ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ອຠິຘມ຺ມປິຏເກ

ຘມ຺ມສງ຺ຄຓີ-ມູລຏີກາ

ວີສຕິຄາຖາວຓ຺ຓນາ

໑. ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓນາຍໍ ສຕ຺ຖຣິ ປຓາມກຣຓໍ ຘມ຺ມສ຺ສ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຠາເວນ ສຕ຺ຖຣິ ປສາທຊນນຕ຺ຖໍ, ສຕ຺ຖຸ ຈ ອວິຕຖເທສນຠາວປ຺ປກາສເນນ ຘມ຺ເມ ປສາທຊນນຕ຺ຖໍ. ຕທຸຠຍປ຺ປສາທາ ຫິ ຘມ຺ມສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ມຫໂຕ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສິທ຺ຘິ ໂຫຕີຕິ. ອຖ ວາ ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມວຈນໍ ອຕ຺ຕໂນ ຣຕນຕ຺ຕຍປສາທສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ປນ ວິຎ຺ຎູນໍ ຈິຕ຺ຕາຣາຘນຕ຺ຖໍ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຍ ຄາຫຓຕ຺ຖໍ, ຕໍ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖນ຺ຕິ. ອິທໍ ປນ ອາຈຣິເຍນ ອຘິປ຺ເປຕປ຺ປໂຍຊນໍ ອນ຺ຕຣາຍວິໂສສນໍ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ນິປຈ຺ຈກາຣສ຺ເສຕສ຺ສ…ເປ… ອເສສໂຕ’’ຕິ. ຣຕນຕ຺ຕຍປຓາມກຣຓຎ຺ຫິ ອນ຺ຕຣາຍກຣາປຸຎ຺ຎວິຆາຕກຣປຸຎ຺ຎວິເສສຠາວໂຕ ມງ຺ຄລຠາວໂຕ ຠຍາທິອຸປທ຺ທວນິວາຣຓໂຕ ຈ ອນ຺ຕຣາຍວິໂສສເນ ສມຕ຺ຖໍ ໂຫຕິ. ກຖໍ ປເນຕສ຺ສາປຸຎ຺ຎວິຆາຕກຣາທິຠາໂວ ວິຊານິຕພ຺ໂພຕິ? ‘‘ຍສ຺ມິໍ ມຫານາມ ສມເຍ ອຣິຍສາວໂກ ຕຖາຄຕໍ ອນຸສ຺ສຣຕິ, ເນວສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຣາຄປຣິຍຸຏ຺ຐິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ອ. ນິ. ໖.໑໐; ໑໑.໑໑), ‘‘ປູຊາ ຈ ປູຊເນຍ຺ຍານໍ, ເອຕໍ ມງ຺ຄລມຸຕ຺ຕມ’’ນ຺ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໕.໓; ສຸ. ນິ. ໒໖໒) ຈ, ‘‘ເອວໍ ພຸທ຺ຘໍ ສຣນ຺ຕານໍ, ຘມ຺ມໍ ສງ຺ຆຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂໂວ. ຠຍໍ ວາ ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ວາ, ໂລມຫໍໂສ ນ ເຫສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙) ຈ ວຈນໂຕຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ ປຓາມໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ຄຸຓວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ກຣຸຓາ ວິຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຄຸຓວິເສສວາ ຫິ ປຓາມາຣໂຫ ໂຫຕິ, ປຓາມາຣເຫ ຈ ກໂຕ ປຓາໂມ ວຸຕ຺ຕປ຺ປໂຍຊນສິທ຺ຘິກໂຣວ ໂຫຕີຕິ. ຠຄວໂຕ ຈ ເທສນາ ວິນຍປິຏເກ ກຣຸຓາປ຺ປຘານາ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປິຏເກ ປຎ຺ຎາກຣຸຓາປ຺ປຘານາ. ເຕເນວ ຈ ກາຣເຓນ ວິນຍປິຏກສ຺ສ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ກຣຸຓາປ຺ປຘານາ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາ ກຕາ, ອາຄມສໍວຓ຺ຓນຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ເຕນ ອຸຠຍປ຺ປຘານາ, ອຠິຘມ຺ມເທສນາ ປນ ປຎ຺ຎາປ຺ປຘານາຕິ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາປ຺ປຘານເມວ ໂຖມນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ກຣຸຓາ ວິຍ ສຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ກຣຸຓໍ ອຸປມາຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາຍ ໂຖເມຕິ.

ຕຕ຺ຖ ກຣຸຓາ ວິຍາຕິ ນິທສ຺ສນວຈນເມຕໍ, ຍສ຺ສ ຍຖາ ກຣຸຓາ ສພ຺ເພສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖ, ເອວໍ ສພ຺ເພສຸ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ ປຎ຺ຎາປິ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ເຕສູຕິ ວິສຍນິທສ຺ສນເມຕໍ. ປຎ຺ຎາຕິ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພຘມ຺ມນິທສ຺ສນໍ. ຍສ຺ສາຕິ ຕທຘິຏ຺ຐານປຸຄ຺ຄລນິທສ຺ສນໍ. ມເຫສິໂນຕິ ຕພ຺ພິເສສນໍ. ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສູຕິ ປຎ຺ຎາວິສຍນິທສ຺ສນໍ. ສພ຺ເພສູຕິ ຕພ຺ພິເສສນໍ. ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາຕິ ກິຣິຍານິທສ຺ສນໍ. ຍຖາຣຸຈີຕິ ວສີຠາວນິທສ຺ສນໍ.

ຕຕ຺ຖ ກິຣຕີຕິ ກຣຸຓາ, ປຣທຸກ຺ຂໍ ວິກ຺ຂິປຕິ ອປເນຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣູປາທີສຸ ສຕ຺ຕາ ວິສຕ຺ຕາຕິ ສຕ຺ຕາ. ຕສ຺ສາ ປນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ຂນ຺ຘສນ຺ຕາເນ ນິຣຸຬ຺ຫຠາວໂຕ ນິຈ຺ຉນ຺ທຣາຄາປິ ‘‘ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຊານາຕີຕິ ປຎ຺ຎາ, ຍຖາສຠາວໍ ປກາເຣຫິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ສາຕິ ອນິຍມນໍ. ‘‘ຕສ຺ສ ປາເທ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອເຕນ ນິຍມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ມເຫສີຕິ ມຫນ຺ເຕ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ເອສິ ຄເວສີຕິ ມເຫສິ. ຎາຕພ຺ພາຕິ ເຎຍ຺ຍາ, ສຠາວຘາຣຓາທິນາ ອຕ຺ເຖນ ຘມ຺ມາ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຎຍ຺ຍາ’’ຕິ ວຈເນນ ຘມ຺ມານໍ ອເຎຍ຺ຍຕ຺ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ‘‘ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຈເນນ ເຎຍ຺ຍານໍ ສຕ຺ຕຊີວາທິຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເຎຍ຺ຍາ ຈ ເຕ ຘມ຺ມາ ຈາຕິ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມາ. ສພ຺ເພສູຕິ ອນວເສສປຣິຍາທານໍ. ເຕນ ອຎ຺ຎາຕາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ຖ. ຍຖາຣຸຈີຕິ ຍາ ຍາ ຣຸຈິ ຍຖາຣຸຈິ, ຣຸຈີຕິ ຈ ອິຈ຺ຉາ, ກຕ຺ຕຸກາມຕາ ສາ. ຍາ ຍາ ປວຕ຺ຕາ ຕປ຺ປເຠທາ, ຍຖາ ວາ ຣຸຈິ ຕຖາ, ຣຸຈິອນຸຣູປໍ ປວຕ຺ຕາ ‘‘ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາ ຍຖາ ວາ ຣຸຈິ ປວຕ຺ຕາ, ຕຖາ ຕຖາ ປວຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ ‘‘ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຠຄວຕິ ປວຕ຺ຕາວ ກຣຸຓາ ຠຄວໂຕ ປຎ຺ຎາຍ ນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພາ. ສາ ຫິ ອສາຘາຣຓາ ມຫາກຣຸຓາ, ນ ອຎ຺ຎາ. ຍສ຺ສາຕິ ຈ ກຣຸຓາປຎ຺ຎານໍ ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ອາຘາຣປຸຄ຺ຄລນິທສ຺ສນໍ. ນ ຫິ ນິຣາຘາຣາ ກຣຸຓາ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ກຣຸຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕທາຘາຣຠູໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ນິທສ຺ເສຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ, ໂສ ຈ ອິຘ ອຎ຺ໂຎ ວຸຕ຺ໂຕ ນຕ຺ຖິ, ນ ຈ ອາສນ຺ນໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ທູຣສ຺ສ ຄຫເຓ ປໂຍຊນໍ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຍສ຺ສາ’’ຕິ ນິທສ຺ສິຕປຸຄ຺ຄໂລວ ກຣຸຓາຍ ອາຘາໂຣ. ເຕນ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ຍສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ກຣຸຓາ ວິຍ ປຎ຺ຎາປິ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາ’’ຕິ. ກຖໍ ປນ ກຣຸຓາ ສຕ຺ເຕສຸ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖ ຍຖາ ປຎ຺ຎາປິ ຘມ຺ເມສຸ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາຕິ? ນິຣວເສສໂຕ ຍຖາຣຸຈິ ຈ. ຠຄວໂຕ ຫິ ກຣຸຓາ ກຎ຺ຈິ ສຕ຺ຕໍ ອວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສພ຺ເພສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ນິຣວເສເສສຸ ປວຕ຺ຕຕິ, ປວຕ຺ຕມານາ ຈ ຣຸຈິວເສນ ເອກສ຺ມິໍ ອເນເກສຸ ຈ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓາ ປວຕ຺ຕຕິ. ນ ຫິ ອຎ຺ເຎສໍ ‘‘ມໂຫຆປກ຺ຂນ຺ທານໍ ສຕ຺ຕານໍ ນຕ຺ຖຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ໂອຆາ ອຸທ຺ຘຕາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ມຍາ’’ຕິ ປສ຺ສນ຺ຕານໍ ກຣຸໂຓກ຺ກມນໍ ໂຫຕິ ຍຖາ ຠຄວໂຕຕິ. ປຎ຺ຎາປິ ຠຄວໂຕ ສພ຺ເພສຸ ຘມ຺ເມສຸ ນິຣວເສເສສຸ ປວຕ຺ຕຕິ, ປວຕ຺ຕມານາ ຈ ເອກສ຺ມິໍ ອເນເກສຸ ຈ ຘມ຺ເມສຸ ສຠາວກິຈ຺ຈາທິຊານເນນ ອນາວຣຓາ ອສາຘາຣຓາ ປວຕ຺ຕຕິ ຍຖາຣຸຈິ, ຍຖາ ຈ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກຣຸຓາ ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕໍ ສພ຺ພໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ມຫາກຣຸຓາຎາຓວິຠງ຺ຄວເສນ ຊານິຕພ຺ພໍ, ປຎ຺ຎາຍ ຈ ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕິ ເສສາສາຘາຣຓຎາຓວິຠງ຺ຄາທິວເສນ. ປຎ຺ຎາຄຫເຓນ ຈ ຕີສຸ ກາເລສຸ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຎາຓໍ ຈຕຸປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓໍ, ກຣຸຓາຄຫເຓນ ມຫາກຣຸຓາສມາປຕ຺ຕິຎາຓສ຺ສ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຕໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຎ຺ຎານິ ອສາຘາຣຓຎາຓານິ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊຎາຓໍ ທສພລານິ ຉ ອຠິຎ຺ຎາ ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສ ຎາຓວຕ຺ຖູນິ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິ ຎາຓວຕ຺ຖູນີຕິ ເອວມາທໂຍ ອເນເກ ປຎ຺ຎາປ຺ປເຠທາ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສາ ຕສ຺ສາ ປຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕິວເສນ ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ກຣຸຓາ ວິຍ…ເປ… ຍຖາຣຸຈີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ກຣຸຓາຄຫເຓນ ມຫາໂພຘິຍາ ມູລໍ ທສ຺ເສຕິ. ມຫາທຸກ຺ຂສມ຺ພາຘປ຺ປຏິປນ຺ນຎ຺ຫິ ສຕ຺ຕນິກາຍໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ຕສ຺ສ ນຕ຺ຖຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ສຣຓໍ, ອຫເມຕໍ ມຸຕ຺ໂຕ ໂມເຈສ຺ສາມີ’’ຕິ ກຣຸຓາຍ ສຎ຺ໂຈທິຕມານໂສ ອຠິນີຫາຣໍ ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປາທມູເລ ກຕ຺ວາ ໂພຘິສມ຺ຠາເຣ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ສມ຺ໂພຘິໍ ປຕ຺ໂຕຕິ ກຣຸຓາ ມຫາໂພຘິຍາ ມູລນ຺ຕິ. ສຕ຺ເຕສູຕິ ເອເຕນ ມຫາໂພຘິຍາ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕິ. ສຕ຺ຕາ ຫິ ມຫາໂພຘິໍ ປໂຍເຊນ຺ຕິ. ສຕ຺ຕສນ຺ຕາຣຓຕ຺ຖຎ຺ຫິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາ ອຠິປຕ຺ຖິຕາ. ຍຖາຫ –

‘‘ກິໍ ເມ ເອເກນ ຕິຓ຺ເຓນ, ປຸຣິເສນ ຖາມທສ຺ສິນາ;

ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປາປຸຓິຕ຺ວາ, ສນ຺ຕາເຣສ຺ສໍ ສເທວກ’’ນ຺ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໒. ໕໖);

ປຎ຺ຎາຄຫເຓນ ມຫາໂພຘິໍ ທສ຺ເສຕິ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍ ຫິ ປທຏ຺ຐານຠູຕໍ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ມຄ຺ຄຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ‘‘ມຫາໂພຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ ສພ຺ເພສູຕິ ເອເຕນ ສນ຺ຕາເຣຕພ຺ພານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍປຫາຕພ຺ພຠາເວຕພ຺ພສຈ຺ຉິກາຕພ຺ເພ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕຸສຈ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຕິປຏ຺ຐານາທິເຠເທ ກຸສລາທິເຠເທ ຈ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ທສ຺ເສຕິ. ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖ ຍຖາຣຸຈີຕິ ເອເຕນ ປຏິເວຘປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓປຸພ຺ພງ຺ຄມເທສນາຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິທີປເນນ ປໂຍຊນສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ສພ຺ພຘມ຺ມານຎ຺ຫິ ປຏິເວຘຎາຓໍ ໂພຘິປລ຺ລງ຺ເກ ອໂຫສິ. ມຄ຺ຄຎາຓເມວ ຫິ ຕນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓຎ຺ຈ ວິເສເສນ ຣຕນຆຣສຕ຺ຕາເຫ ອໂຫສິ. ເອວໍ ປຏິວິທ຺ຘປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນາທີສຸ ເທສນາຎາຓໍ ອໂຫສິ, ວິເສເສນ ຈ ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລສິລາຍໍ ສຕ຺ຕປ຺ປກຣຓເທສນາຍນ຺ຕິ. ເທສນາຎາເຓນ ຈ ເທເສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ສຕ຺ເຕສຸ ຫິຕປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຏິປຊ຺ຊຕີຕິ. ເອເຕນ ສພ຺ເພນ ອຕ຺ຕຫິຕປຏິປຕ຺ຕິໍ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ມຫາໂພຘິທສ຺ສເນນ ຫິ ອຕ຺ຕຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ, ອິຕເຣຫິປິ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາຕິ. ເຕນ ອຕ຺ຕຫິຕປຏິປນ຺ນາທີສຸ ຈຕູສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ ຠຄວໂຕ ຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຕນ ຈ ອນຸຕ຺ຕຣທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍຠາວໍ ນິຣຕິສຍປຓາມາຣຫຠາວຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ກິຣິຍາຍ ເຂຕ຺ຕງ຺ຄຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ກຣຸຓາຄຫເຓນ ໂລກິເຍສຸ ມຫຄ຺ຄຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕາສາຘາຣຓຄຸຓທີປນໂຕ ສພ຺ພໂລກິຍຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ, ປຎ຺ຎາຄຫເຓນປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານມຄ຺ຄຎາຓທີປນໂຕ ສພ຺ພໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ. ກຣຸຓາວຈເນນ ຈ ອຸປຄມນໍ ນິຣຸປກ຺ກິເລສໍ, ປຎ຺ຎາວຈເນນ ອປຄມນໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຸປຄມນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຈ ໂລເກ ສຎ຺ຊາຕສໍວຑ຺ຒຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ອປຄມນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ໂລເກນ ອນຸປລິຕ຺ຕຕໍ. ‘‘ກຣຸຓາ ວິຍ ສຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ຈ ໂລກສມຎ຺ຎານຸຣູປໍ ຠຄວໂຕ ປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ, ‘‘ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ ສພ຺ເພສຸ ຍຖາຣຸຈິ ປຎ຺ຎາ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາ’’ຕິ ເອເຕນ ສມຎ຺ຎາຍ ອນຕິຘາວນໍ. ສພ຺ພຘມ຺ມສຠາວານວໂພເຘ ຫິ ສຕິ ສມຎ຺ຎໍ ອຕິຘາວິຕ຺ວາ ‘‘ສຕ຺ໂຕ ຊີໂວ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຣາມສນໍ ໂຫຕີຕິ. ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ກຣຸຓາ ອາທິ ຕນ຺ນິທານຠາວໂຕ, ປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານໍ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິກຣຓີຍາຠາວໂຕ. ອາທິປຣິໂຍສານທສ຺ສເນນ ຈ ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ກຣຸຓາຄຫເຓນ ຈ ສີລກ຺ຂນ຺ຘປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ໂຘ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ກຣຸຓານິທານຎ຺ຫິ ສີລໍ ຕໂຕ ປາຓາຕິປາຕາທິວິຣຕິປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ຕສ຺ສາ ຈ ຌານຕ຺ຕຍສມ຺ປໂຍຄໂຕ. ປຎ຺ຎາວຈເນນ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ໂຘ. ສີລຎ຺ຈ ສພ຺ພພຸທ຺ຘຄຸຓານໍ ອາທິ, ສມາຘິ ມຊ຺ຌໍ, ປຎ຺ຎາ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ເອວມ຺ປິ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓາ ສພ຺ເພ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ.

໒. ເອວໍ ສງ຺ເຂເປນ ສພ຺ພພຸທ຺ຘຄຸເຓຫິ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຖເມຕ຺ວາ ຍສ຺ສາ ສໍວຓ຺ຓນໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ, ຕາຍ ອຠິຘມ຺ມເທສນາຍ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓາຍ ໂຖເມຕຸໍ ‘‘ທຍາຍ ຕາຍາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສາ ປນ ເທສນາຍ ນິທານຎ຺ຈ ສມຸຏ຺ຐານຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທຍາຍ ຕາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິທານຎ຺ຈ ທຸວິຘໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ພາຫິຣຎ຺ຈາຕິ. ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ກຣຸຓາ, ພາຫິຣໍ ເທສກາລາທິ. ສມຸຏ຺ຐານໍ ເທສນາປຎ຺ຎາ. ຕຕ຺ຖ ອພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ທຍາຍ ຕາຍ ສຕ຺ເຕສຸ, ສມຸສ຺ສາຫິຕມານໂສ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ທຍາຕິ ກຣຸຓາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ຕາຍ ຫິ ສມຸສ຺ສາຫິໂຕ ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄໍ ສມ຺ປວຕ຺ຕຍີຕິ. ຕາຍາຕິ ອຍໍ ຕ-ສທ຺ໂທ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ໂຫຕິ.

ປຸຣິມຄາຖາຍ ຈ ປຘານຠາເວນ ປຎ຺ຎາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ, ຕພ຺ພິເສສນຠາເວນ ກຣຸຓາ. ສາ ຫິ ຕສ຺ສາ ນິທສ຺ສນຠູຕາ ອປ຺ປຘານາ ຕໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ວິນິວຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕາຍາ’’ຕິ ປຏິນິທ຺ເທສໍ ນາຣຫຕິ. ຍາ ຈ ປຘານຠູຕາ ປຎ຺ຎາ, ສາ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານໍ, ນ ສມຸສ຺ສາຫິນີຕິ ຕສ຺ສາ ຈ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ນ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ? ປຎ຺ຎາຍ ຕາວ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ນ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສຸວຸຕ຺ຕເມຕໍ, ກຣຸຓາຍ ປນ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ໂນ ນ ຍຸຕ຺ໂຕ ‘‘ທຍາຍ ຕາຍາ’’ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ ສມານາຘິກຣຓຠາວໂຕ. ສມານາຘິກຣຓານຎ຺ຫິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘາທີນໍ ວິຍ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາໂວ ໂຫຕິ. ຣູປ-ສທ຺ໂທ ຫິ ອຎ຺ຎກ຺ຂນ຺ຘນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ວິເສສນໍ ໂຫຕິ, ຂນ຺ຘ-ສທ຺ໂທ ຈ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພຄເຫຕພ຺ພສາຘາຣຓວຈນຠາວໂຕ ວິເສສິຕພ຺ໂພ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ທຍາຍ ຕາຍາ’’ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ ເອກວິຠຕ຺ຕິຍຸຕ຺ຕານໍ ສມານາຘິກຣຓຠາວໂຕ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາໂວ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ທຍາ ສມຸສ຺ສາຫິນີຕິ ປຘານາ, ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພຄເຫຕພ຺ພສາຘາຣຓວຈນຎ຺ຈິທໍ. ຕສ຺ມາ ‘‘ທຍາຍາ’’ຕິ ວິເສສິຕພ຺ພວຈນເມຕໍ, ຕສ຺ສ ຈ ຍຖາ ວິເສສນໍ ໂຫຕິ ‘‘ຕາຍາ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ, ຕຖາ ຕສ຺ສ ປຏິນິທ຺ເທສຠາໂວ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ນ ຫິ ປຎ຺ຎາປຏິນິທ຺ເທສຠາເວ ທຍາວິເສສນໍ ຕ-ສທ຺ໂທ ໂຫຕິ, ກຣຸຓາປຏິນິທ຺ເທສຠາເວ ຈ ໂຫຕີຕິ. ປຘານຎ຺ຈ ປຎ຺ຎໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ‘‘ທຍາຍາ’’ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ພຊ຺ຌມາໂນ ‘‘ຕາຍາ’’ຕິ ອຍໍ ຕ-ສທ຺ໂທ ອປ຺ປຘານາຍ ກຣຸຓາຍ ປຏິນິທ຺ເທໂສ ຠວິຕຸມຣຫຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຍາຍ ທຍາຍ ສມຸສ຺ສາຫິໂຕ, ນ ສາ ຍາ ກາຈິ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປນ ນິທສ຺ສນຠູຕາ ມຫາກຣຸຓາ, ຕາຍ ສມຸສ຺ສາຫິໂຕຕິ.

ກຖໍ ປນ ກຣຸຓາ ‘‘ທຍາ’’ຕິ ຎາຕພ຺ພາ, ນນຸ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຍາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘) ‘‘ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕໍ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ທຍາ ເມຕ຺ຕາຕິ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນ ກຣຸຓາຕິ? ຍທິ ເອວໍ ‘‘ອທຍາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ນິກ຺ກຣຸຓຕໍ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຍາ ເມຕ຺ຕາຕິ ຈ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ທຍາ-ສທ຺ໂທ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາຍວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ທຍາ-ສທ຺ໂທ ຫິ ອນຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ ອນ຺ໂຕນີຕໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມາໂນ ເມຕ຺ຕາຍ ຈ ກຣຸຓາຍ ຈ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ໂນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ອຏ຺ຐກຖານໍ ອວິໂຣໂຘ ໂຫຕີຕິ. ກຣຸຓາ ຈ ເທສນາຍ ນິທານຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ເມຕ຺ຕາ ‘‘ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຫິ ຕໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ ວິຫາສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑ ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑) ເອວມາທີສຸ, ຕສ຺ມາ ອິຘ ກຣຸຓາວ ທຍາວຈເນນ ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ຫິ ສມຸສ຺ສາຫິນີ, ນ ເມຕ຺ຕາ, ເມຕ຺ຕາ ປນ ປຎ຺ຎາຄຕິກປວຕ຺ຕິນີ ໂຫຕີຕິ.

‘‘ສຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ກສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ‘‘ຕາຍາ’’ຕິ ເອເຕນ ວຈເນນ ສຕ຺ຕວິສຍາ ກຣຸຓາ ຄຫິຕາຕິ? ໂນ ນ ຄຫິຕາ, ປຸຣິມຄາຖາຍ ປນ ‘‘ສຕ຺ເຕສຸ ກຣຸຓາ ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕິຕ຺ຖາ’’ຕິ ສປ຺ປເທສສຕ຺ຕວິສຍາ ນິປ຺ປເທສສຕ຺ຕວິສຍາ ຈ ສພ຺ພາ ວຸຕ຺ຕາ, ອິຘ ປນ ນິປ຺ປເທສສຕ຺ຕວິສຍຕໍ ຄເຫຕຸໍ ‘‘ສຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ນິປ຺ປເທສສຕ຺ຕວິສຍຠູຕາ ທສ຺ສິຕາ. ເຕນ ສພ຺ພສຕ຺ຕວິສຍາຍ ກຣຸຓາຍ ສມຸສ຺ສາຫິໂຕ ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄໍ ເທວານໍ ສມ຺ປວຕ຺ຕຍິ, ນ ເທວວິສຍາຍ ເອວ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພສຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖໍ ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄໍ ເທວານໍ ສມ຺ປວຕ຺ຕຍິ, ນ ເທວານໍເຍວ ອຕ຺ຖາຍາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕວ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ສຕ຺ເຕສູ’’ຕິ ອິທໍ ນ ທຍາຍ ອາລມ຺ພນນິທສ຺ສນໍ, ສມຸສ຺ສາຫນວິສໂຍ ປນ ເອເຕນ ທສ຺ສິໂຕ. ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄປ຺ປວຕ຺ຕນຕ຺ຖຎ຺ຫິ ຠຄວາ ກຣຸຓາຍ ນ ເທເວສຸເຍວ ສມຸສ຺ສາຫິໂຕ, ສພ຺ພໂພຘເນຍ຺ເຍສຸ ປນ ສຕ຺ເຕສຸ ສມຸສ຺ສາຫິໂຕ ສພ຺ເພສໍ ອຕ຺ຖາຍ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ສຕ຺ເຕສຸ ສມຸສ຺ສາຫິຕມານໂສຕິ ສຕ຺ເຕສຸ ວິສຍຠູເຕສຸ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕສຸ ວາ ສມຸສ຺ສາຫິຕມານໂສ ອຸຍ຺ໂຍຊິຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເອວໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣນິທານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ພາຫິຣນິທານໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປາຏິຫີຣາວສານມ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ຠຄວຕາ ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ໂຄ ປວຕ຺ຕິໂຕ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປາຏິຫີຣາວສານມ຺ຫິ ວສນ຺ໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອວສານມ຺ຫິ ວສນ຺ໂຕ ຕິທສາລເຍ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຍສ຺ສາວສານມ຺ຫິ ຕິທສາລເຍ ວສິ, ຕໍ ກຓ຺ຑມ຺ພມູເລ ກຕໍ ຍມກປາຏິຫາຣິຍໍ ອິຘ ‘‘ປາຏິຫີຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ໂພຘິມູລາທີສຸ ກຕໍ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ນາປິ ອາເທສນານຸສາສນິໂຍຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ປາກຏຕ຺ຕາ ຈ ອາສນ຺ນຕ຺ຕາ ຈ ຕເທວ ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປາຏິຫາຣິຍປທສ຺ສ ວຈນຕ຺ຖໍ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ນິທານວຓ຺ຓນາ) ‘‘ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ ຣາຄາທິກິເລສາປນຍນໂຕ ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຠຄວໂຕ ປນ ປຏິປກ຺ຂາ ຣາຄາທໂຍ ນ ສນ຺ຕິ ເຍ ຫຣິຕພ຺ພາ. ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ຫິ ວິຄຕຸປກ຺ກິເລເສ ອຏ຺ຐງ຺ຄຄຸຓສມນ຺ນາຄເຕ ຈິຕ຺ເຕ ຫຕປຏິປກ຺ເຂ ອິທ຺ຘິວິຘໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣນ ຈ ນ ສກ຺ກາ ອິຘ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ. ສເຈ ປນ ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍຄຕາ ຈ ກິເລສາ ປຏິປກ຺ຂາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ‘‘ປາຏິຫາຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ. ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ຈ ສາສນສ຺ສ ຈ ປຏິປກ຺ຂາ ຕິຕ຺ຖິຍາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ເຕ ຫິ ທິຏ຺ຐິຫຣຓວເສນ ທິຏ຺ຐິປ຺ປກາສເນ ອສມຕ຺ຖຠາເວນ ຈ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີຫິ ຫຣິຕາ ອປນີຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ອຖ ວາ ປຏີຕິ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ‘‘ປຈ຺ຉາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ໂພເຘຕິ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ປຏິປວິຏ຺ຐມ຺ຫິ, ອຎ຺ໂຎ ອາຄຎ຺ຉິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໙໘໕; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນວຄ຺ຄ, ວຕ຺ຖຸຄາຖາ ໔) ວິຍ, ຕສ຺ມາ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ ວິຄຕຸປກ຺ກິເລເສ ຈ ກຕກິຈ຺ເຈນ ປຈ຺ຉາ ຫຣິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຏິຫາຣິຍໍ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ອຸປກ຺ກິເລເສສຸ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານມຄ຺ເຄຫິ ຫຣິເຕສຸ ປຈ຺ຉາ ຫຣຓໍ ປຏິຫາຣິຍໍ, ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິໂຍ ຈ ວິຄຕຸປກ຺ກິເລເສນ ກຕກິຈ຺ເຈນ ຈ ສຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖໍ ປຸນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພາ, ຫຣິເຕສຸ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກ຺ກິເລເສສຸ ປຣສຕ຺ຕານໍ ອຸປກ຺ກິເລສຫຣຓານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຏິຫາຣິຍານິ ຠວນ຺ຕິ, ປຏິຫາຣິຍເມວ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ປຏິຫາຣິເຍ ວາ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິສມຸທາເຍ ຠວໍ ເອເກກໍ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຏິຫາຣິຍໍ ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ມຄ຺ໂຄ ຈ ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ, ຕຕ຺ຖ ຊາຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ນິມິຕ຺ຕຠູເຕ, ຕໂຕ ວາ ອາຄຕນ຺ຕິ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ປາຏິຫາຣິຍເມວ ອິຘ ‘‘ປາຏິຫີຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວສານມ຺ຫິ ວສນ຺ໂຕຕິ ເອເຕຫິ ກາລໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ປາຏິຫີຣກຣຓາວສາເນນ ຫິ ຕິທສາລຍວາເສນ ຈ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄປ຺ປວຕ຺ຕນສ຺ສ ກາໂລຕິ. ຕິທສາລເຍຕິ ເທສໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ໂສ ຫິ ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄປ຺ປວຕ຺ຕນສ຺ສ ເທໂສ ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ເຕນ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາຕິ.

໓. ຕຕ຺ຖາປິ ເທສວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕກມູລມ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຸຄນ຺ຘເຣຕິ ສີຕປພ຺ພເຕສ຺ເວໂກ ທ຺ເວຈຕ຺ຕາລີສໂຍຊນສຫສ຺ສຸພ຺ເພໂຘ, ອາທິຈ຺ໂຈ ຈ ຕທຸພ຺ເພຘມຄ຺ຄຈາຣີ, ໂສ ສຕິ ສມ຺ຠເວ ຍຖາ ຍຸຄນ຺ຘເຣ ໂສເຠຍ຺ຍ, ເອວໍ ໂສຠມາໂນ ນິສິນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໔-໕. ອິທານິ ປຸຄ຺ຄເລ ຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫເກ ອປທິສນ຺ໂຕ ‘‘ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ສພ຺ພໂສຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ອາຄມ຺ມ ສພ຺ເພຫິ ທິສາຠາເຄຫິ, ສນ຺ນິເວສວເສນ ວາ ສມນ຺ຕໂຕ ສນ຺ນິວິຏ຺ເຐຫິ ທສຫິ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສຫີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ນ ສພ຺ພໂສ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສຫິ ທສຫິ ທສຫີຕິ. ເອວໍ ສຕິ ຈຕ຺ຕາລີສຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສຫິ ອຘິເກຫິ ວາ ອາຄມນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ, ນ ເຈຕໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ. ສມນ຺ຕໂຕ ສນ຺ນິສິນ຺ເນນາຕິ ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ສມໍ, ສມ຺ມາ ວາ ນິສິນ຺ເນນ ສນ຺ນິສິນ຺ເນນ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອພ຺ຍາພາເຘຕ຺ວາ ຠຄວຕິ ຄາຣວໍ ກຕ຺ວາ ໂສຕໍ ໂອທຫິຕ຺ວາ ນິສຊ຺ຊໂທເສ ວຊ຺ຊິຕພ຺ເພ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ນິສິນ຺ເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມາຕຣໍ ປມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ສນ຺ນິສິນ຺ເນນ ເທວານໍ ຄເຓນ ປຣິວາຣິໂຕຕິ ວາ, ມາຕຣໍ ປມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄໍ ສມ຺ປວຕ຺ຕຍີຕິ ວາ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ.

ອິທານິ ເທສນາຍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕສ຺ສາ ປຎ຺ຎາຍ ເຕຊສາ’’ຕິ ອາຫ. ຍາ ສາ ອາທິມ຺ຫິ ກຣຸຓາຍ ອຸປມິຕາ ສພ຺ພເຎຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ ຍຖາສຠາວຊານນສມຕ຺ຖາ, ເຕສໍ ເທເສຕພ຺ພປ຺ປກາຣຊານນສມຕ຺ຖາ, ໂພເຘຕພ຺ພປຸຄ຺ຄລານໍ ອາສຍາຘິມຸຕ຺ຕິຍາທິວິຠາວນສມຕ຺ຖາ ຈ ປຎ຺ຎາ, ຕສ຺ສາ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕພລໂຍຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ ອຠິຘມ຺ມກຖາຍ ສມຸຏ຺ຐານຠາເວ ສມຕ຺ຖໍ, ນາຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປນ຺ໂຕ ອຠິຘມ຺ມກຖາຍ ອສາຘາຣຓຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ມຄ຺ໂຄຕິ ອຸປາໂຍ. ຂນ຺ຘາຍຕນາທີນໍ ກຸສລາທີນຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ອວໂພຘສ຺ສ, ສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວຘສ຺ເສວ ວາ ອຸປາຍຠາວໂຕ ‘‘ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ປພນ຺ໂຘ ວາ ‘‘ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ຫິ ທີຆຕ຺ຕາ ມຄ຺ໂຄ ວິຍາຕິ ມຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ມາ ອຠິຘມ຺ມກຖາປພນ຺ໂຘ ‘‘ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເທວານໍ ຄເຓນ ປຣິວາຣິໂຕຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ເທວານນ຺ຕິ ວຈນໍ ເຕສໍ ຄຫຓສມຕ຺ຖຕໍ ທີເປຕິ. ນ ຫິ ອສມຕ຺ຖານໍ ຠຄວາ ເທເສຕີຕິ.

໖. ເອວໍ ກຣຸຓາປຎ຺ຎາມຸເຂຫິ ຄຸເຓຫິ ຠຄວໂຕ ອຠິຘມ຺ມກຖາມຄ຺ຄປ຺ປວຕ຺ຕເນນ ຈ ຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຣມປຓາມາຣຫຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຘິປ຺ເປຕໍ ປຓາມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ສ ປາເທ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຠຄວໂຕ ໂຖມເນເນວ ຈ ຘມ຺ມສ຺ສ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາ ສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ ຕປ຺ປຠວສ຺ສ ອນຎ຺ຎຖາຠາວໂຕ, ຕສ຺ມາ ປຓາມາຣຫໍ ຕຎ຺ຈ ຣຕນທ຺ວຍໍ ປຓມນ຺ໂຕ ‘‘ສທ຺ຘມ຺ມຎ຺ຈສ຺ສ…ເປ… ຈຎ຺ຊລິ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ໂຘ ‘‘ສເທວເກ ໂລເກ ຕຖາຄໂຕ ວນ຺ທນີໂຍ’’ຕິ, ສງ຺ໂຆ ຈ ‘‘ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ…ເປ… ອຎ຺ຊລິກຣຓີໂຍ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໑໐) ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕສ຺ສ ປາເທ ນມສ຺ສິຕ຺ວາ, ກຕ຺ວາ ສງ຺ຆສ຺ສ ຈຎ຺ຊລິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ໂມ ປນ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທິຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕ ຕຖານຸສ຺ສຣເຓນ ປູເຊຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ ‘‘ຕເມວ ຘມ຺ມໍ ສກ຺ກຕ຺ວາ ຄຣຸໍກຕ຺ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໓; ອ. ນິ. ໔.໒໑) ວຈນໂຕ, ກາຍວາຈາຈິຕ຺ເຕຫິ ສພ຺ພຖາ ປູເຊຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສທ຺ຘມ຺ມຎ຺ຈສ຺ສ ປູເຊຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສິຣີມໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ສິຣີຕິ ປຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ປຸຎ຺ຎນິພ຺ພຕ຺ຕາ ສຣີຣໂສຠຄ຺ຄາທິສມ຺ປຕ຺ຕິ ກຕປຸຎ຺ເຎ ນິສ຺ສຍຕິ, ກຕປຸຎ຺ເຎຫິ ວາ ນິສ຺ສີຍຕີຕິ ‘‘ສິຣີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ສາ ຈ ອຕິສຍວຕີ ຠຄວໂຕ ອຕ຺ຖີຕິ ສິຣີມາ, ຠຄວາ, ຕສ຺ສ ສິຣີມໂຕ.

໗. ນິປຈ຺ຈກາຣສ຺ສາຕິ ປຓາມກິຣິຍາຍ. ອານຸຠາເວນາຕິ ພເລນ. ໂສເສຕ຺ວາຕິ ສຸກ຺ຂາເປຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣຘາເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອນ຺ຕຣາເຍຕິ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນສ຺ສ ອຸປຆາຕເກ. ອເສສໂຕຕິ ນິສ຺ເສເສ ສກເລ.

໘. ອິທານິ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຖຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໍ ທີເປຕຸໍ ‘‘ວິສຸທ຺ຘາຈາຣສີເລນາ’’ຕິອາທິນາ ອຠິຍາຈນໍ ທສ຺ເສຕິ. ຖຸລ຺ລຈ຺ຈຍາທິວິສຸທ຺ຘິຍາ ວິສຸທ຺ຘາຈາໂຣ, ປາຣາຊິກສງ຺ຆາທິເສສວິສຸທ຺ຘິຍາ ວິສຸທ຺ຘສີໂລ. ຈາຣິຕ຺ຕວາຣິຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິຍາ ວາ ວິສຸທ຺ຘາຈາຣສີໂລ, ເຕນ. ສກ຺ກຈ຺ຈນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ. ອຠິຍາຈິໂຕຕິ ອຠິມຸຂໍ ຍາຈິໂຕ. ເຕນ ອນາທຣິຍໍ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສເນ ກາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ ທສ຺ເສຕິ.

໙. ອິທານິ ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສຕຸກາໂມ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໍ ເທວເທໂວ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ອຠິຘມ຺ມໍ. ເທວເທໂວຕິ ວິສຸທ຺ຘິສມ຺ມຸຕິອຸປປຕ຺ຕິເທວານໍ ເທໂວ. ໂລເກ ຫິ ເຍ ‘‘ສຣຓໍ ປຣາຍຓ’’ນ຺ຕິ ຄນ຺ຕພ຺ພາ ຄຕິຠູຕາ, ເຕ ‘‘ເທວາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຠຄວາ ຈ ສພ຺ພເທວານໍ ຄຕິຠູໂຕຕິ. ນຍໂຕຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ. ສມາຈິກ຺ຂີຕິ ສມ຺ມາ ອາຈິກ຺ຂິ ຍຖາ ເຖໂຣ ພຸຊ຺ຌຕິ. ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕ ວິເນຕີຕິ ວິນາຍໂກ, ນາຍກວິຣຫິໂຕ ວາ, ສຍມ຺ຠູຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໐-໑໒. ຍຎ຺ຈາຕິ ຍຎ຺ຈ ອຠິຘມ຺ມໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຍິຣຸທາຫາສີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຍິຣຸທາຫາສີຕິ ກເຖສິ. ອິຕີຕິ ອິມິນາ ອນຸກ຺ກເມນ. ‘‘ໂຍ ຘາຣິໂຕ’’ຕິ ຍນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ ຍໍ-ສທ຺ໂທ ຘາຣິໂຕຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕນ ສມ຺ພຊ຺ຌມາໂນ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວເສນ ປຣິຓມຕິ, ຕສ຺ມາ ໂຍ ຘາຣິໂຕ, ໂຍ ຈ ສງ຺ຄີໂຕ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີຕິ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ເວເທນ ປຎ຺ຎາຍ ອີຫຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເວເທໂຫ, ເຕນ ມຸນິນາ. ອຠິຓ຺ຫໂສຕິ ພຫຸໂສ. ອຠິຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ເອຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອເຕນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິທານິ ໂຍ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນສ຺ສ ນິສ຺ສໂຍ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາທິໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອາທິໂຕຕິ ອາທິມ຺ຫິ ປຐມສງ຺ຄີຕິຍໍ.

໑໓. ຍາ ອຏ຺ຐກຖາ ສງ຺ຄີຕາ, ກສ຺ສ ປນ ສາ ອຏ຺ຐກຖາຕິ? ອຎ຺ຎສ຺ສ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວາ ‘‘ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຘິກາຣວເສນ ‘‘ຕສ຺ສ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ສງ຺ຄີຕາຕິ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ‘‘ອຍໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ, ອຍໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ, ປຈ຺ຉາປິ ຈ ທຸຕິຍຕຕິຍສງ຺ຄີຕີສຸ ອນຸສງ຺ຄີຕາ.

໑໔-໑໖. ອຠິສງ຺ຂຕາຕິ ຣຈິຕາ. ຕໂຕຕິ ອຏ຺ຐກຖາໂຕ. ຕນ຺ຕິນຍານຸຄນ຺ຕິ ຕນ຺ຕິຄຕິໍ ອນຸຄຕໍ. ຠາສນ຺ຕິ ມາຄຘຠາສໍ. ນິກາຍນ຺ຕຣລທ຺ຘີຫີຕິ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ອນຸປ຺ປເວສິຕາຫິ. ອສມ຺ມິສ຺ສນ຺ຕິ ອໂວກິຓ຺ຓໍ. ອນາກຸລນ຺ຕິ ສນິກາເຍປິ ອນາວິລໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ. ອສມ຺ມິສ຺ໂສ ອນາກຸໂລ ຈ ໂຍ ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ, ຕໍ ທີປຍນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີຕິ. ເອເຕນ ຕິປິຏກຈູຬນາຄຕ຺ເຖຣາທີຫິ ວຸຕ຺ໂຕ ເຖຣວາໂທປິ ສງ຺ຄຫິໂຕ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິຠາສໍ ອປເນຕ຺ວາ ມາຄຘຠາສຎ຺ຈ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ປກາສິຍມາໂນ ໂຍ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ອສມ຺ມິສ຺ໂສ ອນາກຸໂລເຍວ ຈ ໂຫຕິ ມຫາວິຫາຣວາສີນຎ຺ຈ ວິນິຈ຺ຉຍຠູໂຕ, ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ‘‘ເອໂສ ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ’’ຕິ ທີປຍນ຺ໂຕ ປກາສຍິສ຺ສາມິ. ຕປ຺ປກາສເນເນວ ຫິ ໂສ ຕຖາ ທີປິໂຕ ໂຫຕີຕິ.

໑໗. ໂຕສຍນ຺ໂຕ ວິຈກ຺ຂເຓຕິ ວິຈກ຺ຂເຓ ໂຕສຍນ຺ໂຕ ຄເຫຕພ຺ພໍ ຄເຫຕ຺ວານາຕິ ເອວໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ‘‘ຄເຫຕພ຺ພຏ຺ຐາເນເຍວ ຄຫິຕໍ ສຸຏ຺ຐຸ ກຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ໂຕສຍນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ສຕິ ຄເຫຕພ຺ພຄ຺ຄຫເຓເນວ ໂຕສນໍ ກຕໍ, ນ ອຎ຺ເຎນ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສເນນາຕິ ເອຕໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ໂຕສຍນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີຕິ ເອວໍ ປນ ໂຍຊນາຍ ສຕິ ຄເຫຕພ຺ພຄ຺ຄຫຓໍ ອຎ຺ຎຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນໍ ໂຫຕີຕິ ສພ຺ເພນ ເຕນ ໂຕສນໍ ກຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ໂຕສຍນ຺ໂຕ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີຕິ ຍຸຕ຺ຕຣູປາ.

໑໘-໒໐. ອິທານິ ຍໍ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນໍ ກຕ຺ຕຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ມຫຕ຺ຕໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານານີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຓ຺ຓນາ ນາມ ວິວຣິຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ວຈນໍ. ອິຕີຕິ ‘‘ອປເນຕ຺ວາ ຕໂຕ ຠາສ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິນາ ຍຖາທສ຺ສິຕປ຺ປກາເຣນ. ອິຕິ ໂສຕູນໍ ອຸສ຺ສາຫຸປ຺ປາທນສ຺ສ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຠິຘມ຺ມກຖນ຺ຕິ ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖໍ. ນິສາເມຖາຕິ ສຸຓາຖ. ອິທານິ ອວສ຺ສໍ ອຍໍ ໂສຕພ຺ພາເຍວາຕິ ທຬ຺ຫໍ ອຸສ຺ສາເຫນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ທຸລ຺ລຠາ ຫິ ອຍໍ ກຖາ’’ຕິ.

ວີສຕິຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ

ອຏ຺ຐສາລິນິໍ ຕາວ ວຓ຺ເຓນ຺ເຕຫິ ອາຈຣິເຍຫິ ຕສ຺ສາ ສນ຺ນິເວໂສ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ວຈນຕ຺ໂຖ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ສນ຺ນິເວໂສ ຈ ປາຬິຍາ;

ສາຄເຣຫິ ຕຖາ ຈິນ຺ຕາ, ເທສນາຫິ ຄມ຺ຠີຣຕາ.

‘‘ເທສນາຍ ສຣີຣສ຺ສ, ປວຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓໍ ຕຖາ;

ເຖຣສ຺ສ ວາຈນາມຄ຺ຄ-ຕປ຺ປຠາວິຕຕາປິ ຈ.

‘‘ປຏິເວຘາ ຕຖາ ພຸທ຺ຘ-ວຈນາທີຫິ ອາທິໂຕ;

ອາຠິຘມ຺ມິກຠາວສ຺ສ, ສາຘນໍ ສພ຺ພທສ຺ສິໂນ.

‘‘ວິນເຍນາຖ ໂຄສິງ຺ຄ-ສຸຕ຺ເຕນ ຈ ມເຫສິນາ;

ຠາສິຕຕ຺ຕສ຺ສ ສໍສິທ຺ຘິ, ນິທາເນນ ຈ ທີປິຕາ.

‘‘ປກາເສຕ຺ວາ ອິມໍ ສພ຺ພໍ, ປຏິຎ຺ຎາຕກຖາ ກຕາ;

ອຏ຺ຐສາລິນິຍາ ເອຕໍ, ສນ຺ນິເວສໍ ວິຠາວເຍ’’ຕິ.

ວຈນຕ຺ຖວິຊານເນນ ວິທິຕາຠິຘມ຺ມສາມຎ຺ຎຕ຺ຖສ຺ສ ອຠິຘມ຺ມກຖາ ວຸຈ຺ຈມານາ ໂສເຠຍ຺ຍາຕິ ອຠິຘມ຺ມປຣິຊານນເມວ ອາທິມ຺ຫິ ຍຸຕ຺ຕຣູປນ຺ຕິ ຕທຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ເກນຏ຺ເຐນ ອຠິຘມ຺ໂມ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຍທິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມິໍ. ‘‘ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ, ໂສ ອຠິຘມ຺ໂມ ເກນຏ຺ເຐນ ອຠິຘມ຺ໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖາຕິ ວາ ‘‘ອຠິຘມ຺ມກຖ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວຈເນ ໂຍ ອຠິຘມ຺ໂມ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ເກນຏ຺ເຐນ ອຠິຘມ຺ໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມາຕິເຣກຘມ຺ມວິເສສຏ຺ເຐນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ໂມ ອຕິເຣໂກ ຘມ຺ມາຕິເຣໂກ, ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຘິກາ ປາຬີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ໂມ ວິເສໂສ ຘມ຺ມວິເສໂສ ຘມ຺ມາຕິສໂຍ, ວິຈິຕ຺ຕາ ປາຬີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຘມ຺ມາຕິເຣກຘມ຺ມວິເສສາ ເອວ ອຕ຺ໂຖ ຘມ຺ມາຕິເຣກຘມ຺ມວິເສສຏ຺ໂຐ. ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ອຕ຺ຖານໍ ອຠິຘມ຺ມສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຠາເວນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ເອກວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ‘‘ອຠິກ຺ກມນ຺ຕິ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຕິເຣກວິເສສຏ຺ຐທີປໂກ ອຠິສທ຺ໂທ, ຕສ຺ມາ ອຍມ຺ປິ ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມາຕິເຣກຘມ຺ມວິເສສຏ຺ເຐນ ‘‘ອຠິຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ‘‘ອຠິກ຺ກມນ຺ຕິ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຘາຕຸສທ຺ທສ຺ສ ປຸຣໂຕ ປຍຸຊ຺ຊມາໂນ ອຠິສທ຺ໂທ ກິຣິຍາຍ ອຕິເຣກວິເສສຠາວທີປໂກ ໂຫຕີຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ອຸປສຄ຺ຄຠາວໂຕ, ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ປນ ນ ຘາຕຸສທ຺ໂທຕິ ເອຕສ຺ມາ ປຸຣໂຕ ອຠິສທ຺ໂທ ປໂຍຄເມວ ນາຣຫຕິ. ອຖາປິ ປຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ກິຣິຍາວິເສສກາ ອຸປສຄ຺ຄາ, ນ ຈ ຘມ຺ໂມ ກິຣິຍາຕິ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຕິເຣກວິເສສຠາວທີປນໍ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ໂນ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎສ຺ສປິ ຫິ ອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ອຘາຕຸສທ຺ທາ ປຸຣໂຕ ປຍຸຊ຺ຊມານສ຺ສ ອກິຣິຍາຍປິ ອຕິເຣກວິເສສຠາວທີປກສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ອຕິຉຕ຺ຕາທິອຸທາຫຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຍຖາ’’ຕິອາທິ. ເອວເມວາຕິ ຍຖາ ຉຕ຺ຕາຕິເຣກຉຕ຺ຕວິເສສາທິອຕ຺ເຖນ ອຕິຉຕ຺ຕາທໂຍ ໂຫນ຺ຕິ ອຕິສທ຺ທສ຺ສ ອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ອຘາຕຸສທ຺ທສ຺ສປິ ປຸຣໂຕ ປຍຸຊ຺ຊມານສ຺ສ ອກິຣິຍາຍ ຈ ຕພ຺ຠາວທີປກຕ຺ຕາ, ເອວມຍມ຺ປິ ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມາຕິເຣກຘມ຺ມວິເສສຏ຺ເຐນ ‘‘ອຠິຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຠິ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ອຘາຕຸສທ຺ທສ຺ສປິ ປຸຣໂຕ ປຍຸຊ຺ຊມານສ຺ສ ອກິຣິຍາຍ ຈ ຕພ຺ຠາວທີປກຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ເອກເທເສເນວ ວິຠຕ຺ຕາຕິ ‘‘ກຕເມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ? ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ…ເປ… ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ໂຘ. ກຕໂມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ? ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ ອຕີຕາ…ເປ… ສນ຺ຕິເກ ວາ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິເອວມາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໓.໔໘; ວິຠ. ໒) ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສມຕ຺ເຕເນວ ວິຠຕ຺ຕາ, ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ຣູປໍ ອຕີຕ’’ນ຺ຕິເອວມາທິນາ (ວິຠ. ໓) ປຏິນິທ຺ເທສສ຺ສ ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີຍສ຺ສ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉກສ຺ສ ຈ ອຠາວາ ນ ນິປ຺ປເທເສນ. ອຠິຘມ຺ມໍ ປຕ຺ວາ ປນ…ເປ… ນິປ຺ປເທສໂຕວ ວິຠຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ອຍມ຺ປິ ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມາຕິເຣກຘມ຺ມວິເສສຏ຺ເຐນ ‘‘ອຠິຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ນິປ຺ປເທສານໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ນຍານໍ ອຕິເຣກປາຬິຠາວໂຕ ວິເສສປາຬິຠາວໂຕ ຈາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ພາວີສຕິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ເອກໂຕ ອນາຄຕຕ຺ຕາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍວິຠງ຺ເຄ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍໍ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ອຸທ຺ທິຏ຺ຐຘມ຺ມານຎ຺ຈ ກຸສລາທິຠາໂວ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ໂພ, ນ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ ອຸທ຺ເທໂສ ອຕ຺ຖີຕິ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉກໍ ນຕ຺ຖິ. ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ປຎ຺ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ ປາຓາຕິປາຕາ ເວຣມຓີຕິອາທີນິ. ສາ ປນ ເວຣມຓີ ຍທິ ສຠາວກິຈ຺ຈາທິວເສນ ວິຠຊີເຍຍ຺ຍ, ‘‘ອາຣຕິ ວິຣຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີຍເມວ ໂຫຕິ. ອຖາປິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທວເສນ ວິຠຊີເຍຍ຺ຍ, ຕຖາປິ ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີຍເມວ ໂຫຕິ. ອຎ຺ໂຎ ປນ ເວຣມຓີນໍ ວິຠຊິຕພ຺ພປ຺ປກາໂຣ ນຕ຺ຖິ, ເຍນ ປກາເຣນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ຕສ຺ມາ ສິກ຺ຂາປທວິຠງ຺ເຄ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີຍໍ ນຕ຺ຖິ.

ວຈນຕ຺ຖໂຕ ອຠິຘມ຺ເມ ຎາເຕ ປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ຎາເປຕຸໍ ອາຫ ‘‘ປກຣຓປຣິຈ຺ເຉທໂຕ’’ຕິອາທິ. ກຕິປຍາວ ປຎ຺ຫວາຣາ ອວເສສາຕິ ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ເຄ ອນາຄຕາ ຫຸຕ຺ວາ ມຫາຘມ຺ມຫທເຍ ອາຄຕາ ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ຄວຈນວເສນ ອວເສສາ ກຕິປຍາວ ປຎ຺ຫວາຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ‘‘ອປຸພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປມຕ຺ຕິກາວ ຕນ຺ຕິ ອວເສສາຕິ ຘມ຺ມຫທຍວິຠງ຺ເຄ ອນາຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຘມ຺ມຫທເຍ ອາຄຕຕນ຺ຕິໂຕ ຍທິ ປຖວີອາທີນໍ ວິຕ຺ຖາຣກຖາ ມຫາຘາຕຸກຖາ ຣູປກຓ຺ຑຘາຕຸວິຠງ຺ຄາທີສຸ, ອຖ ຘາຕຸກຖາຍ ວິຕ຺ຖາຣກຖາ ຘາຕຸກຖາຍ ອນາຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຘາຕຸກຖາຍ ອາຄຕຕນ຺ຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕິກາວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສາວກຠາສິຕຕ຺ຕາ ຉຑ຺ເຑຖ ນ’’ນ຺ຕິ, ຕໍ ພຸທ຺ຘຠາສິຕຠາວທສ຺ສເນນ ປຏິເສເຘຕຸໍ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຈຕູສຸ ປຎ຺ເຫສູຕິ ‘‘ອຸປລພ຺ຠຕິ ນຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎາຍ ຄຫິຕາຍ ປຏິກ຺ເຂປຄຫຓຕ຺ຖໍ ‘‘ໂຍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐໍ ນິສ຺ສຍໍ ກຕ຺ວາ ອຸປາທາຍ ປວຕ຺ຕາ ທ຺ເວປິ ປຎ຺ຈກາ ເອໂກ ປຎ຺ໂຫ, ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖາ’’ຕິ ສຣີຣໍ ສພ຺ພໍ ວາ ເທສໍ ອຸປາທາຍ ປວຕ຺ຕາ ເອໂກ, ‘‘ສພ຺ພທາ’’ຕິ ກາລມຸປາທາຍ ເອໂກ, ‘‘ສພ຺ເພສູ’’ຕິ ຍທິ ຂນ຺ຘາຍຕນາທໂຍ ຄຫິຕາ, ເຕ ອຸປາທາຍ ປວຕ຺ຕາ, ອຖ ປນ ‘‘ໂຍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສພ຺ພທາ’’ຕິ ເອເຕຫິ ນ ໂກຈິ ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐ ເທໂສ ກາໂລ ວາ ອຄ຺ຄຫິໂຕ ອຕ຺ຖິ, ເຕ ປນ ສາມຎ຺ຎວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ ອນຸໂຍໂຄ ກໂຕ, ນ ເຠທວເສນາຕິ ເຠທວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຕຸໍ ‘‘ສພ຺ເພສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐເທສກາລປ຺ປເທເສ ອຸປາທາຍ ຈ ປວຕ຺ຕາ ເອໂກຕິ ເອເຕສຸ ຈຕູສຸ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ປຎ຺ຈການນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປລພ຺ຠຕິ…ເປ… ມິຈ຺ຉາ’’ຕິ ເອກໍ, ‘‘ປຸຄ຺ຄໂລ ນຸປລພ຺ຠຕິ…ເປ… ມິຈ຺ຉາ’’ຕິ (ກຖາ. ໑໘) ເອກໍ, ‘‘ຕ຺ວໍ ເຈ ປນ ມຎ຺ຎສິ…ເປ… ອິທໍ ເຕ ມິຈ຺ຉາ’’ຕິ (ກຖາ. ໓) ເອກໍ, ‘‘ເອເສ ເຈ ທຸນ຺ນິຄ຺ຄຫິເຕ…ເປ… ອິທໍ ເຕ ມິຈ຺ຉາ’’ຕິ ເອກໍ, ‘‘ນ ເຫວໍ ນິຄ຺ຄເຫຕພ຺ເພ, ເຕນ ຫິ ຍໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫາສິ…ເປ… ສຸກຕາ ປຏິປາທນາ’’ຕິ (ກຖາ. ໑໐) ເອກນ຺ຕິ ເອວໍ ນິຄ຺ຄຫກຣຓໍ, ປຏິກມ຺ມກຣຓໍ, ນິຄ຺ຄຫສ຺ສ ສຸນິຄ຺ຄຫຠາວໍ ອິຈ຺ຉໂຕ ປຏິຎ຺ຎາຐປເນນ ປຏິກມ຺ມເວຐນໍ, ປຏິກມ຺ມສ຺ສ ທຸປ຺ປຏິກມ຺ມຠາວໍ ອິຈ຺ຉໂຕ ຕໍນິທສ຺ສເນນ ນິຄ຺ຄຫສ຺ສ ທຸນ຺ນິຄ຺ຄຫຠາວທສ຺ສເນນ ນິຄ຺ຄຫນິພ຺ເພຐນໍ, ອນິຄ຺ຄຫຠາວາໂຣປນາທິນາ ເຉໂທຕິ ອຍໍ ເອໂກ ປຎ຺ຈໂກ, ໂຍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ອນຸໂລມປຎ຺ຈກປຏິກມ຺ມຈຕຸກ຺ກນິຄ຺ຄຫຈຕຸກ຺ກອຸປນຍນຈຕຸກ຺ກນິຄມນຈຕຸກ຺ກ ນາເມຫິ ສກວາທິປຸພ຺ພປກ຺ເຂ ອນຸໂລມປຈ຺ຈນີກປຎ຺ຈໂກຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ປຣວາທິປຸພ຺ພປກ຺ເຂ ຈ ເອວເມວ ປຈ຺ຈນີຍານຸໂລມປຎ຺ຈໂກຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ທ຺ເວ ປຎ຺ຈກາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ເສສປຎ຺ເຫສຸປີຕິ ອຏ຺ຐ ປຎ຺ຈກາ ອຏ຺ຐມຸຂາ ວາທຍຸຕ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍຸຕ຺ຕີຕິ ອຸປາໂຍ, ວາທສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕິ ວາທຍຸຕ຺ຕິ, ວາທປ຺ປວຕ຺ຕນສ຺ສ ອຸປາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອນຸໂລມປຈ຺ຈນີກປຎ຺ຈເກ ອາທິນິຄ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຈນີຍານຸໂລມປຎ຺ຈເກ ຈ ອາທິນິຄ຺ຄຫເມວ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ມາຕິກໍ ທີເປຕຸໍ ‘‘ສາ ປເນສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ອຕ຺ຕາ ສຕ຺ໂຕ ຊີໂວ. ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ປຎ຺ຎາຍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ລພ຺ຠຕິ. ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຏ຺ເຐນາຕິ ມາຍາມຣີຈິອາທໂຍ ວິຍ ນາຠູຕາກາເຣນ, ອນຸສ຺ສວາທີຫິ ຄເຫຕພ຺ພາ ວິຍ ນ ອນຸຕ຺ຕມຕ຺ຖຠາເວນ, ອຖ ໂຂ ຠູເຕນ ອຸຕ຺ຕມຕ຺ຖຠາເວນ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອິຕໂຣ ຕາທິສໍ ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ປຏິຊານາຕິ. ປຸນ ໂຍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຏ຺ເຐນ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ໂສ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຏ຺ຐໂຕ ອຎ຺ໂຎ ຕທາຘາໂຣ, ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ວາ ເຕຫິ, ເຕສໍ ວາ ອາຘາຣຠູໂຕ, ອນຎ຺ໂຎ ວາ ຕໂຕ ຣຸປ຺ປນາທິສຠາວໂຕ ສປ຺ປຈ຺ຈຍາທິສຠາວໂຕ ວາ ອຸປລພ຺ຠມາໂນ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອນຸຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ໂຍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐ…ເປ… ປຣມຏ຺ເຐນາ’’ຕິ. ອິຕໂຣ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຣູປາທີຫິ ອຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ອນຎ຺ຎຕ຺ຕຎ຺ຈ ອນິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ນ ເຫວ’’ນ຺ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ປຸນ ສກວາທີ ປຏິຎ຺ຎາຍ ເອກຕ຺ຕາປນ຺ນໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ ປຏິກ຺ຂິປຕີຕິ ກຕ຺ວາ ນິຄ຺ຄຫໍ ອາໂຣເປນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອາຊານາຫິ ນິຄ຺ຄຫ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ປຸຄ຺ຄໂລ ນຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ສກວາທີ ປຸຄ຺ຄລທິຏ຺ຐິໍ ປຏິເສເຘນ຺ໂຕ ‘‘ອາມນ຺ຕາ’’ຕິ ປຏິຊານາຕິ. ປຸນ ອິຕໂຣ ໂຍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ເຐນ ນຸປລພ຺ຠຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ, ໂສ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຏ຺ຐໂຕ ອຎ຺ໂຎ ວາ ອນຎ຺ໂຎ ວາ ນຸປລພ຺ຠຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ປກາຣສ຺ສ ອຠາວາຕິ ອນຸຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ໂຍ ສຈ຺ຈິກຏ຺ໂຐ…ເປ… ປຣມຏ຺ເຐນາ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ປຸຄ຺ຄໂລ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ນຸປລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຕ຺ຕານຎ຺ຎຕ຺ຕານຸໂຍໂຄ ອນນຸໂຍໂຄ ປຸຄ຺ຄລລທ຺ຘິໍ ປຏິເສເຘນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຊ຺ຊນໂຕຕິ ‘‘ນ ເຫວ’’ນ຺ຕິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ອິຕໂຣ ປຏິຎ຺ຎາຍ ອາປຊ຺ຊນເລສເມວ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ອວິປຣີຕໍ ອຕ຺ຖໍ ອສມ຺ພຸຊ຺ຌນ຺ໂຕເຍວ ນິຄ຺ຄຫໍ ອາໂຣເປຕິ ‘‘ອາຊານາຫິ ນິຄ຺ຄຫ’’ນ຺ຕິ.

ອິຕີຕິ ຍໍ ທິສ຺ວາ ມາຕິກາ ຐປິຕາ, ເອວໍ ເທສິຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາ ກິນ຺ຕິ ເຍນ ປກາເຣນ ພຸທ຺ຘຠາສິຕໍ ນາມ ຊາຕໍ, ຕໍ ນິທສ຺ສນໍ ກິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໂຕນິທານນ຺ຕິ ຍໍກາຣຓາ ຉອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍຕນາທິນິທານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປປຎ຺ຈສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕິ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິປປຎ຺ຈສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາໂກຏ຺ຐາສາ. ສມຸທາຈຣນ຺ຕີຕິ ອຊ຺ຌາຈຣນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ເຈຕິ ເອເຕສຸ ອາຍຕນາທີສຸ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐີຫິ ອຠິນນ຺ທິຕພ຺ພໍ ອຠິວທິຕພ຺ພໍ ອຊ຺ໂຌສິຕພ຺ພຎ຺ຈ ນຕ຺ຖິ ເຈ. ນນຸ ນຕ຺ຖິເຍວ, ກສ຺ມາ ‘‘ນຕ຺ຖິ ເຈ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ສຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ອປ຺ປຫີນາຠິນນ຺ທນາຠິວທນຊ຺ໂຌສານານໍ ປນ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ອຠິນນ຺ທິຕພ຺ພາທິປ຺ປກາຣານິ ອາຍຕນາທີນິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເຕສໍ ນ ສກ຺ກາ ‘‘ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ, ປຫີນາຠິນນ຺ທນາທີນໍ ປນ ສພ຺ພຖາ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ເຈ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເສວນ຺ໂຕຕິ ອຠິນນ຺ທນາທີນໍ ນຕ຺ຖິຠາວກໂຣ ມຄ຺ໂຄ ຕປ຺ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຠູຕໍ ຜລໍ ວາ ຣາຄານຸສຍາທີນໍ ອນ຺ໂຕ ອວສານໍ, ອປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຊານໍ ຊານາຕີຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ພໍ ຊານາຕິ. ນ ຫິ ປເທສຎາຓວາ ຊານິຕພ຺ພໍ ສພ຺ພໍ ຊານາຕີຕິ. ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕີຕິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸຘມ຺ມຈກ຺ຂຸພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸສງ຺ຂາເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຈກ຺ຂູຫິ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ປສ຺ສຕິ. ອຖ ວາ ຊານໍ ຊານາຕີຕິ ຍຖາ ອຎ຺ເຎ ສວິປລ຺ລາສາ ກາມຣູປປຣິຎ຺ຎາວາທິໂນ ຊານນ຺ຕາປິ ວິປລ຺ລາສວເສນ ຊານນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຠຄວາ, ຠຄວາ ປນ ປຫີນວິປລ຺ລາສຕ຺ຕາ ຊານນ຺ໂຕ ຊານາຕິເຍວ, ທິຏ຺ຐິທສ຺ສນສ຺ສ ຈ ອຠາວາ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ປສ຺ສຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈກ຺ຂຸຠູໂຕຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸມຍຕ຺ຕາ ສຕ຺ເຕສຸ ຈ ຕທຸປ຺ປາທນໂຕ ໂລກສ຺ສ ຈກ຺ຂຸຠູໂຕ. ຎາຓຠູໂຕຕິ ເອຕສ຺ສ ຈ ເອວເມວ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຘມ຺ມາ ໂພຘິປກ຺ຂິຍາ. ພ຺ຣຫ຺ມາ ມຄ຺ໂຄ, ເຕຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ໂລກສ຺ສ ຈ ຕທຸປ຺ປາທນໂຕ ຕພ຺ຠູໂຕ. ວຕ຺ຕາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມ ວທຕີຕິ ວຕ຺ຕາ. ປວຕ຺ຕາຕິ ຈິຣໍ ສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວຘໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ວທຕີຕິ ປວຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິນ຺ເນຕາຕິ ອຕ຺ຖໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕາ, ປຣມຕ຺ຖໍ ວາ ນິພ຺ພານໍ ປາປຍິຕາ. ອມຕສ຺ສ ທາຕາຕິ ອມຕສຈ຺ຉິກິຣິຍໍ ສຕ຺ເຕສຸ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ອມຕໍ ທທາຕີຕິ ອມຕສ຺ສ ທາຕາ. ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ຕທາຍຕ຺ຕຠາວໂຕ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ. ສຸວຓ຺ຓາລິງ຺ຄນ຺ຕິ ສຸວຓ຺ຓມຍໍ ອາລິງ຺ຄໍ ຂຸທ຺ທກມຸທິງ຺ຄໍ. ສຸປຸປ຺ຜິຕສຕປຕ຺ຕປທຸມມິວ ສສ຺ສິຣິກໍ ສໂສຠໍ ສຸປຸປ຺ຜິຕສຕປຕ຺ຕສສ຺ສິຣິກໍ.

ອນຸໂມທິຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ…ເປ… ພຸທ຺ຘຠາສິຕໍ ນາມ ຊາຕນ຺ຕິ ເອເຕນ ອນຸໂມທນາ ພຸທ຺ຘຠາສິຕຠາວສ຺ສ ກາຣຓນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ກຖາວຕ຺ຖຸສ຺ສ ພຸທ຺ຘຠາສິຕຠາໂວ ນ ສິຍາ ອນນຸໂມທິຕຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ – ‘‘ມຫາກຈ຺ຈາຍໂນ ເອວໍ ວິຠຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ ທິສ຺ວາ ຠຄວາ ມາຕິກໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ປວິຏ຺ໂຐ, ຕເຖວ ຈ ເຖໂຣ ຠຄວຕາ ທິນ຺ນນເຍນ ຐປິຕມາຕິກາຍ ວິຠຊີຕິ ພຸທ຺ຘຠາສິຕໍ ນາມ ຊາຕໍ, ຕໍ ປນ ອນຸໂມທນາຍ ປາກຏໍ ຊາຕນ຺ຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອວໍ ສຕ຺ຖາຣາ…ເປ… ນາມ ຊາຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ອິທານິ ປາຬິຍາ ສນ຺ນິເວສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມສງ຺ຄຓີປກຣເຓ’’ຕິອາທິມາຫ. ກາມາວຈຣກຸສລໂຕ ອຏ຺ຐາຕິ ກາມາວຈຣກຸສເລ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ເຘ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຏ຺ຐ ຈິຕ຺ຕານິ ອຸທ຺ຘຣຕິ. ປຐມາ ວິຠຕ຺ຕີຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເອກູນນວຸຕິ ຈິຕ຺ຕານີຕິ ຍຕ຺ຖ ເອຕານິ ຈິຕ຺ຕານິ ວິຠຕ຺ຕານິ, ເຕ ປາຬິປ຺ປເທສາ ‘‘ເອກູນນວຸຕິ ຈິຕ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕສຎ຺ຈ ສມຸທາໂຍ ຈິຕ຺ຕວິຠຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຸປປນ຺ນເມຕໍ ‘‘ເອກູນນວຸຕິ ຈິຕ຺ຕານິ ຈິຕ຺ຕວິຠຕ຺ຕີ’’ຕິ. ມາຕິກຎ຺ຈ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ເອເກກໍ ປທໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຍສ຺ມາ ຈິຕ຺ຕານິ ວິຠຕ຺ຕານິ, ຕສ຺ມາ ມາຕິກາປິ ຈິຕ຺ຕວິຠຕ຺ຕິອນ຺ໂຕຄຘາເຍວາຕິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ຑໍ ມາຕິກາປທຠາຊນີຍວເສນ ທຸວິຘນ຺ຕິ ອິທມ຺ປິ ວຈນໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ມູລໂຕຕິ ‘‘ຕີຓິ ກຸສລມູລານີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໙໘໕) ກຸສລາທີນໍ ມູລວເສນ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວຈນໍ. ‘‘ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິອາທິນາ ຂນ຺ຘໂຕ. ‘‘ກາຍກມ຺ມ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ທ຺ວາຣໂຕ. ‘‘ສຸຂຠູມິຍໍ ກາມາວຈເຣ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໙໘໘) ຠູມິໂຕ. ອຕ຺ໂຖຕິ ເຫຕຸຜລໍ. ຘມ຺ໂມຕິ ເຫຕຸ. ‘‘ຕີຓິ ກຸສລມູລານິ ຕີຓິ ອກຸສລມູລານີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໙໘໕-໙໘໖) ເຫຕຸວເສນ ສງ຺ຄໂຫ ຘມ຺ມໂຕ ນິກ຺ເຂໂປ. ‘‘ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ, ຕໍສມຸຏ຺ຐານາ ຕເທກຏ຺ຐາ ຈ ກິເລສາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໙໘໕-໙໘໖) ເຫຕຸຜລວເສນ ສງ຺ຄໂຫ ອຕ຺ຖໂຕ ນິກ຺ເຂໂປ. ອຖ ວາ ຘມ຺ໂມຕິ ຠາສິໂຕ. ອຕ຺ໂຖຕິ ຠາສິຕຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕໂຍ ກຸສລເຫຕູ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໕໙) ຘມ຺ໂມ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕເມ ຕໂຍ ກຸສລເຫຕູ ອໂລໂຠ’’ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ໑໐໖໐) ອຕ຺ໂຖ, ໂສ ຈ ຘມ຺ໂມ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ອໂລໂຠ’’ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ໑໐໖໑) ອຕ຺ໂຖຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຖຘມ຺ມວເສນ ນິກ຺ເຂໂປ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນາມໂຕຕິ ‘‘ຕີຓິ ກຸສລມູລານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອໂລໂຠຕິອາທິນາມວເສນ. ລິງ຺ຄໂຕຕິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ເອກສ຺ເສວ ຘມ຺ມສ຺ສ ‘‘ອໂລໂຠ ອລຸພ຺ຠນາ ອລຸພ຺ຠິຕຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໖໑) ປຸຣິສາທິລິງ຺ຄວເສນ ນິກ຺ເຂໂປ.

ຄຓນຈາຣນ຺ຕິ ຄຓນປ຺ປວຕ຺ຕິໍ. ສມາເນນ຺ຕີຕິ ສມານໍ ກໂຣນ຺ຕິ ປູເຣນ຺ຕິ, ຕຖາ ສມາເນຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ‘‘ວິຊ຺ຊາຠາຄິໂນ ອວິຊ຺ຊາຠາຄິໂນ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໑໐໑) ເອວມາທີສຸ ເອຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາເຕສຸ ອາຠິຘມ຺ມິກຕ຺ເຖຣາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ສຸຓນ຺ຕາ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕາ ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ‘‘ວິຊ຺ຊາຠາຄິໂນ’’ຕິອາທີສຸ ອາຄເຕສຸ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ນ ກິລມນ຺ຕີຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາຠິຘມ຺ມິກຕ຺ເຖຣານໍ…ເປ… ອກິລມຕ຺ຖໍ ຐປິຕາ’’ຕິ.

ອນມຕຄ຺ໂຄຕິ ອຎ຺ຎາຕຄ຺ໂຄ. ຂນ຺ຘນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຂນ຺ຘນານຕ຺ຕໍ, ຂນ຺ຘເມວ ວາ. ຄເຫຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ສຓ຺ຫໍ, ສຸຂຸມາຍ ປຎ຺ຎາຍ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ ສຸຂຸມຎ຺ຈ ຘມ຺ມໍ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຘມ຺ມໍ. ພລວຕາ ຎາຓເວເຄນ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ພລວໂຕ ຎາຓເວຄສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕຠາວໂຕ ຈ ພລວໍ. ຄມ຺ຠີຣເມວ ຄມ຺ຠີຣຄຕໍ, ຄມ຺ຠີຣານິ ວາ ຄຕານິ ຄມນານິ ເອຕສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິ ຄມ຺ຠີຣຄຕໍ. ຍຖານຸປຸພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖານຸປຸພ຺ເພນ. ນິຂິເລນາຕິ ນິຣວເສເສນ ເທສິຕໍ, ປຎ຺ຈຂິລຣຫິເຕນ ວາ ຠຄວຕາ ເທສິຕໍ. ຣູປຄຕໍວາຕິ ຫຕ຺ຖຄຕໍ ຣູປໍ ວິຍ ຈກ຺ຂຸນາ. ‘‘ປຏິເວຘຎາເຓນ ສມນ຺ຕປຏ຺ຐານໍ ໂຍ ປສ຺ສຕິ, ໂສ ອຕ຺ເຖວ, ໂນ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ສນ຺ຘາຍ ເຖໂຣ ວທຕີຕິ.

ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຖຸວິຠງ຺ເຄ ອາຄເຕສຸ ເອກາຘິເກສຸ ອຏ຺ຐສຸ ກິເລສສເຕສຸ ອຏ຺ຐສຕຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານິ ອປເນຕ຺ວາ ເສສາ ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນານຸປ຺ປນ຺ນຠາເວນ ທິຄຸຓິຕານິ ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສານິ ທສາຘິການິ ໂຫນ຺ຕິ, ອປ຺ປກໍ ປນ ອູນມຘິກໍ ວາ ນ ຄຓນູປຄໍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕເຣສໍ ອຕີຕາທິຠາວາມສນາ ອຄ຺ຄຫຓໍ ເຂປເນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເມຈກປຏາຕິ ນີລນິຠາ ປຏາ. ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ວຓ຺ຓຘາຕູຕິ ຈິຕ຺ຕປຈ຺ຈຍອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານາ ວຓ຺ຓຘາຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ກສ຺ມາ? ນ ຫິ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານໍ ຣູປໍ ພຫິ ນິຄຈ຺ຉຕີຕິ, ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຣູປປຣມ຺ປຣາຍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ປນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ວຓ຺ຓຘາຕູຕິ ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍອຸຕຸສທ຺ທານໍ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ ໂສເຍວ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ໂຖ ສຸວຓ຺ຓຕາ ສຸສ຺ສຣຕາ ວິຍ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ສຸສ຺ສຣຕາ’’ຕິ ອຸປາທິນ຺ນກາຘິກາເຣ ອາຄຕໍ, ນ ຈ ສທ຺ໂທ ອຸປາທິນ຺ນໂກ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຸປາທິນ຺ນກຣູປໂອຏ຺ຐຕາລຸອາທິນິສ຺ສຍຕ຺ຕາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວເມຕ຺ຖາປິ ຈິຕ຺ຕປຈ຺ຈຍອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ວຓ຺ຓຘາຕູ’’ຕິ ວທຕິ.

ກາຍສກ຺ຂິນ຺ຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ. ທນ຺ຕາວຣຓນ຺ຕິ ໂອຏ຺ຐທ຺ວຍໍ. ມຸຂາທານນ຺ຕິ ມຸຂວິວຣໍ. ສິລິຏ຺ຐນ຺ຕິ ສໍຄຕໍ ສຸສຓ຺ຐິຕໍ. ສເຣ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ຘມ຺ໂມ ເອໂສ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ຘມ຺ມສ຺ສຣວເສນ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ນ ກິເລສານຸພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ. ເອກປ຺ປຫາເຣນາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຫາໂຣຕິ ທິວສສ຺ສ ຕຕິໂຍ ຠາໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕມຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວາຈນາມຄ຺ຄສ຺ສ ເຖຣປ຺ປຠວຕ຺ຕວຈນເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ເຕນ ປຸຣິມວຈນຎ຺ຈ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ໂຈເທຕິ.

ເຕເນຕເມຕສ຺ສາຕິ ວິນຍສ຺ສ. ອຕ຺ຕຕ຺ຖປຣຕ຺ຖາທິເຠເທຕິ ໂຍ ຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສຊ຺ຌາຍຕິ ສຸຓາຕິ ວາເຈຕິ ຈິນ຺ເຕຕິ ເທເສຕິ, ສຸຕ຺ເຕນ ສງ຺ຄຫິໂຕ ສີລາທິອຕ຺ໂຖ ຕສ຺ສປິ ໂຫຕິ, ເຕນ ປຣສ຺ສ ສາເຘຕພ຺ພໂຕ ປຣສ຺ສປິ ໂຫຕີຕິ ຕທຸຠຍໍ ຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສູເຈຕິ ທີເປຕິ. ຕຖາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກຕ຺ເຖ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຕ຺ເຖຕິ ເອວມາທິເຠເທ ອຕ຺ເຖ ອາທິສທ຺ເທນ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຕ຺ຖສທ຺ໂທ ຈາຍໍ ຫິຕປຣິຍາຍວຈນໍ, ນ ຠາສິຕຕ຺ຖວຈນໍ. ຍທິ ສິຍາ, ສຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຕໂນປິ ຠາສິຕຕ຺ຖໍ ສູເຈຕິ ປຣສຸຕ຺ຕສ຺ສປີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ສິຍາ, ສຸຕ຺ເຕນ ຈ ໂຍ ອຕ຺ໂຖ ປກາສິໂຕ, ໂສ ຕສ຺ເສວ ໂຫຕີຕິ ນ ເຕນ ປຣຕ຺ໂຖ ສູຈິໂຕ ໂຫຕິ, ເຕນ ຈ ສູເຈຕພ຺ພສ຺ສ ປຣຕ຺ຖສ຺ສ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວາ ອຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຕ຺ຕຕ຺ຖປຣຕ຺ຖວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ຠາສິຕຕ຺ຖສ຺ສ ອຠາວາ ອາທິຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຕ຺ເຕ ອສມ຺ຠວໂຕ ສຸຕ຺ຕາຘາຣສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວເສນ ອຕ຺ຕຕ຺ຖປຣຕ຺ຖາ ວຸຕ຺ຕາ.

ອຖ ວາ ສຸຕ຺ຕໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ເຍ ອຕ຺ຕຕ຺ຖາທໂຍປິ ອຕ຺ຖປ຺ປເຠທາ ວຸຕ຺ຕາ ນິທ຺ເທເສ (ມຫານິ. ໖໙; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໕) ‘‘ອຕ຺ຕຕ຺ໂຖ ປຣຕ຺ໂຖ ອຸຠຍຕ຺ໂຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ ອຕ຺ໂຖ ອຸຕ຺ຕາໂນ ອຕ຺ໂຖ ຄມ຺ຠີໂຣ ອຕ຺ໂຖ ຄຸຬ຺ໂຫ ອຕ຺ໂຖ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ອຕ຺ໂຖ ເນຍ຺ໂຍ ອຕ຺ໂຖ ນີໂຕ ອຕ຺ໂຖ ອນວຊ຺ໂຊ ອຕ຺ໂຖ ນິກ຺ກິເລໂສ ອຕ຺ໂຖ ໂວທາໂນ ອຕ຺ໂຖ ປຣມຕ຺ໂຖ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ, ເຕ ສຸຕ຺ຕໍ ສູເຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ‘‘ອຕ຺ຕນາ ຈ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ ໂຫຕີ’’ຕິ ອຕ຺ຕຕ຺ຖໍ, ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ຉກຖຎ຺ຈ ປເຣສໍ ກຕ຺ຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຣຕ຺ຖໍ ສູເຈຕີຕິ. ເອວໍ ‘‘ອຕ຺ຕນາ ຈ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິສຸຕ຺ຕານິ (ອ. ນິ. ໔.໙໙) ໂຍເຊຕພ຺ພານິ. ວິນຍາຠິຘມ຺ເມຫິ ຈ ວິເສເສຕ຺ວາ ສຸຕ຺ຕສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວສປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ເທສນາຍ ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕາທີນິ ສາຕິສຍໍ ປກາສິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ອາຓາຘມ຺ມສຠາວວສປ຺ປວຕ຺ຕາຍາຕິ ອິທເມວ ‘‘ອຕ຺ຖານໍ ສູຈນໂຕ ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສຸຕ຺ເຕ ຈ ອາຓາຘມ຺ມສຠາວາ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍໍ ອນຸວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນ ວິນຍາຠິຘມ຺ເມສຸ ວິຍ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສໂຍ ອາຓາຘມ຺ມສຠາເວ ອນຸວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ເວເນຍ຺ຍານໍ ເອກນ຺ຕຫິຕປຏິລາຠສໍວຕ຺ຕນິກາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາ ໂຫຕີຕິ ‘‘ສຸວຸຕ຺ຕາ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປສວຕີຕິ ຜລຕິ. ‘‘ສຸຕ຺ຕາຓາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປກາເສຕຸໍ ‘‘ສຸຏ຺ຐຸ ຈ ເນ ຕາຍຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຕຕ຺ຖປຣຕ຺ຖາທິວິຘາເນສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປມາຓຠາໂວ ເຕສຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຫກຕ຺ຕໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ຕທຕ຺ຖປ຺ປກາສເນ ປຘານຕ຺ຕາ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອິຕເຣຫິ ວິເສສນຎ຺ຈ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ອຕ຺ຖານໍ ສູຈນໂຕ’’ຕິອາທິກໍ ອຕ຺ຖວຈນໍ. ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ.

ອຠິກ຺ກມນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ກມນສ຺ສ ວຸທ຺ຘິຠາວໍ ອຕິເຣກຕ຺ຕໍ ທີເປຕິ. ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນາຕິ ຈ ເອຕ຺ຖ ກນ຺ຕິຍາ ອຘິກຕ຺ຕໍ ວິເສສຠາວນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ກິຣິຍາວິເສສກຕ຺ຕາ ອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ. ອຠິຎ຺ຎາຕາ, ອຠິຣາຊາ, ອຠິວິນເຍຕິ ເອຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓປູຊິຕປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນສຸ ຣຕ຺ຕິອາທີສຸ ອຠິ-ສທ຺ໂທ ວຕ຺ຕຕີຕິ ກຖເມຕໍ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ? ລກ຺ຂຓກຣຓຎາຓປູຊນປຣິຈ຺ເຉທກິຣິຍາທີປນໂຕ ຕາຫິ ຈ ກິຣິຍາຫິ ຣຕ຺ຕິຣາຊວິນຍານໍ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຠາວນາຜຣຓວຸທ຺ຘີຫິ ວຸທ຺ຘິມນ຺ໂຕ. ອາຣມ຺ມຓາທີຫີຕິ ອາຣມ຺ມຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກມ຺ມທ຺ວາຣປຏິປທາທີຫິ. ອວິສິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິສິຏ຺ເຐສຸ ວິນຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຠິຘມ຺ເມສຸ ອວິສິຏ຺ຐໍ ສມານໍ ປິຏກສທ຺ທນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕເນວາຕິ ‘‘ເອວໍ ທຸວິຘຕ຺ເຖນາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ.

ກເຖຕພ຺ພານໍ ອຕ຺ຖານໍ ເທສກາຍຕ຺ເຕນ ອາຓາທິວິຘິນາ ອຕິສຊ຺ຊນໍ ປໂພຘນໍ ເທສນາ. ສາສິຕພ຺ພປຸຄ຺ຄລຄເຕນ ຍຖາປຣາຘາທິນາ ສາສິຕພ຺ພຠາເວນ ອນຸສາສນໍ ວິນຍນໍ ສາສນໍ. ກເຖຕພ຺ພສ຺ສ ສໍວຣາສໍວຣາທິໂນ ອຕ຺ຖສ຺ສ ກຖນໍ ວຈນປຏິພທ຺ຘກຣຓໍ ກຖາ. ເຠທ-ສທ຺ໂທ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ‘‘ເທສນາເຠທໍ ສາສນເຠທໍ ກຖາເຠທຎ຺ຈ ຍຖາຣຫໍ ປຣິທີປເຍ’’ຕິ. ເຠທນ຺ຕິ ນານຕ຺ຕໍ, ນານາກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສິກ຺ຂາ ຈ ປຫານານິ ຈ ຄມ຺ຠີຣຠາໂວ ຈ ສິກ຺ຂາປຫານຄມ຺ຠີຣຠາວໍ, ຕຎ຺ຈ ປຣິທີປເຍ. ຍນ຺ຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິອາທິໍ. ຍຖາຕິ ອຸປາຣມ຺ຠາທິເຫຕຸ ປຣິຍາປຸຓນາທິປ຺ປກາເຣຫິ.

ຕີສຸປິ ເຈເຕສຸ ເອເຕ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘາຕິ ເອຕ຺ຖ ຕນ຺ຕິອຕ຺ໂຖ ຕນ຺ຕິເທສນາ ຕນ຺ຕິອຕ຺ຖປຏິເວໂຘ ຈ ຕນ຺ຕິວິສຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວິນຍປິຏກາທີນໍ ອຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘາຘາຣຠາໂວ ຍຸຕ຺ໂຕ, ປິຏການິ ປນ ຕນ຺ຕິໂຍເຍວາຕິ ຘມ຺ມາຘາຣຠາໂວ ກຖໍ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ? ຕນ຺ຕິສມຸທາຍສ຺ສ ອວຍວຕນ຺ຕິຍາ ອາຘາຣຠາວໂຕ, ຘມ຺ມາທີນຎ຺ຈ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຠາວໂຕ ເຕຫິ ວິນຍາທໂຍ ຄມ຺ຠີຣາຕິ ວິນຍາທີນຎ຺ຈ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ຄມ຺ຠີຣຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຘມ຺ມາທໂຍ ເອວ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕ຺ຕາ ຄມ຺ຠີຣາ, ນ ວິນຍາທໂຍ’’ຕິ ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຏິເວຘສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ຘມ຺ມຕ຺ຖານໍ, ເທສນາຎາຓສ຺ສ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ເທສນາຍ ຈ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຏິເວຘສ຺ສ ປນ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ຕພ຺ພິສຍຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ທຸກ຺ກຣຠາວໂຕ ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເຫຕຸມ຺ຫິ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ເອເຕນ ວຈນຕ຺ເຖນ ຘມ຺ມສ຺ສ ເຫຕຸຠາໂວ ກຖໍ ຎາຕພ຺ໂພຕິ? ‘‘ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ສມາສປທສ຺ສ ອວຍວປທຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ເຫຕຸມ຺ຫິ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ຘມ຺ເມ ປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ຘມ຺ເມ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ເຫຕຸມ຺ຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ຎາຓ’’ນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຫຕຸຘມ຺ມສທ຺ທາ ເອກຕ຺ຖາ ຎາຓປຏິສມ຺ຠິທາສທ຺ທາ ຈາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ສາຘິໂຕ ຘມ຺ມສ຺ສ ເຫຕຸຠາໂວ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ເຫຕຸຜລຠາໂວ ຈ ເອວເມວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍຖາຘມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸໍ ເຫຕຸຜລຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ສຠາວວາຈໂກ ເຫສ, ນ ປຣິຍຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວວາຈໂກ, ຕສ຺ມາ ຍຖາຘມ຺ມນ຺ຕິ ໂຍ ໂຍ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາທິຘມ຺ໂມ, ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມາຠິລາໂປຕິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນໂກ ອວິປຣີຕາຠິລາໂປ. ເອເຕນ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕາຠິລາເປ ຎາຓໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໑໘-໗໒໐) ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ອນຸໂລມາທິວເສນ ວາ ກຖນນ຺ຕິ ເອເຕນ ຕສ຺ສາ ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ອຠິລາປໍ ກຖນໍ ຕສ຺ສ ວຈນສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ເອເຕນ ‘‘ເທສນາຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕາຠິລາປໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ໂສ ຈ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕໂຣຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຠິສມຍໍ ເຍນ ປກາເຣນ ອຠິສເມຕິ, ຍຎ຺ຈ ອຠິສເມຕິ, ໂຍ ຈ ຕສ຺ສ ສຠາໂວ, ເຕຫິ ປາກຏໍ ກາຕຸໍ ‘‘ວິສຍໂຕ ອສມ຺ໂມຫໂຕ ຈ ອຕ຺ຖາທິອນຸຣູປໍ ຘມ຺ມາທີສຸ ອວໂພໂຘ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ວິສຍໂຕ ອຕ຺ຖາທິອນຸຣູປໍ ຘມ຺ມາທີສຸ ອວໂພໂຘ ອວິຊ຺ຊາທິຘມ຺ມສງ຺ຂາຣາທິອຕ຺ຖຕທຸຠຍປຎ຺ຎາປນາຣມ຺ມໂຓ ໂລກິໂຍ ອຠິສມໂຍ. ອສມ຺ໂມຫໂຕ ອຕ຺ຖາທິອນຸຣູປໍ ຘມ຺ມາທີສຸ ອວໂພໂຘ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມໂຓ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມຕ຺ຖປຎ຺ຎຕ຺ຕີສຸ ສມ຺ໂມຫວິທ຺ຘໍສໂນ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ ອຠິສມໂຍຕິ. ອຠິສມຍໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ປຏິເວຘຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ປຏິເວຘນໍ ປຏິເວໂຘ’’ຕິ ອິມິນາ ຫິ ວຈນຕ຺ເຖນ ອຠິສມໂຍ, ປຏິວິຊ຺ຌີຍຕີຕິ ປຏິເວໂຘຕິ ອິມິນາ ຕໍຕໍຣູປາທິຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີຕສຠາໂວ ຈ ປຏິເວໂຘຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ຘມ຺ມາທີຫິ ປິຏການໍ ຄມ຺ຠີຣຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິທານິ ຍສ຺ມາ ເອເຕສຸ ປິຏເກສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂຍ ເຈຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ຕໍຕໍປິຏກຄເຕສຸ ຘມ຺ມາທີສຸ ໂຍ ປຏິເວໂຘ ເອເຕສຸ ຈ ປິຏເກສຸ ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ໂຍ ອວິປຣີຕສຠາໂວຕິ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ທຸກ຺ໂຂຄາຫຕາ ຈ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວິເສໂສ ‘‘ອວິປຣີຕສຠາວສງ຺ຂາໂຕ ປຏິເວໂຘ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາຍ ເອວ ທຸກ຺ໂຂຄາໂຫ’’ຕິ.

ຍນ຺ຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິທຸຄ຺ຄຫຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ຠາສິຕຕ຺ຖໍ ປໂຍຊນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ນ ອຸປປຣິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ນ ວິຈາເຣນ຺ຕິ. ນ ນິຊ຺ຌານໍ ຂມນ຺ຕີຕິ ນິຊ຺ຌານປຎ຺ຎໍ ນ ຂມນ຺ຕິ, ນິຊ຺ຌາຍິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ໂຣເຈຕ຺ວາ ນ ຄເຫຕພ຺ພາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ເອຕາຍ ປຣິຍຕ຺ຕິຍາ ວາທປ຺ປໂມກ຺ຂານິສໍສາ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຣິ ປເຣຫິ ອາໂຣປິຕວາທສ຺ສ ນິຄ຺ຄຫສ຺ສ ປໂມກ຺ຂປ຺ປໂຍຊນາ ຫຸຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕິ. ວາທປ຺ປໂມກ຺ໂຂຕິ ວາ ນິນ຺ທາປໂມກ຺ໂຂ. ຍສ຺ສ ຈຕ຺ຖາຍາຕິ ຍສ຺ສ ຈ ສີລາທິປຣິປູຣຓສ຺ສ ອນຸປາທາວິໂມກ຺ຂສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖາຍ. ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕີຕິ ຎາເຍນ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອສ຺ສາຕິ ອສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ. ນານຸໂຠນ຺ຕີຕິ ນ ວິນ຺ທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ເຕ ຘມ຺ມາ ທຸຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອຸປາຣມ຺ຠມານທປ຺ປມກ຺ຂປລາສາທິເຫຕຸຠາເວນ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຠຓ຺ຑາຄາເຣ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ, ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ ວິຍາຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິໂກ, ຘມ຺ມຣຕນານຸປາລໂກ. ອຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຖໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ເສວ ສໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກປຣິຍຕ຺ຕິ.

ຕາສໍເຍວາຕິ ອວຘາຣຓໍ ປາປຸຓິຕພ຺ພານໍ ຉຬຠິຎ຺ຎາຈຕຸປຏິສມ຺ຠິທານໍ ວິນເຍ ປເຠທວຈນາຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ເຑ ຫິ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາວ ວິຠຕ຺ຕາຕິ. ທຸຕິເຍ ຕາສໍເຍວາຕິ ອວຘາຣຓໍ ຈຕສ຺ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ກຕໍ, ນ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ. ຕາ ຫິ ຉສຸ ອຠິຎ຺ຎາສຸ ອນ຺ໂຕຄຘາຕິ ສຸຕ຺ເຕ ວິຠຕ຺ຕາເຍວາຕິ. ຎຕ຺ວາ ສງ຺ຄຍ຺ຫມານນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ເຕສນ຺ຕິ ເຕສໍ ປິຏການໍ. ສພ຺ພມ຺ປີຕິ ສພ຺ພມ຺ປິ ພຸທ຺ຘວຈນໍ.

ອຕ຺ຖານຸໂລມນາມໂຕ ອນຸໂລມິໂກ. ອນຸໂລມິກຕ຺ຕໍເຍວ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ກສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກນິກາຍມ຺ປີຕິ ເອກສມູຫມ຺ປິ. ໂປຓິກາ ຈ ຈິກ຺ຂລ຺ລິກາ ຈ ຂຕ຺ຕິຍາ, ເຕສໍ ນິວາໂສ ໂປຓິກນິກາໂຍ ຈິກ຺ຂລ຺ລິກນິກາໂຍ ຈ. ເອວໍ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘໂຕ ຈຕຸຣາສີຕິ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘສຫສ຺ສານີຕິ ພຸທ຺ຘວຈນປິຏກາທີນິ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ອເນກຈ຺ຉຣິຍປາຕຸຠາວປຏິມຓ຺ຑິຕາຍ ສງ຺ຄີຕິຍາ ປຐມພຸທ຺ຘວຈນາທິໂກ ສພ຺ໂພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠໂທ ອຎ຺ໂຎປິ ອຸທ຺ທານສງ຺ຄຫາທິເຠໂທ ສງ຺ຄີຕິຍາ ຎາຍຕີຕິ ເອຕສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ເອວເມຕໍ ສພ຺ພມ຺ປີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ອຍໍ ອຠິຘມ຺ໂມ ປິຏກໂຕ ອຠິຘມ຺ມປິຏກນ຺ຕິອາທິນາ ປິຏກາທິຠາວທສ຺ສເນເນວ ມຊ຺ຌິມພຸທ຺ຘວຈນຠາໂວ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຈ ອາທິໂຕ ອາຠິຘມ຺ມິກຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖ ສິຍາ ‘‘ຍທິ ຕຖາຄຕຠາສິຕຠາໂວ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ສິທ຺ໂຘ ສິຍາ, ມຊ຺ຌິມພຸທ຺ຘວຈນຠາໂວ ຈ ສິທ຺ໂຘ ຠເວຍ຺ຍ, ໂສ ເອວ ຈ ນ ສິທ຺ໂຘ’’ຕິ ຕສ຺ສ ວິນຍາທີຫິ ພຸທ຺ຘຠາສິຕຠາວໍ ສາເຘຕຸໍ ວຕ຺ຖຸໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕໍ ຘາຣຍນ຺ເຕສຸ ຠິກ຺ຂູສູ’’ຕິອາທິມາຫ. ສພ຺ພສາມຍິກປຣິສາຍາຕິ ສພ຺ພນິກາຍິກປຣິສາຍ ປຎ຺ຈປິ ນິກາເຍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕິຍາ. ນ ອຸຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ສກລສ຺ສ ວິນຍປິຏກສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອາຫ. ວິນຍມຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ວິຠງ຺ຄທ຺ວຍສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອາຫ. ວິນຍໍ ອວິວຓ຺ເຓຕຸກາມຕາຍ ‘‘ອຠິຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓສ຺ສູ’’ຕິ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິໍ, ອຠິຘມ຺ເມ ອໂນກາສກຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິຍາ ປາຈິຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ ວທນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ພຸທ຺ຘຠາສິຕຠາໂວ ທີປິໂຕ ພຸທ຺ຘຠາສິເຕຫິ ສຸຕ຺ຕາທີຫິສຫ ວຈນໂຕ, ພາຫິຣກຠາສິເຕສຸ ຈ ອີທິສສ຺ສ ວຈນສ຺ສ ອຠາວາ.

ອິໂຕປິ ພລວຕຣໍ ອາຠິຘມ຺ມິກສ຺ສ ສາຘຸກາຣທາເນນ ວິຈິກິຈ຺ຉາວິຈ຺ເຉທສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ. ກມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎໍ ກມ຺ມໍ ກມ຺ມນ຺ຕຣໍ, ຕໍ ກາມາວຈຣາທິໍ ຣູປາວຈຣາທິຠາເວນ, ກຓ຺ຫວິປາກາທິໍ ສຸກ຺ກວິປາກາທິຠາເວນ ກເຖນ຺ໂຕ ອາໂລເຬຕິ.

ຊິນຈກ຺ເກຕິ ຊິນສາສເນ. ວິສໍວາເທຕີຕິ ວິປ຺ປລມ຺ເຠຕິ. ເຠທກຣວຕ຺ຖູສຸ ເອກສ຺ມິນ຺ຕິ ‘‘ຠາສິຕໍ ລປິຕໍ ຕຖາຄເຕນ ອຠາສິຕໍ ອລປິຕໍ ຕຖາຄເຕນາຕິ ທີເປຕີ’’ຕິ ເອກສ຺ມິໍ ສນ຺ທິສ຺ສຕິ. ອຸຕ຺ຕຣິປິ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ…ເປ… ນ ອຎ຺ເຎສໍ ວິສໂຍ…ເປ… ນິທານກິຈ຺ຈໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອປາກຏານໍ ກາລເທສເທສກປຣິສານໍ ປາກຏຠາວກຣຓຕ຺ຖໍ ຕທຸປເທສສຫິເຕນ ນິທາເນນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ເຎສໍ ອວິສຍຕ຺ຕາ ເທສໂກ ປາກໂຏ, ໂອກ຺ກນ຺ຕິກາລາທີນໍ ປາກຏຕ຺ຕາ ກາໂລ ຈ, ເທວໂລເກ ເທສິຕຠາວສ຺ສ ປາກຏຕ຺ຕາ ເທສປຣິສາ ຈ ປາກຏາຕິ ກິໍ ນິທານກິຈ຺ຈໍ ສິຍາຕິ.

ຍຕ຺ຖ ຂນ຺ຘາທໂຍ ນິປ຺ປເທເສນ ວິຠຕ຺ຕາ, ໂສ ອຠິຘມ຺ໂມ ນາມ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ນິທາເນນ ຂນ຺ຘາທີນໍ ນິປ຺ປເທສໂຕປິ ປຏິວິທ຺ຘຏ຺ຐາເນນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ເຖໂຣ ‘‘ມຫາໂພຘິນິທາໂນ ອຠິຘມ຺ໂມ’’ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ໂສ ເອວໍ ປຊານາມິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍາປິ ເວທຍິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໒) ນເຍນ ປຈ຺ຈຍາທີຫິ ເວທນໍ ອຸປປຣິກ຺ຂນ຺ໂຕ ຂນ຺ຘາທິປເທສານໍ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘາທີນໍ ວເສນ ວິຫາສິ. ຘມ຺ເມຕິ ກຸສລາທິອຣຓນ຺ເຕ.

ຘມ຺ມໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕຕິ ສາຏ຺ຐກຖໍ ປາຬິໍ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ເອຕໍ ປຣວາທີໂຈທນໍ ປຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ປຣວາທີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອມ຺ຫາທິເສສຸ ນິທານໍ ຊານນ຺ເຕສຸ ປຏິສຣເຓສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ອປ຺ປຏິສຣໂຓ ອຣຎ຺ເຎ ກນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຍ ນິທານສພ຺ຠາເວ ສກ຺ຂິຠູເຕສຸປິ ອມ຺ເຫສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ອສກ຺ຂິກໍ ອຑ຺ຑໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ, ນິທານສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວມ຺ປິ ນ ຊານາຕິ, ນນຸ ເອຕໍ ນິທານນ຺ຕິ ກເຖນ຺ໂຕ ເອວມາຫ. ເອກເມວາຕິ ເທສນານິທານເມວ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູເປນ ເທສິຕຕ຺ຕາ. ທ຺ເວ ນິທານານີຕິ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມານຸຣູເປນ ເທສິຕຕ຺ຕາ. ອຠິຘມ຺ມາຘິຄມສ຺ສ ມູລໍ ອຘິຄມໍ ນິເທຕີຕິ ອຘິຄມນິທານໍ. ໂພຘິອຠິນີຫາຣສທ຺ຘາຍາຕິ ຍາຍ ສທ຺ຘາຍ ທີປງ຺ກຣທສພລສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ໂພຘິຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນີຫຣິ ປຓິຘານໍ ອກາສິ.

ສຸເມຘກຖາວຓ຺ຓນາ

ຈຕຸໂຣ ຈ ອສງ຺ຂິເຍຕິ (ພຸ. ວໍ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑-໒) ອຸທ຺ຘໍ ອາໂຣຫນວເສນ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອມຣໍ ນາມ ນຄຣໍ ອໂຫສີຕິ ວຈນເສສໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ທສຫີຕິ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສຣຖເຠຣີສງ຺ຂມຸທິງ຺ຄວີຓາຄີຕສມ຺ມຕາເຬຫິ ‘‘ອສ຺ນາຖ ປິວຖ ຂາທຖາ’’ຕິ ທສເມນ ສທ຺ເທນ. ເຕ ປນ ເອກເທເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຫຕ຺ຖິສທ຺ທ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຫຕ຺ຖິສທ຺ທນ຺ຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ອຸປໂຍໂຄ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຠຣີສງ຺ຂຣຖານຎ຺ຈ ສທ຺ເທຫິ ອວິວິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ໂຆສິຕນ຺ຕິ ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຫຕ຺ຖິສທ຺ທນ຺ຕິ ວາ ຫຕ຺ຖິສທ຺ທວນ຺ຕໍ ນຄຣໍ. ຂາທຖ ປິວຖ ເຈວາຕິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ຎາຕຕ຺ຖຕ຺ຕາ ອປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ສພ຺ພງ຺ຄສມ຺ປນ຺ນໍ ອຸຍ຺ຍານໂປກ຺ຂຣຓີອາທິສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ. ລກ຺ຂເຓຕິ ອິຕ຺ຖິລກ຺ຂເຓ ປຸຣິສລກ຺ຂເຓ ຈ. ອິຕິຫາເສຕິ ໂປຣາເຓ. ສຘມ຺ເມຕິ ອຕ຺ຕໂນ ເຕວິຊ຺ຊຘມ຺ເມ ຈ ຍຎ຺ຎວິຘິອາທິເກ ຈ. ປາຣມິນ຺ຕິ ປາຣຎາຓໍ ປາຣາຘິຄມໍ ຄໂຕ. ຈິນ຺ເຕສຫນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕສິໍ ອຫໍ ສຸເມຘຠູໂຕຕິ ສຕ຺ຖາ ວທຕິ. ອຕ຺ຖິ ເຫຫິຕີຕິ ໂສ ວິຊ຺ຊມາໂນ ຠວິສ຺ສຕິ. ນ ເຫຕຸເຍຕິ ອຠວິຕຸໍ. ເອວເມວາຕິ ເອວເມວໍ. ນ ຄເວສຕີຕິ ນ ຄນ຺ຕຸໍ ເອສຕິ ນ ອິຈ຺ຉຕິ ນານຸຄຈ຺ຉຕິ ວາ. ໂຘເວຕິ ໂຘວນ຺ເຕ. ເສຣີຕິ ສາຍຕ຺ຕິໂກ. ສຍໍວສີຕິ ສວໂສ. ມຫາໂຈຣສໂມ ວິຍາຕິ ກາຍສາຣາຄວເສນ ທຸຈ຺ຈຣິຕາເນສເນຫິ ກຸສລຠຓ຺ຑຈ຺ເຉທນາ. ນາຖາຕິ ນາຖວນ຺ໂຕ. ປຎ຺ຈໂທສວິວຊ຺ຊິຕນ຺ຕິ ເອວມາທິກສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເກສຸຈິ ອຏ຺ຐກຖາໂປຕ຺ຖເກສຸ ລິຂິໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ນ ວກ຺ຂາມ.

ສາສເນຕິ ເອຕ຺ຖ ຕາປສສາສນໍ ຌານາຠິຎ຺ຎາ ຈ. ວສີຠູຕສ຺ສ ສໂຕ. ມຍິ ເອວໍຠູເຕ ທີປງ຺ກໂຣ ຊິໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ໂສເຘຕິ ຊໂນ. ອຎ຺ຊສໍ ວຏຸມາຍນນ຺ຕິ ປຣິຍາຍວຈເນຫິ ມຄ຺ຄເມວ ວທຕິ. ມາ ນໍ ອກ຺ກມິຕ຺ຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ນນ຺ຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ນິປາໂຕ. ຆາຕິຍາມຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ອ-ອິຕິ ຈ ຫໍ-ອິຕິ ຈ ນິປາຕາ, ອຫໍ-ອິຕິ ວາ ເອໂກ ນິປາໂຕ ສານຸນາສິໂກ ກໂຕ. ອາຫຸຕີນນ຺ຕິ ທກ຺ຂິຓາຫຸຕີນໍ. ມນ຺ຕິ ມມ, ມໍ ວາ ອພ຺ຣ຺ວິ.

ກປ຺ເປ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ເຕປິ ໂພຘິມ຺ຫິ ມາຕາທິສໍກິຕ຺ຕເນ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ‘‘ໂພຘິ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ສຸເຂນາຕິ ອຸຕ຺ຕເມນ ສຸເຂນ. ອສໂມຕິ ຕາປເສຫິ ອສໂມ. ອຠິຎ຺ຎາສຸຂໂຕປິ ວິສິຏ຺ຐໍ ອີທິສໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕພ຺ຍາກຣຓຊໍ ສຸຂໍ ອລຠິໍ. ຍາຕິ ຍານິ ນິມິຕ຺ຕານິ. ອາຠຸຊຕີຕິ ອາວຕ຺ຕຕິ. ອຠິຣວນ຺ຕີຕິ ສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ຉຸທ຺ຘາຕິ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ. ນຸທ຺ຘໍສຕີຕິ ນ ອຸທ຺ຘໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ອຸຠຍນ຺ຕິ ອຸຠຍວຈນໍ. ຘຸວສສ຺ສຕນ຺ຕິ ເອກນ຺ຕສສ຺ສຕໍ, ອວິປຣີຕເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາປນ຺ນສຕ຺ຕານນ຺ຕິ ຄພ຺ຠິນີນໍ. ຍາວຕາທສ ທິສາ, ຕຕ຺ຖ. ຘມ຺ມຘາຕຸຍາຕິ ຘມ຺ມຘາຕຸຍໍ, ສພ຺ເພສຸ ຘມ຺ເມສຸ ວິຈິນາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຍສ຺ສ ສມ຺ປຸຓ຺ໂຓ, ຕໍ ວມເຕວ ອຸທກໍ ນິສ຺ເສສໍ. ເອເຕຕິ ເອກິສ຺ສາປິ ທານປາຣມິຕາຍ ອເນກປ຺ປກາຣຕາຍ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ປຏິລຄ຺ຄິຕໍ ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຈນເສໂສ, ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ອຸປໂຍໂຄ. ຈຕູສຸ ຠູມີສູຕິ ປາຕິໂມກ຺ຂາທີສຸ ສໍວຣຠູມີສຸ. ອທ຺ເວຊ຺ຌມານໂສຕິ ກທາຈິ ຂມນໍ ກທາຈິ ອກ຺ຂມນໍ, ກສ຺ສຈິ ຂມນໍ ກສ຺ສຈິ ອກ຺ຂມນນ຺ຕິ ເອວໍ ທ຺ເວຘາຠາວໍ ອນາປນ຺ນມານໂສ ຫຸຕ຺ວາ. ສຈ຺ຈສ຺ສ ວີຖິ ນາມ ທິຏ຺ຐາທິ ຈ ອທິຏ຺ຐາທິ ຈ ຍຖາຠູຕໍວ ວຕ຺ຖຸ. ອຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກຸສລສມາທານາຘິຏ຺ຐານໍ, ສມາທິນ຺ເນສຸ ກຸສເລສຸ ອຈລຕາ ອຘິຏ຺ຐານໍ ນາມ. ປຖວິຍາ ອຸເປກ຺ຂນໍ ນາມ ວິກາຣານາປຕ຺ຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣາຕິ ອຎ຺ຎໍ. ສຠາວຣສລກ຺ຂເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ຠາໂວຕິ ອວິປຣີຕຕາ ວິຊ຺ຊມານຕາ, ສຫ ຠາເວນ ສຠາໂວ, ອວິປຣີໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ໂພຘິປຣິປາຈນກິຈ຺ຈສງ຺ຂາໂຕ ຣໂສ, ອນວຊ຺ຊວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈາຄາທິສງ຺ຂາຕໍ ລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ສຠາວຣສລກ຺ຂຓໍ, ຕໂຕ ສມ຺ມສໂຕ. ຘມ຺ມເຕເຊນາຕິ ຎາຓເຕເຊນ. ຈລຕາຕິ ຈລຕາຍ ກມ຺ປນຕາຍ. ເສສີຕິ ສຍິ. ມາ ຠາຖາຕິ ມາ ຠາຍິຕ຺ຖ. ສພ຺ພີຕິໂຍຕິ ສພ຺ພາ ອີຕິໂຍ ອຸປທ຺ທວາ ຕໍ ວິວຊ຺ຊນ຺ຕຸ.

ສຸເມຘກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປວຈ຺ຉຕີຕິ ເທຕິ. ໂຍເຄນາຕິ ອຸປາເຍນ. ສມິໍສູຕິ ສນ຺ນິປຕິໍສຸ. ອປ຺ປຕ຺ຕມານສາຕິ ອປ຺ປຕ຺ຕອຣຫຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູ ຄຣຫິຕາ ຠວນ຺ຕິ. ຣິຕ຺ຕາຕິ ສຸຎ຺ຎາ ອນ຺ຕຣຫິຕາ. ສາລກລ຺ຍາຓີ ນາມ ເອໂກ ຣຸກ຺ໂຂ. ພຸທ຺ຘຈກ຺ກວຕ຺ຕິກາເລເຍວ ກິຣ ເອກາເຫເນວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

ລິງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ປຸຣິສລິງ຺ຄຕາ. ເຫຕູຕິ ຕິເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິຕາ. ຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອຠິຎ຺ຎາສມາປຕ຺ຕິລາຠິຕາ. ອຘິກາໂຣຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ສກ຺ກາຣກຣຓໍ. ຉນ຺ທຕາຕິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ຉນ຺ທສມາໂຍໂຄ. ສພ຺ພງ຺ຄສມ຺ປນ຺ນາຕິ ອຏ຺ຐງ຺ຄານິ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ກຕປຓິຘານາ. ປກ຺ຂິກາຕິ ປີຐສປ຺ປິກາ. ປຓ຺ຑກາຕິ ອຸຠຍລິງ຺ຄຣຫິຕາ. ໂພຘິສຕ຺ຕາ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກູປປຕ຺ຕິປຐມກປ຺ປິເກສຸ ກາເລສຸ ອຸຠຍລິງ຺ຄຣຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ປນ ປຓ຺ຑກປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຣິຍາປນ຺ນາ ນ ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ວາ ໂທເສສຸ ສພ຺ເພສຸ ປຣິຍາປນ຺ນາ ນ ຠວນ຺ຕິ, ໂພຘິສຕ຺ເຕສຸ ວາ ປຣິຍາປນ຺ນາ ຕທນ຺ໂຕຄຘາ, ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສໍສາຣຕ຺ຕາ ວາ ປຣິຍາປນ຺ນາ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນປຓ຺ຑກາ ນ ຠວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ສຸທ຺ຘໂຄຈຣາ ຍສ຺ມາ, ຕສ຺ມາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ ນ ເສວນ຺ຕິ. ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິນ຺ຕິ ນຕ຺ຖິກາເຫຕຸກາກິຣິຍທິຏ຺ຐິໍ. ຠວາຠເວຕິ ຂຸທ຺ທເກ ເຈວ ມຫນ຺ເຕ ຈ ຠເວ. ໂຠຊປຸຕ຺ເຕຕິ ລຸທ຺ທເກ. ລຄນນ຺ຕິ ສງ຺ໂຄ. ອຎ຺ຎຖາຕິ ລີນຕາ. ຄາມຓ຺ຑລາຕິ ຄາມທາຣກາ. ຣູປນ຺ຕິ ວິປ຺ປກາຣໍ. ອຍໍ ຕາວ ນິທານກຖາ ຍາຍ ອຠິຘມ຺ມສ຺ສ ພຸທ຺ຘຠາສິຕຕາສິທ຺ຘີຕິ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ.

ນິທານກຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑. ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ຑໍ

ຕິກມາຕິກາປທວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ປຏິຎ຺ຎາຕກຖໍ ກາຕຸໍ ‘‘ອິທານິ ອິຕິ ເມ…ເປ… ກຖໂນກາໂສ ສມ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ກຸສລຘມ຺ມປທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ.

໑. ສພ຺ພປເທຫິ ລທ຺ຘນາໂມຕິ ຕີສຸປິ ປເທສຸ ເວທນາສທ຺ທສ຺ສ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ເຕນ ລທ຺ຘນາໂມ ສພ຺ພປເທຫິ ລທ຺ຘນາໂມ ໂຫຕິ. ນນຸ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປທານິ, ເອວໍ ເສເສສຸປີຕິ ທ຺ວາທເສຕານິ ປທານິ, ນ ຕີຓີຕິ ເວທນາສທ຺ທສ຺ສ ປທຕ຺ຕຍາວຍວຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສພ຺ພປເທຫີ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ເວທນາຍາ’’ຕິ ຫິ ວິສຸໍ ປທໍ ນ ກສ຺ສຈິ ປທສ຺ສ ອວຍໂວ ໂຫຕິ, ນາປິ ສຸຂາທິປທຠາວໍ ຠຊຕີຕິ ເຕນ ລທ຺ຘນາໂມ ກຖໍ ສພ຺ພປເທຫິ ລທ຺ຘນາໂມ ສິຍາຕິ? ອຘິປ຺ເປຕປ຺ປກາຣຕ຺ຖຄມກສ຺ສ ປທສມຸທາຍສ຺ສ ປທຕ຺ຕາ. ປຊ຺ຊຕິ ອວພຸຊ຺ຌີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ຫິ ປທໍ, ‘‘ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ເອເຕນ ຈ ປທສມຸທາເຍນ ຍຖາຘິປ຺ເປໂຕ ອຕ຺ໂຖ ສມຕ຺ໂຕ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ປທສມຸທາໂຍ ‘‘ປທ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ອິຕເຣປິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ສມຸທາຍານໍ ອວຍເວນ ລທ຺ຘນາໂມ ສພ຺ພປເທຫິ ລທ຺ຘນາໂມຕິ ຍຸຕ຺ໂຕ.

ຄນ຺ຖໂຕ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ເຫຕຸປທສເຫຕຸກປທາທີຫິ ສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕາ ຄນ຺ຖໂຕ ຈ ເຫຕຸອຕ຺ຖສເຫຕຸກຕ຺ຖາທີຫິ ສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສເຫຕຸກເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸກາ ຫິ ເຫຕຸທຸເກ ເຫຕູຫິ ສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕາ ເຫຕຸທຸກສມ຺ພນ຺ຘາ, ເຫຕຸສເຫຕຸກທຸໂກ ເຫຕຸທຸກສເຫຕຸກທຸກສມ຺ພນ຺ໂຘ ອຸຠເຍກປທວເສນ. ຕຖາ ເຫຕຸເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸໂກ ເຫຕຸທຸກເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸກສມ຺ພນ຺ໂຘ, ນເຫຕຸສເຫຕຸກທຸໂກ ເອກທ຺ວິປທວເສນ ເຫຕຸທຸກສເຫຕຸກທຸກສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ. ກຓ຺ຓິກາ ວິຍາຕິ ປຸປ຺ຜມຍກຓ຺ຓິກາ ວິຍ. ຆຏາ ວິຍາຕິ ປຸປ຺ຜຫຕ຺ຖກາທີສຸ ປຸປ຺ຜາທີນໍ ສມູໂຫ ວິຍ. ກຓ຺ຓິກາຆຏາທີສຸ ຫິ ປຸປ຺ຜາທີນິ ວຓ຺ຏາທີຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ພນ຺ຘານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕຖາສມ຺ພນ຺ຘຕາ ເອເຕສໍ ທຸການໍ ວຸຕ຺ຕາ. ທຸກສາມຎ຺ຎໂຕຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ເຫຕຸທຸກາທີຫິ ທຸກວເສນ ສມານຠາວາ. ອຎ຺ເຎຫີຕິ ສາຣມ຺ມຓທຸກາທີຫິ. ອສງ຺ຄຫິໂຕ ປເທໂສ ເຍສໍ ອຕ຺ຖິ, ເຕ ສປ຺ປເທສາ. ເຍສໍ ປນ ນຕ຺ຖິ, ເຕ ນິປ຺ປເທສາ.

‘‘ກຈ຺ຈິ ນຸ ໂຠໂຕ ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປຸຈ຺ຉິຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິຕຸໍ ‘‘ກຈ຺ຈິ ໂຠໂຕ ອນາມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ກຸສລສທ຺ໂທ ອນາມຍຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ. ພາຫິຕິກສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໓໖໑) ຠຄວໂຕ ກາຍສມາຈາຣາທໂຍ ວຓ຺ເຓນ຺ເຕນ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິເກນ ‘‘ໂຍ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກາຍສມາຈາໂຣ ອນວຊ຺ໂຊ’’ຕິ ກຸສໂລ ກາຍສມາຈາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ສຸຂວິປາກໍ ກມ຺ມໍ ອຕ຺ຖີຕິ ສພ຺ພສາວຊ຺ຊຣຫິຕາ ກາຍສມາຈາຣາທໂຍ ກຸສລາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສູຕິ ຈ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ‘‘ກຸສລາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕ ຈ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ນ ເອກນ຺ເຕນ ສຸຂວິປາກາເຍວາຕິ ອນວຊ຺ຊຕ຺ໂຖ ກຸສລສທ຺ໂທ. ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານນ຺ຕິ ກຸສລສທ຺ທໂຍເຄນ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ, ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານໍ ວາ ນາມກິຣິຍາປໂຍຊນາທີສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນຈ຺ຈຄີຕສ຺ສາຕິ ຈ ສາມິວຈນໍ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ, ນຈ຺ຈຄີຕສ຺ສ ວິເສເສສູຕິ ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາທານເຫຕຸ ເອວມິທໍ ປຸຎ຺ຎໍ ປວຑ຺ຒຕີຕິ ປຸຎ຺ຎວິປາກນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມໍ ‘‘ກຸສລ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ສຸຎ຺ຎຘມ຺ມຕ຺ຕາ ສຠາວມຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ສຸຎ຺ຎຕຕ຺ໂຖ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ສລຍນ຺ຕິ…ເປ… ວິທ຺ຘໍເສນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຣິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສ ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ອຕ຺ຖວຈນໍ. ອຖ ວາ ສລນສ຺ສ ອຕ຺ຖທີປນານິ ຈລນາທີນິ ຕີຓິ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານາທີຫິ ໂຍເຊຕພ຺ພານິ. ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ສນ຺ຕາເນ ສຍມານາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ຣາຄາທິອສຸຈິສມ຺ປໂຍຄໂຕ ນານາວິຘທຸກ຺ຂເຫຕຸໂຕ ຈ ກຸຈ຺ຉິເຕນ ອາກາເຣນ ສຍນ຺ຕິ. ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ຎາຓໍ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ສພ຺ເພປິ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ກຸເສນ ຎາເຓນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພາຕິ ກຸສລາ. ອຸປ຺ປນ຺ນໍສານຸປ຺ປນ຺ນໍສຠາເຄສຸ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອຸຠຍຠາຄຄຕໍ ສໍກິເລສປກ຺ຂໍ ປຫານານຸປ຺ປາທເນຫິ ລຸນນ຺ຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘານທ຺ວຍໍ ວິຍ.

ສຕ຺ຕາທິຄາຫການໍ ຈິຕ຺ຕານໍ ໂຄຈຣາ ສຕ຺ຕາທໂຍ ວິຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຍມານາ ນ ນິສ຺ສຠາວາ, ກິນ຺ຕຸ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ຘມ຺ມາ. ນ ຈ ຘາຣິຍມານສຠາວາ ອຎ຺ໂຎ ຘມ຺ໂມ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ນ ຫິ ຣຸປ຺ປນາທີຫິ ອຎ຺ເຎ ຣູປາທໂຍ, ກກ຺ຂຬາທີຫິ ຈ ອຎ຺ເຎ ປຖວີອາທໂຍ ຘມ຺ມາ ວິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ປນ ອວໂພເຘຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ນາມວເສນ ວິຎ຺ຎາຕາວິຎ຺ຎາເຕ ສຠາວຘມ຺ເມ ອຎ຺ເຎ ວິຍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສປ຺ປຈ຺ຈຍຘມ຺ເມສຸ ວິເສສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຘາຣີຍນ຺ຕິ ວາ ປຈ຺ຈເຍຫີ’’ຕິ ອາຫ. ຘາຣີຍນ຺ຕີຕິ ອຸປຘາຣີຍນ຺ຕິ, ລກ຺ຂີຍນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອກຸສລາຕິ ກຸສລປຏິເສຘນມຕ຺ຕໍ ກຸສລາຠາວມຕ຺ຕວຈນໍ ຕທຎ຺ຎມຕ຺ຕວຈນໍ ວາ ເອຕໍ ນ ໂຫຕິ, ກິນ຺ຕຸ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມິຕ຺ຕປຏິປກ຺ຂາ ອມິຕ຺ຕາ ວິຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂວຈນຕາ ຈ ອພ຺ຍາກຕຕຕິຍຣາສິວຈເນນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍທິ ຫິ ກຸສລາຠາວມຕ຺ຕວຈນໍ ອກຸສລສທ຺ໂທ, ເຕນ ນ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອພ຺ຍາກຕວຈເນເນວ ຈ ຕຕິໂຍ ຣາສິ ວຸຕ຺ໂຕ ນ ສິຍາ, ກຸສລາ ເຈວ ຘມ຺ມາ ອພ຺ຍາກຕາ ຈາຕິ ທຸໂກວາຍໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຕິໂກ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ອກຸສລວຈເນນ ນ ໂກຈິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ສິຍາ, ‘‘ອນພ຺ຍາກຕາ’’ຕິ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ ກຸສລານໍ ວິຍ ອພ຺ຍາກຕານຎ຺ຈ ອຠາວມຕ຺ຕສມ຺ຠວາ, ຕສ຺ມາ ອຠາວມຕ຺ຕວຈເນ ອພ຺ຍາກຕຠາວມຕ຺ຕໍ ວິຍ ກຸສລາຠາວມຕ຺ຕໍ ອກຸສລໍ ນ ໂກຈິ ຣາສີຕິ ‘‘ອພ຺ຍາກຕາ’’ຕິ ຕຕິໂຍ ຣາສິ ນ ສິຍາ. ຕຕິຍຣາສິຠາເວນ ຈ ອພ຺ຍາກຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອກຸສໂລ ຈ ເອໂກ ຣາສີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຕສ຺ມາ ນາຠາວວຈນຕາ, ສຠາວຘາຣຓາທິອຕ຺ເຖນ ຘມ຺ມສທ຺ເທນ ສມານາຘິກຣຓຠາວໂຕ ຈ ອກຸສລສທ຺ທສ຺ສ ກຸສລາຠາວມຕ຺ຕວຈນຕາ ນ ໂຫຕິ, ນາປິ ຕທຎ຺ຎມຕ຺ຕວຈນຕາ ຕຕິຍຣາສິວຈນໂຕ ເອວ. ຍທິ ຫິ ກຸສເລຫິ ອຎ຺ເຎ ອກຸສລາ ເຈຕສິເກຫິ ອຎ຺ເຎ ອເຈຕສິກາ ວິຍ, ກຸສລາກຸສລວຈເນຫິ ສພ຺ເພສໍ ຘມ຺ມານໍ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອສງ຺ຄຫິຕສ຺ສ ຕຕິຍຣາສິສ຺ສ ອຠາວາ ເຈຕສິກທຸໂກ ວິຍ ອຍຎ຺ຈ ທຸໂກ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ສິຍາ ‘‘ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ, ນ ‘‘ອພ຺ຍາກຕາ’’ຕິ ຕຕິໂຍ ຣາສິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ວຸຕ຺ໂຕ ຈ ໂສ, ຕສ຺ມາ ນ ຕທຎ຺ຎມຕ຺ຕວຈນໍ ອກຸສລສທ຺ໂທ, ປາຣິເສເສນ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂສຸ ອ-ກາຣສ຺ສ ປໂຍຄທສ຺ສນໂຕ ໂລເກ ‘‘ອມິຕ຺ຕາ’’ຕິ ສາສເນ ‘‘ອໂລໂຠ’’ຕິ ອິຘາປິ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂວຈນຕາ ອກຸສລສທ຺ທສ຺ສ ສິທ຺ຘາ, ຕຕ຺ຖ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ ຈ ນ ອິຕຣວຈນຕາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຠາໂວ ຈ ວິຣຸທ຺ຘສຠາວຕ຺ຕາ ຕປ຺ປເຫຍ຺ຍຠາວໂຕ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ກຸສລວິນາສນໂຕ. ນ ຫິ ກຸສລາ ອກຸສເລຫິ ປຫາຕພ຺ພາ, ມຫາພລວຕາຍ ປນ ກຸສລາເຍວ ປໂຍຄນິປ຺ຜາທິຕາ ສທານຸສຍິເຕ ອກຸສເລ ຕທງ຺ຄວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຊຫນ຺ຕີຕິ.

ນ ພ຺ຍາກຕາຕິ ອກຖິຕາ. ກຖໍ ປເນເຕ ອກຖິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ນນຸ ‘‘ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທີຫິ ຕິກທຸກປເທຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິວຈເນຫິ ຜສ຺ສາທິວຈເນຫິ ຈ ກຖິຕາຕິ? ໂນ ນ ກຖິຕາ, ຕານິ ປນ ວຈນານິ ອິຘ ອນຘິປ຺ເປຕານິ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນນຸວຕ຺ຕນໂຕ. ນ ຫິ ‘‘ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ອພ຺ຍາກຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ນ ຕານິ ອິຘ ອນຸວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຕພ຺ພຈນີຍຠາເວນ ອກຖິຕຕາ ນ ໂຫຕິ, ກຸສລາກຸສລວຈນານິ ປນ ອິຘ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອນຸວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຕພ຺ພຈນີຍຠາເວນ ອກຖິຕຕາ ຎາຍຕີຕິ ‘‘ກຸສລາກຸສລຠາເວນ ອກຖິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ນ ພ຺ຍາກຕາຕິ ວາ ອວິປາກາ, ອພ຺ຍາກຕວຈເນເນວ ຈ ອວິປາກຕ຺ຖາ ຎາຍນ຺ຕິ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ຎາປກສາຘນີຍໍ, ອາສຍານຸສຍຈຣິຍາທິກຸສເລນ ຠຄວຕາ ເຍສໍ ອວໂພຘນຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວຈນານນ຺ຕຣໍ ຕທຕ຺ຖປຏິເວຘໂຕ, ປຈ຺ຉິເມຫິ ປນ ຍຖາ ເຕສໍ ອວໂພຘນຕ຺ຖໍ ຠຄວຕາ ຕໍ ຕໍ ວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍຖາ ຈ ເຕຫິ ຕທຕ຺ໂຖ ປຏິວິທ຺ໂຘ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ອາຈຣິເຍ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ກາຣຓໍ ອວຕ຺ວາ ‘‘ກຸສລາກຸສລຠາເວນ ອກຖິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ໂຍ ຈ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ອກຸສລວິປາກຠາເວນ ອກຖິຕຕ຺ຕາ, ກຸສລາ ອພ຺ຍາກຕາຕິ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ກຸສລວິປາກຠາເວນ ອກຖິຕຕ຺ຕາ ອກຸສລາປີ’’ຕິ, ໂສປິ ‘‘ອຎ຺ຎາປກສາຘນີຍວຈໂນ ຠຄວາ’’ຕິ ນິວາເຣຕພ຺ໂພ ອນຸວຕ຺ຕມານວຈນວຈນີຍຠາເວນ ອກຖິຕສ຺ສ ຈ ອພ຺ຍາກຕຠາວໂຕ. ນ ຫິ ອວິປາກວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ກຸສລວຈນຎ຺ຈ ອວຸຕ຺ຕໍ, ຍໂຕ ອວິປາກວຈນສ຺ສ ອຘິກຕຠາໂວ ກຸສລສ຺ສ ຈ ຕພ຺ພຈນີຍຠາເວນ ອກຖິຕຠາໂວ ສິຍາ, ຕສ຺ມາ ນ ກຸສລານໍ ອພ຺ຍາກຕຕາ, ເອວໍ ອກຸສລານຎ຺ຈ ອນພ຺ຍາກຕຠາເວ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ.

ອຖ ວາ ວິ-ສທ຺ໂທ ວິໂຣຘວຈໂນ, ອາ-ສທ຺ໂທ ອຠິມຸຂຠາວປ຺ປກາສໂນ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິໂຣຘາຠິມຸຂາ ກຕາ, ລກ຺ຂຓວິໂຣຘໂຕ ວິນາສກວິນາສິຕພ຺ພໂຕ ຈາຕິ ພ຺ຍາກຕາ, ກຸສລາກຸສລາ. ນ ພ຺ຍາກຕາຕິ ອພ຺ຍາກຕາ. ເຕ ຫິ ລກ຺ຂຓໂຕ ກຸສລາກຸສລາ ວິຍ ວິຣຸທ຺ຘາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ນ ຫິ ອວິປາກຕາ ທຸກ຺ຂວິປາກຕາ ວິຍ ສຸຂວິປາກຕາຍ ສຸຂວິປາກຕາ ວິຍ ຈ ທຸກ຺ຂວິປາກຕາຍ ສຸຂທຸກ຺ຂວິປາກຕາຫິ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ນາປິ ເຕ ກິຎ຺ຈິ ປຊຫນ຺ຕິ, ນ ຈ ເຕ ເກນຈິ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນມຕິ.

ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກລກ຺ຂຓາຕິ ເອຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ ເອເຕສໍ ອວຊ຺ຊນ຺ຕິ ອນວຊ຺ຊາ, ຄຣຫິຕພ຺ພຠາວຣຫິຕາ ນິທ຺ໂທສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເນສໍ ອຄຣຫິຕພ຺ພຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ນ ຄາຣຍ຺ຫວິຣຫມຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ເຎປິ ອຕ຺ຖິ ນິທ຺ໂທສາ ອພ຺ຍາກຕາຕິ ອນວຊ຺ຊວຈນມຕ຺ເຕນ ເຕສມ຺ປິ ກຸສລຕາປຕ຺ຕິໂທສໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ປຣິຫຣິຕຸໍ ສຸຂວິປາກວຈນໍ ອາຫ. ອວຊ຺ຊປຏິປກ຺ຂາ ວາ ອິຘ ອນວຊ຺ຊາຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ພາຫິຕິກສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໒.໓໖໑) ວິຍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘາວຊ຺ຊາ ວິຣຫິຕາວຊ຺ຊມຕ຺ຕາ ວາ, ຕສ຺ມາ ອນວຊ຺ຊວຈເນນ ອວຊ຺ຊວິນາສນຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ. ອພ຺ຍາກເຕຫິ ປນ ວິສິຏ຺ຐໍ ກຸສລາກຸສລານໍ ສາຘາຣຓໍ ສວິປາກຕາລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ລກ຺ຂເຓ ວິເສສທສ຺ສນຕ຺ຕໍ ສຸຂວິປາກວຈນໍ ອໂວຈ. ສິທ຺ໂຘ ຫິ ປຸຣິເມເນວ ອກຸສລາພ຺ຍາກເຕຫິ ກຸສລານໍ ວິເສໂສຕິ. ສຸໂຂ ວິປາໂກ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຸຂວິປາກາ. ເຕນ ກຸສລາກຸສລານໍ ສາມຎ຺ເຎ ວິປາກຘມ຺ມຠາເວ ສຸຂວິປາກວິປຈ຺ຈນສຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ນ ເຕສໍ ສຸຂວິປາກສພ຺ຠາວເມວ. ອນວຊ຺ຊາ ຈ ເຕ ສຸຂວິປາກາ ຈາຕິ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກາ. ກຸສລາ ລກ຺ຂີຍນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກລກ຺ຂຓໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກລກ຺ຂຓາ. ນນຸ ເຕ ເອວ ກຸສລາ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກາ, ກຖໍ ເຕ ສຍເມວ ອຕ຺ຕໂນ ລກ຺ຂຓໍ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ວິຎ຺ຎາຕາວິຎ຺ຎາຕສທ຺ທຕ຺ຖຠາເວນ ລກ຺ຂຓລກ຺ຂິຕພ຺ພຠາວຍຸຕ຺ຕິໂຕ. ກຸສລສທ຺ທຕ຺ຖວເສນ ຫິ ອວິຎ຺ຎາຕາ ກຸສລາ ລກ຺ຂິຕພ຺ພາ ໂຫນ຺ຕິ, ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກສທ຺ທຕ຺ຖຠາເວນ ວິຎ຺ຎາຕາ ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ. ອຖ ວາ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ສຠາໂວ. ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກາ ຈ ເຕ ລກ຺ຂຓຎ຺ຈາຕິ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກລກ຺ຂຓາ, ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກາ ຫຸຕ຺ວາ ລກ຺ຂິຍມານາ ສຠາວາ ກຸສລາ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຖ ວາ ອນວຊ຺ຊວຈເນນ ອນວຊ຺ຊຕ຺ຕໍ ອາຫ, ສຸຂວິປາກວຈເນນ ສຸຂວິປາກຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອນວຊ຺ຊຎ຺ຈ ສຸຂວິປາໂກ ຈ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກໍ, ຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອເຕສໍ ກຣຓຕ຺ເຖ ຈ ກມ຺ມຕ຺ເຖ ຈ ລກ຺ຂຓສທ຺ເທ ສຠາວຠູຕນ຺ຕິ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກລກ຺ຂຓາ, ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກສຠາເວນ ລກ຺ຂິຍມານາ ຕໍສຠາວວນ຺ໂຕ ຈ ກຸສລາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອນວຊ຺ຊວຈເນນ ປວຕ຺ຕິສຸຂຕໍ ກຸສລານໍ ທສ຺ເສຕິ, ສຸຂວິປາກວຈເນນ ວິປາກສຸຂຕໍ. ປຸຣິມຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິສຠາວວເສນ ລກ຺ຂຓຕາວຈນໍ, ປຈ຺ຉິມໍ ກາລນ຺ຕເຣ ວິປາກຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາຍາຕິ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ກຸສລານໍ ອຕ຺ຕສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ວິສຸທ຺ຘວິປາກຕໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ກຸສລໍ ອກຸສລສຠາວໂຕ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ອພ຺ຍາກຕສຠາວໂຕ ສວິປາກຕ຺ຕທີປກຕ຺ຕາ ປຈ຺ຉິມສ຺ສ. ປຸຣິເມນ ວາ ວຊ຺ຊປຏິປກ຺ຂຠາວທສ຺ສນໂຕ ກິຈ຺ຈຏ຺ເຐນ ຣເສນ ອກຸສລວິທ຺ຘໍສນຣສຕໍ ທີເປຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ສມ຺ປຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ອິຏ຺ຐວິປາກຣສຕໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ອຸປຏ຺ຐານາກາຣຏ຺ເຐນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາເນນ ໂວທານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ຜລຕ຺ເຖນ ສຸຂວິປາກປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ກຸສລານໍ ປທຏ຺ຐານໍ ວິຠາເວຕິ. ຕໂຕ ຫິ ເຕ ອນວຊ຺ຊາ ຊາຕາຕິ. ປຈ຺ຉິເມນ ກຸສລານໍ ອຎ຺ເຎສໍ ປທຏ຺ຐານຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕ ຫິ ສຸຂວິປາກສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສຸຂວິປາກສທ຺ເທ ສຸຂສທ຺ໂທ ອິຏ຺ຐປຣິຍາຍວຈນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິຏ຺ຐຈຕຸກ຺ຂນ຺ຘວິປາກາ ຫິ ກຸສລາ, ນ ສຸຂເວທນາວິປາກາວ. ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ໂຂປສມສຸຂວິປາກຕາຍ ຈ ສມ຺ຠໂວ ເອວ ນຕ຺ຖິ. ນ ຫິ ຕໍວິປາໂກຕິ. ຍທິ ປນ ວິປາກສທ຺ໂທ ຜລປຣິຍາຍວຈນໍ, ນິສ຺ສນ຺ທວິປາເກນ ອິຏ຺ຐຣູເປນາປິ ສຸຂວິປາກຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ.

ສາວຊ຺ຊທຸກ຺ຂວິປາກລກ຺ຂຓາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ວຸຕ຺ຕວິຘິອນຸສາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ຈ ໂຍຊນາ ຈ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ເວທິຕພ຺ພາ. ວິປາກາຣຫຕາ ກຸສລາກຸສລານໍ ລກ຺ຂຓຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ຕພ຺ຠາເວນ ອກຖິຕາ ອພ຺ຍາກຕາ ອວິປາກາຣຫສຠາວາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອວິປາກລກ຺ຂຓາ ອພ຺ຍາກຕາ’’ຕິ. ຍເຖວ ຫິ ສຸຂທຸກ຺ຂວິປາກາຣຫາ ສຸຂທຸກ຺ຂວິປາກາຕິ ເອວໍລກ຺ຂຓຕາ ກຸສລາກຸສລານໍ ວຸຕ຺ຕາ, ເອວມິຘາປິ ອວິປາກາຣຫາ ອວິປາກາຕິ ເອວໍລກ຺ຂຓຕາ ອພ຺ຍາກຕານໍ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ‘‘ອໂຫສິ ກມ຺ມໍ ນາໂຫສິ ກມ຺ມວິປາໂກ ນ ຠວິສ຺ສຕິ ກມ຺ມວິປາໂກ ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມວິປາໂກ, ອຕ຺ຖິ ກມ຺ມໍ ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມວິປາໂກ ນ ຠວິສ຺ສຕິ ກມ຺ມວິປາໂກ, ຠວິສ຺ສຕິ ກມ຺ມໍ ນ ຠວິສ຺ສຕິ ກມ຺ມວິປາໂກ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໓໔) ເອວໍປກາຣານໍ ກຸສລາກຸສລານໍ ກຸສລາກຸສລຠາວານາປຕ຺ຕິ ອພ຺ຍາກຕຠາວາປຕ຺ຕິ ວາ ນ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ເຕ ສຸຂທຸກ຺ຂວິປາກາຣຫາ ນ ໂຫນ຺ຕິ ວິປາກຘມ຺ມຕ຺ຕາ, ອວິປາກາຣຫາ ວາ ນ ໂຫນ຺ຕິ ອວິປາກຘມ຺ມຕ຺ຕາຠາວາຕິ.

ກຸສລາຕິ ວາ ຘມ຺ມາຕິ ວາຕິອາທີນີຕິ ກຸສລຘມ຺ມປທານິ ທ຺ເວ, ອກຸສລຘມ຺ມປທານິ ທ຺ເວ, ອພ຺ຍາກຕຘມ຺ມປທານິ ທ຺ເວຕິ. ເອກຕ຺ຖນານຕ຺ຖານີຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາເປກ຺ຂໍ ເອກຕ຺ຖນານຕ຺ຖຕໍ ໂຈເທຕິ, ນ ຉນ຺ນໍ. ໂທສເມຕ຺ຖ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ໂຈທໂກ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ ຎຕ຺ວາ ອາຈຣິໂຍ ອາຫ ‘‘ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ເອກຕ຺ຖນານຕ຺ຖຕາຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອສມຕ຺ຕາ ເຕ ໂຈທນາ, ອວສິຏ຺ຐໍ ຕາວ ພ຺ຣູຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍທິ ເອກຕ຺ຖານິ ອິນ຺ທສກ຺ກສທ຺ທານໍ ວິຍ ສທ຺ທມຕ຺ເຕ ເອວ ເຠໂທ, ເອວໍ ກຸສລຘມ຺ມສທ຺ທານໍ, ນ ອຕ຺ເຖຕິ. ຍຖາ ‘‘ອິນ຺ໂທ ສກ຺ໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອິນ຺ໂທ ອິນ຺ໂທ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສທິສໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ‘‘ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ‘‘ກຸສລາ ກຸສລາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສທິສໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ອິຕເຣສຸປິ ‘‘ອກຸສລາ ອກຸສລາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສທິສຕາ ‘‘ອພ຺ຍາກຕາ ອພ຺ຍາກຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕສທິສຕາ ຈ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ອຖ ນານຕ຺ຖານິ, ອິນ຺ທກຸເວຣສທ຺ທານໍ ວິຍ ສທ຺ທໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ກຸສລຘມ຺ມສທ຺ທານໍ ເຠໂທ, ຕຖາ ອກຸສລຘມ຺ມສທ຺ທາທີນນ຺ຕິ ຉຫິ ປເທຫິ ຈຕູຫິ ປເທຫິ ຈ ຉ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈ ອຕ຺ຖາ ຠິນ຺ນາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ກຸສລຕ຺ຕິກາທີນໍ ກຸສລຉກ຺ກາທິຠາໂວ, ເຫຕຸທຸກາທີນຎ຺ຈ ເຫຕຸຈຕຸກ຺ກາທິຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ.

ນນຸ ຕິຓ຺ຓໍ ຘມ຺ມສທ຺ທານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອິນ຺ທສທ຺ທານໍ ວິຍ ຣູປາເຠທາ ອຕ຺ຖາເຠໂທຕິ ຉກ຺ກຠາໂວ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວມິທໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ ‘‘ຕິກທຸການໍ ຈຕຸກ຺ກຕິກຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ, ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ຘມ຺ມສທ຺ທານໍ ເອກຕ຺ຖານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອິນ຺ທສທ຺ທານໍ ວິຍ ວຈເນ ປໂຍຊນາຠາວາ ວຸຕ຺ຕານໍ ເຕສໍ ມາສສທ຺ທານໍ ວິຍ ອຠິນ຺ນຣູປານຎ຺ຈ ອຕ຺ຖເຠໂທ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ, ເອວມປິ ຍຖາ ເອໂກ ມາສສທ຺ໂທ ອຠິນ຺ນຣູໂປ ກາລໍ ອປຣຓ຺ຓວິເສສໍ ສຸວຓ຺ຓມາສຎ຺ຈ ວທຕິ, ເອວໍ ຘມ຺ມສທ຺ໂທປິ ເອໂກ ຠິນ຺ເນ ອຕ຺ເຖ ວຕ຺ຕຸມຣຫຕີຕິ ກາລາທີນໍ ມາສປທຕ຺ຖຕາຍ ວິຍ ຕພ຺ພຈນີຍຠິນ຺ນຕ຺ຖານໍ ຘມ຺ມປທຕ຺ຖຕາຍ ອເຠໂທຕິ ຈຕຸກ຺ກຕິກຠາໂວ ເອວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ, ນາປຊ຺ຊຕິ ເອກສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ ຊາຕິຄຸຓກິຣິຍາຠິນ຺ນານໍ ອນຠິຘານໂຕ. ນ ຫິ ມາສ-ສທ຺ໂທ ເອໂກ ຊາຕິຠິນ຺ນານໍ ກາລາທີນໍ ອນ຺ຕເຣນ ສຣູເປກເສສໍ ວາຈໂກ ໂຫຕິ. ອິຘ ຈ ຍທິ ສຣູເປກເສໂສ ກໂຕ ສິຍາ, ທຸຕິໂຍ ຕຕິໂຍ ຈ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ສິຍາ, ວຸຕ຺ໂຕ ຈ ໂສ, ຕສ຺ມາ ກຸສລາທິ-ສທ຺ທາ ວິຍ ອຠິນ຺ນກຸສລາທິຊາຕີສຸ ຣູປສາມຎ຺ເຎປິ ມາສ-ສທ຺ທາ ວິຍ ຕໂຍ ວິນິວຕ຺ຕອຎ຺ຎຊາຕີສຸ ວຕ຺ຕມານາ ຕໂຍ ທ຺ເວ ຈ ຘມ຺ມ-ສທ຺ທາ ອາປນ຺ນາຕິ ຕິກທຸການໍ ຉກ຺ກຈຕຸກ຺ກຠາໂວ ເອວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ.

ປທານຎ຺ຈ ອສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ ກຸສລຘມ຺ມປທານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຕຖາ ອກຸສລຘມ຺ມປທານໍ ອພ຺ຍາກຕຘມ຺ມປທານຎ຺ຈ ອສມ຺ພນ຺ໂຘ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຫິ ອິຈ຺ຉິໂຕ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ນ ສພ຺ເພສໍ ຉນ຺ນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ອິທໍ ປນ ກສ຺ມາ ໂຈເທຕິ, ນນຸ ນານຕ຺ຖຕ຺ເຕ ສຕິ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຈ຺ຈມາເນສຸ ຘມ຺ມ-ສທ຺ເທສຸ ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕ-ສທ຺ທານໍ ວິຍ ອສມ຺ພນ຺ໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ ຍຸຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອສມ຺ພນ຺ຘໍ ປນ ສິທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ປຸຣິມໂຈທນາ ກຕາ ‘‘ຕິກທຸການໍ ຉກ຺ກຈຕຸກ຺ກຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ, ອິຘ ປນ ຕໍ ອສມ຺ພນ຺ຘໍ ສາເຘຕຸໍ ອິທໍ ໂຈທິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ເອວເມຕ຺ຖ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ – ຍທິ ປນ ຉກ຺ກຈຕຸກ຺ກຠາວໍ ນ ອິຈ຺ຉສິ, ປທານໍ ສມ຺ພນ຺ເຘນ ຠວິຕພ຺ພໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ, ໂສ ຈ ສມານວິຠຕ຺ຕີນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເອກຕ຺ຖຕ຺ເຕ ສຕິ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕ຺ວໍ ປນ ນານຕ຺ຖຕໍ ວທສີຕິ ປທານຎ຺ຈ ເຕ ອສມ຺ພນ຺ໂຘ ອາປຊ຺ຊຕິ, ເນວ ນາປຊ຺ຊຕີຕິ. ນິຍມນຕ຺ໂຖ ຈ-ສທ຺ໂທ. ປຸພ຺ພາປຣ…ເປ… ນິປ຺ປໂຍຊນານິ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຉກ຺ກຈຕຸກ຺ກຠາວໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ, ນານຕ຺ຖຕໍ ປນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອວສ຺ສຎ຺ຈ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ປຸພ຺ພາປຣວິໂຣຘາປຕ຺ຕິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍາປິ ເຈສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຸຈ຺ຉາ ຫິ ປທວິປລ຺ລາສກຣເຓນ ຘມ຺ມາ ເອວ ກຸສລາຕິ ກຸສລຘມ຺ມ-ສທ຺ທານໍ ອິຘ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ເອກຕ຺ຖຕໍ ທີເປຕິ, ຕວ ຈ ນານຕ຺ຖຕໍ ວທນ຺ຕສ຺ສ ເນວ ຫິ ຘມ຺ມາ ກຸສລາຕິ ກຕ຺ວາ ຕາຍປິ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິໂຣໂຘ ອາປຊ຺ຊຕິ, ວຸຈ຺ຈຕິ ຈ ຕຖາ ສາ ປຸຈ຺ຉາຕິ ນ ນານຕ຺ຖຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍຕິ ‘‘ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເອກຕ຺ຖຕ຺ຕເມວ ຕິຓ຺ຓໍ ຘມ຺ມສທ຺ທານໍ ເອກຕ຺ຖນານຕ຺ຖຕ຺ເຕຫິ ໂຈເທຕິ. ຕິຓ຺ຓໍ ຘມ຺ມານໍ ເອກຕ຺ຕາຕິອາທິມ຺ຫິ ຍຖາ ຕີຫິ ອິນ຺ທ-ສທ຺ເທຫິ ວຸຈ຺ຈມານານໍ ອິນ຺ທຕ຺ຖານໍ ອິນ຺ທຠາເວນ ເອກຕ຺ຕາ ຕໂຕ ອນຎ຺ເຎສໍ ສກ຺ກປຸຣິນ຺ທທສຫສ຺ສກ຺ຂສທ຺ທຕ຺ຖານໍ ເອກຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຘມ຺ມ-ສທ຺ທຕ຺ຖານໍ ຘມ຺ມຠາເວນ ເອກຕ຺ຕາ ຕໂຕ ອນຎ຺ເຎສໍ ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕ-ສທ຺ທຕ຺ຖານໍ ເອກຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ໂມ ນາມ ຠາໂວຕິ ສຠາວຘາຣຓາທິນາ ອຕ຺ເຖນ ຘມ຺ໂມຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ຈ ສຠາວສ຺ເສວ ໂຫຕິ, ນາສຠາວສ຺ສາຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວທຕິ. ໂຫຕຸ ຠາໂວ, ຕໂຕ ກິນ຺ຕິ? ຍທິ ຕິຓ຺ຓໍ ຘມ຺ມສທ຺ທານໍ ນານຕ຺ຖຕາ, ຕີສຸ ຘມ຺ເມສຸ ໂຍ ໂກຈິ ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ຠາໂວ, ຕໂຕ ອນຎ຺ຎໍ ກຸສລໍ ອກຸສລໍ ອພ຺ຍາກຕໍ ວາ ເອເກກເມວ ຠາໂວ. ຠາວຠູຕາ ປນ ຘມ຺ມາ ອຎ຺ເຎ ທ຺ເວ ອຠາວາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເຕຫິ ອນຎ຺ເຎ ກຸສລາທີສຸ ທ຺ເວ ເຍ ເກຈິ ອຠາວາ. ໂຍປິ ຈ ໂສ ເອໂກ ຘມ຺ໂມ ຠາໂວຕິ ຄຫິໂຕ, ໂສປິ ສມານຣູເປສຸ ຕີສຸ ຘມ຺ມສທ຺ເທສຸ ອຍເມວ ຠາວຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ນິຍມສ຺ສ ອຠາວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຠາວຕ຺ຖຕ຺ເຕ ສຕິ ອຠາໂວ ໂຫຕີຕິ ຕໂຕ ອນຎ຺ຎສ຺ສປິ ອຠາວຕ຺ຕໍ ອາປນ຺ນນ຺ຕິ ກຸສລາທີນໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອຠາວຕ຺ຕາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ອິນ຺ທສ຺ສ ອມນຸສ຺ສຕ຺ເຕ ຕໂຕ ອນຎ຺ເຎສໍ ສກ຺ກາທີນໍ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖີຕິ.

ນນຸ ເອວມປິ ເອກສ຺ສ ຠາວຕ຺ຕໍ ວິນາ ອຎ຺ເຎສໍ ອຠາວຕ຺ຕໍ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ຕຕ຺ຖ ຈ ເອເກເນວ ຠາເວນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ນິຍມາຠາວໂຕ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ຠາວຕ຺ເຕ ສິທ຺ເຘ ເຕຫິ ອນຎ຺ເຎສໍ ກຸສລາທີນມ຺ປິ ຠາວຕ຺ຕໍ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕີຕິ? ນ ໂຫຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ຘມ຺ມ-ສທ຺ທານໍ ນານຕ຺ຖຠາວສ຺ສ ອນຸຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຕິຓ຺ຓໍ ຠາວຕ຺ເຕ ນານຕ຺ຖຕາ ອຕ຺ຖິ, ອນຸຎ຺ຎາຕາ ຈ ສາ ຕຍາຕິ. ນນຸ ຕິຓ຺ຓໍ ຘມ຺ມານໍ ອຠາວຕ຺ເຕປິ ນານຕ຺ຖຕາ ນ ສິຍາຕິ? ມາ ໂຫຕຸ ນານຕ຺ຖຕາ, ຕວ ປນ ນານຕ຺ຖຕໍ ປຏິຊານນ຺ຕສ຺ສ ‘‘ເອໂສ ໂທໂສ’’ຕິ ວທາມິ, ນ ປນ ມຍາ ນານຕ຺ຖຕາ ເອກຕ຺ຖຕາ ວາ ອນຸຎ຺ຎາຕາຕິ ກຸໂຕ ເມ ວິໂຣໂຘ ສິຍາຕິ. ອຖ ວາ ອຠາວຕ຺ຕໍ ອາປນ຺ເນຫິ ຘມ຺ເມຫິ ອນຎ຺ເຎ ກຸສລາທໂຍປິ ອຠາວາ ເອວ ສິຍຸນ຺ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ອນິຍເມນ ເຍ ເກຈິ ທ຺ເວ ຘມ຺ມາ ອຠາວຕ຺ຕໍ ອາປນ຺ນາ, ເຕຫິ ອນຎ຺ເຎສໍ ກຸສລາທີສຸ ເຍສໍ ເກສຎ຺ຈິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ກຸສລາທີນໍ ອຠາວຕ຺ຕາປຕ຺ຕິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ເອກສ຺ສ ຠາວຕ຺ຕາ. ຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕຫິ ຈ ອຎ຺ໂຎ ກຸສລປໂຣປິ ອຠາໂວ ສິຍາ’’ຕິ, ຕໍ ອນິຍມທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ສພ຺ເພສໍ ອຠາວສາຘນຕ຺ຖໍ. ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ອກຸສລປຣສ຺ສ ວາ ອພ຺ຍາກຕປຣສ຺ສ ວາ ຘມ຺ມສ຺ສ ຠາວຕ຺ເຕ ສຕິ ເຕຫິ ອຎ຺ໂຎ ກຸສລປໂຣປິ ອຠາໂວ ສິຍາຕິ.

ສພ຺ພເມຕໍ ອກາຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ນາມ ຍຸຕ຺ຕິ. ກຸສລກຸສລສທ຺ທານໍ ວິຍ ເອກນ຺ຕເອກຕ຺ຖຕໍ, ກຸສລຣູປຈກ຺ຂຸມ-ສທ຺ທານໍ ວິຍ ເອກນ຺ຕນານຕ຺ຖຕຎ຺ຈ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຍາຍໍ ປຸນຣຸຕ຺ຕິ ຉກ຺ກຈຕຸກ຺ກາປຕ຺ຕິ ອສມ຺ພນ຺ຘວິໂຣຘາຠາວາປຕ຺ຕິ ໂທສາໂຣປນຍຸຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສພ຺ພາ ສາ ອຍຸຕ຺ຕິ, ຕຖາ ເອກຕ຺ຖນານຕ຺ຖຕາຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍາ ຍາ ອນຸມຕິ ຍຖານຸມຕິ ອນຸມຕິຍາ ອນຸມຕິຍາ ໂວຫາຣສິທ຺ຘິໂຕ. ອນຸມຕິຍາ ອນຸຣູປໍ ວາ ຍຖານຸມຕິ, ຍຖາ ອນຸມຕິ ປວຕ຺ຕາ, ຕຖາ ຕທນຸຣູປໍ ໂວຫາຣສິທ຺ຘິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນຸມຕິ ຫິ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພາຠາວໂຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕມຠິນ຺ເນສຸ ກຕ຺ຖຈິ ກິຣິຍາຄຸຓາທິປຣິຄ຺ຄຫວິເສເສນ ອວິວຏສທ຺ທຕ຺ຖວິວຣຓຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ຕາ ຍຖາ ‘‘ສກ຺ໂກ ອິນ຺ໂທ ປຸຣິນ຺ທໂທ’’ຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ຠິນ຺ເນສຸ ຍຖາ ‘‘ຘໂວ ຂທິໂຣ ປລາໂສ ຈ ອານີຍນ຺ຕູ’’ຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາວໂຕ ເຠທາເຠທວນ຺ເຕສຸ ເສຍ຺ຍຖາປິ ‘‘ນີລຸປ຺ປລໍ ປຓ຺ຑິຕປຸຣິໂສ’’ຕິ, ຕາຍ ຕາຍ ອນຸມຕິຍາ ຕທນຸຣູປຎ຺ຈ ເຕ ເຕ ໂວຫາຣາ ສິທ຺ຘາ. ຕສ຺ມາ ອິຫາປິ ກຸສລຘມ຺ມ-ສທ຺ທານໍ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາວໂຕ ວິເສສຕ຺ຖສາມຎ຺ຎຕ຺ຖປຣິຄ຺ຄເຫນ ສມາເນ ອຕ຺ເຖ ເຠທາເຠທຍຸຕ຺ເຕ ປວຕ຺ຕິ ອນຸມຕາຕິ ຕາຍ ຕາຍ ອນຸມຕິຍາ ຕທນຸຣູປຎ຺ຈ ສິທ຺ໂຘ ເອໂສ ໂວຫາໂຣ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພເມຕໍ ອກາຣຓ’’ນ຺ຕິ.

ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖວິເສສໍ ຕສ຺ສ ທີເປນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕນາ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ອຕ຺ຕນາ ວຸຈ຺ຈມານໍ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກາທິກຸສລາທິຠາວໍ ຘມ຺ມ-ສທ຺ທສ຺ສ ທີເປນ຺ຕິ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ຕພ຺ຠາວທີປນວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນ ຫິ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ກຸສລາທິຠາໂວ ໂຫຕີຕິ. ອິມິນາວາຕິ ‘‘ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ປຣິຍຕ຺ຕິອາທີສຸ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ຈ ນເຍນ. ໂສ ຫິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສມາໂນ, ນ ກຸສລ-ສທ຺ໂທ ອາໂຣຄ຺ຍາທີສຸ ທິສ຺ສຕີຕິ ‘‘ກຸຈ຺ຉິເຕ ສລຍນ຺ຕີ’’ຕິອາທິໂກ, ໂສ ຈ ວິເສສນໂຍ ‘‘ອິໂຕ ປຣໍ ວິເສສມຕ຺ຕເມວ ວກ຺ຂາມາ’’ຕິ ເອເຕນ ອປນີໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນ ຫິ ກຸສລາທິວິເສສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາ ສຸຂາຍ ເວທນາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິອາທໂຍ ວິເສສາຕິ.

໒. ສຸຂສ຺ສ ຈ ປຫານາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ‘‘ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຎ຺ຈ ສຸຂເວທນາວ ໂຫຕີຕິ ‘‘ສຸຂເວທນາຍໍ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ‘‘ຕິສ຺ໂສ ອິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເວທນາ ສຸຂາ ເວທນາ’’ຕິເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໙ ອາທໂຍ) ສຸຂ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ສຸຂເວທນາສທ຺ເທນ ສມານຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ອຍຎ຺ຫິ ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍຕ຺ໂຖ ສຸຂ-ສທ຺ໂທ ກາຍສຸຂນໍ ກາຍານຸຄ຺ຄຫໍ ສາຕວິເສສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕ, ນ ປນ ສຸຂາ ເວທນາ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເວທນໍ ເວເທຕິ ສຸຂໍ ວາ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໙), ໂຍ ສຸຂໍ ທຸກ຺ຂໂຕ’’ຕິເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໕໓) ສຸຂ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ສາຕສາມຎ຺ຎໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ໂຕຕິ. ຍສ຺ມິໍ ສຕິ ສຸຂເຫຕູນໍ ປວຕ຺ຕິ, ຕໍ ສຸຂມູລໍ. ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ຈ ກາມສມຕິກ຺ກມາທິເກ ວິຣາເຄ ຈ ສຕິ ສຸຂເຫຕູນໍ ປຸຎ຺ຎປສ຺ສທ຺ຘິອາທີນໍ ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ‘‘ສຸຂມູລໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຂສ຺ສ ຈ ອາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ ‘‘ຣູປໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຸຎ຺ຎານີຕິ ຍທິທໍ ວຈນໍ, ຕໍ ສຸຂສ຺ສ ຈ ອຘິວຈນໍ ອິຏ຺ຐວິປາກສ຺ສ ອຘິວຈນໍ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອິຏ຺ຐວິປາກວິປຈ຺ຈນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຂປຈ຺ຈຍານໍ ຣູປາທີນໍ ອິຏ຺ຐານໍ ຐານໍ ໂອກາໂສ ສຄ຺ຄາ ນນ຺ທນຎ຺ຈາຕິ ‘‘ສຸຂາ ສຄ຺ຄາ ສຸຂໍ ນນ຺ທນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ເມຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ. ສຸຂວິຫາຣາຕິ ປຐມຊ຺ຌານວິຫາຣາທີ. ນີວຣຓາທິພ຺ຍາພາຘຣຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອພ຺ຍາພຊ຺ຌາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສພ຺ພສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂນິພ຺ພາປນໂຕ ຕໍນິໂຣຘຕ຺ຕາ ວາ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ສນ຺ຕໍ, ສຸຂມິຈ຺ເຈວ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິ ອທຸກ຺ຂມສຸເຂ. ‘‘ທ຺ເວປິ ມຍາ, ອານນ຺ທ, ເວທນາ ວຸຕ຺ຕາ ປຣິຍາເຍນ ສຸຂາ ເວທນາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໖໗) ສຸໂຂເປກ຺ຂາສຸ ຈ ອິຏ຺ຐາສູຕິ ເອວມາທີສຸ ປວຕ຺ຕິ ສງ຺ຄຫິຕາ.

ທຸກ຺ຂວຕ຺ຖູຕິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ໂອກາໂສ. ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານມ຺ປິ ຫິ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ຊາຕິອາທີສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ຕພ຺ພຕ຺ຖຸກໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ທຸກ຺ຂປຈ຺ຈເຍຕິ ທຸກ຺ຂເຫຕຸມ຺ຫິ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊນເກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂປຈ຺ຈຍຏ຺ຐາເນຕິ ທຸກ຺ຂຊນກກມ຺ມສ຺ສ ສຫາຍຠູຕານໍ ອນິຏ຺ຐຣູປາທິປຈ຺ຈຍານໍ ຐາເນ. ປຈ຺ຈຍສທ຺ໂທ ຫິ ຊນເກ ຊນກສຫາເຍ ຈ ປວຕ຺ຕຕີຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕, ໔໕-໔໖, ໗໖) ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂາທີສຸ ປວຕ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ ວຕ຺ຖຸຎ຺ຈ ກຣຊກາຍໍ ສຸຂຍຕິ ລທ຺ຘສ຺ສາເທ ອນຸຄ຺ຄຫິເຕ ກໂຣຕີຕິ ສຸຂາ. ສຸຂາຕິ ເວທນາສທ຺ທມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ສຸຂຠາວມຕ຺ຕສ຺ສ ອປ຺ປກາສເນນ ນປຸໍສກລິງ຺ຄຕາ ນ ກຕາ. ສຠາວໂຕ ສງ຺ກປ຺ປໂຕ ຈ ຍໍ ອິຏ຺ຐໍ, ຕທນຸຠວນໍ ອິຏ຺ຐາກາຣານຸຠວນໍ ວາ ອິຏ຺ຐານຸຠວນໍ.

ສມນ຺ຕິ ອວິສມໍ. ສມາ ເອກີຠາວູປຄຕາ ວິຍ ຍຸຕ຺ຕາ, ສມໍ ວາ ສຫ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອກຸປ຺ປາທາຕິ ເອໂກ ສມາໂນ ອຸປ຺ປາໂທ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອກຸປ຺ປາທາ, ສມານປຈ຺ຈເຍຫິ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິການໍ ຣູປາຣູປານຎ຺ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ‘‘ເອກນິໂຣຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຍ ສມານຸປ຺ປາທາ ສມານນິໂຣຘາ ຈ, ເຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ ຣູປາຣູປານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ປໂຍໂຄ ນິວາຣິໂຕ ໂຫຕິ. ເອວມປິ ອວິນິພ຺ໂຠຄຣູປານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ‘‘ເອກວຕ຺ຖຸກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຍ ເອກຸປ຺ປາທາ ເອກນິໂຣຘາ ເອກວຕ຺ຖຸກາ ຈ, ເຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ. ເອວມປິ ອວິນິພ຺ໂຠຄຣູເປສຸ ເອກໍ ມຫາຠູຕໍ ເສສມຫາຠູໂຕປາທາຣູປານໍ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ເຕນ ຕານິ ເອກວຕ຺ຖຸການີຕິ, ຈກ຺ຂາທິນິສ຺ສຍຠູຕານິ ວາ ຠູຕານິ ເອກໍ ວຕ຺ຖຸ ເອເຕສຸ ສນ຺ນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ເອກວຕ຺ຖຸການີຕິ ກປ຺ເປນ຺ຕສ຺ສ ເຕສໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາປຕ຺ຕິ ສິຍາຕິ ຕນ຺ນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ເອກາຣມ຺ມຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຍ ເອກຸປ຺ປາທາ…ເປ… ເອກາຣມ຺ມຓາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ. ປຏິໂລມໂຕ ວາ ເອກາຣມ຺ມຓາຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເອກວີຖິຍຎ຺ຈ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຏິຈ຺ຉນານໍ ນານາວີຖິຍໍ ປຣສນ຺ຕາເນ ຈ ເອກສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ຠິນ຺ນວຕ຺ຖຸການໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ‘‘ເອກວຕ຺ຖຸກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຍ ເອກວຕ຺ຖຸກາ ຫຸຕ຺ວາ ເອກາຣມ຺ມຓາ, ເຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ. ເອວມປິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສນ຺ຕີຣຓາທີນໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ‘‘ເອກນິໂຣຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຍ ເອກນິໂຣຘາ ຫຸຕ຺ວາ ເອກວຕ຺ຖຸກາ ເອກາຣມ຺ມຓາ, ເຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ. ກິໍ ປນ ນານຸປ຺ປາທາປິ ເອວໍ ຕິວິຘລກ຺ຂຓາ ໂຫນ຺ຕິ, ອຖ ເອກຸປ຺ປາທາ ເອວາຕິ ວິຈາຣຓາຍ ເອກຸປ຺ປາທາ ເອວ ເອວໍ ຕິວິຘລກ຺ຂຓາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ເອກຸປ຺ປາທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓. ວິປກ຺ກຠາວມາປນ຺ນານໍ ອຣູປຘມ຺ມານນ຺ຕິ ຍຖາ ສາລິພີຊາທີນໍ ຜລານິ ຕໍສທິສານິ ນິພ຺ພຕ຺ຕານິ ວິປກ຺ການິ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ວິປາກນິຣຸຕ຺ຕິຎ຺ຈ ລຠນ຺ຕິ, ນ ມູລງ຺ກຸຣປຕ຺ຕຂນ຺ຘນາຬານິ, ເອວໍ ກຸສລາກຸສລານໍ ຜລານິ ອຣູປຘມ຺ມຠາເວນ ສາຣມ຺ມຓຠາເວນ ສຸກ຺ກກຓ຺ຫາທິຠາເວນ ຈ ຕໍສທິສານິ ວິປກ຺ກຠາວມາປນ຺ນານີຕິ ວິປາກນິຣຸຕ຺ຕິໍ ລຠນ຺ຕິ, ນ ຣູປຘມ຺ມາ ກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕາປິ ກມ຺ມາສທິສາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊາຕິຊຣາສຠາວາຕິ ຊາຍນຊີຣຓສຠາວາ. ວິປາກປກຕິກາຕິ ວິປຈ຺ຈນປກຕິກາ. ວິປຈ຺ຈນສຠາວຕາ ຈ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນາວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາມານສນ຺ຕາເນ ສພ຺ຍາປາຣຕາ, ເຕນ ອຠິຎ຺ຎາທິກຸສລານໍ ຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພາທິອກຸສລານຎ຺ຈ ວິປາການຸປ຺ປາທເນປິ ວິປາກຘມ຺ມຕາ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ. ວິປກ຺ກຠາວນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ຠາວ-ສທ຺ເທນ ສຠາໂວ ເອວ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ວິປກ຺ກສຠາວໍ ທຸຕິຍສ຺ສ ວຸຕ຺ຕໍ ວິປຈ຺ຈນສຠາວຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຸຠຍສຠາວປຏິກ຺ເຂປວເສນາ’’ຕິ ອາຫ.

໔. ອຸເປເຕນ ອາທິນ຺ນາ ອຸປາທິນ຺ນາ. ກິໍ ປນ ຕໍ ອຸເປຕໍ, ເກນ ຈ ອຸເປຕໍ, ກຖຎ຺ຈ ອຸເປຕໍ, ເກ ຈ ເຕນ ອາທິນ຺ນາຕິ? ສຕິ ຈ ໂລກຸຕ຺ຕຣານໍ ເກສຎ຺ຈິ ອາຣມ຺ມຓຠາເວ ຕນ຺ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ອຸເປຕສທ຺ທສມ຺ພນ຺ຘິນາ ອຸປຍ-ສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈມານາຫິ ຈຕຸພ຺ພິຘຸປາທານຠູຕາຫິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີຫິ ອຸເປຕໍ, ເຕຫິ ຈ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ອຸເປຕໍ, ນ ສມນ຺ນາຄມວເສນ. ສຕິ ຈ ສພ຺ພເຕຠູມກຘມ຺ມານໍ ອຸປາທານາຣມ຺ມຓຕ຺ເຕ ເຍຫິ ວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປານິ ອມ຺ເຫຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອມ຺ຫາກໍ ເອຕານິ ຜລານີຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕຫິ ວິຍ ອາທິນ຺ນານິ, ຕານິ ເຕຠູມກກມ຺ມານິ ກມ຺ມຠາເວນ ເອກຕ຺ຕໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ອຸເປຕນ຺ຕິ ອິຘ ຄຫິຕານິ. ເຕຫິ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ຕານິ ວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປານິ ອຸປາທິນ຺ນາ ຘມ຺ມາຕິ ສພ຺ພເມຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຖນໂຍ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ, ນ ວຈນານຸປຸພ຺ເພນາຕິ. ເອຕ຺ຖາຫ – ຍທິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີຫິ ອຸເປເຕນ ອາທິນ຺ນາ ອຸປາທິນ຺ນາ, ສພ຺ພເຕຠູມກຘມ຺ມາ ຈ ຕຓ຺ຫາທີນໍ ອາຣມ຺ມຓາ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຈ ອຸເປຕສທ຺ໂທ ກມ຺ເມ ເອວ ນິຣຸຬ຺ໂຫ, ເຕນ ກມ຺ມສ຺ເສວ ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພເຕຠູມກຘມ຺ມປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອວິຊ຺ຊາທິເຫຕູຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕານໍ ສງ຺ຂາຣາທິຜລານໍ ອຸປາທິນ຺ນຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ ເຕສມ຺ປິ ເຕຫິຜລຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອຸປ-ສທ຺ເທນ ຈ ອຸເປຕຕາມຕ຺ຕໍ ໂຊຕິຕໍ, ນ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໍ ສມນ຺ນາຄມນິວຕ຺ຕກໍ, ອາທິນ຺ນ-ສທ຺ເທນ ຈ ຄຫິຕຕາມຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຕາວິເສໂສ. ຕສ຺ມາ ສພ຺ພປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອຸປາທິນ຺ນຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ໂພຘເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ເທສນາປວຕ຺ຕິໂຕ. ເຍສຎ຺ຫິ ໂພຘນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຸປາທິນ຺ນາ’’ຕິ ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ເຕ ເຕເນວ ວຈເນນ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ຘມ຺ເມ ພຸຊ຺ຌິໍສຸ, ເອຕຣຫິ ປນ ຕາວຕາ ພຸຊ຺ຌິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ເຕນ ສຸຕ຺ວາ ຕທຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ເອສາ ອຕ຺ຖວິຠາວນາ ກຕາ ‘‘ກມ຺ມຸນາ’’ຕິ.

ອຍໍ ປນ ອປໂຣ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ – ອຸປ-ສທ຺ໂທ ອຸເປຕໍ ທີເປຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ອຸປ-ສທ຺ໂທ ສມາເສ ປຍຸຊ຺ຊມາໂນ ‘‘ອຕິມາລາ’’ຕິອາທີສຸ ອຕິ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ອຕິກ຺ກມນໍ ສສາຘນໍ ອຸປຄມນໍ ສສາຘນໍ ວທຕິ, ອຸປຄມນຎ຺ຈ ອຸປາທານອຸປໂຍ, ເຕນ ອຸປຄຕໍ ອຸເປຕໍ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ? ຍໍ ອສຕິ ອຸປາທາເນ ນ ໂຫຕິ, ຕໍ ‘‘ອຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ຠໂວ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ເຕຠູມກກມ຺ມໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປຸຣິມຊາຕຸປ຺ປນ຺ເນນ ອຸປາທາເນນ ອຸປຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ອຸເປຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນ ຫິ ໂກຈິ ອນຸປຄ຺ຄມ຺ມ ອນິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕີຕິ. ເຕນ ອຸເປເຕນ ກມ຺ມຸນາ ປຸນພ຺ຠວສ຺ສ ອາທານໍ ໂຫຕິ. ກມ຺ມຸນາ ຫິ ສາສເວນ ສຕ຺ຕາ ອາທິຍນ຺ຕິ ປຸນພ຺ຠວໍ, ຕສ຺ມາ ອາທາຕພ຺ພຠາເວນ ປາກໂຏ ປຸນພ຺ຠໂວ. ໂສ ຈ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ ເຕຠູມກວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປສງ຺ຄໂຫ ‘‘ຠວປຈ຺ຈຍາ ຊາຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຊາຕິວຈເນ ສມວຣຸທ຺ໂຘຕິ ອຸປາທິນ຺ນວຈເນນ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ ຈ ເຕຠູມກວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປານີຕິ ຘາຕຸກຖາຍໍ ປກາສິຕເມຕໍ. ຕສ຺ມາ ອຸເປເຕນ ອາທິນ຺ນາຕິ ເຕ ເອວ ຘມ຺ມາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ສິທ຺ໂຘ ອຍມຕ຺ໂຖຕິ. ອຸປາທິນ຺ນ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ຕໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຸປາທານິຍ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິສຸໍ ອຸປາທິນ຺ນສທ຺ທານເປກ຺ຂໍ ອຕ຺ຖໍ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ອາຣມ຺ມຓຠາວໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ມາ ເອວ ອວິເສເສຕ຺ວາ ‘‘ອຸປາທານສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠູຕານເມຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ປນ ອຸປາທານິຍໍ ອຸປາທິນ຺ນໍ ອນຸປາທິນ຺ນນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ. ຕສ຺ມາ ຕໍ ວິເສສເນນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຸປາທິນ຺ນາ ຈ ເຕ ອຸປາທານິຍາ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ.

໕. ສໍກິເລໂສຕິ ທສ ກິເລສວຕ຺ຖູນິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ສໍກິລິຏ຺ຐາຕິ ເຕຫິ ວິພາຘິຕາ ອຸປຕາປິຕາ ຈ. ເຕ ປນ ຍສ຺ມາ ສໍກິເລສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເອກຸປ຺ປາທາທີຫິ ນິນ຺ນານຕ຺ຕາ ເອກີຠາວມິວ ຄຕາ ວິສາທີຫິ ວິຍ ສປ຺ປິອາທໂຍ ວິທູສິຕາ ມລີນາ ວິພາຘິຕາ ອຸປຕາປິຕາ ຈ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ສໍກິເລເສນ ສມນ຺ນາຄຕາ ສໍກິລິຏ຺ຐາ’’ຕິ. ສໍກິເລສໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ສໍກິເລສສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ຕໍ ລທ຺ຘຸໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣມ຺ມຓຠາວານຕິກ຺ກມນໂຕຕິ ເອເຕນ ສໍກິເລສານຕິກ຺ກມນເມວ ທສ຺ເສຕິ, ວຕ຺ຖຍຸຄິກສຸງ຺ກສາລິກສທ຺ທານໍ ວິຍ ສໍກິເລສິກ-ສທ຺ທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໖. ສຫ ວິຕກ຺ເກນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຈນເສໂສ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ອວຸຈ຺ຈມານສ຺ສປິ ຠວຕິ-ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຍມານຕ຺ຕາ. ມຕ຺ຕາຕິ ປມາຓວາຈກໍ ເອກໍ ປທນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ວິຈາໂຣວ ມຕ຺ຕາ ເອເຕສ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອວິປ຺ປໂຍຄີສຸ ວິຕກ຺ກວິຈາເຣສຸ ວິຈາໂຣວ ເອເຕສໍ ມຕ຺ຕາ, ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ວິຕກ຺ເກນ ສມ຺ປໂຍຄໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍມປໂຣ ອຕ຺ໂຖ – ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ. ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣາ ຘມ຺ມາ ຫິ ວິຕກ຺ກວິສິຏ຺ເຐນ ວິຈາເຣນ ສວິຈາຣາ, ເອເຕ ປນ ວິຈາຣມຕ຺ເຕນ ວິຕກ຺ກສງ຺ຂາຕວິເສສຣຫິເຕນ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວິຈາຣມຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ວິຈາຣມຕ຺ຕວນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຈາຣມຕ຺ຕວຈເນນ ອວິຕກ຺ກຕ຺ເຕ ສິທ຺ເຘ ອວິຕກ຺ການໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ອຕ຺ຖິຠາວໂຊຕນຕ຺ຖໍ ອວິຕກ຺ກວຈນໍ. ອວິຕກ຺ກາ ຫິ ວິຈາຣມຕ຺ຕາ ຈ ສນ຺ຕິ ອວິຈາຣາ ຈາຕິ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພາ ຄເຫຕພ຺ພາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສຸ ອວຸຈ຺ຈມາເນສຸ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ອທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ວິຈາຣມຕ຺ຕາວອວິຕກ຺ກາຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາໂວ ປນ ຍຖາກາມໍ ໂຫຕີຕິ ສາມຎ຺ເຎນ ອວິຕກ຺ກຠາເວນ ສຫ ວິຈາຣມຕ຺ຕຕາຍ ຘມ຺ມວິເສສນຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວິຕກ຺ກວິຈາຣມຕ຺ຕາ’’ຕິ ປທານຸກ຺ກໂມ ກໂຕ.

ອຖ ວາ ສວິຈາຣາ ທຸວິຘາ ສວິຕກ຺ກາ ອວິຕກ຺ກາ ຈ, ເຕສຸ ອວິຕກ຺ເກ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ອາທິປທໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວິຈາຣາ ຈ ທຸວິຘາ ສວິຕກ຺ກາ ອວິຕກ຺ກາ ຈ, ເຕສຸ ສວິຕກ຺ເກ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ຕຕິຍປທໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍ ປນ ທ຺ວີຫິປິ ນິວຕ຺ຕິຕາ ອວິຕກ຺ກາ ສວິຕກ຺ກາ ຈ ສວິຈາຣາ ອວິຈາຣາ ຈ, ເຕສຸ ອຎ຺ຎຕຣທສ຺ສນໍ ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ ອຸຠຍທສ຺ສນໍ ວາ. ອຸຠຍທສ຺ສເນ ກຣິຍມາເນ ຍທິ ‘‘ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣາ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ອາທິປທຕ຺ຖຕາວ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຖ ‘‘ອວິຕກ຺ກອວິຈາຣາ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ອນ຺ຕປທຕ຺ຖຕາ. ອຖ ປນ ‘‘ອວິຕກ຺ກສວິຈາຣາ ສວິຕກ຺ກອວິຈາຣາ’’ຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘານໍ ວິຍ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣາຠາໂວ ວາ ສງ຺ກຣໂທໂສ ວາ ເອກສ຺ເສວ ສວິຕກ຺ກາວິຕກ຺ກຕາສວິຈາຣາວິຈາຣຕາວິໂຣໂຘ ວາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ອຎ຺ຎຕຣທສ຺ສເນນ ອິຕຣມ຺ປິ ປກາເສຕຸໍ ອວິຕກ຺ກວຈເນນ ທ຺ວິປ຺ປກາເຣສຸ ວຕ຺ຕພ຺ເພສຸ ສວິຕກ຺ກອວິຈາເຣ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອວິຕກ຺ກສວິຈາເຣ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອວິຕກ຺ກວິຈາຣມຕ຺ຕາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ວິຕກ຺ກາຠາເວນ ເອເຕ ວິຈາຣມຕ຺ຕາ, ນ ວິຈາຣໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຠາວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອວິຕກ຺ກວຈເນນ ວິຈາຣມຕ຺ຕາ ວິເສສິຕາ.

໗. ອຸເປກ຺ຂຕີຕິ ເວທຍມານາປິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕເວທນາ ສຸຂາກາເຣ ທຸກ຺ຂາກາເຣ ຈ ອຸທາສິນາ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຸເປຕາ ຍຸຕ຺ຕາ ສຸຂທຸກ຺ຂານໍ ອວິຣຸທ຺ຘາ ອິກ຺ຂາ ອນຸຠວນໍ ອຸເປກ຺ຂາ. ວິເສສທສ຺ສນວເສນາຕິ ນານຕ຺ຕທສ຺ສນວເສນ. ຍທິ ຫິ ປີຕິສຫຄຕາ ເອວ ສຸຂສຫຄຕາ ສິຍຸໍ, ‘‘ປີຕິສຫຄຕາ’’ຕິ ເອເຕເນວ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ‘‘ສຸຂສຫຄຕາ’’ຕິ ອິທໍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ‘‘ສຸຂສຫຄຕາ’’ຕິ ວາ ວຸຈ຺ຈມາເນ ‘‘ປີຕິສຫຄຕາ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໂຕ ຕິກໍ ປູເຣນ຺ເຕນ ທຸກ຺ຂສຫຄຕປທໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ‘‘ເວທນາຕ຺ຕິໂກ ເອວາຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕວຈນໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປີຕິສຫຄຕາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ສຸຂສຫຄຕາ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ປີຕິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕມ຺ປິ ສຸຂໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຕຕິຍຊ຺ຌານກາຍວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ສຸຂໍ ສປ຺ປີຕິກສຸຂໂຕ ຠິນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຖ ວາ ປີຕິສຸຂານໍ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ຍນານຕ຺ຕານໍ ນານຕ຺ຕທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຍໍ ຕິໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ປີຕິສຫຄຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຫິ ສຸເຂກເທໂສ ສງ຺ຄຫິໂຕ, ນ ປີຕິ. ‘‘ສຸຂສຫຄຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປີຕິ ສງ຺ຄຫິຕາ, ນ ສຸຂໍ. ປີຕິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕສຸຂສຫຄຕາ ຈ ປຸຣິເມນ ອສງ຺ຄຫິຕາ ປຈ຺ຉິເມນ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ສິທ຺ໂຘ ປີຕິສຸຂານໍ ວິເສໂສຕິ.

໘. ນິພ຺ພານໍ ທສ຺ສນໂຕຕິ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອຖ ວາ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ ປຸນປ຺ປຸນໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ຠາວນາຠາວໍ ອປ຺ປຕ຺ຕໍ ທສ຺ສນໍ ນາມ, ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ ຈ ປຣິຎ຺ຎາທິກິຈ຺ຈກຣເຓນ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມທສ຺ສນໍ ຕທຕິສໂຍ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ເຖຕ຺ຖ ໂຄຕ຺ຣຠຸສ຺ສ ທສ຺ສນຠາວາປຕ຺ຕີຕິ. ອຸຠຍປຏິກ຺ເຂປວເສນາຕິ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມປຏິກ຺ເຂປວເສນ, ນ ປຫາຍກປຏິກ຺ເຂປວເສນ. ຕຖາ ຫິ ສຕິ ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ອຎ຺ໂຎ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຫາຍໂກ ອຕ຺ຖິ, ເຕນ ປຫາຕພ຺ພາ ເນວ ທສ຺ສເນນ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ອາປຊ຺ຊຕິ, ນ ຈ ອຎ຺ໂຎ ປຫາຍໂກ ອຕ຺ຖິ ອຎ຺ເຎຫິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕານຎ຺ຈ ປຸນປ຺ປວຕ຺ຕິສພ຺ຠາວາ, ນາປິ ປຫາຕພ຺ພາ ຕຕິຍປເທນ ສງ຺ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ກິນ຺ຕຸ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພາ ເອວາຕິ. ຕສ຺ມາ ປຫາຕພ຺ພປທໍ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເນວ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ສເນນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ເພຫິ ອຎ຺ເຎ ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໙. ເອວມຕ຺ຖໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຖາຍຸຕ຺ຕິໂຕ ຈ ສທ຺ທາຍຸຕ຺ຕິໂຕ ຈ ອຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ອປ຺ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸມຕ຺ເຕສຸ ຫິ ຄຍ຺ຫມາເນສຸ ອເຫຕຸກາ ອສງ຺ຄຫິຕາຕິ ຍຖາຘິປ຺ເປຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖາຍຸຕ຺ຕິ, ປຫາຕພ຺ພສທ຺ທສ຺ສ ນິຈ຺ຈສາເປກ຺ຂຕ຺ເຕ ຈ ສຕິ ນ ສມ຺ພນ຺ຘີສທ຺ທໂຕ ປຫາຍກໂຕ ອຎ຺ຎໍ ປຏິເສຘໍ ອເປກ຺ຂມານສ຺ສ ເຫຕຸສທ຺ເທນ ສມາໂສ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ສທ຺ທາຍຸຕ຺ຕິ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ປຫາຕພ຺ພ-ສທ຺ທໍ ປຏິເສເຘນ ອໂຍເຊຕ຺ວາ ເຍສໍ ອຎ຺ຎປທຕ຺ເຖ ສມາໂສ, ຕພ຺ພິເສສນໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອິທໍ ປຏິເສເຘນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ປຫາຕພ຺ໂພ ເຫຕຸ ເອເຕສໍ ເນວຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ຍຖາຘິປ຺ເປຕຕ຺ໂຖ ສພ຺ໂພ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ. ອຕ຺ຖາຍຸຕ຺ຕິ ມາ ໂຫຕຸ, ສທ຺ໂທ ປນ ອິຘາປິ ນ ຍຸຕ຺ໂຕ. ເອກນ຺ຕໂຍຄີນໍ ອຕ຺ຖິ-ສທ຺ທເມວ ຫິ ອເປກ຺ຂມານານໍ ອຸຠິນ຺ນໍ ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸ-ສທ຺ທານໍ ສມາໂສ ຍຸຕ຺ໂຕ, ນ ປຏິເສຘໍ ອເປກ຺ຂມານານນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຖທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ເອຕໍ ກຕໍ, ສທ຺ໂທ ປນ ຍຖາ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ປນ ຍຸຊ຺ຊຕິ – ປຫາຕພ຺ໂພ ເຫຕຸ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸກາ. ເກນ ປຫາຕພ຺ໂພຕິ? ທສ຺ສເນນ ຠາວນາຍ ຈ. ຕຍິທໍ ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸກປທໍ ທສ຺ສນຠາວນາປເທຫິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເຕຫິ ຍຸຕ຺ເຕນ ເຍ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸກາ ເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸກາ ຈ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຏິເສຘຎ຺ຈ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ເຕ ເນວ ທສ຺ສເນນ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພເຫຕຸກາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເນວວິປາກນວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມວຈນໍ ວິຍ ຫິ ປຸຣິມປທທ຺ວຍສງ຺ຄຫິຕຘມ຺ມປຏິເສຘເນນ ຕທຎ຺ຎຘມ຺ມນິທສ຺ສນເມຕໍ ໂຫຕິ, ນ ອເຫຕຸກປທໍ ວິຍ ເຫຕຸວິຣຫປ຺ປກາສເນນາຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ທ຺ເວ ປຏິເສຘາ ຍຸຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ.

ເຫຕຸເຍວ ຫິ ເຕສໍ ນຕ຺ຖິ, ໂຍ ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ປຫາຕພ຺ໂພ ສິຍາຕິ ປຸຣິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຕ຺ເຖ ເຫຕູນໍ ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ປຫາຕພ຺ພຕາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ, ປຏິກ຺ເຂໂປ ຈ ປຫາຕພ຺ພາສງ຺ກາສພ຺ຠາເວ ໂຫຕິ, ປຫາຕພ຺ພາສງ຺ກາ ຈ ເຫຕຸມ຺ຫິ ສຕິ ສິຍາ, ເຕສໍ ປນ ອເຫຕຸການໍ ເຫຕຸເຍວ ນຕ຺ຖິ, ໂຍ ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ປຫາຕພ຺ໂພ ສິຍາ, ຕທຠາວາ ປຫາຕພ຺ພາສງ຺ກາ ນຕ຺ຖີຕິ ຕໍນິວາຣຓຕ຺ໂຖ ປຏິກ຺ເຂໂປ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເນວທສ຺ສເນນ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ໂພ ເຫຕຸ ເອເຕສ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອເຫຕຸການໍ ຄຫຓໍ ນ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອິຕຣຖາ ຫິ ອເຫຕຸການໍ ອຄ຺ຄຫຓໍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປາກຏຕ຺ຕາ ນ ກາຣຓສາຘນີໂຍ ເອໂສຕິ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຖສ຺ເສວ ກາຣຓໍ ວທນ຺ໂຕ ‘‘ເຫຕຸເຍວ ຫິ ເຕສໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຕສຎ຺ຫິ ເນວທສ຺ສເນນ ນ ຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພເຫຕຸກປທວຈນີຍານໍ ໂຍ ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ປຫາຕພ຺ໂພ ສິຍາ, ໂສ ເອວໍປກາໂຣ ເຫຕຸ ນຕ຺ຖິ. ເຕ ຫິ ອເນກປ຺ປກາຣາ ສເຫຕຸກາ ອເຫຕຸກາ ຈາຕິ, ຕສ຺ມາ ເນວທສ຺ສເນນ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ໂພ ເຫຕຸ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໐. ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘນວເສນ ອາຣມ຺ມຓກຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຖາ ໂຄຕ຺ຣຠຸຜລປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທີນມ຺ປິ ອປຈຍຄາມິຕາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ອຖ ວາ ເຫຕຸຠາເວນ ອປຈຍໍ ນິພ຺ພານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອປຈຍຄາມິໂນ. ນິພ຺ພານສ຺ສ ຫິ ອນິພ຺ພຕ຺ຕນິຍຕ຺ເຕປິ ສມຸທຍປ຺ປຫານສມຸທຍນິໂຣຘານໍ ອຘິຄມອຘິຄນ຺ຕພ຺ພຠາວໂຕ ເຫຕຸເຫຕຸຜລຠາໂວ ມຄ຺ຄນິພ຺ພານານໍ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ທຸກ຺ຂນິໂຣເຘ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ, ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນິຍາ ປຏິປທາຍ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໑໙). ອຕ຺ໂຖຕິ ຫິ ເຫຕຸຜລໍ. ຘມ຺ໂມຕິ ເຫຕູຕິ. ປຸຣິມປຈ຺ຉິມານໍ ປຸຣິເມ ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ປຈ຺ຉິເມ ເກວລາ. ປຸຣິເມ ວິຍ ປນ ປຈ຺ຉິເມ ອຕ຺ເຖປິ ອຣິຍມຄ຺ຄສີເສນ ສພ຺ພໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ຄເຫຕພ຺ພາ. ທຸຕິເຍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ‘‘ອາຈຍໍ ຄາມິໂນ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອນຸນາສິກໂລໂປ ກໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຈິນນ຺ຕີຕິ ວາ ອາຈຍາ, ອາຈຍາ ຫຸຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິປິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

໑໑. ສຕ຺ຕ ປນ ເສກ຺ຂາ ສິກ຺ຂນສີລາຕິ ເສກ຺ຂາ, ເຕສໍ ອິເມຕິ ເສກ຺ຂາ, ອຎ຺ຎາສາຘາຣຓາ ມຄ຺ຄຜລຕ຺ຕຍຘມ຺ມາ. ສຍເມວ ສິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ສິກ຺ຂນສີລານເມຕໍ ນິທສ຺ສນໍ. ເຍ ຫິ ຘມ຺ມາ ສິກ຺ຂນ຺ຕິ, ເຕ ສິກ຺ຂນສີລາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ອກ຺ຂຣຕ຺ໂຖ ປນ ສິກ຺ຂາ ເອເຕສໍ ສີລນ຺ຕິ ເສກ຺ຂາຕິ. ນ ເສກ຺ຂາຕິ ຍຕ຺ຖ ເສກ຺ຂຠາວາສງ຺ກາ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖາຍໍ ປຏິເສໂຘຕິ ໂລກິຍນິພ຺ພາເນສຸ ອເສກ຺ຂຠາວານາປຕ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາ ຫິ ສິກ຺ຂາ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິປກ຺ຂກິເລເສຫິ ວິປ຺ປມຸຕ຺ຕາ ປຣິສຸທ຺ຘາ ອຸປກ຺ກິເລສານໍ ອາຣມ຺ມຓຠາວມ຺ປິ ອນຸປຄມນໂຕ ເອຕາ ສິກ຺ຂາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐສຸ ມຄ຺ຄຜເລສຸ ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຈຕຸມຄ຺ຄເຫຏ຺ຐິມຜລຕ຺ຕຍຘມ຺ມາ ວິຍ ອຣຫຕ຺ຕຜລຘມ຺ມາປິ ຕາສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ຊາຕາຕິ ຈ, ຕໍສິກ຺ຂາສມງ຺ຄິໂນ ອຣຫໂຕ ອິຕເຣສໍ ວິຍ ເສກ຺ຂຕ຺ເຕ ສຕິ ເສກ຺ຂສ຺ສ ເອເຕຕິ ຈ, ສິກ຺ຂາ ສີລໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ຈ ເສກ຺ຂາຕິ ອາສງ຺ກິຕພ຺ພາ ສິຍຸນ຺ຕິ ຕທາສງ຺ການິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ອເສກ຺ຂາ’’ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເສກ຺ຂຠາວປຏິເສໂຘ ກໂຕ. ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ຫິ ປວຕ຺ຕມານາ ສິກ຺ຂາ ປຣິນິຏ຺ຐິຕສິກ຺ຂາກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ນ ສິກ຺ຂາກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເກວລໍ ສິກ຺ຂາຜລຠາເວເນວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕາ ນ ສິກ຺ຂາວຈນໍ ອຣຫນ຺ຕິ, ນາປິ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ເສກ຺ຂວຈນໍ, ນ ຈ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສິກ຺ຂນສີລາຕິ ສິກ຺ຂາສຸ ຊາຕາຕິອາທິອຕ຺ເຖຫິ ອຄ຺ຄຜລຘມ຺ມາ ເສກ຺ຂາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ເຫຏ຺ຐິມຜເລສຸ ປນ ສິກ຺ຂາ ສກທາຄາມິມຄ຺ຄວິປສ຺ສນາທີນໍ ອຸປນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ສິກ຺ຂາກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ສິກ຺ຂາວຈນໍ ອຣຫນ຺ຕິ, ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຈ ເສກ຺ຂວຈນໍ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຈ ສິກ຺ຂນສີລວຸຕ຺ຕີຕິ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ອຕ຺ເຖຫິ ເສກ຺ຂາ ໂຫນ຺ຕິ ເອວ.

ເສກ຺ຂາຕິ ວາ ອປຣິໂຍສິຕສິກ຺ຂາ ທສ຺ສິຕາ. ອນນ຺ຕຣເມວ ‘‘ອເສກ຺ຂາ’’ຕິ ວຈນໍ ປຣິໂຍສິຕສິກ຺ຂານໍ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ນ ໂລກິຍນິພ຺ພານານໍ ອເສກ຺ຂຕາປຕ຺ຕິ. ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕາ ວາ ເສກ຺ຂາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ເສກ຺ຂຘມ຺ເມສຸ ເອວ ເກສຎ຺ຈິ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕານໍ ອເສກ຺ຂຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ເຕນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕາ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ຈ ອຕ຺ເຖຫິ ເສກ຺ຂາຕິ ກຕ຺ວາ ອເສກ຺ຂາ ອາປນ຺ນາຕິ? ນ, ຕໍສທິເສສຸ ຕພ຺ໂພຫາຣາ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໂຕ ຫິ ນິນ຺ນານາກຣຓໍ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ຐເປຕ຺ວາ ປຣິຎ຺ຎາທິກິຈ຺ຈກຣຓໍ ວິປາກຠາວຎ຺ຈ, ຕສ຺ມາ ເຕ ເອວ ເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ ອຣຫຕ຺ຕຜລຠາວໍ ອາປນ຺ນາຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ, ກຸສລສຸຂໂຕ ຈ ວິປາກສຸຂໍ ສນ຺ຕຕຣຕາຍ ປຓີຕຕຣນ຺ຕິ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕາ ຈ ເຕ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອເສກ຺ຂາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ.

໑໒. ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠນາສມຕ຺ຖຕາທີຫິ ປຣິຕ຺ຕາ. ‘‘ກິເລສ…ເປ… ຕາຍາ’’ຕິ ອຕ຺ຖຕ຺ຕຍມ຺ປິ ກຸສເລສຸ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ວິປາກກິຣິເຍສຸ ທີຆສນ຺ຕານຕາວ. ປມາຓກເຣຫິ ວາ ໂອຬາຣິເກຫິ ກາມຕຓ຺ຫາທີຫິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ປຣິຕ຺ຕາ. ເຕຫິ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ສຸຂຸເມຫິ ຣູປຕຓ຺ຫາທີຫິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ປມາຓມຫຕ຺ຕໍ ຄຕາຕິ ມຫຄ຺ຄຕາ. ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ອປ຺ປມາຓາ.

໑໔. ອຕປ຺ປກຏ຺ເຐນາຕິ ທິວສມ຺ປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຍມານາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ ຕິຕ຺ຕິໍ ນ ຊເນນ຺ຕິ ສມາປຊ຺ຊິຍມານາປິ ຜລຘມ຺ມາຕິ.

໑໕. ມາຕຸຆາຕາທີສຸ ປວຕ຺ຕມານາປິ ຫິຕສຸຂໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕາວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ເຕ ຘມ຺ມາ ຫິຕສຸຂາວຫາ ເມ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອາສີສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ອສຸຠາສຸຂານິຈ຺ຈານຕ຺ເຕສຸ ສຸຠາທິວິປຣິຍາສທຬ຺ຫຕາຍ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີສຸ ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ ເຕ ຘມ຺ມາ ອສຸຠາທີສຸ ສຸຠາທິວິປຣີຕປ຺ປວຕ຺ຕິກາ ໂຫນ຺ຕິ. ມິຈ຺ຉາສຠາວາຕິ ມຸສາສຠາວາ. ອເນເກສຸ ອານນ຺ຕຣິເຍສຸ ກເຕສຸ ຍໍ ຕຕ຺ຖ ພລວໍ, ຕໍ ວິປຈ຺ຈຕິ, ນ ອິຕຣານີຕິ ເອກນ຺ຕວິປາກຊນກຕາຍ ນິຍຕຕາ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ‘‘ວິປາກທາເນ ສຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຂນ຺ຘເຠທານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ. ຈຸຕິ ຫິ ມຣຓນິທ຺ເທເສ (ວິຠ. ໑໙໓) ‘‘ຂນ຺ຘານໍ ເຠໂທ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ເອເຕນ ວຈເນນ ສຕິ ຜລທາເນ ຈຸຕິອນນ຺ຕໂຣ ເອວ, ນ ອຎ຺ໂຎ ເອເຕສໍ ຜລກາໂລຕິ ຜລກາລນິຍເມເນວ ນິຍຕຕາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ, ນ ຜລທານນິຍເມນາຕິ ນິຍຕຜລກາລານໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍານໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍານມ຺ປິ ນິຍຕຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣວິກລຕາທີຫິ ອວິປຈ຺ຈມານານມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ວິປາກຘມ຺ມຕາ ວິຍ ພລວຕາ ອານນ຺ຕຣິເຍນ ວິປາເກ ທິນ຺ເນ ອວິປຈ຺ຈມານານມ຺ປິ ອານນ຺ຕຣິຍານໍ ຜລທາເນ ນິຍຕສຠາວາ ອານນ຺ຕຣິຍສຠາວາ ຈ ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວນ ຜລທານນິຍເມເນວ ນິຍຕຕາ ອານນ຺ຕຣິຍຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວສ຺ສຎ຺ຈ ນິຍຕສຠາວາ ອານນ຺ຕຣິຍສຠາວາ ຈ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕີຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພເມຕໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ພລວໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍສ຺ສ ອຠາເວ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ ເອກນ຺ເຕນ ຜລທານໂຕ.

ນນຸ ເອວໍ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍານໍ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວິປາກທາຍເກ ອສຕິ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣເມວ ເອກນ຺ເຕນ ຜລທານໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍສຠາວາ ນິຍຕສຠາວາ ຈ ປວຕ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ອສມານຊາຕິເກນ ເຈໂຕປຓິຘິວເສນ ອຸປຆາຕເກນ ຈ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພວິປາກຕ຺ຕາ ອນນ຺ຕເຣກນ຺ຕຜລທາຍກຕ຺ຕາຠາວາ, ນ ປນ ອານນ຺ຕຣິຍການໍ ປຐມຊ຺ຌານາທີນໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທີນິ ວິຍ ອສມານຊາຕິກໍ ຜລນິວຕ຺ຕກໍ ອຕ຺ຖິ ສພ຺ພານນ຺ຕຣິຍການໍ ອວີຈິຜລຕ຺ຕາ, ນ ຈ ເຫຏ຺ຐຸປປຕ຺ຕິໍ ອິຈ຺ຉໂຕ ສີລວໂຕ ເຈໂຕປຓິຘິ ວິຍ ອຸປຣູປປຕ຺ຕິຊນກກມ຺ມຜລໍ ອານນ຺ຕຣິຍກຜລໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ເຈໂຕປຓິຘິ ອຕ຺ຖິ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ເສວ ອວີຈິປາຕນໂຕ, ນ ຈ ອານນ຺ຕຣິຍໂກປຆາຕກໍ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍເຍວ ອນນ຺ຕເຣກນ຺ຕວິປາກຊນກສຠາວາ ປວຕ຺ຕີຕິ.

ອເນການິ ຈ ອານນ຺ຕຣິຍການິ ກຕານິ ເອກນ຺ເຕ ວິປາເກ ສນ຺ນິຍຕຕ຺ຕາ ອຸປຣຕາວິປຈ຺ຈນສຠາວາສງ຺ກຕ຺ຕາ ນິຈ຺ຉິຕານິ ສຠາວໂຕ ນິຍຕາເນວ. ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ ປນ ຜລໍ ອນນ຺ຕຣໍ ນາມ ຕສ຺ມິໍ ອນນ຺ຕເຣ ນິຍຸຕ຺ຕານິ ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ອນນ຺ຕຣກຣຓສີລານິ ອນນ຺ຕຣປ຺ປໂຍຊນານິ ຈາຕິ ສຠາວໂຕ ອານນ຺ຕຣິຍກາເນວ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສຸ ປນ ສມານສຠາເວສຸ ເອເກນ ວິປາເກ ທິນ຺ເນ ອິຕຣານິ ອຕ຺ຕນາ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ເຕເນວ ກຕຕ຺ຕາ ນ ທຸຕິຍໍ ຕຕິຍມ຺ປິ ຈ ປຏິສນ຺ຘິໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ນ ສມຕ຺ຖຕາວິຆາຕຕ຺ຕາຕິ ນຕ຺ຖິ ເຕສໍ ນິຍຕານນ຺ຕຣິຍຕານິວຕ຺ຕີຕິ. ນ ຫິ ສມານສຠາວໍ ສມານສຠາວສ຺ສ ສມຕ຺ຖຕໍ ວິຫນຕີຕິ. ເອກສ຺ສ ປນ ອຎ຺ຎານິປິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠການິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພານີຕິ. ສມ຺ມາ ສຠາວາຕິ ສຈ຺ຈສຠາວາ.

໑໖. ປຣິປຸຓ຺ຓມຄ຺ຄກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍມຄ຺ຄາວ ອິຘ ‘‘ມຄ຺ຄາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຈຍຏ຺ເຐນາຕິ ມຄ຺ຄປຈ຺ຈຍຏ຺ເຐນ. ນິກ຺ເຂປກຓ຺ເຑປິ ຫິ ເຍ ມຄ຺ຄປຈ຺ຈຍໍ ລຠນ຺ຕິ, ນ ປນ ສຍໍ ມຄ຺ຄປຈ຺ຈຍຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕ ມຄ຺ຄເຫຕຸກາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄສມງ຺ຄິສ຺ສ ມຄ຺ຄງ຺ຄານິ ຐເປຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ໑໐໓໙) ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ປນ ຕຕ຺ເຖວ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄສມງ຺ຄິສ຺ສ ອໂລໂຠ ອໂທໂສ ອໂມໂຫ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ມຄ຺ຄເຫຕູ’’ຕິ ອາທິນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄສມງ຺ຄິສ຺ສ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ມຄ຺ໂຄ ເຈວ ເຫຕຸ ຈາ’’ຕິອາທິນາ ປນ ວຸຕ຺ຕນຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ສຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປນ ອສງ຺ຄຫິຕສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ປຏິປາຏິຍາ ຕໂຍ ນຍາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຫຕຸພຫຸຕາວເສນ ຕຕິໂຍ ນໂຍ ອິຘ ທຸຕິໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ.

ອຠິຠວິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນາຕິ ສຫຊາຕາຘິປຕິປິ ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ເຊຏ຺ຐກຠາເວ ປວຕ຺ຕມາໂນ ສຫຊາເຕ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ອນຸວຕ຺ຕຍມາໂນ ເຕ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ, ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິປິ ຕທາຣມ຺ມເຓ ຘມ຺ເມ ຕເຖວ ອຕ຺ຕານໍ ອນຸວຕ຺ຕຍມາໂນ ເຕ ຘມ຺ເມ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠາເວນ, ຕສ຺ມາ ອຘິປຕິທ຺ວຍມ຺ປິ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ມຄ຺ໂຄ ອຘິປຕິ ເອເຕສ’’ນ຺ຕິ ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ນິກ຺ເຂປກຓ຺ເຑ ອຸທາຫຣຓວເສນ ອາຄຕໍ ອຕ຺ຖນຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍສ຺ມາ ປນ ປຏ຺ຐາເນ (ປຏ຺ຐາ. ໒.໑໖.໑໑) ‘‘ມຄ຺ຄາຘິປຕິໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິຈ຺ຈ ມຄ຺ຄາຘິປຕິ ຘມ຺ໂມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາຘິປຕິປຈ຺ຈຍາ, ມຄ຺ຄາຘິປຕີ ຂນ຺ເຘ ປຏິຈ຺ຈ ມຄ຺ຄາຘິປຕິ ອຘິປຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ມຄ຺ໂຄ ອຘິປຕິ ມຄ຺ຄາຘິປຕີຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ປາຬິຍໍ ສຣູເປກເສສວເສນ ສມານສທ຺ທຕ຺ຖວເສນ ວາ ສງ຺ຄຫິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໑໗. ອນຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ເອເຕນ ສພ຺ໂພ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ ປຏິສິທ຺ໂຘ, ນ ອຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມຠາໂວ ເອວາຕິ ເຕນ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວິຄຕາ ອຕີຕາປິ ນ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍທິ ຫິ ສງ຺ຄຫິຕາ ສິຍຸໍ, ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ຘມ຺ໂມ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິເອວມາທິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ນ ຕຸ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອນາຄຕານິ ວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປານິ ອຕີເຕ ອນາຄເຕ ວາ ກມ຺ເມ ປຸຣິມນິປ຺ຜນ຺ເນ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ, ນານິປ຺ຜນ຺ເນຕິ ປຣິນິຏ຺ຐິຕກາຣເຓກເທສາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕານິ ‘‘ອວສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຸປ຺ປາທິໂນ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

໑໘. ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວນ຺ຕິ ກກ຺ຂຬຜຸສນາທິສຠາວໍ.

໒໐. ເອວໍ ປວຕ຺ຕມານາຕິ ເອວໍ ຈກ຺ຂາທິຠາເວນ ຜຸສນາທິຠາເວນ ຈ ເອກສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຕາວເສນ ປວຕ຺ຕມານາ. ອຕ຺ຕານໍ ອຘິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາຕິ ອຘິ-ສທ຺ໂທ ສມາສວິສເຍ ອຘິກາຣຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ຕິອຕ຺ຖຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາ. ເຕນາຕິ ຍສ຺ສ ຌານາ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ພຫິທ຺ຘາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາ ຈ ສຸຎ຺ຎຕໍ ອາເນຎ຺ຊຎ຺ຈ ມນສິກໂຣໂຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາທີສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ ນ ປສີທຕິ ນ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ ນາຘິມຸຈ຺ຈຕິ, ໂຍ ຈ ອິຕິຫ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຊາໂນ, ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ. ຕສ຺ມິໍເຍວ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ເຕຕິ ປຐມຊ຺ຌານາທິສມາຘິນິມິຕ຺ເຕ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວາຕິ ຌານໂຄຈເຣ ກສິຓາທິມ຺ຫິ. ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຐມຊ຺ຌານາທິຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປຕພ຺ພໍ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣໂຕຕິ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ເຕ ນິພ຺ພາເນ ຣໂຕ, ສມາຘິໂຄຈເຣ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ວາ ຣໂຕ. ‘‘ສມາຫິໂຕ ເອໂກ ສນ຺ຕຸສິໂຕ ຕມາຫຸ ຠິກ຺ຂຸ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໓໖໒) ຄາຖາເສໂສ.

ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສມ຺ປສາທນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຌານໍ ສກສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕຕ຺ໂຖ ອຊ຺ຌຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ໂຫຕິ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕນ຺ຕິ ສກສນ຺ຕຕິນິຍກໍ. ອຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຠວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຕິ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ເຕສຸປິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣາ ຈກ຺ຂາທໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກ-ສທ຺ໂທ ຈກ຺ຂາທີສຸ ປວຕ຺ຕມາໂນ ທສ຺ສິໂຕ, ນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສທ຺ໂທ, ອຕ຺ຖິ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສທ຺ທານໍ ພຫິທ຺ຘາພາຫິຣ-ສທ຺ທານໍ ວິຍ ວິເສໂສ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສທ຺ໂທ ຫິ ສປຣສນ຺ຕານິເກສຸ ສພ຺ເພສຸ ຈກ຺ຂາທີສຸ ຣູປາທີສຸ ພາຫິຣ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ປນ ສກສນ຺ຕານິເກສ຺ເວວ ຈກ຺ຂຸຣູປາທີສຸ ຕໂຕ ອຎ຺ເຎສ຺ເວວ ພຫິທ຺ຘາ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຕສ຺ມາ ສທ຺ທໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ອສມານຕ຺ຕາ ນ ອິທເມຕ຺ຖ ອຸທາຫຣຓໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ – ອຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຠວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຕິ ອຍຎ຺ຫິ ວຈນຕ຺ໂຖ. ຍຎ຺ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຠວໍ, ເຕນ ອຊ຺ຌຕ຺ເຕເນວ ຠວິຕພ຺ພໍ, ເຕນ ຕໍວາຈກສ຺ສ ອຊ຺ຌຕ຺ຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກ-ສທ຺ທສ຺ສ ຈ ສມານຕ຺ຖຕາ. ອຸຠິນ຺ນມ຺ປິ ສທ຺ທານໍ ສມານຕ຺ຖຠາວໂຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ເຕ ປວຕ຺ຕມາເນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກ-ສທ຺ເທ ອຊ຺ຌຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ໂຕຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ.

ອຍໍ ໂຂ ປນານນ຺ທ, ວິຫາໂຣຕິ ວິຫາຣສຸຎ຺ຎຕາສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໓.໑໘໗) ສງ຺ຄຓິກາຣາມຕາຍ ຣູປາທິຣຕິຍາ ຈ ອາທີນວໍ ວຕ຺ວາ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂວິຫາຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸຎ຺ຎຕນ຺ຕິ ວິສຍຠູຕໍ ອິສ຺ສຣິຍຏ຺ຐານຠູຕໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ, ສຸຎ຺ຎຕາຜລສມາປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິຕ຺ຕິສ຺ສຣາ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕາປິ ຍໍ ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ຕຸຓ຺ຫີ ຠວິຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປເຄວ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ກາເລ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຕ຺ຖາປິ ອິສ຺ສຣິຍານໍ ພຫຸລໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍໍ ອິສ຺ສຣິຍສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິ ‘‘ອິສ຺ສຣິຍຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອຣຫຕ຺ຕຜລາຘິຄເມນ ວາ ຕຖາຄຕານໍ ອິສ຺ສຣິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ຕໍຊນເກເນວ ມຄ຺ເຄນາຕິ ຕໍ ເຕສໍ ອິສ຺ສຣິຍຏ຺ຐານໍ. ວິສໂຍ ຈ ອນຎ຺ຎຕ຺ຖຠາໂວວ ຍຖາ ‘‘ອາກາເສ ສກຸຓາ ອຸທເກ ມຈ຺ຉາ’’ຕິ, ພຸທ຺ຘາ ຈ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ທິສ຺ສມານາປິ ວິເວກປພ຺ຠາຣຕາຍ ຜລສມາປຕ຺ຕິນິນ຺ນາວ, ເຕນ ຕສ຺ສາ ຕສ຺ສາ ກິຣິຍາຍ ອນນ຺ຕຣໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍໍເຍວ ຠວນ຺ຕີຕິ ສາ ເຕສໍ ວິສໂຍ, ຕພ຺ພິສຍຕາ ຈ ສຈ຺ຈກສຸຕ຺ເຕນ (ມ. ນິ. ໑.໓໖໔ ອາທໂຍ) ທີເປຕພ຺ພາ.

໒໒. ເຍສໍ ທຏ຺ຐພ຺ພຠາໂວ ອຕ຺ຖິ, ເຕ ສນິທສ຺ສນາ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໂຄຈຣຠາໂວວ ທຏ຺ຐພ຺ພຠາໂວ, ຕສ຺ສ ຣູປາຍຕນາ ອນຎ຺ຎຕ຺ເຕປິ ອຎ຺ເຎຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຣູປາຍຕນໍ ວິເສເສຕຸໍ ອຎ຺ຎໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຫ ນິທສ຺ສເນນາຕິ ສນິທສ຺ສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມສຠາວສາມຎ຺ເຎນ ຫິ ເອກີຠູເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ໂຍ ນານຕ຺ຕກໂຣ ສຠາໂວ, ໂສ ອຎ຺ໂຎ ວິຍ ກຕ຺ວາ ອຸປຈຣິຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕ. ເອວຎ຺ຫິ ອຕ຺ຖວິເສສາວໂພໂຘ ໂຫຕີຕິ. ສຍຎ຺ຈ ນິສ຺ສຍວເສນ ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ ອສມ຺ປຕ຺ຕານຎ຺ຈ ປຏິມຸຂຠາໂວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຕນໍ ປຏິຫນນຠາໂວ, ເຍນ ພ຺ຍາປາຣາທິວິກາຣປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສຫິເຕສຸ ຈກ຺ຂາທີນໍ ວິສເຍສຸ ວິກາຣຸປ຺ປຕ຺ຕິ.

ຕິກມາຕິກາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ທຸກມາຕິກາປທວຓ຺ຓນາ

໑-໖. ມູລຏ຺ເຐນາຕິ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘເນນ ມູລຠາເວນ, ນ ປຈ຺ຈຍມຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ເຫຕຸຘມ຺ມາ ເຫຕູ ຘມ຺ມາຕິ ສມາສາສມາສນິທ຺ເທສຠາໂວ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປາຐານໍ ວິເສໂສ. ຕເຖວາຕິ ສມ຺ປໂຍຄໂຕວ. ສເຫຕຸການໍ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕ ‘‘ສມ຺ປໂຍຄໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ນ ສຫສທ຺ທສ຺ສ ສມ຺ປໂຍຄຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ສຫ-ສທ຺ໂທ ປນ ເອກປຸຎ຺ເຊ ອຸປ຺ປາທໂຕ ຍາວ ຠງ຺ຄາ ສເຫຕຸການໍ ເຫຕູຫິ ສມານເທສຄຫຓານໍ ເຫຕຸອາທິສພ຺ຠາວໍ ທີເປຕິ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ເອກຸປ຺ປາທາທິວເສນ ສຫ ເຫຕູຫິ ເອກີຠາວຸປຄມນໍ, ຕໂຕ ເອວ ຈ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທຸການໍ ນານຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຘມ຺ມນານຕ຺ຕາຠາເວປິ ຫິ ປທຕ຺ຖນານຕ຺ເຕນ ທຸກນ຺ຕຣໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນ ຫິ ເຫຕຸທຸກສງ຺ຄຫິເຕຫິ ຘມ຺ເມຫິ ອຎ຺ເຎ ສເຫຕຸກທຸກາທີຫິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕ ເອວ ປນ ສເຫຕຸກາເຫຕຸກາທິຠາວໂຕ ສເຫຕຸກທຸກາທີຫິ ວຸຕ຺ຕາ. ເອວໍ ສເຫຕຸກທຸກສງ຺ຄຫິຕາ ເອວ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸເກນ ວຸຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ອວຸຕ຺ຕຕາເປກ຺ຂໍ ທຸກນ຺ຕຣວຈນນ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ ປຸນຣຸຕ຺ຕິໂທໂສ. ເທເສຕພ຺ພປ຺ປກາຣຊານນຎ຺ຫິ ເທສນາວິລາໂສ ຕຖາ ເທສນາຎາຓຎ຺ຈາຕິ. ເຕນ ຘມ຺ມານໍ ຕປ຺ປກາຣຕາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ສກເລກເທສວເສນ ປຐມທຸກໍ ທຸຕິຍຕຕິເຍຫິ ສທ຺ຘິໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຈຕຸຕ຺ຖາທໂຍ ຕໂຍ ທຸກາ ວຸຕ຺ຕາ. ສກລຎ຺ຫິ ປຐມທຸກໍ ທຸຕິຍທຸເກກເທເສນ ສເຫຕຸກປເທນ ຕຕິຍທຸເກກເທເສນ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕປເທນ ຈ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຍຖາກ຺ກມໍ ຈຕຸຕ຺ຖປຎ຺ຈມທຸກາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາ ປຐມທຸເກກເທສໍ ນເຫຕຸປທໍ ສກເລນ ທຸຕິຍທຸເກນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຉຏ຺ຐທຸໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິທມ຺ປິ ສມ຺ຠວຕີຕິ ເອເຕນ ອວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ສມ຺ຠວວເສນ ທີປິຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສມ຺ຠໂວ ຫິ ຄຫຓສ຺ສ ກາຣຓນ຺ຕິ. ຍຖາ ເຫຕຸສເຫຕຸກາຕິ ອິທໍ ສມ຺ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຄຫິຕໍ, ເອວໍ ເຫຕຸອເຫຕຸກາຕິ ອິທມ຺ປິ ສມ຺ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພເມວາຕິ ເອວໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ປຐມທຸກໍ ທຸຕິຍຕຕິຍທຸເກສຸ ທຸຕິຍປເທຫິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ‘‘ເຫຕູ ເຈວ ຘມ຺ມາ ອເຫຕຸກາ ຈ, ອເຫຕຸກາ ເຈວ ຘມ຺ມາ ນ ຈ ເຫຕູ, ເຫຕູ ເຈວ ຘມ຺ມາ ເຫຕຸວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຈ, ເຫຕຸວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເຈວ ຘມ຺ມາ ນ ຈ ເຫຕູ’’ຕິ ເຍ ທ຺ເວ ທຸກາ ກາຕພ຺ພາ, ເຕສໍ ສມ຺ຠວວເສເນວ ສງ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ໂຂ ປນ-ປເທນ ອປເຣສມ຺ປິ ທຸການໍ ສງ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຣ ຍເທຕ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຣາຕິ ປາຬິຍໍ. ອຍໍ ອຕິເຣກຕ຺ໂຖຕິ ອິທານິ ຍໍ ວກ຺ຂຕິ, ຕມຕ຺ຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປນ ອຎ຺ເຎປິ ອຎ຺ຎຖາປີຕິ ເອເຕສໍ ວິສຸໍ ປວຕ຺ຕິຍາ ທ຺ເວ ທຸກາ ທສ຺ສິຕາ, ສຫ ປວຕ຺ຕິຍາ ປນ ອຍມ຺ປິ ທຸໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ເຫຕູ ເຈວ ຘມ຺ມາ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາປິ ເຫຕຸວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາປີ’’ຕິ, ເອເຕສຸ ປນ ປຎ຺ຈສຸ ທຸເກສຸ ທຸຕິຍທຸເກນ ຕຕິຍທຸໂກ ວິຍ, ຈຕຸຕ຺ຖທຸເກນ ປຎ຺ຈມທຸໂກ ວິຍ ຈ ຉຏ຺ຐທຸເກນ ນິນ຺ນານຕ຺ຖຕ຺ຕາ ‘‘ນ ເຫຕຸ ໂຂ ປນ ຘມ຺ມາ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາປິ ເຫຕຸວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາປີ’’ຕິ ອຍໍ ທຸໂກ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ທສ຺ສິຕນິນ຺ນານຕ຺ຖນໂຍ ຫິ ໂສ ປຸຣິມທຸເກຫີຕິ. ອິຕເຣສຸ ຈຕູສຸ ເຫຕູ ເຈວ ອເຫຕຸກທຸເກນ ສມານຕ຺ຖຕ຺ຕາ ເຫຕູ ເຈວ ເຫຕຸວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸໂກ, ເຫຕຸສເຫຕຸກທຸເກນ ສມານຕ຺ຖຕ຺ຕາ ເຫຕຸເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸໂກ ຈ ນເຫຕຸເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕທຸໂກ ວິຍ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ເຕສຸ ປນ ທ຺ວີສຸ ປຈ຺ຉິມທຸເກ ‘‘ເຫຕູ ໂຂ ປນ ຘມ຺ມາ ສເຫຕຸກາ’’ຕິ ປທໍ ຈຕຸຕ຺ຖທຸເກ ປຐມປເທນ ນິນ຺ນານາກຣຓຕ຺ຕາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ‘‘ເຫຕູ ໂຂ ປນ ຘມ຺ມາ ອເຫຕຸກາ’’ຕິ ປທໍ ‘‘ເຫຕູ ເຈວ ຘມ຺ມາ ອເຫຕຸກາ’’ຕິ ເອເຕນ ນິນ຺ນານຕ຺ຕາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອວສິຏ຺ເຐ ປນ ເອກສ຺ມິໍ ທຸເກ ‘‘ອເຫຕຸກາ ເຈວ ຘມ຺ມາ ນ ຈ ເຫຕູ’’ຕິ ປທໍ ຉຏ຺ຐທຸເກ ທຸຕິຍປເທນ ເອກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອິທານິ ‘‘ເຫຕູ ເຈວ ຘມ຺ມາ ອເຫຕຸກາ ຈາ’’ຕິ ອິທເມເວກໍ ປທໍ ອວສິຏ຺ຐໍ, ນ ຈ ເອເກນ ປເທນ ທຸໂກ ໂຫຕີຕິ ຕຎ຺ຈ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖທຸເກ ທຸຕິຍປເທນ ປນ ສມານຕ຺ຖສ຺ສ ຉຏ຺ຐທຸເກ ປຐມປທສ຺ສ ວຈນໍ ທຸກປູຣຓຕ຺ຖໍ, ເອເຕນ ວາ ຄຕິທສ຺ສເນນ ສພ຺ພສ຺ສ ສມ຺ຠວນ຺ຕສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ກໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ສພ຺ໂພ ສມ຺ຠວທຸໂກ ປຐມທຸເກ ທຸຕິຍຕຕິຍທຸກປກ຺ເຂເປນ ທສ຺ສິໂຕ, ເຕສຸ ຈ ປຐມທຸກປກ຺ເຂເປນາຕິ.

໗-໑໓. ສມານກາເລນ ອສມານກາເລນ ກາລວິມຸຕ຺ເຕນ ຈ ປຈ຺ຈເຍນ ນິປ຺ຜນ຺ນານໍ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຍຠາວມຕ຺ເຕນ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ອຕ຺ຖິຕໍ ທີເປຕຸໍ ສປ຺ປຈ຺ຈຍວຈນໍ, ນ ສເຫຕຸກວຈນໍ ວິຍ ສມານກາລານເມວ, ນາປິ ສນິທສ຺ສນໍ ວິຍ ຕໍສຠາວສ຺ສ ອນຕ຺ຖນ຺ຕຣຠູຕສ຺ສ. ສງ຺ຂຕ-ສທ຺ໂທ ປນ ສເມເຕຫິ ນິປ຺ຜາທິຕຠາວໍ ທີເປຕີຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ ທຸກນ຺ຕຣວຈເນ ກາຣຓໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ອສງ຺ຂຕາຕິ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ອວິນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຖປຣິຈ຺ເຉທທສ຺ສນວເສນ ມາຕິກາຐປນໂຕ ກໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຸທ຺ເທເສນ ຫິ ກຸສລາທິສຠາວານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ອປຣິຈ຺ເຉເທນ ພຫຸວຈເນນ ອຸທ຺ເທໂສ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ຣູປນ຺ຕິ ຣູປາຍຕນໍ ປຖວິຍາທິ ວາ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ຣູປາຍຕນສ຺ສ ອສງ຺ຄຫິຕຕາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ ວາ ຣູປນ຺ຕິ ອຍໍ ອຕ຺ຖນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຣູປນ຺ຕິ ຣຸປ຺ປນສຠາໂວ. ນ ລຸຊ຺ຊຕິ ນ ປລຸຊ຺ຊຕີຕິ ໂຍ ຄຫິໂຕ ຕຖາ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ໂລໂກຕິ ຕໍຄຫຓຣຫິຕານໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣານໍ ນຕ຺ຖິ ໂລກຕາ. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ວາ ໂລໂກ, ຕຕ຺ຖ ເຕເນວ ໂລກສຠາເວນ ວິທິຕາຕິ ໂລກິຍາ.

ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ວິຊານິຕພ຺ພສ຺ສ ຣູປາຍຕນສ຺ສ ເຕເນວ ນວິຊານິຕພ຺ພສ຺ສ ສທ຺ທາຍຕນາທິກສ຺ສ ຈ ນານຕ຺ຕາ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ປທານໍ ອຕ຺ຖນານຕ຺ຕໂຕ ທຸໂກ ໂຫຕິ. ເອວໍ ປນ ທຸເກ ວຸຈ຺ຈມາເນ ທຸກພຫຸຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຍຕ຺ຕການິ ວິຎ຺ຎາຓານິ, ຕຕ຺ຕກາ ທຸກາ ວຸຕ຺ຕາ ສມຕ຺ຕາ ຐເປຕ຺ວາ ສພ຺ພຘມ຺ມາຣມ຺ມຓານິ ວິຎ຺ຎາຓານິ. ເຕສຸ ຈ ທຸກສ຺ສ ປຈ຺ເຉໂທ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ‘‘ເກນຈີ’’ຕິ ປທໍ ສພ຺ພວິຎ຺ຎາຓສງ຺ຄາຫກໍ ນ ສິຍາ, ນິທ຺ເທເສນ ຈ ວິຣຸທ຺ຘໍ ອິທໍ ວຈນໍ. ໂຍ ຈ ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຍ ເຕ ຘມ຺ມາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ, ນ ເຕ ຘມ຺ມາ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ອຍໍ ທຸໂກ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຏິເສໂຘ ກໂຕ, ໂສ ຈ ກຖໍ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ນ ຫິ ສມຕ຺ຖາ ອຏ຺ຐກຖາ ປາຬິໍ ປຏິເສເຘຕຸນ຺ຕິ, ນ ຈ ເກນຈິ-ສທ຺ທສ຺ສ ເຕເນວາຕິ ອຍໍ ປທຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ, ‘‘ເກນຈີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອາທິປທສ຺ສ ອນິຍມິຕໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເອກໍ ປທຕ຺ໂຖ, ຕໍ ວຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສ ‘‘ເກນຈີ’’ຕິ ທຸຕິຍປທສ຺ສ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອປຣໍ ອນິຍມິຕໍ ປທຕ຺ໂຖຕິ ໂລກສິທ຺ຘເມຕໍ, ຕເຖວ ຈ ນິທ຺ເທໂສ ປວຕ຺ໂຕ, ນ ເຈຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພຘມ຺ມເຠເທນ ທຸກເຠໂທ ສມຕ຺ໂຕ ອາປຊ຺ຊຕິ ຍຕ຺ຕກາ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພາ, ຕຕ຺ຕກາ ທຸກາຕິ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ ທຸກພຫຸຕາ. ນ ຫິ ເອກໍເຍວ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ເກນຈິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ເກນຈິ ນ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຎ຺ຈ, ກິນ຺ຕຸ ອປຣມ຺ປິ ອປຣມ຺ປີຕິ ສພ຺ພວິຎ຺ຎາຕພ຺ພສງ຺ຄເຫ ທຸໂກ ສມຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ‘‘ເກນຈີ’’ຕິ ປທໍ ອນິຍເມນ ສພ຺ພວິຎ຺ຎາຓສງ຺ຄາຫກນ຺ຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕິ, ວິຎ຺ຎາຓນານຕ຺ເຕນ ຈ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຍໍ ທຸໂກ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພານໍ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣຕາຍາຕິ. ເອຕສ຺ສ ປນ ທຸກສ຺ສ ນິກ຺ເຂປຣາສິນິທ຺ເທໂສ ທຸກສງ຺ຄຫິຕຘມ຺ເມກເທເສສຸ ທຸກປທທ຺ວຍປ຺ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣນິທ຺ເທໂສ ນິຣວເສສທຸກສງ຺ຄຫິຕຘມ຺ມທສ຺ສນວເສນາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໑໔-໑໙. ຈກ຺ຂຸໂຕປິ…ເປ… ມນໂຕປີຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິວີຖີສຸ ຕທນຸຄຕມໂນວິຎ຺ຎາຓວີຖີສຸ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ກຸສລາທີນມ຺ປິ ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ, ກາມາສວາທໂຍ ເອວ ປນ ວຓໂຕ ຍູສໍ ວິຍ ປຄ຺ຆຣຓກອສຸຈິຠາເວນ ສນ຺ທນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ເອວ ‘‘ອາສວາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຄ຺ຆຣຓກອສຸຈິມ຺ຫິ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ອາສວສທ຺ໂທຕິ. ຘມ຺ມໂຕ ຍາວ ໂຄຕ຺ຣຠຸນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຣໍ ມຄ຺ຄຜເລສຸ ອປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕ ຫິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ຘມ຺ເມ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ຕໂຕ ປຣໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ນນຸ ຕໂຕ ປຣໍ ຠວງ຺ຄາທີນິປິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ເຈ? ນ, ເຕສມ຺ປິ ປຸພ຺ເພ ອາລມ຺ພິເຕສຸ ໂລກິຍຘມ຺ເມສຸ ສາສວຠາເວນ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຕໂຕ ປຣຕາຠາວໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ໂຄຕ຺ຣຠຸວຈເນນ ໂຄຕ຺ຣຠຸໂວທານຜລສມາປຕ຺ຕິປຸເຣຈາຣິກປຣິກມ຺ມານິ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ, ປຐມມຄ຺ຄປຸເຣຈາຣິກເມວ ວາ ໂຄຕ຺ຣຠຸ ອວຘິນິທສ຺ສນຠາເວນ ຄຫິຕໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ມຄ຺ຄຜລສມານຕາຍ ປນ ອຎ຺ເຎສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ມຄ຺ຄວີຖິຍໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິວີຖິຍໍ ນິໂຣຘານນ຺ຕຣຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ ຜເລສຸ ນິພ຺ພາເນ ຈ ປວຕ຺ຕິ ນິວາຣິຕາ ອາສວານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສວນ຺ຕີຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ທຸວິໂຘ ຫິ ອວຘິ ອຠິວິຘິວິສໂຍ ອນຠິວິຘິວິສໂຍ ຈ. ອຠິວິຘິວິສຍໍ ກິຣິຍາ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ ‘‘ອາຠວຄ຺ຄາ ຠຄວໂຕ ຍໂສ ຄໂຕ’’ຕິ, ອິຕຣໍ ພຫິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອາປາຏລິປຸຕ຺ຕາ ວຸຏ຺ໂຐ ເທໂວ’’ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ອາ-ກາໂຣ ອຠິວິຘິອຕ຺ໂຖ ອິຘ ຄຫິໂຕຕິ ‘‘ອນ຺ໂຕກຣຓຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຈິຣປາຣິວາສິຍຏ຺ໂຐ ຈິຣປຣິວຸຕ຺ຖຕາ ປຸຣາຓຠາໂວ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ປຸຣິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ ຠວຕຓ຺ຫາຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໖໒) ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ອວິຊ຺ຊາສວຠວາສວານຎ຺ຈ ຈິຣປຣິວຸຕ຺ຖຕາຍ ທສ຺ສິຕາຍ ຕພ຺ຠາວຠາວີນໍ ກາມາສວທິຏ຺ຐາສວານຎ຺ຈ ຈິຣປຣິວຸຕ຺ຖຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕິ. ອຎ຺ເຎສຸປິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຘມ຺ເມ ໂອກາສຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມາເນສຸ ມານາທີສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ອຕ຺ຕຕ຺ຕນິຍາທິຄ຺ຄາຫວເສນ ອຠິພ຺ຍາປນໍ ມທກຣຓວເສນ ອາສວສທິສຕາ ຈ ເອເຕສໍເຍວ, ນາຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ເອເຕສ຺ເວວ ອາສວສທ຺ໂທ ນິຣຸຬ຺ໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຍຕໍ ວາ ສວນ຺ຕິ ຜລນ຺ຕີຕິ ອາສວາ. ນ ຫິ ກິຎ຺ຈິ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ອາສເວຫິ ວິນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ອຕ຺ຖີຕິ. ອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ເຍ ຘມ຺ມາ ວໂຓ ວິຍ ອາສເວ ປຄ຺ຆຣນ຺ຕິ, ເຕ ອສມ຺ປໂຍເຄ ອຕພ຺ຠາເວປິ ສຫ ອາສເວຫີຕິ ສາສວາ, ອາສວວນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂອສານທຸເກ ‘‘ໂນ ອາສວາ ໂຂ ປນາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ອາສວວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ໂຂ ປນາ’’ຕິ ວຈນໍ ສາສວານໍ ສເຫຕຸການໍ ວິຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕຫິ ຕໍສຫິຕຕາ ນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ເອວໍ ເສສໂຄຈ຺ຉເກສຸປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓ ປໂຍຊນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອປິຈ ‘‘ໂນ ອາສວາ ໂຂ ປນ ຘມ຺ມາ ສາສວາ’’ຕິ ອິທໍ ປທໍ ຈຕຸຕ຺ຖທຸເກ ທຸຕິຍປເທນ ນິນ຺ນານໍ, ນ ຈ ເອເກນ ທຸໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອາສວວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕປທເມວ ຄເຫຕ຺ວາ ໂອສານທຸກໂຍຊນາ ຎາຍາຄຕາຕິ ກຕາ. ເຫຕຸໂຄຈ຺ຉເກ ປນ ເຫຕຸວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ສເຫຕຸກຕາ ນຕ຺ຖີຕິ ເຕ ຄເຫຕ຺ວາ ທຸກໂຍຊນາຍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ນເຫຕຸປທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂອສານທຸກໂຍຊນາ ກຕາ. ເຍ ວາ ປນ ປຐເມ ທຸເກ ທຸຕິຍສ຺ສ ປກ຺ເຂເປ ເອໂກ, ຕຕິຍສ຺ສ ທ຺ເວ, ປຐມສ຺ສ ທຸຕິເຍ ເອໂກ, ຕຕິເຍ ທ຺ເວ, ທຸຕິຍສ຺ສ ຕຕິເຍ ເອໂກ, ທຸຕິເຍ ຈ ຕຕິຍສ຺ສ ເອໂກຕິ ອຏ຺ຐ ທຸກາ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ເຕສຸ ຕີຫິ ອິຕເຣ ຈ ນຍໂຕ ທສ຺ສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອສ ນໂຍ ເສສໂຄຈ຺ຉເກສຸປິ.

໒໐-໒໕. ກິເລສກມ຺ມວິປາກວຏ຺ຏານໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ຕຕ຺ຖ ສໍໂຍເຊນ຺ຕິ, ສຕິປິ ອຎ຺ເຎສໍ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຠາເວ ນ ວິນາ ສໍໂຍຊນານິ ເຕສໍ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອຕ຺ຖິ, ໂອຣມ຺ຠາຄິຍຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສງ຺ຄຫິເຕຫິ ຈ ຕໍຕໍຠວນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມນິຍໂມ ຠວນິຍໂມ ຈ ໂຫຕິ, ນ ຈ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນສໍໂຍຊນສ຺ສ ກຕານິປິ ກມ຺ມານິ ຠວໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ. ສໍໂຍເຊຕພ຺ພາຕິ ວາ ສໍໂຍຊນິຍາ, ສໍໂຍຊເນ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ວາ. ທູຣຄຕສ຺ສປິ ອາກຑ຺ຒນໂຕ ນິສ຺ສຣິຕຸໍ ອປ຺ປທານວເສນ ພນ຺ຘນໍ ສໍໂຍຊນໍ, ຄນ຺ຖກຣຓໍ ສງ຺ຂລິກຈກ຺ກລການໍ ວິຍ ປຏິພທ຺ຘຕາກຣຓໍ ວາ ຄນ຺ຖນໍ ຄນ຺ໂຖ, ສໍສິລິສກຣຓໍ ໂຍຊນໍ ໂຍໂຄຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຘມ຺ມານໍ ສຠາວກິຈ຺ຈວິເສສຎ຺ຎຸນາ ປນ ຠຄວຕາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຕປ຺ປຈ຺ຈເຍສຸ ຈ ເຕຫິ ເຕຫິ ນິປ຺ຜາທິຍມານໍ ຕໍ ຕໍ ກິຈ຺ຈວິເສສໍ ປສ຺ສນ຺ເຕນ ເຕ ເຕ ຘມ຺ມາ ຕຖາ ຕຖາ ອາສວສໍໂຍຊນຄນ຺ຖາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ‘‘ກິມຕ຺ຖໍ ເອເຕເຍວ ຘມ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ, ກສ຺ມາ ຈ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ ປຸນ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕໍ.

໒໖-໓໗. ຄນ຺ຖນິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍມຎ຺ໂຎ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ຄນ຺ຖກຣຓໍ ຄນ຺ຖນໍ, ຄນ຺ຖເນ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ຄນ຺ຖນິຍາ, ຄນ຺ຖຍິຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາ, ຄນ຺ຖຍິຕຸໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ວາ ຄນ຺ຖນິຍາ’’ຕິ. ເອວໍ ໂອຆນິຍາທີສຸປິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນາຕິກ຺ກມຕີຕິ ເອຕໍ ຘາຕ຺ວຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂອຆນິຍາຕິ ປທສິທ຺ຘິ ກຕາ.

໕໐-໕໔. ຘມ຺ມສຠາວໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຣໂຕ ອາມສນ຺ຕີຕິ ປຣາມາສາ. ປຣໂຕຕິ ນິຈ຺ຈາທິໂຕ. ອາມສນ຺ຕີຕິ ສຠາວປຏິເສເຘນ ປຣິມຊ຺ຊນ຺ຕິ.

໕໕-໖໘. ສຠາວໂຕ ວິຊ຺ຊມານໍ ອວິຊ຺ຊມານໍ ວາ ວິຈິຕ຺ຕສຎ຺ຎາຍ ສຎ຺ຎິຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ອາລມ຺ພມານາ ຘມ຺ມາ ສາຣມ຺ມຓາ. ຈິນ຺ຕນໍ ຄຫຓໍ ອາຣມ຺ມຓູປລທ຺ຘິ. ເຈຕສິ ນິຍຸຕ຺ຕາ, ເຈຕສາ ສໍສຏ຺ຐາ ວາ ເຈຕສິກາ. ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ຍນານຕ຺ຕຕາຍ ເອກີຠາວມິວຸປຄມນໍ ນິຣນ຺ຕຣຠາວຸປຄມນໍ. ເຍສໍ ຣູປານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສຫຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ເຕສໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນານຕ຺ຕນ຺ຕິ ນິຣນ຺ຕຣຠາວານຸປຄມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອກໂຕ ວຕ຺ຕມານາປີຕິ ອປິ-ສທ຺ໂທ ໂກ ປນ ວາໂທ ເອກໂຕ ອວຕ຺ຕມານາຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ອິທເມຕ຺ຖ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ – ອວິນິພ຺ໂຠຄຣູປານໍ ກິໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສໍສຏ຺ຐຕາ, ອຸທາຫຸ ວິສໍສຏ຺ຐຕາຕິ? ວິສຸໍ ອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນານຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນ ສໍສຏ຺ຐຕາ, ນາປິ ວິສໍສຏ຺ຐຕາ ສໍສຏ຺ຐາຕິ ອນາສງ຺ກນີຍສຠາວຕ຺ຕາ. ຈຕຸນ຺ນຎ຺ຫິ ຂນ຺ຘານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສໍສຏ຺ຐສຠາວຕ຺ຕາ ຣູປນິພ຺ພາເນຫິປິ ໂສ ສໍສຏ຺ຐຠາໂວ ອຕ຺ຖິ ນຕ຺ຖີຕິ ສິຍາ ອາສງ຺ກາ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ອິຕເຣຫິ, ອິຕເຣສຎ຺ຈ ເຕຫິ ວິສໍສຏ຺ຐສຠາວຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ປນ ຣູປານໍ ຣູເປຫິ ກຕ຺ຖຈິ ສໍສຏ຺ຐຕາ ອຕ຺ຖີຕິ ຕທາສງ຺ກາຠາວໂຕ ວິສໍສຏ຺ຐຕາ ຈ ຣູປານໍ ຣູເປຫິ ນ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ເອສ ຫິ ເຕສໍ ສຠາໂວຕິ. ຈິຕ຺ຕສໍສຏ຺ຐສມຸຏ຺ຐານາທິປເທສຸ ສໍສຏ຺ຐສມຸຏ຺ຐານາທິສທ຺ທາ ຈິຕ຺ຕສທ຺ທາເປກ຺ຂາຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ຈິຕ຺ຕສທ຺ທສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕສໍສຏ຺ຐາ ຈ ເຕ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ຈາຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຸປາທິຍນ຺ເຕວາຕິ ຠູຕານິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ເອວ, ນິສ຺ສຍນ຺ຕິ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ຠູຕານິ ອຸປາທິຍນ຺ຕິ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ ນິສ຺ສີຍນ຺ຕິ, ນ ຕຖາ ເອຕານິ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ ນິສ຺ສີຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອຸປາທາ. ອຖ ວາ ຠູຕານິ ອມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ເຕສໍ ວຓ຺ຓນິຠາທິຠາເວນ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ ອຸປາທາ.