໑. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ

໔໓໑. ອິທ຺ຘິ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຐໂມ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ໂຖ, ທຸຕິໂຍ ກຣຓຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ປາທ-ສທ຺ທສ຺ສ ເອໂກ ກຣຓເມວຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຊ຺ຊິຕພ຺ພາວ ອິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ຈ ອິຊ຺ຌນ຺ຕີ ປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ ຈ ອິທ຺ຘິ ປຊ຺ຊນກຣເຓນ ປາເທນ ສມານາຘິກຣຓາ ໂຫຕີຕິ ‘‘ປຐເມນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິ ເອວ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ຕຖາ ອິທ຺ຘິກິຣິຍາກຣເຓນ ສາເຘຕພ຺ພາ ຈ ວຸທ຺ຘິສງ຺ຂາຕາ ອິທ຺ຘິ ປຊ຺ຊນກິຣິຍາກຣເຓນ ປຊ຺ຊິຕພ຺ພາຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ກຣຓານໍ ນ ອສມານາຘິກຣຓຕາ ສມ຺ຠວຕີຕິ ‘‘ທຸຕິເຍນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິຍາ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິ ຈ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ປຐເມນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິຍາ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ, ທຸຕິເຍນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິ ເອວ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທຕິ ເອວໍ ໂຍຊນາ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

‘‘ຉນ຺ທໍ ເຈ…ເປ… ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຉນ຺ທສມາຘີ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ ຉນ຺ທາຘິປຕິ ສມາຘິ ຉນ຺ທສມາຘີຕິ ອຘິປຕິ-ສທ຺ທໂລປໍ ກຕ຺ວາ ສມາໂສ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ອຘິປຕິ-ສທ຺ທຕ຺ຖທສ຺ສນວເສນ ປນ ‘‘ຉນ຺ທເຫຕຸໂກ ຉນ຺ທາຘິໂກ ວາ ສມາຘິ ຉນ຺ທສມາຘີ’’ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຘານຠູຕາຕິ ວີຣິຍຠູຕາຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ. ສງ຺ຂຕສງ຺ຂາຣາທິນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖຎ຺ຫິ ປຘານຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ຕໍ ຕໍ ວິເສສໍ ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ສງ຺ຂາໂຣ, ສພ຺ພໍ ວີຣິຍໍ. ຕຕ຺ຖ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘກໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ປຘານຄ຺ຄຫຓນ຺ຕິ ປຘານຠູຕາ ເສຏ຺ຐຠູຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສ ປນ ວີຣິຍສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ອຘິຏ຺ຐານຏ຺ເຐນາຕິ ທຸວິຘຕ຺ຖາຍປິ ອິທ຺ຘິຍາ ອຘິຏ຺ຐານຕ຺ເຖນ. ປາທຠູຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ວິສຸໍ ສມາສໂຍຊນາວເສນ ປນ ໂຍ ປຸພ຺ເພ ອິທ຺ຘິປາທຕ຺ໂຖ ປາທ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຸປາຍຕ຺ຖຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖາຍຸຕ຺ໂຕ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ວກ຺ຂມານານໍ ປຏິລາຠປຸພ຺ພຠາຄານໍ ກຕ຺ຕຸກຣຓິທ຺ຘິຠາວໍ, ອຸຕ຺ຕຣຈູຬຠາຊນີເຍ ວາ ວຸຕ຺ເຕຫິ ຉນ຺ທາທີຫິ ອິທ຺ຘິປາເທຫິ ສາເຘຕພ຺ພາຍ ອິທ຺ຘິຍາ ກຕ຺ຕິທ຺ຘິຠາວໍ, ຉນ຺ທາທີນຎ຺ຈ ກຣຓິທ຺ຘິຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ວີຣິຍິທ຺ຘິປາທນິທ຺ເທເສ ‘‘ວີຣິຍສມາຘິປຘານສງ຺ຂາຣສມນ຺ນາຄຕ’’ນ຺ຕິ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວີຣິຍໍ ອາຄຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມໍ ສມາຘິວິເສສນໍ ‘‘ວີຣິຍາຘິປຕິ ສມາຘິ ວີຣິຍສມາຘີ’’ຕິ, ທຸຕິຍໍ ສມນ຺ນາຄມງ຺ຄທສ຺ສນໍ. ທ຺ເວເຍວ ຫິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສມນ຺ນາຄມງ຺ຄານິ ສມາຘິ ປຘານສງ຺ຂາໂຣ ຈ, ຉນ຺ທາທໂຍ ສມາຘິວິເສສນານິ, ປຘານສງ຺ຂາໂຣ ປນ ປຘານວຈເນເນວ ວິເສສິໂຕ, ນ ຉນ຺ທາທີຫີຕິ ນ ອິຘ ວີຣິຍາຘິປຕິຕາ ປຘານສງ຺ຂາຣສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ວີຣິຍຎ຺ຈ ສມາຘິໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ຐິຕເມວ ສມນ຺ນາຄມງ຺ຄວເສນ ປຘານສງ຺ຂາຣວຈເນນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນາປິ ທ຺ວີຫິ ວີຣິເຍຫິ ສມນ຺ນາຄໂມ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຉນ຺ທາທີຫິ ວິສິຏ຺ໂຐ ສມາຘິ, ຕຖາ ວິສິຏ຺ເຐເນວ ຈ ເຕນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ປຘານສງ຺ຂາໂຣ ເສສຘມ຺ມາ ຈ, ຕສ຺ມາ ສມາຘິວິເສສນານໍ ວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ວຸຕ຺ຕາ. ວິເສສນຠາໂວ ຈ ຉນ຺ທາທີນໍ ຕໍຕໍອວສ຺ສຍນວເສນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຉນ຺ທສມາຘິ…ເປ… ອິທ຺ຘິປາທ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນິສ຺ສຍຕ຺ເຖປິ ປາທ-ສທ຺ເທ ອຸປາຍຕ຺ເຖນ ຉນ຺ທາທີນໍ ອິທ຺ຘິປາທຕາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ເຕເນວ ອຸຕ຺ຕຣຈູຬຠາຊນີເຍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ຉນ຺ທິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິອາທິນາ ຉນ຺ທາທີນເມວ ອິທ຺ຘິປາທຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉເກ ຈ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ຉນ຺ທສມາຘີ’’ຕິອາທິນາວ (ວິຠ. ໔໖໒) ອຸທ຺ເທສໍ ກຕ຺ວາປິ ປຸນ ຉນ຺ທາທີນໍເຍວ ກຸສລາທິຠາໂວ ວິຠຕ຺ໂຕຕິ. ອຸປາຍິທ຺ຘິປາທທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ ຫິ ນິສ຺ສຍິທ຺ຘິປາທທສ຺ສນໍ ກຕໍ, ອຎ຺ຎຖາ ຈຕຸພ຺ພິຘຕາ ນ ໂຫຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ປາຬິວເສນ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໔໓໓. ຣຖຘຸເຣຕິ ຣຖສ຺ສ ປຸຣໂຕ. ຫີນຊາຕິໂກ ຈຓ຺ຑາໂລ ອຸປຏ຺ຐານາທິຄຸຓໂຍເຄປິ ເສນາປຕິຏ຺ຐານາທີນິ ນ ລຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຊາຕິໍ ໂສເຘຕ຺ວາ…ເປ… ຊາຕິໍ ອວສ຺ສຍຕີ’’ຕິ. ອມນ຺ຕນີໂຍຕິ ຫິຕາຫິຕມນ຺ຕເນ ນ ອຣໂຫ.

ຣຏ຺ຐປາລຕ຺ເຖໂຣ ຉນ຺ເທ ສຕິ ກຖໍ ນານຸຊານິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ສຕ຺ຕປິ ຠຕ຺ຕານິ ອຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານາເປຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຉນ຺ທເມວ ອວສ຺ສາຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສີຕິ ອາຫ ‘‘ຣຏ຺ຐປາລຕ຺ເຖໂຣ ວິຍາ’’ຕິ.

ໂມຆຣາຊຕ຺ເຖໂຣ ວີມໍສໍ ອວສ຺ສຍີຕິ ຕສ຺ສ ຠຄວາ ‘‘ສຸຎ຺ຎໂຕ ໂລກໍ ອເວກ຺ຂສ຺ສູ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໑໒໕) ສຸຎ຺ຎຕາກຖໍ ກເຖສິ, ປຎ຺ຎານິສ຺ສິຕມານນິຄ຺ຄຫຕ຺ຖຎ຺ຈ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ປຎ຺ຫໍ ນ ກເຖສິ. ຕຕ຺ຖ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຉນ຺ທຸປ຺ປາທນໍ ໂຕສນໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ຉນ຺ທສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານສທິສຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຖາມຠາວໂຕ ວີຣິຍສ຺ສ ສູຣຕ຺ຕສທິສຕາ, ‘‘ຉທ຺ວາຣາຘິປຕິ ຣາຊາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑໘໑ ເອຣກປຕ຺ຕນາຄຣາຊວຕ຺ຖຸ) ວຈນໂຕ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐຊາຕິສທິສຕາ.

ອເຠທໂຕຕິ ຉນ຺ທາທິເກ ຕໂຍ ຕໂຍ ຘມ຺ເມ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ, ອິທ຺ຘິອິທ຺ຘິປາເທ ອມິສ຺ເສຕ຺ວາ ວາ ກຖນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທວີຣິຍາທໂຍ ວິເສເສນ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ ເອຕາຍາຕິ ອິທ຺ຘີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ອິຊ຺ຌຕີຕິ ອິທ຺ຘີຕິ ອວິເສເສນ ສມາຘິປຘານສງ຺ຂາຣາປີຕິ.

ຉນ຺ທິທ຺ຘິປາທສມາຘິທ຺ຘິປາທາທໂຍ ວິສິຏ຺ຐາ, ປາໂທ ສພ຺ພິທ຺ຘີນໍ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາ ອວິສິຏ຺ໂຐ, ຕສ຺ມາ ວິສິຏ຺ເຐສ຺ເວວ ປເວສໍ ອວຕ຺ວາ ອວິສິຏ຺ເຐ ຈ ປເວສໍ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ‘‘ປາເທ ປຕິຏ຺ຐາຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ຉນ຺ທສມາຘິປຘານສງ຺ຂາຣອິທ຺ຘິປາເທສຸ, ຈຕູສຸ ຉນ຺ທາທິເກສ຺ເວວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຉນ຺ທວໂຕ ໂກ ສມາຘິ ນ ອິຊ຺ຌິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສມາຘິຠາວນາມຸເຂນ ຠາວິຕາ ສມາຘິຠາວິຕາ.

ເອຕ຺ຖ ປນາຕິ ເຠທກຖາຍໍ ອເຠທກຖນໂຕ ອຠິນວໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍ ຫິ ຕໂຍ ຘມ຺ມາ ອເຠທກຖາຍໍ ອິທ຺ຘິອິທ຺ຘິປາໂທຕ຺ເວວ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕ ເອວ ເຠທກຖາຍໍ ອິທ຺ຘີປິ ໂຫນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິປາທາປິ, ເສສາ ອິທ຺ຘິປາທາ ເອວາຕິ ເອວໍ ອຠິນວາຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຉນ຺ໂທ ສມາຘີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິເມ ຫິ ຕໂຍ…ເປ… ນ ວິນາ, ຕສ຺ມາ ເສສາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ເຕສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອິຊ຺ຌເນນ ອິທ຺ຘິ ນາມ ຠເວຍ຺ຍຸໍ, ນ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນາຕິ ເຕ ອິທ຺ຘິປາທາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ອິທ຺ຘີຕິ ເອວມິທໍ ປຸຣິມສ຺ສ ກາຣຓຠາເວນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ຕິຓ຺ຓໍ ອິທ຺ຘິຕາ ອິທ຺ຘິປາທຕາ ຈ ວຸຕ຺ຕາ, ເສສານຎ຺ຈ ອິທ຺ຘິປາທຕາວ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ສາເຘຕຸໍ ‘‘ອິເມ ຫິ ຕໂຍ…ເປ… ນ ວິນາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕນ ຍສ຺ມາ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອິທ຺ຘິ. ອິຊ຺ຌມານາ ຈ ຍສ຺ມາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເກຫິ ສເຫວ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ນ ວິນາ, ຕສ຺ມາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາ ອິທ຺ຘິປາທາ, ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ປນ ເຕ ຕໂຍ ຘມ຺ມາ ອິທ຺ຘິປາທາປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການມ຺ປິ ປນ ຂນ຺ຘານໍ ອິທ຺ຘິຠາວປຣິຍາໂຍ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຈຕູສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ເອກເທສສ຺ສ ອິທ຺ຘິຕາ, ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ‘‘ອິທ຺ຘິຍາ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິປາທຕາ, ປຸນປິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ‘‘ອິທ຺ຘິ ເອວ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິປາທຕາ ຈ ທສ຺ສິຕາ, ນ ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອິມິນາ ‘‘ອິທ຺ຘິ ນາມ ອນິປ຺ຜນ຺ນາ’’ຕິ ອິທໍ ວາທໍ ປຏິເສເຘຕິ.

ປຏິລາຠປຸພ຺ພຠາຄານໍ ປຏິລາຠສ຺ເສວ ຈ ອິທ຺ຘິອິທ຺ຘິປາທຕາວຈນໍ ອປຸພ຺ພນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉຕິ ‘‘ເກນຏ຺ເຐນ ອິທ຺ຘິ, ເກນຏ຺ເຐນ ປາໂທ’’ຕິ. ປຏິລາໂຠ ປຸພ຺ພຠາໂຄ ຈາຕິ ວຈນເສໂສ. ອຸປາໂຍ ຈ ອຸປາຍຠາເວເນວ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐາ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຕິຏ຺ຐານຏ຺ເຐເນວ ປາໂທ’’ຕິ. ຉນ຺ໂທເຍວ…ເປ… ວີມໍສາວ ວີມໍສິທ຺ຘິປາໂທຕິ ກຖິຕໍ, ຕສ຺ມາ ນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ອິທ຺ຘິຍາ ສມານກາລິກາ ນານາກ຺ຂຓິກາ ວາ ອິທ຺ຘິປາທາ, ເຊຏ຺ຐກຠູຕາ ປນ ຉນ຺ທາທໂຍ ເອວ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອິທ຺ຘິປາທາຕິ ອຍເມວ ເຕສໍ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍານໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີເຍ ຫິ ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີເຍ ຈ ສມາຘິວິເສສນວເສນ ທສ຺ສິຕານໍ ອຸປາຍຠູຕານໍ ອິທ຺ຘິປາທານໍ ປາກຏກຣຓຕ຺ຖໍ ອຸຕ຺ຕຣຈູຬຠາຊນີຍໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເກຈີຕິ ອຸຕ຺ຕຣວິຫາຣວາສິເຖຣາ ກິຣ.

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.