທີນໍ ປວຕ຺ຕນາກາຣຄ຺ຄຫຓໍ. ເຕນ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍປ຺ປຫານຠາວນາສຈ຺ຉິກຣຓານິ ທີປິຕານີຕິ ຕທງ຺ຄາທິວີຕິກ຺ກມາທິປ຺ປຫານານິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ຈ ຠາວນາ ທສ຺ສິຕາຕິ ອຍໍ ສມາໂຣປໂນ ຫາໂຣ.

ກາມຎ຺ເຈຕໍ ອວິເສສໂຕ ສຠາວຘມ຺ມກຖນໍ, ວິເສສວນ຺ໂຕ ປນ ຘມ຺ມາ ວິເສສໂຕ ນິທ຺ຘາຣິຕາ. ຕຖາ ຫິ ຈິຕ຺ເຕເນວ ສມໂຍ ນິຍມິໂຕ, ຕສ຺ມາ ກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ວິເສສໂຕ ສາຘິຏ຺ຐາໂນ ສມໂຖ ວິປສ຺ສນາ ຈ ທສ຺ສິຕາຕິ. ຕຖາ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ສາຘິຏ຺ຐານາ ຕຓ຺ຫາ ອວິຊ຺ຊາ ຈ, ອພ຺ຍາກຕຄ຺ຄຫເຓນ ສປຣິວາຣາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິ ຈາຕິ ອຍໍ ນນ຺ທິຍາວຕ຺ຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ.

ຕຖາ ກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ມູລຠາວວິເສສໂຕ ຕີຓິ ກຸສລມູລານິ, ເຕສຸ ຈ ອໂທເສນ ສີລກ຺ຂນ຺ໂຘ, ອໂລເຠນ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ໂຘ, ອໂມເຫນ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ ນີຍຕິ. ຕຖາ ອກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ຕີຓິ ອກຸສລມູລານິ, ເຕສຸ ຈ ໂລເຠນ ຕເທກຏ຺ຐາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ. ຕຖາ ໂທສໂມເຫຫິ ຕໍຕເທກຏ຺ຐາ. ອພ຺ຍາກຕຄ຺ຄຫເຓນ ອປ຺ປຓິຫິຕານິມິຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາ ນີຍນ຺ຕີຕິ ອຍໍ ຕິປຸກ຺ຂລສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມິ.

ຕຖາ ກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ຍໂຕ ໂກສລ຺ລໂຕ ສມ຺ຠູຕາ ກຸສລາ, ຕໍ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຕໍສຫຊາຕາ ຕທຸປນິສ຺ສຍາ ຈ ສທ຺ທຫນຸສ຺ສຫນາປິລາປາວິກ຺ເຂປາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທີນິ. ເຕຫິ ຈ ສພ຺ເພ ສທ຺ຘມ຺ມາ ໂພຘິຕາ ຠວນ຺ຕິ. ອກຸສລຄ຺ຄຫເຓນ ອໂກສລ຺ລປຏິຈ຺ຉາທິຕາທີນເວສຸ ກາຍເວທນາຈິຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ສຸຠສຸຂນິຈ຺ຈອຕ຺ຕາຠິນິເວສຠູຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວິປລ຺ລາສາ. ອພ຺ຍາກຕຄ຺ຄຫເຓນ ຍຖາວຸຕ຺ຕອິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິປລ຺ລາສປ຺ປຫານຠູຕານິ ຈ ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ ໂພຘິຕານີຕິ ອຍໍ ສີຫວິກ຺ກີຬິຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຠູມີຕິ ອິເມ ຕໂຍ ອຕ຺ຖນຍາ.

ເຕຫິ ຈ ສິທ຺ເຘຫິ ທ຺ເວ ກມ຺ມນຍາປິ ສິທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ອຍໍ ຕິໂກ ສພ຺ພຘມ຺ມສງ຺ຄຫິຕສພ຺ພຠາຄິໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອິທໍ ສາສນປຏ຺ຐານໍ.

ອຍໍ ຕາວ ເນຕ຺ຕິນເຍນ ກຸສລຕ຺ຕິກວຓ຺ຓນາ.

ເອວໍ ເວທນາຕ຺ຕິກາທີສຸປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ຈຕຸສຈ຺ຈນິທ຺ຘາຣຓາທິວິຘິນາ ໂສຬສ ຫາຣາ ປຎ຺ຈ ນຍາ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພາ, ອຕິວິຕ຺ຖາຣຠເຍນ ປນ ນ ວິຕ຺ຖາຣຍາມ. ສກ຺ກາ ຫິ ອິມິນາ ນເຍນ ເຕສຸ ເຕສຸ ຕິກທຸເກສຸ ຕໍຕໍຫາຣນຍໂຍຊນານຸຣູປຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ເຕ ເຕ ຫາຣນຍາ ວິຎ຺ຎຸນາ ນິທ຺ທິສິຕຸນ຺ຕິ.

໒. ຕຎ຺ຈ ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສຸຂເວທນາ ເອວ ໂຫຕິ ສາມຎ຺ຎສ຺ສ ເຠທປຣິຍາທານໂຕ, ເຠທສ຺ສ ຈ ສາມຎ຺ຎປຣິຈ຺ຈາຄໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ວິເສສສາມຎ຺ຎານິ ອວຍວສມຸທາຍາ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໂຕ ຠິນ຺ນານິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນ ປນ…ເປ… ສມານຕ຺ຖຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທານິ ຕເມວ ເນສໍ ຠິນ຺ນຕຕ຺ວໍ ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວິວຣຕິ. ຕນ຺ຕິ ສຸຂເຫຕູນໍ ກາຣຓໍ. ເຕນ ສຸຂສ຺ສ ກາຣຓໍ ສຸຂເຫຕຸ, ສຸຂສ຺ສ ກາຣຓກາຣຓໍ ສຸຂມູລນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຂເຫຕູນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຫຕຸ-ສທ຺ເທນ ກາຣຓຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸຎ຺ຎປສ຺ສທ຺ຘິອາທີນ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສຸຂມູລສຸຂເຫຕູສຸ ຜລູປຈາເຣນ, ສຸຂາຣມ຺ມຓສຸຂປຈ຺ຈຍຏ຺ຐາເນສຸ ສຸຂສຫຈຣິຍາຍ, ອພ຺ຍາປຊ຺ຊນິພ຺ພາເນສຸ ທຸກ຺ຂາປຄມຠາເວນ ສຸຂປຣິຍາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິຏ຺ຐາສູຕິ ສຸຂຸເປກ຺ຂານໍ ວິປຣິຓາມາຎ຺ຎາຓສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຍ ອນິຏ຺ຐຠາໂວປິ ອຕ຺ຖີຕິ ວິເສເສຕິ. ອຸເປກ຺ຂເມວ ວາ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ວິເສສນໍ ກຕໍ. ສາ ຫິ ອກຸສລວິປາກຠູຕາ ອນິຏ຺ຐາປິ ອຕ຺ຖີຕິ. ເອວມາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ໂສວຄ຺ຄິກໍ ສຸຂວິປາກ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໓) ເອວມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອິຏ຺ຐປຣິຍາໂຍ ຫິ ເອຕ຺ຖ ສຸຂ-ສທ຺ໂທຕິ.

ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂາທີສູຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ຐິຕິສຸຂໍ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂໍ, ອກຸສລໍ ກາຍກມ຺ມໍ ທຸກ຺ຂຸທ຺ຣຍໍ ທຸກ຺ຂວິປາກ’’ນ຺ຕິອາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຍຖາກ຺ກມໍ ສຸຂເວທນາ ທຸກ຺ຂອນິຏ຺ຐປຣິຍາໂຍ ຫິ ເອຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂ-ສທ຺ໂທຕິ. ທຸກ຺ຂເວທນາທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸອາທີສຸ ທຸກ຺ຂສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ວິປາກາວິປາກເຠທາຍ ສພ຺ພາຍປິ ສຸຂເວທນາຍ ວເສນ ລກ຺ຂຓສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທຸຠຍານຸກູລມຕ຺ຖໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ສຠາວໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ວິປາກາ ສຠາວໂຕ ອິຏ຺ຐສ຺ສ ອນຸຠວນລກ຺ຂຓາ. ອິຕຣາ ສຠາວໂຕ ສງ຺ກປ຺ປໂຕ ຈ ອິຏ຺ຐສ຺ສ ອິຏ຺ຐາກາຣສ຺ສ ວາ ອນຸຠວນລກ຺ຂຓາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອສມານປຈ຺ຈເຍຫິ ເອກຊ຺ຌໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ສມານປຈ຺ຈເຍຫິ ເອກຊ຺ຌໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສາຕິສຍາຕິ ອຸກ຺ກໍສຄຕິວິຊານນວເສນ ‘‘ສມານປຈ຺ຈເຍຫິ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໍ ອຸປ຺ປາໂທ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ທຸວິໂຘປິ ອຸປ຺ປາໂທ ເອກຸປ຺ປາທາຕິ ເອຕ຺ຖ ເອກເສສນເຍນ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ສມາ…ເປ… ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ເຕນ ຕານິ ເອກວຕ຺ຖຸການີຕິ ເອຕສ຺ສ ຈ ‘‘ກປ຺ເປນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມວິກປ຺ເປ ເອກໍ ວຕ຺ຖຸ ນິສ຺ສໂຍ ເອເຕສນ຺ຕິ ໂຍຊນາ, ນ ເອກໍເຍວ ວຕ຺ຖູຕິ. ເອເກກຠູຕສ຺ສ ຠູຕຕ຺ຕຍນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ຈຕຸຠູຕນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ຈ ອຸປາທາຣູປານໍ. ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປນ ເອກໍເຍວ ວຕ຺ຖຸ ເອເຕສຸ ນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ນິສ຺ສຍນິສ຺ສິຕຕາສງ຺ຂາຕອຸປກາໂຣປກຕ຺ຕພ຺ພຠາວທີປນໍ ເອກວຕ຺ຖຸກວຈນນ຺ຕິ ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ມຫາຠູຕວເສນ ໂຍຊນາ ກຕາ. ອິຕຣຖາ ເອກໍ ວຕ຺ຖຸ ເອເຕສູຕິ ສມາສຕ຺ຖຠາເວນ ອຸປາທາຣູປານມ຺ປິ ປຣິຄ຺ຄໂຫ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ສິຍາ. ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຏິຈ຺ຉນານນ຺ຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກິຣິຍມໂນຘາຕຸຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທໂຍປິ ຫິ ເອກາຣມ຺ມຓາຠິນ຺ນວຕ຺ຖຸກາ ຈາຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖຕິ. ສນ຺ຕີຣຓາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນຊວນຕທາຣມ຺ມຓານິ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ເອຕານິ ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນິ ຈຸຕິອາສນ຺ນານິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕານີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕານິ ຫິ ຕທຸທ຺ຘໍ ກມ຺ມຊຣູປສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຫທຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ອິຕຣານິ ປນ ປຸຣິມປຸຣິມຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓຸປ຺ປນ຺ເນ ຫທຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣານິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ. ຉສຸ ວາ ວຕ຺ຖູສຸ ເອກໍ ຫທຍວຕ຺ຖຸເຍວ ວຕ຺ຖຸ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອວໍ ປນ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ຈຸຕິອາສນ຺ນໂຕ ອິຕເຣສໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນໍ ຄຫຓໍ ສິຍາຕິ ຎາຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ກຸສລຕ຺ຕິການນ຺ຕຣໍ ເວທນາຕ຺ຕິໂກວ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ? ກິສ຺ມິໍ ປນ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອຍມນຸໂຍໂຄ ນ ສິຍາ, ອປິຈ ອວຍວານໍ ອເນກເຠທຕາທສ຺ສນຕ຺ຖາ ຕິກນ຺ຕຣເທສນາ. ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຫິ ກຸສລຕ຺ຕິເກນ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ຕິຘາ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ຕທວຍວານໍ ກຸສລາທີນມ຺ປິ ອເນກເຠທຠິນ຺ນຕໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ເຕສໍ ເວທນາສມ຺ປໂຍຄວິຠາຄວິຠາວນຕ຺ຖໍ ‘‘ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸສລາ ຫິ ຘມ຺ມາ ສິຍາ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ສິຍາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ. ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສິຍາ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ສິຍາ ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ສິຍາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ຕຖາ ອພ຺ຍາກຕາ ສມ຺ປໂຍຄາຣຫາຕິ. ເອວໍ ກຸສລາທິຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ເຈກໍ ເວທນາເຠເທນ ວິຠາຄທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກຸສລຕ຺ຕິການນ຺ຕຣໍ ເວທນາຕ຺ຕິກໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ສຸຂສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາທີນໍ ປຈ຺ເຈກໍ ວິປາກາທິເຠທຠິນ຺ນຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ເວທນາຕ຺ຕິການນ຺ຕຣໍ ວິປາກຕ຺ຕິໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຸຂສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຫິ ຘມ຺ມາ ສິຍາ ວິປາກາ, ສິຍາ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາ, ສິຍາ ເນວວິປາກນວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາ. ຕຖາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ທຸກ຺ຂສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປນ ສິຍາ ວິປາກາ, ສິຍາ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາຕິ ອິມິນາ ນເຍນ ອວເສສຕ຺ຕິການໍ ທຸການຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣວຈເນ ປໂຍຊນໍ ວິຠາເວຕພ຺ພໍ.

໓. ວິປາກນິຣຸຕ຺ຕິຎ຺ຈ ລຠນ຺ຕີຕິ ເຕສຸ ວິປາກສທ຺ທສ຺ສ ນິຣຸຬ຺ຫຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສຸກ຺ກກຓ຺ຫາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອກຓ຺ຫອສຸກ຺ກຜສ຺ສາທິຠາໂວ ປຣິຄ຺ຄຫິໂຕ. ສຕິ ປນ ປາກ-ສທ຺ທສ຺ສ ຜລປຣິຍາຍຠາເວ ຣູປໍ ວິຍ ນ ນິຫີໂນ ປກ຺ກໍ ວິຍ ວິສິຏ຺ໂຐ ປາໂກຕິ ວິປາໂກຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສພ຺ຍາປາຣຕາຕິ ສອຸສ຺ສາຫຕາ. ສນ຺ຕາເນ ສພ຺ຍາປາຣຕາຕິ ເອເຕນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປໂຍຄສງ຺ຂາເຕນ ກິຣິຍາຠາເວນ ວິປາກຘມ຺ມານໍ ສນ຺ຕານວິເສສມາຫ ‘‘ຍໂຕ ຍສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ກຸສລາກຸສລາ ເຈຕນາ, ຕໍສນ຺ຕາເນ ເອວ ຕສ຺ສາ ວິປາກຸປ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ສພ຺ຍາປາຣຕາ’’ຕິ ເອເຕນ ອາວຊ຺ຊນທ຺ວຍໍ ວິປາກຎ຺ຈ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ‘‘ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນາວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາມາເນ’’ຕິ ອິມິນາ ອວສິຏ຺ຐໍ ກິຣິຍໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ອຸຠເຍນປິ ອນຸສຍສຫາຍສອຸສ຺ສາຫຕາລກ຺ຂຓາ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລານມ຺ປິ ຫິ ອນຸສຍາ ອຸປນິສ຺ສຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ຍໂຕ ‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ? ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ…ເປ… ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໓໔໒) ອຣິຍມຄ຺ຄເຈຕນາຍ ອວິຊ຺ຊາອຸປນິສ຺ສຍຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິຠງ຺ເຄ ປກາສິຕາ. ນິຣຸສ຺ສາຫສນ຺ຕຠາວລກ຺ຂຓາ ວິປາກາ, ອຸຠຍວິປຣີຕລກ຺ຂຓາ ເນວວິປາກນວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາຕິ.

ອຠິຎ຺ຎາທິກຸສລານນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ອໂຫສິ ກມ຺ມໍ ນາໂຫສິ ກມ຺ມວິປາໂກ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໓໔) ອິມິນາ ຕິເກນ ສງ຺ຄຫິຕໍ ຄຕິອຸປຘິກາລປໂຍຄາຠາເວນ ອວິປາກໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍໍ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອປຣາປຣິຍເວທນີຍໍ ປນ ສໍສາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ອໂຫສິກມ຺ມາທິຠາວໍ ນ ຠຊຕິ. ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຸຠຍມ຺ປິ ‘‘ວິປາການຸປ຺ປາທເນ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຄຕິອຸປຘິກາລປໂຍຄາຠາເວນ ອນຸປ຺ປນ຺ນວິປາກເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສປິ ປວຕ຺ຕິວິປາກສ຺ສ ອນຸຊານນໂຕ. ເຍສໍ ປນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ ອວິປາກາ, ເຕສໍ ມເຕນ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ອໂຫສິກມ຺ມນ຺ຕິ ເອວໍປກາຣສ຺ເສວ ປຣິຄ຺ຄໂຫຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໔. ‘‘ກຖມາທິນ຺ນາ’’ຕິ ອຍມ຺ປິ ປຎ຺ໂຫ ລພ຺ຠຕິ. ‘‘ຜລຠາເວນາ’’ຕິ ຫິ ອາທານປ຺ປກາຣວຈນໍ. ເກສຎ຺ຈິ ໂຄຕ຺ຣຠຸປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທີນໍ ອຸເປຕກິຣິຍຠູຕານໍ ຕໍກຕ຺ຕຸຠູຕານຎ຺ຈ ອຕ຺ຖານໍ ອຸເປຕພ຺ພສມ຺ພນ຺ຘຠາວໂຕ ຕທຠິຘາຍິໂນປິ ສທ຺ທາ ສມ຺ພນ຺ຘາ ເອວາຕິ ‘‘ອຸເປຕສທ຺ທສມ຺ພນ຺ຘິນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸເປຕນ຺ຕິ ຫິ ອຸເປຕພ຺ພຕ຺ເຖ ວຸຈ຺ຈມາເນ ອວສ຺ສໍ ອຸເປຕກິຣິຍາ ອຸເປຕາ ຈ ຎາຍຕີຕິ. ‘‘ຣູປຘາຕຸຍາ ໂຂ ປນ, ຄຫປຕິ, ໂຍ ຉນ຺ໂທ ໂຍ ຣາໂຄ ຍາ ນນ຺ທີ ຍາ ຕຓ຺ຫາ ເຍ ອຸປຍຸປາທານາ, ເຈຕໂສ ອຘິຏ຺ຐານາ ອຠິນິເວສາ ອນຸສຍາ’’ຕິອາທີສຸ ‘‘ອຸປໂຍ’’ຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິໂຍ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຍ…ເປ… ທິຏ຺ຐີຫີ’’ຕິ. ຍຖາສມ຺ຠວນ຺ຕິ ‘‘ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນາ’’ຕິອາທິນາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕອຕ຺ເຖສຸ ໂຍ ໂຍ ສມ຺ຠວຕິ ໂຍເຊຕຸໍ, ໂສ ໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ວຈນານຸປຸພ຺ເພນາຕິ ‘‘ກິໍ ປນ ຕໍ ອຸເປຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕວຈນານຸປຸພ຺ເພນ ນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ສພ຺ພປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ ສພ຺ພເຕຠູມກປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ. ນາປຊ຺ຊຕິ ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາຍ ວິເສເສ ອວຏ຺ຐານໂຕ ວິເສສຕ຺ຖິນາ ຈ ວິເສໂສ ອນຸປຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ຕໍ ປນ ວິເສສໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂພຘເນຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຸເປຕໍ ທີເປຕີຕິ ຍຖາ ‘‘ປາຈຣິໂຍ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຄໂຕ ອາຈຣິໂຍ ປາຈຣິໂຍຕິ ປ-ສທ຺ໂທ ປຄຕໍ ທີເປຕິ, ເອວໍ ອຸປ-ສທ຺ໂທ ອຸເປຕໍ ທີເປຕິ ເອວ, ນ ເຈຕ຺ຖ ຄຕາທິອຕ຺ຖານໍ ເອກນ຺ເຕນ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໂຍໂຄ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ. ອຕິສທ຺ໂທ ວິຍາຕິ ຈ ອິທໍ ສສາຘນກິຣິຍາທີປນສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຈ຺ຈຍຠາເວນາຕິ ເອເຕນ ປຸຣິມນິພ຺ພຕ຺ຕິໍ ວິເສເສຕິ. ເຕນ ສຫຊາຕສ຺ສປິ ອຸປາທານສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ກໂຕ ໂຫຕິ. ສຫຊາໂຕປິ ຫິ ຘມ຺ໂມ ປຈ຺ຈຍຠູໂຕ ປຸຣິມນິປ຺ຜນ຺ໂນ ວິຍ ໂວຫຣີຍຕິ ຍຖາ ‘‘ເອກໍ ມຫາຠູຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕໂຍ ມຫາຠູຕາ’’ຕິ, ‘‘ເອກໍ ຂນ຺ຘໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕໂຍ ຂນ຺ຘາ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໕໓) ຈ. ຘາຕຸກຖາຍໍ ປກາສິຕນ຺ຕິ ‘‘ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ ປຎ຺ຈຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ເອກາທສຫາຍຕເນຫິ ສຕ຺ຕຣສຫິ ຘາຕູຫິ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ກຕິຫິ ອສງ຺ຄຫິໂຕ. ນ ເກຫິຈິ ຂນ຺ເຘຫິ ເອເກນາຍຕເນນ ເອກາຍ ຘາຕຸຍາ ອສງ຺ຄຫິໂຕ’’ຕິ (ຘາຕຸ. ໖໗) ເອວມາທິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕສ຺ມາ ເອວາຕິ ອຸປາທິນ຺ນສທ຺ທານເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ເອວ. ອວິເສເສຕ຺ວາຕິ ອຸປາທິນ຺ນານຸປາທິນ຺ນວິເສສໍ ອກຕ຺ວາ. ອຸປາທານານໍ ອາຣມ຺ມຓຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ ອຸປາທາເນຫິ ອຸປາທາຕພ຺ພາຕິ ວາ ອຸປາທານິຍາ, ອຸປາທາຕຸໍ ວາ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ອຸປາທານິຍາ, ອຸປາທາເນ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ວາ ອຸປາທານິຍາ ກ-ກາຣສ຺ສ ຍ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ.

໕. ວິພາຘນໍ ປີຬນໍ ກິລມນໍ ອຸປຕາໂປ ປຣິຬາໂຫ ອປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຠາໂວ. ວິທູສິຕາ ມລີນາ ຈ ຍໂຕ ເກຈິ ອກິເລສສຠາວາປິ ອນິຏ຺ຐຜລາ ຄາຣຍ຺ຫາ ຈ ຊາຕາ.

໖. ‘‘ສີລມຕ຺ຕກໍ, ປຣໍ ວິຍ ມຕ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທີສຸ ມຕ຺ຕາ-ສທ຺ທສ຺ສ ປມາຓວາຈກຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ມຣິຍາທວາຈໂກ ວາ ມຕ຺ຕາ-ສທ຺ໂທ. ວິຈາໂຣ ເຫຕ຺ຖ ຌານງ຺ເຄສຸ ເຫຏ຺ຐິມມຣິຍາໂທ, ນ ປຐມຊ຺ຌານອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນສຸ ວິຍ ວິຕກ຺ໂກ. ສາ ປນ ວິຈາຣມຣິຍາທຕາ ວິຕກ຺ກາຠາເວນ ເອເຕສໍ ຊາຕາຕິ ອວິຕກ຺ກຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອວິຕກ຺ກາ ຫຸຕ຺ວາ ວິຈາຣມຣິຍາທຌານງ຺ເຄສຸ ວິຈາຣເຫຏ຺ຐິມໂກຏິກາຕິ. ອຖ ວາ ອີສທຕ຺ໂຖ ມຕ຺ຕາ-ສທ຺ໂທ ‘‘ມຕ຺ຕາສຸຂປຣິຈ຺ຈາຄາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໒໙໐) ວິຍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ວິຕກ຺ກຣຫິຕາ ຠາວນາຍ ອຕິສຸຂຸມຠູຕວິຈາຣຕ຺ຕາ ອີສໍ ວິຈາຣາ ຈ ອວິຕກ຺ກວິຈາຣມຕ຺ຕາຕິ. ນ ຫິ ອິໂຕ ປຣໍ ວິຈາໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ. ຍທິ ວິຕກ຺ກວິເສສຣຫິຕາ ວິຈາຣມຕ຺ຕາ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອວິຕກ຺ກວຈນໍ ກິມຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ວິຈາຣມຕ຺ຕວຈເນນາ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ວິຈາຣມຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ອວິຕກ຺ການໍ ອຕ຺ຖິຠາວໂຊຕນຕ຺ຖໍ ອວິຕກ຺ກວຈນໍ, ອວິຕກ຺ກາ ຈ ວິຈາຣມຕ຺ຕາ ອວິຈາຣາຕິ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພາ ຄເຫຕພ຺ພາ ຈ, ເອວໍ ສຕິ ວິຈາຣມຕ຺ຕາ ວິເສສນໍ, ອວິຕກ຺ກາ ວິເສສິຕພ຺ພາຕິ ວິຈາຣມຕ຺ຕາວິຕກ຺ກາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາໂວ’’ຕິອາທິ. ຍຖາກາມນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸອິຈ຺ຉານຸຣູປໍ. ເຍນ ເຍນ ຫິ ປກາເຣນ ຘມ຺ເມສຸ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພຄເຫຕພ຺ພຠາວາ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ເຕນ ເຕນ ປກາເຣນ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາໂວ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ປທານໍ ອນຸກ຺ກໂມ ປທານຸກ຺ກໂມ.

ອວິຕກ຺ກາ ສວິຕກ຺ກາ ຈ ສວິຈາຣາ ອວິຈາຣາ ຈາຕິ ອວິຕກ຺ກາສວິຈາຣາ ສວິຕກ຺ກາ ອວິຈາຣາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຸຠເຍກເທສທສ຺ສນມ຺ປິ ອຸຠຍທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ຍທິ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕຣມ຺ປິ ປກາເສຕຸນ຺ຕິ ອິທໍ ຍຖາ ສວິຕກ຺ກສວິຈາເຣສຸ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ວິຕກ຺ໂກ ອວິຕກ຺ກສວິຈາຣຕາຍ ‘‘ອວິຕກ຺ກວິຈາຣມຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ວິຈາໂຣ ‘‘ສວິຕກ຺ກອວິຈາໂຣ’’ຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຕກ຺ກາຠາເວນ ເອເຕ ວິຈາຣມຕ຺ຕາຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ຖໍເຍວ ມຕ຺ຕາ-ສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ວິຈາຣມຕ຺ຕາຕິ ຫິ ວິຈາຣມຕ຺ຕວນ຺ໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາ ຕທຎ຺ຎວິເສສວິຣຫສາມຎ຺ຎໂຕ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ວິຕກ຺ກວິເສສວິຣຫສງ຺ຂາເຕ ອວິຕກ຺ກ-ສທ຺ໂທ ສນ຺ນິຘາປິໂຕ ວິເສເສຕິ ທຸຕິຍຊ຺ຌານຘມ຺ເມຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ນ ວິຈາຣໂຕ’’ຕິອາທິ.

໗. ເວທຍມານາຕິ ອນຸຠວມານາ. ສຸຂາກາເຣຕິ ອິຏ຺ຐາກາເຣ, ອິຏ຺ຐານຸຠວນາກາເຣ ວາ. ອຸທາສິນາຕິ ນຕິອປນຕິຣຫິຕາ. ສຸຂທຸກ຺ຂານໍ ອວິຣຸທ຺ຘາ ເຕສໍ ພ຺ຍວຘາຍິກາຠາວໂຕ. ສຸຂທຸກ຺ຂານິ ວິຍ ຫິ ສຸຂທຸກ຺ຂານໍ ອນນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕນໂຕ ພ຺ຍວຘາຍິກາຠູຕາ ນ ເຕຫິ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ນ ປນ ສຸຂທຸກ຺ຂານິ ອນນ຺ຕຣາປວຕ຺ຕິໂຕ. ‘‘ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ອິກ຺ຂຕີຕິ ອຸເປກ຺ຂາ’’ຕິ ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ອິຘ ອຸເປກ຺ຂາ-ສທ຺ທສ຺ສ ສພ຺ພຸເປກ຺ຂາປຣິຍາທານໂຕ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ນ ຫິ ໂລຠສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາທິອຸເປກ຺ຂາ ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ອິກ຺ຂຕີຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ປີຕິສຫຄຕາເຍວ ນ ສຸຂສຫຄຕາ, ສຸຂສຫຄຕາປິ ນ ປີຕິສຫຄຕາ ເອວາຕິ ປີຕິສຫຄຕາ ສຸຂສຫຄຕາ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຠິນ຺ນາ, ຕສ຺ມາ. ສຕິປິ ສຸຂສຫຄຕານໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປີຕິສຫຄຕຠາເວ ເຍນ ສຸເຂນ ສມນ຺ນາຄຕາ ສຸຂສຫຄຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ປີຕິສຫຄຕາ, ຕໍ ສຸຂໍ ນິປ຺ປີຕິກສຸຂນ຺ຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ອິມິນາ ຕິເກນ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ປີຕິສຫຄຕາຕິ ວຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ສິທ຺ໂຘຕິ ສາວເສສໍ ນິຣວເສສຎ຺ຈ ສຸຂປີຕິໂຍ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕຫິ ປຐມທຸຕິຍປເທຫິ ໂຍ ປີຕິສຫຄໂຕ ຘມ຺ມວິເສໂສ, ຕໍ ສຸຂໍ, ໂຍ ຈ ສຸຂສຫຄໂຕ ຘມ຺ມວິເສໂສ, ສາ ປີຕີຕິ ສຕິປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສໍສຏ຺ຐຠາເວ ປທນ຺ຕຣສງ຺ຄຫິຕຠາວທີປນໂຕສິທ຺ໂຘ ຎາໂຕ ວິທິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສຸຂໍ ອຕິປຓີຕສຸຂນ຺ຕິ ໂອຬາຣິກງ຺ຄໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຓີຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຍໍ ຕິໂກ ວຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ, ຕເທຕໍ ສພ຺ເພສໍ ສຸຂເວທນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອິຘ ‘‘ສຸຂສຫຄຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ສຸຂຠູມິຍໍ ກາມາວຈເຣ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໒໘໓) ‘‘ກາມາວຈຣກຸສລໂຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໕໙໘) ຈ ນິທ຺ເທໂສ ປວຕ຺ໂຕຕິ.

໘. ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ, ນ ນິພ຺ພານປຏິວິຊ຺ຌນໍ, ອິຕຣຖາ ໂຄຕ຺ຣຠຸສ຺ສ ທສ຺ສນຠາວາປຕ຺ຕິ ອໂຈທນີຍາ ສິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນນຸ ຈ ທິສ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈກຣເຓນ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄວ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຸກ຺ກໍສຄຕິວິຊານເນນ ນິພ຺ພານສ຺ສ ປຏິວິຊ຺ຌນເມວ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ໂຄຕ຺ຣຠຸສ຺ສ ທສ຺ສນຠາວາປຕ຺ຕິ ນ ໂຈເທຕພ຺ພາວາຕິ? ນ, ທສ຺ສນສາມຎ຺ຎສ຺ເສວ ສຸຍ຺ຍມານຕ຺ຕາ ທສ຺ສນກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈກຣຓານຎ຺ຈ ເຠເທນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ຍທິປິ ‘‘ປຎ຺ຎາຍ ຈສ຺ສ ທິສ຺ວາ ອາສວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໒) ວິຍ ອຠິນ຺ນກາລສ຺ສປິ ຠິນ຺ນກາລສ຺ສ ວິຍ ເຠໂທປຈາຣທສ຺ສນໂຕ ເຠທວຈນໍ ຍຸຕ຺ຕໍ, ທສ຺ສນວິເສເສ ປນ ອຘິປ຺ເປເຕ ທສ຺ສນສາມຎ຺ຎວຈນໍ ນ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ສນສາມຎ຺ຎມຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຈທນາ ກຕາຕິ ‘‘ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸຕິຍຕຕິຍມຄ຺ຄານມ຺ປິ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸປຣິຍາຍສພ຺ຠາວໂຕ ‘‘ຠາວນາຠາວໍ ອປ຺ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຠາວນາ ວຑ຺ຒນາ. ສາ ຈ ພຫຸລໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນາ’’ຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຕີຕິ ‘‘ອຸຠຍປຏິກ຺ເຂປວເສນາ’’ຕິ ປທສ຺ສ ທສ຺ສນຠາວນາປຏິກ຺ເຂປວເສນາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ. ນນຸ ໂລກິຍສມຖວິປສ຺ສນາປິ ຍຖາພລໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ປຫາຍກາ, ຕຕ຺ຣ ກຖມິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຈ ອຎ຺ໂຎ ປຫາຍໂກ ອຕ຺ຖີຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຎ຺ເຎຫີ’’ຕິອາທິ.

໙. ອປ຺ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸມຕ຺ເຕສູຕິ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸກມຕ຺ເຕສຸ. ສພ຺ໂພ ກຸສລາພ຺ຍາກຕຘມ຺ໂມ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ໂຖ. ສມາໂສ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕິ ອສມຕ຺ຖຠາວໂຕ. ເຍສນ຺ຕິ ເຍ ຕຕິຍຣາສິຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ, ອຕ຺ໂຖ ເຕສໍ. ອຸຠິນ຺ນນ຺ຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍເຊຕພ຺ພຕາຍ ທ຺ເວ ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸສທ຺ທາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ເນວທສ຺ສເນນ ນຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ໂພ ເຫຕຸ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ. ເຕຫິ ທສ຺ສນຠາວນາປເທຫິ ຍຸຕ຺ເຕນ ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸກປເທນ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາຕິ ເອວໍ ທສ຺ສນຠາວນາປເທຫິ ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸກປທສ຺ສ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍຊນໂຕ. ເອວຎ຺ຫິ ປຸຣິມປທທ຺ວຍ…ເປ… ທສ຺ສນເມຕໍ ໂຫຕີຕິ. ເອວນ຺ຕິ ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ນປຫາຕພ຺ໂພ ເຫຕຸ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ເຖ ສຕິ. ‘‘ເຫຕຸ…ເປ… ສິຍາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ປຸຣິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຕ຺ເຖ’’ຕິອາທິນາ ອເຫຕຸການໍ ອຄ຺ຄຫິຕຠາວທສ຺ສນວເສນ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິນາ ທຸຕິຍສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕຠາວໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຖສ຺ເສວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂສ ຫິ ‘‘ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ໂຖ.

໑໐. ອຎ຺ຎຖາຕິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓມຕ຺ເຕ ອຘິປ຺ເປເຕ. ກຖໍ ປເນຕໍ ຊານິຕພ຺ພໍ ‘‘ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາຕິ ເອເຕນ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘກໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໍ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ? ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາຍ ວິເສເສ ອວຏ຺ຐານໂຕ ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍເຍວ ຈ ອປຈຍຄາມິຠາວໂຕ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຄ຺ຄາ ອປຣິຍາປນ຺ນາ ອປຈຍຄາມິໂນ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໒໑) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄານໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ເອເຕເນວ ວາ ວິເສສຸປລກ຺ຂຓເຫຕຸຠູເຕນ ວຈເນນ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວິເສໂສ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ອຸກ຺ກໍສຄຕິວິຊານເນນ ວາ ອຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທີນນ຺ຕິ ໂວທານາທໂຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຫຕຸຠາເວນາຕິ ສມ຺ປາປກເຫຕຸຠາເວນ. ຎາປໂກ ກາຣໂກ ສມ຺ປາປໂກຕິ ຕິວິໂຘ ຫິ ເຫຕຸ, ຕຖາ ຎາເປຕພ຺ພາທິຠາເວນ ຜລໍ. ຍຖາ ນິຣຍາທິມນຸສ຺ສຠາວາທິຄາມິປຏິປທາຠາວໂຕ ອກຸສລໂລກິຍກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ‘‘ອາຈຍຄາມິໂນ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິອາທິໂລກິຍສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທິຘມ຺ມາ ເອວ, ເອວໍ ນິພ຺ພານຄາມິປຏິປທາຠາວໂຕ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ‘‘ອປຈຍຄາມິໂນ’’ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ນ ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ເອວາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປຸຣິມປຈ຺ຉິມານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ເສວ ນິພ຺ພານຄາມິປຏິປທາຠາໂວ ປຣິພ຺ຍຕ຺ໂຕຕິ ຕສ຺ເສວ ອປຈຍຄາມິຠາໂວ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຕທນຸວຕ຺ຕກຕ຺ຕາ ປນ ເສສຘມ຺ເມ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປຈເຍ ທຸກ຺ຂປຣິຊານນາທິນາ ສາຕິສຍໍ ຄມນໍ ເຍສນ຺ເຕ ອປຈຍຄາມິໂນຕິ ‘‘ມຄ຺ຄາ ເອວ ອປຈຍຄາມິໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຣິມປຈ຺ຉິມານນ຺ຕິ ຈ ອິມສ຺ມິໍ ຕິເກ ປຐມປທທຸຕິຍປທສງ຺ຄຫິຕານໍ ອຕ຺ຖານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຊຍໍ ເວຣໍ ປສວຕິ (ຘ. ປ. ໒໐໑), ຈຣໍ ວາ ຍທິ ວາ ຕິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອິຕິວຸ. ໘໖, ໑໑໐; ສຸ. ນິ. ໑໙໕) ວິຍ ສານຸນາສິໂກ ອາຈຍ-ສທ຺ໂທຕິ ‘‘ອນຸນາສິກໂລໂປ ກໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອາຈິນ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ອາຈຍ’’ນ຺ຕິ ພ຺ຍຕ຺ຕຍວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອາຈຍາ ຫຸຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ເອເຕນ ອປຈິນນ຺ຕີຕິ ອປຈຍາ, ອປຈຍາ ຫຸຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ນຍໂຕ ທສ຺ສິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໑໑. ໂລກິເຍສຸ ອເສກ຺ຂຠາວານາປຕ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາຕິ ກສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ –

‘‘ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ ຕສ຺ມາ ເສກ຺ໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຎ຺ຈ ສິກ຺ຂຕິ, ອຘິສີລມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ ອຘິຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ ອຘິປຎ຺ຎມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ. ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ ຕສ຺ມາ ເສກ຺ໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ (ອ. ນິ. ໓.໘໖). ໂຍປິ ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອນຸໂລມປຏິປທາຍ ປຣິປູຣກາຣີ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ຊາຄຣິຍານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ປຸພ຺ພຣຕ຺ຕາປຣຣຕ຺ຕໍ ໂພຘິປກ຺ຂິຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ຠາວນານຸໂຍຄມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ ‘ອຊ຺ຊ ວາ ສ຺ເວ ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ອຘິຄມິສ຺ສາມີ’ຕິ, ໂສປິ ສິກ຺ຂຕີຕິ ເສກ຺ໂຂ’’ຕິ –

ວຈນໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສປິ ສີລາທິຘມ຺ມາ ເສກ຺ຂາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ? ນ, ປຣິຍາຍຠາວໂຕ. ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ຫິ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂຠາໂວ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ເມສຸ ເອວາຕິ ໂລກິເຍສຸ ເສກ຺ຂຠາວາສງ຺ກາຠາວໂຕ ອເສກ຺ຂຠາວານາປຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສີລສມາຘີ’’ຕິອາທິ. ອຣຫຕ຺ຕຜລຘມ຺ມາປິ ສິກ຺ຂາຜລຠາເວນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ເຫຏ຺ຐິມຜລຘມ຺ມາ ວິຍ ສິກ຺ຂາສຸ ຊາຕາຕິອາທິອຕ຺ເຖຫິ ເສກ຺ຂາ ສິຍຸໍ, ເຫຏ຺ຐິມຜລຘມ຺ມາປິ ວາ ສິກ຺ຂາຜລຠາເວນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອຣຫຕ຺ຕຜລຘມ຺ມາ ວິຍ ອເສກ຺ຂາຕິ ໂຈທນໍ ມນສິກຕ຺ວາ ‘‘ປຣິນິຏ຺ຐິຕສິກ຺ຂາກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາ ‘‘ເຫຏ຺ຐິມຜເລສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ຕໍ ເອວ ສາລິໍ ຠຸຎ຺ຊາມິ, ສາ ເອວ ຕິຕ຺ຕິຣີ, ຕານິ ເອວ ໂອສຘານີ’’ຕິອາທີສຸ ຕໍສທິເສສຸ ຕພ຺ໂພຫາໂຣ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອເຕນ ຈ ເສກ຺ຂສທິສາ ອເສກ຺ຂາ ຍຖາ ‘‘ອມນຸສ຺ໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ອຎ຺ເຎ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ‘‘ອຣິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວຸທ຺ຘິອຕ຺ເຖປິ ອ-ກາໂຣ ທິສ຺ສຕີຕິ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕາ ເສກ຺ຂາ ອເສກ຺ຂາຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ.

໑໒. ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຕ຺ຖຕາຍາຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວິຕກ຺ກາທິວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຕ຺ຖຕາປິ ເຫຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕີຕິ. ອກຸສລວິທ຺ຘໍສນຣສຕ຺ຕາ ວາ ກຸສລານໍ ຕຕ຺ຖ ສາຕິສຍກິຈ຺ຈຍຸຕ຺ຕຕໍ ປຣິຕ຺ຕຘມ຺ເມຫິ ມຫຄ຺ຄຕານໍ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຕ຺ຖຕາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິປາກກິຣິເຍສຸ ທີຆສນ຺ຕານຕາວ, ນ ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຕ຺ຖຕາ ວິປຸລຜລຕາ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ວິປຸລໍ ຜລໍ ວິປຸລຜລ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປນ ອຕ຺ເຖ ຄຍ຺ຫມາເນ ວິປາເກສຸປິ ວິປຸລຜລຕາ ລພ຺ຠເຕວ. ໂສປິ ເອກເສສນເຍນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມຫນ຺ເຕຫິ ຄຕາ ປຏິປນ຺ນາຕິ ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ສາຘາຣໂຓຕິ. ຄຸຓໂຕ ອຍໍ ເອຕ຺ຕໂກຕິ ສຕ຺ຕານໍ ປມາຓໍ ກໂຣນ຺ຕາ ວິຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ໂອຬາຣິກາ ກິເລສາ ‘‘ປມາຓກຣາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕຫິ ປຣິໂຕ ຂຓ຺ຑິຕາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາຕິ ປຣິຕ຺ຕາ. ສຕິປິ ເກຫິຈິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ເຕ ມຫາປມາຓຠາເວນ ຄຕາ ປວຕ຺ຕາຕິ ມຫຄ຺ຄຕາ. ປຣິຈ຺ເຉທກຣານໍ ກິເລສານໍ ສຸຂຸມານມ຺ປິ ອໂຄຈຣຠາວໂຕ ເຕຫິ ນ ກຖຎ຺ຈິປິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ວີຕິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ອປ຺ປມາຓາ, ຍໂຕ ເຕ ‘‘ອປຣິຍາປນ຺ນາ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

໑໔. ຕິຕ຺ຕິໍ ນ ຊເນນ຺ຕິ ສນ຺ຕຕຣຕາຍ ອເສຈນກຠາວໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ປມາຓກເຣຫີ’’ຕິອາທິໂກ ອຕ຺ຖວິກປ຺ໂປ ‘‘ອຕປ຺ປກຕ຺ເຖນາ’’ຕິອາທິກາຍ ຫີນຕ຺ຕິກປທວຓ຺ຓນາຍ ປຣໂຕ ພຫູສຸ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ລິຂີຍຕິ, ຍຖາຐາເນ ເອວ ປນ ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ.

໑໕. ໂລກິຍສາຘຸຊເນຫິປິ ອຕິຊິຄຸຈ຺ຉນີເຍສຸ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມນຕ຺ຖິກວາທາທີສຸ ປວຕ຺ຕິ ວິນາ ວິປລ຺ລາສພລວຠາເວນ ນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ວິປຣິຍາສທຬ຺ຫຕາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕນາຕິ ‘‘ວິປາກທາເນ ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ສຕິປິ ກາລນິຍເມ ວິປາກຸປ຺ປາທເນ ສາສງ຺ກວຈເນນ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ນິຍຕຕາຍ ອຕິປ຺ປສງ຺ໂຄ ທຸນ຺ນິວາໂຣ, ຕສ຺ມາ. ພລວຕາ…ເປ… ປວຕ຺ຕີຕິ ເອເຕນ ອສມານຊາຕິເກນ ອນິວຕ຺ຕນີຍວິປາກຕໍ, ສມານຊາຕິເກນ ຈ ວິປາການຸປ຺ປາທເນປິ ອນນ຺ຕຣໍ ວິປາກຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາຍ ອວິຫນ຺ຕພ຺ພຕໍ ອນນ຺ຕຣິການໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍໂຕ ເຕສໍ ວິປາກຘມ຺ມຕາ ວິຍ ສຠາວສິທ຺ຘາ ນິຍຕານນ຺ຕຣິຍຕາ. ອຎ຺ຎສ຺ສ…ເປ… ທານໂຕຕິ ອິມິນາປິ ອສມານຊາຕິກາທີຫິ ອນິວຕ຺ຕນີຍຜລຕໍ ເອວ ວິຠາເວຕິ.

ໂຈທໂກ ອຘິປ຺ປາຍໍ ອຊານນ຺ໂຕ ‘‘ນນູ’’ຕິອາທິນາ ອຕິປ຺ປສງ຺ຄເມວ ໂຈເທຕິ. ອິຕໂຣ ‘‘ນາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວິວຣຕິ. ເອກນ຺ເຕຕິ ອວສ຺ສມ຺ຠາວິນິ. ສນ຺ນິຍຕຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ປາທເນ ຊນເນ ນິຍຕຠາວໂຕ. ອຸປຣຕາ ອວິປຈ຺ຈນສຠາວາສງ຺ກາ ເຍສຸ ຕານິ ອຸປຣຕາວິປຈ຺ຈ…ເປ… ສງ຺ການິ, ຕພ຺ຠາໂວ ອຸປ…ເປ… ສງ຺ກຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ. ‘‘ນ ສມຕ຺ຖຕາວິຆາຕຕ຺ຕາຕິ ພລວຕາປິ ອານນ຺ຕຣິເຍນ ອນຸປຫນ຺ຕພ຺ພຕໍ ອາຫ. ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠການິ ອນຸພລປ຺ປທາຍການິ ໂຫນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສນ຺ຕານສ຺ສ ວິເສສິຕຕ຺ຕາ. ເຕນ ເນສໍ ວິປາການຸປ຺ປາທເນປິ ອໂມຆວຸຕ຺ຕິຕໍ ອາຫ.

໑໖. ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈໍ ປຣິຎ຺ຎາທິ. ອຏ຺ຐງ຺ຄິກມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາໂລຠາໂທສສງ຺ຂາເຕຫິ ມຄ຺ຄເຫຕູຫິ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຂນ຺ຘເສສມຄ຺ຄງ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐີນໍ ສເຫຕຸກຠາວທສ຺ສນໂຕ ຕິຓ຺ຓໍ ນຍານໍ ອສງ຺ຄຫິຕສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຫຕຸພຫຸຕາວເສນາຕິ ພຫຸເຫຕຸກສ຺ສ ປຐມນຍສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ພຫຸເຫຕຸກຕາສາມຎ຺ເຎນ ນິກ຺ເຂປກຓ຺ຑປາຬິຍໍ ຕຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນໂຍ ອິຘ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ທຸຕິຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ ນິຣີຫເກສຸ ຘມ຺ເມສຸ ເກສຎ຺ຈິ ອນຸວຕ຺ຕນີຍຠາໂວ ນ ເກວລໍ ຘມ຺ມສຠາວໂຕເຍວ, ອຖ ໂຂ ປຸຣິມຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິວິເສເສນປິ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣວເສນາ’’ຕິ. ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ ຫິ ປຸຣິມປຸຣິມານໍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕເຣສຸ ວິເສສາຘານໍ ຠາວນາປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາໂຣຕິ. ອນຸວຕ຺ຕຍມາໂນຕິ ຄຣຸກາຣຍມາໂນ. ອຸທາຫຣຓວເສນາຕິ ນິທສ຺ສນວເສນ, ນ ນິຣວເສສທສ຺ສນວເສນ. ຍສ຺ມາ ປນາຕິອາທິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ປາຐນ຺ຕເຣນ ສາເຘຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຘິປຕິປຈ຺ຈຍສ຺ສ ປຈ຺ຈນີເຍ ຐິຕຕ຺ຕາ ມຄ຺ໂຄ ອຘິປຕິ ມຄ຺ຄາຘິປຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ. ສມານສທ຺ທຕ຺ຖວເສນາຕິ ສຕິປິ ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖສມານາຘິກຣຓສມາສຕ຺ຖເຠເທ ມຄ຺ຄາຘິປຕິສທ຺ທຕ຺ຖເຠທາຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໗. ອຸປ຺ປນ຺ນ-ສທ຺ໂທ ອຸປ຺ປາທາທິໍ ປຏິປຊ຺ຊມາໂນ, ປຕ຺ວາ ວິຄໂຕ ຈາຕິ ທຸວິເຘສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ອຸຠເຍສມ຺ປິ ວາຈໂກ, ນ ປຸຣິມານໍເຍວາຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ ອຸປ຺ປາທາທິປ຺ປຕ຺ຕຕາ. ເຕນ ອຕີຕາປິ ສງ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສພ຺ໂພ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ’’ຕິ. ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມຠາໂວ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ປເທນ ຄຫິຕຘມ຺ມຠາໂວ, ວຕ຺ຕມານຘມ຺ມຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂຍ ວາ ອຸປ຺ປາທາທິປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ສຠາວໍ ຘາເຣຕິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຈ ຘາຣີຍຕິ, ໂສ ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ໂມຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມຠາໂວຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ເມ ວຕ຺ວາ ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ ວຈນໍ ນ ຍຖາຘິຄຕປຏິເສຘນນ຺ຕິ ກຖມິທໍ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍທິ ຫີ’’ຕິອາທິ. ເກຈິ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ປເທນ ອຕີຕາປິ ສງ຺ຄຫິຕາ. ຍທິ ນ ສງ຺ຄຫິຕາ, ນິພ຺ພານໍ ວິຍ ເຕປິ ນວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ນ ຈ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ປນ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕເມວ. ອຍໍ ປນ ຕິໂກ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອທ຺ຘານໍ ວເສນ ປູເຣຕ຺ວາ ທສ຺ສິໂຕຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວກ຺ຂຕີຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ກສ຺ມາ ອຕີຕາ ນວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ຘມ຺ມວເສນ ອສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາຠາວໂຕ. ຘມ຺ມວເສນ ຫິ ອສງ຺ຄຫິຕໍ ນິພ຺ພານໍ ຕຕ຺ຖ ນວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຊາຕໍ, ນ ຈ ນິໂຍຄໂຕ ອຕີຕາ ນາມ ຘມ຺ມາ ເກຈິ ອຕ຺ຖິ, ເຍ ອິຘ ອສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ນວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍຸນ຺ຕິ. ຜລນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ ກາຣຓສ຺ສ ປຸເຣຕຣໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ອິຘ ປຣິນິຏ຺ຐິຕສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ຕສ຺ສ ຫຸຕ຺ວາ ວິຄຕຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອນາຄເຕ ວາ’’ຕິ. ຍໂຕ ເມຕ຺ເຕຍ຺ຍສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກຜລມ຺ປິ ‘‘ອຸປ຺ປາທີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໒໐. ຍສ຺ສ ຌານາ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິອາທິນາ ‘‘ເຕນານນ຺ທາ’’ຕິອາທິປາຬິຍາ ເຫຏ຺ຐາປາຬິໍ ອຕ຺ຖວເສນ ທສ຺ເສຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ປາຬິ –

‘‘ກຖຎ຺ຈານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປຕິ ສນ຺ນິສາເທຕິ ເອໂກທິໍ ກໂຣຕິ ສມາທຫຕິ. ອິຘານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ…ເປ… ຈຕຸຕ຺ຖໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ. ເອວໍ ໂຂ…ເປ… ສມາທຫຕິ. ໂສ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ມນສິ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ມນສິກໂຣໂຕ ສຸຎ຺ຎຕາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ…ເປ… ມຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ສນ຺ຕເມຕໍ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ເອວໍ ສມ຺ປຊານາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ໂຂ ເມ ສຸຎ຺ຎຕໍ ມນສິກໂຣໂຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸຎ຺ຎຕາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ…ເປ… ມຸຈ຺ຈຕີຕິ, ອິຕິຫ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຊາໂນ ໂຫຕິ. ໂສ ພຫິທ຺ຘາ ສຸຎ຺ຎຕໍ…ເປ… ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາ ສຸຎ຺ຎຕໍ…ເປ… ໂສ ອາເນຎ຺ຊໍ ມນສິ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ອາເນຎ຺ຊໍ ມນສິກໂຣໂຕ ອາເນຎ຺ຊາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ…ເປ… ມຸຈ຺ຈຕີຕິ, ອິຕິຫ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຊາໂນ ໂຫຕິ. ເຕນານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸນາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໘໘).

ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາທີສູຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ພຫິທ຺ຘາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາ ຈ ສຸຎ຺ຎຕາຍ ອາເນຎ຺ເຊ ຈ. ປຐມຊ຺ຌານາທິສມາຘິນິມິຕ຺ເຕຕິ ປາທກຠູຕປຐມຊ຺ຌານາທິສມາຘິນິມິຕ຺ເຕ. ອປຄຸຓປາທກຊ຺ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ຫິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ມນສິກໂຣໂຕ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ. ຕໂຕ ‘‘ປຣສ຺ສ ສນ຺ຕາເນ ນຸ ໂຂ ກຖ’’ນ຺ຕິ ພຫິທ຺ຘາ ມນສິ ກໂຣຕິ, ຕຕ຺ຖປິ ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ. ຕໂຕ ‘‘ກາເລນ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ, ກາເລນ ປຣສ຺ສ ສນ຺ຕາເນ ນຸ ໂຂ ກຖ’’ນ຺ຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາ ມນສິ ກໂຣຕິ, ຕຕ຺ຖປິ ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ. ຕໂຕ ອຸຠໂຕຠາຄວິມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕຸກາໂມ ‘‘ອຣູປສມາປຕ຺ຕິຍໍ ນຸ ໂຂ ກຖ’’ນ຺ຕິ ອາເນຎ຺ຊໍ ມນສິ ກໂຣຕິ, ຕຕ຺ຖປິ ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ. ‘‘ອິທານິ ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕີ’’ຕິ ວິສ຺ສຏ຺ຐວີຣິເຍນ ນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ປາທກຊ຺ຌານເມວ ປນ ສາຘຸກໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ, ເອວມສ຺ສ ຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທໂຕ ຜຣສຸມ຺ຫິ ອວຫນ຺ເຕ ປຸນປ຺ປຸນໍ ນິສິຕນິສິຕໍ ກາເຣຕ຺ວາ ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ຉິຊ຺ເຊ ຜຣສຸ ວິຍ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ມນສິກາໂຣ ວຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ມິໍເຍວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ອສມານຕ຺ຕາຕິ ອິທໍ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ເຍສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ວຕ຺ຕຕິ, ເຕ ສພ຺ເພ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖນິທ຺ຘາຣຓຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈກ຺ຂາທີສຸ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກ-ສທ຺ໂທ ອຊ຺ຌຕ຺ຕານໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣຕາວິເສສມຸປາທາຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຍໂຕ ເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕອຊ຺ຌຕ຺ຕາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອປິຈ ‘‘ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການີ’’ຕິ ອິທໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກ-ສທ຺ທສ຺ສ ຈກ຺ຂາທີນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຠາວວິຠາວນສພ຺ຠາວໂຕ ອິຘ ອຸທາຫຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກທຸເກ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕາວ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ນ ເອຕ຺ຖ ສທ຺ທໂຕ ອສມານຕາປິ ສິຍາ, ຕສ຺ມາເຍວ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂຈທນໍ ວິໂສເຘນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ປເນຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕນາຕິ ຕສ຺ມາ. ຕໍວາຈກສ຺ສາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ຕວາຈກສ຺ສ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຠາວສພ຺ຠາວໂຕ.

‘‘ນ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸ ໂສຠຕິ ສງ຺ຄຓິກາຣາໂມ ສງ຺ຄຓິກາຣໂຕ ສງ຺ຄຓິກາຣາມຕໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໑໘໖) ປພ຺ພຊິຕາສາຣຸປ຺ປສ຺ສ ເນກ຺ຂມ຺ມສຸຂາທິນິກາມລາຠິຕາຍ ອຠາວສ຺ສ ຈ ທສ຺ສເນນ ສງ຺ຄຓິກາຣາມຕາຍ, ‘‘ນາຫໍ, ອານນ຺ທ, ເອກໍ ຣູປມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມິ, ຍຕ຺ຖ ຣຕ຺ຕສ຺ສ ຍຖາຠິຣຕສ຺ສ ຣູປສ຺ສ ວິປຣິຓາມຎ຺ຎຖາຠາວາ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ ໂສກປຣິ…ເປ… ອຸປາຍາສາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໘໖) ເອວໍ ຣູປາທິຣຕິຍາ ຈ ອາທີນວໍ ວຕ຺ວາ ສເຈ ໂກຈິ ທຸປ຺ປຎ຺ຎຊາຕິໂກ ປພ຺ພຊິໂຕ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເຂຕ຺ເຕ ປວິຏ຺ຐາ ຄາວິໂຍ ວິຍ ອມ຺ເຫເຍວ ຄຓໂຕ ນີຫຣຕິ, ເອກີຠາເວ ນິໂຍເຊຕິ, ສຍໍ ປນ ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທີຫິ ປຣິວຸໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ວຈໂນກາສຸປຈ຺ເຉທນຕ຺ຖໍ ຈກ຺ກວາຬປຣິຍນ຺ຕາຍ ປຣິສາຍ ມຊ຺ເຌ ນິສິນ຺ໂນປິ ຕຖາຄໂຕ ເອກໂກວາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຍໍ ໂຂ ປນາ’’ຕິ ເທສນາ ອາຣທ຺ຘາຕິ ອາຫ ‘‘ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂວິຫາຣທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານນ຺ຕິ ຣູປາທີນໍ ສງ຺ຂຕນິມິຕ຺ຕານໍ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິສຍຊ຺ຌຕ຺ຕໍ. ສຸຎ຺ຎຕນ຺ຕິ ອນຕ຺ຕານຸປສ຺ສນານຸຠາວນິພ຺ພຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ທຸຕິເຍ ວິກປ຺ເປ ຐານ-ສທ຺ໂທ ກາຣຓປຣິຍາໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສຈ຺ຈກສຸຕ຺ເຕນາຕິ ມຫາສຈ຺ຈກສຸຕ຺ເຕນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ –

‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ອເນກສຕາຍ ປຣິສາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕາ, ອປິສ຺ສຸ ມໍ ເອກເມໂກ ເອວໍ ມຎ຺ຎຕິ ‘ມເມວາຣພ຺ຠ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’ຕິ. ນ ໂຂ ປເນຕໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍາວເທວ ວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖາຍ ຕຖາຄໂຕ ປເຣສໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຕສ຺ສາເຍວ ກຖາຍ ປຣິໂຍສາເນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປມິ ສນ຺ນິສາເທມິ, ເອໂກທິໍ ກໂຣມິ, ສມາທຫາມິ ‘ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) –