໑໓. ຄຫປຕິວຄ຺ໂຄ

໑. ເວສາລີສຸຕ຺ຕໍ

໑໒໔. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕິ ມຫາວເນ ກູຏາຄາຣສາລາຍໍ. ອຖ ໂຂ ອຸຄ຺ໂຄ ຄຫປຕິ ເວສາລິໂກ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອຸຄ຺ໂຄ ຄຫປຕິ ເວສາລິໂກ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕິ? ໂກ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີ’’ຕິ?

‘‘ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣູປາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ປິຍຣູປາ ກາມູປສໍຫິຕາ ຣຊນີຍາ. ຕຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ອຠິນນ຺ທຕິ ອຠິວທຕິ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ອຠິນນ຺ທໂຕ ອຠິວທໂຕ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕິ ຕທຸປາທານໍ. ສອຸປາທາໂນ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ…ເປ… ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣສາ…ເປ… ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ມໂນວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຘມ຺ມາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ປິຍຣູປາ ກາມູປສໍຫິຕາ ຣຊນີຍາ. ຕຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ອຠິນນ຺ທຕິ ອຠິວທຕິ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ອຠິນນ຺ທໂຕ ອຠິວທໂຕ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕິ ຕທຸປາທານໍ. ສອຸປາທາໂນ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ. ອຍໍ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ເຫຕຸ, ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕິ.

‘‘ສນ຺ຕິ ຈ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣູປາ, ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ປິຍຣູປາ ກາມູປສໍຫິຕາ ຣຊນີຍາ. ຕຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ນາຠິນນ຺ທຕິ ນາຠິວທຕິ ນາຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ອນຠິນນ຺ທໂຕ ອນຠິວທໂຕ ອນຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ ນ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕິ, ນ ຕທຸປາທານໍ. ອນຸປາທາໂນ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ…ເປ… ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣສາ…ເປ… ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ມໂນວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຘມ຺ມາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ປິຍຣູປາ ກາມູປສໍຫິຕາ ຣຊນີຍາ. ຕຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ນາຠິນນ຺ທຕິ ນາຠິວທຕິ ນາຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ອນຠິນນ຺ທໂຕ ອນຠິວທໂຕ ອນຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ. ນ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕິ, ນ ຕທຸປາທານໍ. ອນຸປາທາໂນ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ. ອຍໍ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ເຫຕຸ ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີ’’ຕິ. ປຐມໍ.

໒. ວຊ຺ຊີສຸຕ຺ຕໍ

໑໒໕. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ວຊ຺ຊີສຸ ວິຫຣຕິ ຫຕ຺ຖິຄາເມ. ອຖ ໂຂ ອຸຄ຺ໂຄ ຄຫປຕິ ຫຕ຺ຖິຄາມໂກ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອຸຄ຺ໂຄ ຄຫປຕິ ຫຕ຺ຖິຄາມໂກ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕິ? ໂກ ປນ, ຠນ຺ເຕ ເຫຕຸ ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີ’’ຕິ? (ຍຖາ ປຸຣິມສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ, ເອວໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ). ອຍໍ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ເຫຕຸ ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີຕິ. ທຸຕິຍໍ.

໓. ນາຬນ຺ທສຸຕ຺ຕໍ

໑໒໖. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ນາຬນ຺ທາຍໍ ວິຫຣຕິ ປາວາຣິກມ຺ພວເນ. ອຖ ໂຂ, ອຸປາລິ ຄຫປຕິ, ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ…ເປ… ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ, ອຸປາລິ ຄຫປຕິ, ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕິ? ໂກ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີ’’ຕິ? (ຍຖາ ປຸຣິມສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ, ເອວໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ). ອຍໍ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ເຫຕຸ ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີຕິ. ຕຕິຍໍ.

໔. ຠາຣທ຺ວາຊສຸຕ຺ຕໍ

໑໒໗. ເອກໍ ສມຍໍ ອາຍສ຺ມາ ປິຓ຺ໂຑລຠາຣທ຺ວາໂຊ ໂກສມ຺ພິຍໍ ວິຫຣຕິ ໂຆສິຕາຣາເມ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ອຸເທໂນ ເຍນາຍສ຺ມາ ປິຓ຺ໂຑລຠາຣທ຺ວາໂຊ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ປິຓ຺ໂຑລຠາຣທ຺ວາເຊນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣາຊາ ອຸເທໂນ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ປິຓ຺ໂຑລຠາຣທ຺ວາຊໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ເຫຕຸ ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນິເມ ທຫຣາ ຠິກ຺ຂູ ສຸສູ [ສຸສຸ (ສີ. ກ.)] ກາຬເກສາ ຠທ຺ເຣນ ໂຍພ຺ພເນນ ສມນ຺ນາຄຕາ ປຐເມນ ວຍສາ ອນິກີຬິຕາວິໂນ ກາເມສຸ ຍາວຊີວໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ຕິ, ອທ຺ຘານຎ຺ຈ ອາປາເທນ຺ຕີ’’ຕິ? ‘‘ວຸຕ຺ຕໍ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ເອຖ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາຕຸມຕ຺ຕີສຸ ມາຕຸຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐເປຖ, ຠຄິນິມຕ຺ຕີສຸ ຠຄິນິຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐເປຖ, ຘີຕຸມຕ຺ຕີສຸ ຘີຕຸຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຏ຺ຐເປຖາ’ຕິ. ອຍໍ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຫຕຸ, ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນິເມ ທຫຣາ ຠິກ຺ຂູ ສຸສູ ກາຬເກສາ ຠທ຺ເຣນ ໂຍພ຺ພເນນ ສມນ຺ນາຄຕາ ປຐເມນ ວຍສາ ອນິກີຬິຕາວິໂນ ກາເມສຸ ຍາວຊີວໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ຕິ, ອທ຺ຘານຎ຺ຈ ອາປາເທນ຺ຕີ’’ຕິ.

‘‘ໂລລໍ [ໂລຬໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ໂຂ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ຈິຕ຺ຕໍ. ອປ຺ເປກທາ ມາຕຸມຕ຺ຕີສຸປິ ໂລຠຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຠຄິນິມຕ຺ຕີສຸປິ ໂລຠຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຘີຕຸມຕ຺ຕີສຸປິ ໂລຠຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ອຎ຺ໂຎ ຈ ເຫຕຸ, ອຎ຺ໂຎ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນິເມ ທຫຣາ ຠິກ຺ຂູ ສຸສູ ກາຬເກສາ…ເປ… ອທ຺ຘານຎ຺ຈ ອາປາເທນ຺ຕີ’’ຕິ?

‘‘ວຸຕ຺ຕໍ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ເອຖ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມເມວ ກາຍໍ ອຸທ຺ຘໍ ປາທຕລາ ອໂຘ ເກສມຕ຺ຖກາ ຕຈປຣິຍນ຺ຕໍ ປູຣໍ ນານປ຺ປກາຣສ຺ສ ອສຸຈິໂນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຖ – ອຕ຺ຖິ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ເກສາ ໂລມາ ນຂາ ທນ຺ຕາ ຕໂຈ ມໍສໍ ນ຺ຫາຣຸ [ນຫາຣຸ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ອຏ຺ຐິ ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊໍ [ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊາ (ສີ.)] ວກ຺ກໍ ຫທຍໍ ຍກນໍ ກິໂລມກໍ ປິຫກໍ ປປ຺ຜາສໍ ອນ຺ຕໍ ອນ຺ຕຄຸຓໍ ອຸທຣິຍໍ ກຣີສໍ ປິຕ຺ຕໍ ເສມ຺ຫໍ ປຸພ຺ໂພ ໂລຫິຕໍ ເສໂທ ເມໂທ ອສ຺ສຸ ວສາ ເຂໂຬ ສິງ຺ຆາຓິກາ ລສິກາ ມຸຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຫຕຸ, ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນິເມ ທຫຣາ ຠິກ຺ຂູ ສຸສູ ກາຬເກສາ…ເປ… ອທ຺ຘານຎ຺ຈ ອາປາເທນ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ເຍ ເຕ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ຠິກ຺ຂູ ຠາວິຕກາຍາ ຠາວິຕສີລາ ຠາວິຕຈິຕ຺ຕາ ຠາວິຕປຎ຺ຎາ, ເຕສໍ ຕໍ ສຸກຣໍ ໂຫຕິ. ເຍ ຈ ໂຂ ເຕ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ຠິກ຺ຂູ ອຠາວິຕກາຍາ ອຠາວິຕສີລາ ອຠາວິຕຈິຕ຺ຕາ ອຠາວິຕປຎ຺ຎາ, ເຕສໍ ຕໍ ທຸກ຺ກຣໍ ໂຫຕິ. ອປ຺ເປກທາ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ອສຸຠໂຕ ມນສິ ກຣິສ຺ສາມີຕິ [ມນສິ ກຣິສ຺ສາມາຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ສຸຠໂຕວ [ສຸຠໂຕ ວາ (ສີ.), ສຸຠໂຕ ຈ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ອາຄຈ຺ຉຕິ. ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ອຎ຺ໂຎ ຈ ໂຂ ເຫຕຸ ອຎ຺ໂຎ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນິເມ ທຫຣາ ຠິກ຺ຂູ ສຸສູ ກາຬເກສາ…ເປ… ອທ຺ຘານຎ຺ຈ ອາປາເທນ຺ຕີ’’ຕິ?

‘‘ວຸຕ຺ຕໍ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ເອຖ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣາ ວິຫຣຖ. ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ມາ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫິໂນ ອຫຸວຕ຺ຖ, ມານຸພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄາຫິໂນ. ຍຕ຺ວາຘິກຣຓເມນໍ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອສໍວຸຕໍ ວິຫຣນ຺ຕໍ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສາ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອນ຺ວາສ຺ສເວຍ຺ຍຸໍ, ຕສ຺ສ ສໍວຣາຍ ປຏິປຊ຺ຊຖ. ຣກ຺ຂຖ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ; ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊຖ. ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ…ເປ… ຆາເນນ ຄນ຺ຘໍ ຆາຍິຕ຺ວາ… ຊິວ຺ຫາຍ ຣສໍ ສາຍິຕ຺ວາ… ກາເຍນ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ຜຸສິຕ຺ວາ… ມນສາ ຘມ຺ມໍ ວິຎ຺ຎາຍ ມາ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫິໂນ ອຫຸວຕ຺ຖ, ມານຸພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄາຫິໂນ. ຍຕ຺ວາຘິກຣຓເມນໍ ມນິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອສໍວຸຕໍ ວິຫຣນ຺ຕໍ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສາ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອນ຺ວາສ຺ສເວຍ຺ຍຸໍ, ຕສ຺ສ ສໍວຣາຍ ປຏິປຊ຺ຊຖ. ຣກ຺ຂຖ ມນິນ຺ທ຺ຣິຍໍ; ມນິນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊຖາ’ຕິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຫຕຸ ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນິເມ ທຫຣາ ຠິກ຺ຂູ ສຸສູ ກາຬເກສາ ຠທ຺ເຣນ ໂຍພ຺ພເນນ ສມນ຺ນາຄຕາ ປຐເມນ ວຍສາ ອນິກີຬິຕາວິໂນ ກາເມສຸ ຍາວຊີວໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ຕິ, ອທ຺ຘານຎ຺ຈ ອາປາເທນ຺ຕີ’’ຕິ.

‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ; ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ! ຍາວ ສຸຠາສິຕໍ ຈິທໍ [ຍາວ ສຸຠາສິຕມິທໍ (ສີ.)], ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ. ເອໂສວ ໂຂ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ເຫຕຸ, ເອສ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນິເມ ທຫຣາ ຠິກ຺ຂູ ສຸສູ ກາຬເກສາ ຠທ຺ເຣນ ໂຍພ຺ພເນນ ສມນ຺ນາຄຕາ ປຐເມນ ວຍສາ ອນິກີຬິຕາວິໂນ ກາເມສຸ ຍາວຊີວໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ຕິ, ອທ຺ຘານຎ຺ຈ ອາປາເທນ຺ຕີຕິ. ອຫມ຺ປິ ໂຂ, ໂຠ [ອຫມ຺ປິ ໂຠ (ສີ. ປີ.)] ຠາຣທ຺ວາຊ, ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ອຣກ຺ຂິເຕເນວ ກາເຍນ, ອຣກ຺ຂິຕາຍ ວາຈາຍ, ອຣກ຺ຂິເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ, ອນຸປຏ຺ຐິຕາຍ ສຕິຍາ, ອສໍວຸເຕຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ອນ຺ເຕປຸຣໍ ປວິສາມິ, ອຕິວິຍ ມໍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂລຠຘມ຺ມາ ປຣິສຫນ຺ຕິ. ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ຂ຺ວາຫໍ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ສມເຍ ຣກ຺ຂິເຕເນວ ກາເຍນ, ຣກ຺ຂິຕາຍ ວາຈາຍ, ຣກ຺ຂິເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ, ອຸປຏ຺ຐິຕາຍ ສຕິຍາ, ສໍວຸເຕຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ອນ຺ເຕປຸຣໍ ປວິສາມິ, ນ ມໍ ຕຖາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂລຠຘມ຺ມາ ປຣິສຫນ຺ຕິ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ; ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ! ເສຍ຺ຍຖາປິ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ [ນິກຸຊ຺ຊິຕໍ (ປີ.)] ວາ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວາ ວິວເຣຍ຺ຍ, ມູຬ຺ຫສ຺ສ ວາ ມຄ຺ຄໍ ອາຈິກ຺ເຂຍ຺ຍ, ອນ຺ຘກາເຣ ວາ ເຕລປຊ຺ໂຊຕໍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ຈກ຺ຂຸມນ຺ໂຕ ຣູປານິ ທກ຺ຂນ຺ຕີຕິ; ເອວເມວໍ ໂຠຕາ ຠາຣທ຺ວາເຊນ ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມ ປກາສິໂຕ. ເອສາຫໍ, ໂຠ ຠາຣທ຺ວາຊ, ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມິ, ຘມ຺ມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ. ອຸປາສກໍ ມໍ ຠວໍ ຠາຣທ຺ວາໂຊ ຘາເຣຕຸ ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ປາຓຸເປຕໍ ສຣຓໍ ຄຕ’’ນ຺ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖໍ.

໕. ໂສຓສຸຕ຺ຕໍ

໑໒໘. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ຣາຊຄເຫ ວິຫຣຕິ ເວຬຸວເນ ກລນ຺ທກນິວາເປ. ອຖ ໂຂ ໂສໂຓ ຄຫປຕິປຸຕ຺ໂຕ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ໂສໂຓ ຄຫປຕິປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕິ? ໂກ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີ’’ຕິ? (ຍຖາ ປຸຣິມສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ, ເອວໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ). ອຍໍ ໂຂ, ໂສຓ, ເຫຕຸ, ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີຕິ. ປຎ຺ຈມໍ.

໖. ໂຆສິຕສຸຕ຺ຕໍ

໑໒໙. ເອກໍ ສມຍໍ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ໂກສມ຺ພິຍໍ ວິຫຣຕິ ໂຆສິຕາຣາເມ. ອຖ ໂຂ ໂຆສິໂຕ ຄຫປຕິ ເຍນາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມິ…ເປ… ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ໂຆສິໂຕ ຄຫປຕິ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘‘ຘາຕຸນານຕ຺ຕໍ, ຘາຕຸນານຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ, ຠນ຺ເຕ ອານນ຺ທ, ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຘາຕຸນານຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຠຄວຕາ’’ຕິ? ‘‘ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຈກ຺ຂຸຘາຕຸ, ຣູປາ ຈ ມນາປາ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ສຸຂເວທນິຍໍ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂາ ເວທນາ. ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຈກ຺ຂຸຘາຕຸ, ຣູປາ ຈ ອມນາປາ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂເວທນິຍໍ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ. ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຈກ຺ຂຸຘາຕຸ, ຣູປາ ຈ ມນາປາ ອຸເປກ຺ຂາເວທນິຍາ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍໍ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ…ເປ… ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຊິວ຺ຫາຘາຕຸ, ຣສາ ຈ ມນາປາ, ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ສຸຂເວທນິຍໍ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂາ ເວທນາ. ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຊິວ຺ຫາຘາຕຸ, ຣສາ ຈ ອມນາປາ, ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂເວທນິຍໍ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ. ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຊິວ຺ຫາຘາຕຸ, ຣສາ ຈ ອຸເປກ຺ຂາເວທນິຍາ, ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍໍ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ…ເປ… ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ມໂນຘາຕຸ, ຘມ຺ມາ ຈ ມນາປາ, ມໂນວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ສຸຂເວທນິຍໍ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂາ ເວທນາ. ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ມໂນຘາຕຸ, ຘມ຺ມາ ຈ ອມນາປາ, ມໂນວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂເວທນິຍໍ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ. ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ມໂນຘາຕຸ, ຘມ຺ມາ ຈ ອຸເປກ຺ຂາເວທນິຍາ, ມໂນວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍໍ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຘາຕຸນານຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຠຄວຕາ’’ຕິ. ຉຏ຺ຐໍ.

໗. ຫາລິທ຺ທິການິສຸຕ຺ຕໍ

໑໓໐. ເອກໍ ສມຍໍ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ອວນ຺ຕີສຸ ວິຫຣຕິ ກຸຣຣຆເຣ [ກຸລຆເຣ (ສ຺ຍາ. ກ.)] ປປາເຕ [ປວຕ຺ເຕ (ສີ. ປີ.), ສມ຺ປວຕ຺ເຕ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.) ເອຕ຺ເຖວ ອຏ຺ຐມປິຏ຺ເຐປິ] ປພ຺ພເຕ. ອຖ ໂຂ ຫາລິທ຺ທິການິ [ຫາລິທ຺ທການິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ຄຫປຕິ ເຍນາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ເຕນຸປສງ຺ກມິ…ເປ… ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຫາລິທ຺ທິການິ ຄຫປຕິ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກຈ຺ຈານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ວຸຕ຺ຕມິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ – ‘ຘາຕຸນານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຜສ຺ສນານຕ຺ຕໍ; ຜສ຺ສນານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເວທນານານຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ. ກຖໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຘາຕຸນານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຜສ຺ສນານຕ຺ຕໍ; ຜສ຺ສນານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເວທນານານຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ອິຘ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ‘ມນາປໍ ອິຕ຺ເຖຕ’ນ຺ຕິ ປຊານາຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ສຸຂເວທນິຍຎ຺ຈ [ສຸຂເວທນິຍໍ, ສຸຂເວທນິຍໍ (ສີ. ປີ.), ສຸຂເວທນິຍຎ຺ຈ, ສຸຂເວທນິຍໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.) ເອວໍ ‘‘ທຸກ຺ຂເວທນິຍຎ຺ຈ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍຎ຺ຈາ’’ຕິ ປເທສຸປິ. ອຏ຺ຐກຖາຏີກາ ໂອໂລເກຕພ຺ພາ]. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂາ ເວທນາ. ຈກ຺ຂຸນາ ໂຂ ປເນວ [ປເນວໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ‘ອມນາປໍ ອິຕ຺ເຖຕ’ນ຺ຕິ ປຊານາຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ທຸກ຺ຂເວທນິຍຎ຺ຈ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ. ຈກ຺ຂຸນາ ໂຂ ປເນວ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ‘ອຸເປກ຺ຂາຏ຺ຐານິຍໍ [ອຸເປກ຺ຂາເວທນິຍໍ (ກ.)] ອິຕ຺ເຖຕ’ນ຺ຕິ ປຊານາຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍຎ຺ຈ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ…ເປ… ຆາເນນ ຄນ຺ຘໍ ຆາຍິຕ຺ວາ…ເປ… ຊິວ຺ຫາຍ ຣສໍ ສາຍິຕ຺ວາ…ເປ… ກາເຍນ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ຜຸສິຕ຺ວາ…ເປ… ມນສາ ຘມ຺ມໍ ວິຎ຺ຎາຍ ‘ມນາປໍ ອິຕ຺ເຖຕ’ນ຺ຕິ ປຊານາຕິ ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ສຸຂເວທນິຍຎ຺ຈ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂາ ເວທນາ. ມນສາ ໂຂ ປເນວ ຘມ຺ມໍ ວິຎ຺ຎາຍ ‘ອມນາປໍ ອິຕ຺ເຖຕ’ນ຺ຕິ ປຊານາຕິ ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ທຸກ຺ຂເວທນິຍຎ຺ຈ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ. ມນສາ ໂຂ ປເນວ ຘມ຺ມໍ ວິຎ຺ຎາຍ ‘ອຸເປກ຺ຂາຏ຺ຐານິຍໍ ອິຕ຺ເຖຕ’ນ຺ຕິ ປຊານາຕິ ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ອທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນິຍຎ຺ຈ. ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ. ເອວໍ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຘາຕຸນານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຜສ຺ສນານຕ຺ຕໍ; ຜສ຺ສນານຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເວທນານານຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຕມໍ.

໘. ນກຸລປິຕຸສຸຕ຺ຕໍ

໑໓໑. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ຠຄ຺ເຄສຸ ວິຫຣຕິ ສຸສຸມາຣຄິເຣ ເຠສກຬາວເນ ມິຄທາເຍ. ອຖ ໂຂ ນກຸລປິຕາ ຄຫປຕິ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ…ເປ… ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ນກຸລປິຕາ ຄຫປຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕິ? ໂກ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີ’’ຕິ? ‘‘ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣູປາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ປິຍຣູປາ ກາມູປສໍຫິຕາ ຣຊນີຍາ. ຕຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ອຠິນນ຺ທຕິ ອຠິວທຕິ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ອຠິນນ຺ທໂຕ ອຠິວທໂຕ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕິ ຕທຸປາທານໍ. ສອຸປາທາໂນ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ…ເປ… ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣສາ…ເປ… ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ມໂນວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຘມ຺ມາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ປິຍຣູປາ ກາມູປສໍຫິຕາ ຣຊນີຍາ. ຕຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ອຠິນນ຺ທຕິ ອຠິວທຕິ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ອຠິນນ຺ທໂຕ ອຠິວທໂຕ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕິ ຕທຸປາທານໍ. ສອຸປາທາໂນ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ. ອຍໍ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ເຫຕຸ ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ໂນ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕິ’’.

‘‘ສນ຺ຕິ ຈ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣູປາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ປິຍຣູປາ ກາມູປສໍຫິຕາ ຣຊນີຍາ. ຕຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸນາຠິນນ຺ທຕິ ນາຠິວທຕິ ນາຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ອນຠິນນ຺ທໂຕ ອນຠິວທໂຕ ອນຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ ນ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕິ, ນ ຕທຸປາທານໍ. ອນຸປາທາໂນ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ…ເປ… ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ຊິວ຺ຫາວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຣສາ…ເປ… ສນ຺ຕິ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ມໂນວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ຘມ຺ມາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ປິຍຣູປາ ກາມູປສໍຫິຕາ ຣຊນີຍາ. ຕຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ນາຠິນນ຺ທຕິ ນາຠິວທຕິ ນາຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ນາຠິນນ຺ທໂຕ ນາຠິວທໂຕ ອນຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ ນ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕິ ນ ຕທຸປາທານໍ. ອນຸປາທາໂນ, ຄຫປຕິ, ຠິກ຺ຂຸ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ. ອຍໍ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ເຫຕຸ, ອຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ເຍນ ມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຏ຺ຐມໍ.

໙. ໂລຫິຈ຺ຈສຸຕ຺ຕໍ

໑໓໒. ເອກໍ ສມຍໍ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ອວນ຺ຕີສຸ ວິຫຣຕິ ມກ຺ກຣກເຕ [ມກ຺ກຣກເຏ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ອຣຎ຺ຎກຸຏິກາຍໍ. ອຖ ໂຂ ໂລຫິຈ຺ຈສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ສມ຺ພຫຸລາ ອນ຺ເຕວາສິກາ ກຏ຺ຐຫາຣກາ ມາຓວກາ ເຍນາຍສ຺ມໂຕ ມຫາກຈ຺ຈານສ຺ສ ອຣຎ຺ຎກຸຏິກາ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຣິໂຕ ປຣິໂຕ ກຸຏິກາຍ ອນຸຈງ຺ກມນ຺ຕິ ອນຸວິຈຣນ຺ຕິ ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທາ ມຫາສທ຺ທາ ການິຈິ ການິຈິ ເສເລຍ຺ຍການິ ກໂຣນ຺ຕິ [ເສລິສ຺ສການິ ກໂຣນ຺ຕາ (ສີ.)] – ‘‘ອິເມ ປນ ມຸຓ຺ຑກາ ສມຓກາ ອິພ຺ຠາ ກຓ຺ຫາ [ກິຓ຺ຫາ (ສີ. ປີ.)] ພນ຺ຘຸປາທາປຈ຺ຈາ, ອິເມສໍ ຠຣຕການໍ ສກ຺ກຕາ ຄຣຸກຕາ ມານິຕາ ປູຊິຕາ ອປຈິຕາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ວິຫາຣາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ເຕ ມາຓວເກ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມາ ມາຓວກາ ສທ຺ທມກຕ຺ຖ; ຘມ຺ມໍ ໂວ ຠາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ເຕ ມາຓວກາ ຕຸຓ຺ຫີ ອເຫສຸໍ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ເຕ ມາຓວເກ ຄາຖາຫິ ອຊ຺ຌຠາສິ –

‘‘ສີລຸຕ຺ຕມາ ປຸພ຺ພຕຣາ ອເຫສຸໍ,

ເຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເຍ ປຸຣາຓໍ ສຣນ຺ຕິ;

ຄຸຕ຺ຕານິ ທ຺ວາຣານິ ສຸຣກ຺ຂິຕານິ,

ອເຫສຸໍ ເຕສໍ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ໂກຘໍ.

‘‘ຘມ຺ເມ ຈ ຌາເນ ຈ ຣຕາ ອເຫສຸໍ,

ເຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເຍ ປຸຣາຓໍ ສຣນ຺ຕິ;

ອິເມ ຈ ໂວກ຺ກມ຺ມ ຊປາມເສຕິ,

ໂຄຕ຺ເຕນ ມຕ຺ຕາ ວິສມໍ ຈຣນ຺ຕິ.

‘‘ໂກຘາຠິຠູຕາ ປຸຖຸອຕ຺ຕທຓ຺ຑາ [ໂກຘາຠິຠູຕາສຸປຸຖຸຕ຺ຕທຓ຺ຑາ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)],

ວິຣຊ຺ຊມານາ ສຕຓ຺ຫາຕຓ຺ເຫສຸ;

ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣສ຺ສ ຠວນ຺ຕິ ໂມຆາ,

ສຸປິເນວ ລທ຺ຘໍ ປຸຣິສສ຺ສ ວິຕ຺ຕໍ.

‘‘ອນາສກາ ຖຓ຺ຑິລສາຍິກາ ຈ;

ປາໂຕ ສິນານຎ຺ຈ ຕໂຍ ຈ ເວທາ.

‘‘ຂຣາຊິນໍ ຊຏາປງ຺ໂກ, ມນ຺ຕາ ສີລພ຺ພຕໍ ຕໂປ;

ກຸຫນາ ວງ຺ກທຓ຺ຑາ ຈ, ອຸທກາຈມນານິ ຈ.

‘‘ວຓ຺ຓາ ເອເຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ, ກຕາ ກິຎ຺ຈິກ຺ຂຠາວນາ;

ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ສຸສມາຫິຕໍ, ວິປ຺ປສນ຺ນມນາວິລໍ;

ອຂິລໍ ສພ຺ພຠູເຕສຸ, ໂສ ມຄ຺ໂຄ ພ຺ຣຫ຺ມປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ເຕ ມາຓວກາ ກຸປິຕາ ອນຕ຺ຕມນາ ເຍນ ໂລຫິຈ຺ໂຈ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ໂລຫິຈ຺ຈໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຍຄ຺ເຆ! ຠວໍ ຊາເນຍ຺ຍ, ສມໂຓ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ມນ຺ເຕ [ມນ຺ຕໍ (ກ.)] ເອກໍເສນ ອປວທຕິ, ປຏິກ຺ໂກສຕີ’’ຕິ? ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ໂລຫິຈ຺ໂຈ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ກຸປິໂຕ ອໂຫສິ ອນຕ຺ຕມໂນ. ອຖ ໂຂ ໂລຫິຈ຺ຈສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ນ ໂຂ ປນ ເມຕໍ ປຕິຣູປໍ ໂຍຫໍ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ມາຓວການໍເຍວ ສຸຕ຺ວາ ສມຓໍ ມຫາກຈ຺ຈານໍ ອກ຺ໂກເສຍ຺ຍໍ [ອກ຺ໂກເສຍ຺ຍໍ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ປຣິຠາເສຍ຺ຍໍ. ຍໍນູນາຫໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ໂລຫິຈ຺ໂຈ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ເຕຫິ ມາຓວເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ເຍນາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກຈ຺ຈາເນນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ໂລຫິຈ຺ໂຈ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກຈ຺ຈານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອາຄມໍສຸ ນຸ ຂ຺ວິຘ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອມ຺ຫາກໍ ສມ຺ພຫຸລາ ອນ຺ເຕວາສິກາ ກຏ຺ຐຫາຣກາ ມາຓວກາ’’ຕິ? ‘‘ອາຄມໍສຸ ຂ຺ວິຘ ເຕ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ສມ຺ພຫຸລາ ອນ຺ເຕວາສິກາ ກຏ຺ຐຫາຣກາ ມາຓວກາ’’ຕິ. ‘‘ອຫຸ ປນ ໂຠໂຕ ກຈ຺ຈານສ຺ສ ເຕຫິ ມາຓວເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ໂກຈິເທວ ກຖາສລ຺ລາໂປ’’ຕິ? ‘‘ອຫຸ ໂຂ ເມ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ເຕຫິ ມາຓວເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ໂກຈິເທວ ກຖາສລ຺ລາໂປ’’ຕິ. ‘‘ຍຖາ ກຖໍ ປນ ໂຠໂຕ ກຈ຺ຈານສ຺ສ ເຕຫິ ມາຓວເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ອໂຫສິ ກຖາສລ຺ລາໂປ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ ໂຂ ເມ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ເຕຫິ ມາຓວເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ອໂຫສິ ກຖາສລ຺ລາໂປ –

‘‘ສີລຸຕ຺ຕມາ ປຸພ຺ພຕຣາ ອເຫສຸໍ,

ເຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ເຍ ປຸຣາຓໍ ສຣນ຺ຕິ;…ເປ…;

ອຂິລໍ ສພ຺ພຠູເຕສຸ,

ໂສ ມຄ຺ໂຄ ພ຺ຣຫ຺ມປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ.

‘‘ເອວໍ ໂຂ ເມ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ເຕຫິ ມາຓວເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ອໂຫສິ ກຖາສລ຺ລາໂປ’’ຕິ.

‘‘‘ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ’ຕິ [ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣຕິ (ກ.)] ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ອາຫ. ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອິຘ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ເອກຈ຺ໂຈ ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ປິຍຣູເປ ຣູເປ ອຘິມຸຈ຺ຈຕິ, ອປ຺ປິຍຣູເປ ຣູເປ ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕິ, ອນຸປຏ຺ຐິຕກາຍສ຺ສຕິ [ອນຸປຏ຺ຐິຕາຍ ສຕິຍາ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ. ກ.) ອຸປຣິ ອາສີວິສວຄ຺ເຄ ອວສ຺ສຸຕສຸຕ຺ເຕ ປນ ‘‘ອນຸປຏ຺ຐິຕກາຍສ຺ສຕີ’’ຕ຺ເວວ ສພ຺ພຕ຺ຖ ທິສ຺ສຕິ] ຈ ວິຫຣຕິ, ປຣິຕ຺ຕເຈຕໂສ ຕຎ຺ຈ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິໍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິໍ ຍຖາຠູຕໍ ນປ຺ປຊານາຕິ ຍຕ຺ຖສ຺ສ ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອປຣິເສສາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ… ຆາເນນ ຄນ຺ຘໍ ຆາຍິຕ຺ວາ… ຊິວ຺ຫາຍ ຣສໍ ສາຍິຕ຺ວາ… ກາເຍນ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ຜຸສິຕ຺ວາ… ມນສາ ຘມ຺ມໍ ວິຎ຺ຎາຍ ປິຍຣູເປ ຘມ຺ເມ ອຘິມຸຈ຺ຈຕິ, ອປ຺ປິຍຣູເປ ຈ ຘມ຺ເມ ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕິ, ອນຸປຏ຺ຐິຕກາຍສ຺ສຕິ ຈ ວິຫຣຕິ, ປຣິຕ຺ຕເຈຕໂສ ຕຎ຺ຈ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິໍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິໍ ຍຖາຠູຕໍ ນປ຺ປຊານາຕິ ຍຕ຺ຖສ຺ສ ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອປຣິເສສາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ເອວໍ ໂຂ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ. ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ; ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ! ຍາວຎ຺ຈິທໍ ໂຠຕາ ກຈ຺ຈາເນນ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣວ ສມາໂນ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣຕິ ອກ຺ຂາໂຕ.

‘‘‘ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ’ຕິ ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ອາຫ. ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອິຘ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຠິກ຺ຂຸ ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ປິຍຣູເປ ຣູເປ ນາຘິມຸຈ຺ຈຕິ, ອປ຺ປິຍຣູເປ ຣູເປ ນ ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕິ, ອຸປຏ຺ຐິຕກາຍສ຺ສຕິ ຈ ວິຫຣຕິ, ອປ຺ປມາຓເຈຕໂສ ຕຎ຺ຈ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິໍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິໍ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕິ ຍຕ຺ຖສ຺ສ ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອປຣິເສສາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ… ຆາເນນ ຄນ຺ຘໍ ຆາຍິຕ຺ວາ… ຊິວ຺ຫາຍ ຣສໍ ສາຍິຕ຺ວາ… ກາເຍນ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ຜຸສິຕ຺ວາ… ມນສາ ຘມ຺ມໍ ວິຎ຺ຎາຍ ປິຍຣູເປ ຘມ຺ເມ ນາຘິມຸຈ຺ຈຕິ, ອປ຺ປິຍຣູເປ ຘມ຺ເມ ນ ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕິ, ອຸປຏ຺ຐິຕກາຍສ຺ສຕິ ຈ ວິຫຣຕິ, ອປ຺ປມາຓເຈຕໂສ ຕຎ຺ຈ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິໍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິໍ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕິ, ຍຕ຺ຖສ຺ສ ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອປຣິເສສາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ເອວໍ ໂຂ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ.

‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ; ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ! ຍາວຎ຺ຈິທໍ ໂຠຕາ ກຈ຺ຈາເນນ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣວ ສມາໂນ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣຕິ ອກ຺ຂາໂຕ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ; ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ! ເສຍ຺ຍຖາປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ວາ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວາ ວິວເຣຍ຺ຍ, ມູຬ຺ຫສ຺ສ ວາ ມຄ຺ຄໍ ອາຈິກ຺ເຂຍ຺ຍ, ອນ຺ຘກາເຣ ວາ ເຕລປຊ຺ໂຊຕໍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ຈກ຺ຂຸມນ຺ໂຕ ຣູປານິ ທກ຺ຂນ຺ຕີຕິ; ເອວເມວໍ ໂຠຕາ ກຈ຺ຈາເນນ ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມ ປກາສິໂຕ. ເອສາຫໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມິ, ຘມ຺ມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ. ອຸປາສກໍ ມໍ ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ຘາເຣຕຸ ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ປາຓຸເປຕໍ ສຣຓໍ ຄຕໍ. ຍຖາ ຈ ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ມກ຺ກຣກເຕ ອຸປາສກກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຕິ; ເອວເມວ ໂລຫິຈ຺ຈກຸລໍ ອຸປສງ຺ກມຕຸ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ມາຓວກາ ວາ ມາຓວິກາ ວາ ຠວນ຺ຕໍ ກຈ຺ຈານໍ ອຠິວາເທສ຺ສນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐິສ຺ສນ຺ຕິ ອາສນໍ ວາ ອຸທກໍ ວາ ທສ຺ສນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ. ນວມໍ.

໑໐. ເວຣຫຈ຺ຈານິສຸຕ຺ຕໍ

໑໓໓. ເອກໍ ສມຍໍ ອາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ກາມຓ຺ຑາຍໍ ວິຫຣຕິ ໂຕເທຍ຺ຍສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອມ຺ພວເນ. ອຖ ໂຂ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ອນ຺ເຕວາສີ ມາຓວໂກ ເຍນາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ອຸທາຍິນາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ ຕໍ ມາຓວກໍ ອາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ. ອຖ ໂຂ ໂສ ມາຓວໂກ ອາຍສ຺ມຕາ ອຸທາຍິນາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິໂຕ ສມາທປິໂຕ ສມຸຕ຺ເຕຊິໂຕ ສມ຺ປຫໍສິໂຕ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເຍນ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍຄ຺ເຆ, ໂຠຕິ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ [ໂຠຕິ ຊາເນຍ຺ຍ (ສີ. ປີ. ກ.), ໂຠຕີ ຊາເນຍ຺ຍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)]! ສມໂຓ ອຸທາຍີ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓໍ, ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສຕີ’’ຕິ.

‘‘ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ, ມາຓວກ, ມມ ວຈເນນ ສມຓໍ ອຸທາຍິໍ ນິມນ຺ເຕຫິ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ເຕນາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ ໂຠຕີ’’ຕິ ໂຂ ໂສ ມາຓວໂກ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທາຍິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຘິວາເສຕຸ ກິຣ, ຠວໍ, ອຸທາຍິ, ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍຠຣິຍາຍ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຘິວາເສສິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ອຖ ໂຂ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທາຍິໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປສິ ສມ຺ປວາເຣສິ. ອຖ ໂຂ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທາຍິໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ ປາທຸກາ ອາໂຣຫິຕ຺ວາ ອຸຈ຺ເຈ ອາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ສີສໍ ໂອຄຸຓ຺ຐິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທາຍິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຠຓ, ສມຓ, ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ຠວິສ຺ສຕິ, ຠຄິນິ, ສມໂຍ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກມິ [ປກ຺ກາມິ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)].

ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ໂສ ມາຓວໂກ ເຍນາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ອຸທາຍິນາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ ຕໍ ມາຓວກໍ ອາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ໂສ ມາຓວໂກ ອາຍສ຺ມຕາ ອຸທາຍິນາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິໂຕ ສມາທປິໂຕ ສມຸຕ຺ເຕຊິໂຕ ສມ຺ປຫໍສິໂຕ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເຍນ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍຄ຺ເຆ, ໂຠຕິ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ! ສມໂຓ ອຸທາຍີ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓໍ, ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສຕີ’’ຕິ.

‘‘ເອວເມວໍ ປນ ຕ຺ວໍ, ມາຓວກ, ສມຓສ຺ສ ອຸທາຍິສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສສິ. ສມໂຓ ປນຸທາຍີ ‘ຠຓ, ສມຓ, ຘມ຺ມ’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ສມາໂນ ‘ຠວິສ຺ສຕິ, ຠຄິນິ, ສມໂຍ’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ. ‘‘ຕຖາ ຫິ ປນ ຕ຺ວໍ, ໂຠຕິ, ປາທຸກາ ອາໂຣຫິຕ຺ວາ ອຸຈ຺ເຈ ອາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ສີສໍ ໂອຄຸຓ຺ຐິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ຠຓ, ສມຓ, ຘມ຺ມ’ນ຺ຕິ. ຘມ຺ມຄຣຸໂນ ຫິ ເຕ ຠວນ຺ໂຕ ຘມ຺ມຄາຣວາ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ, ມາຓວກ, ມມ ວຈເນນ ສມຓໍ ອຸທາຍິໍ ນິມນ຺ເຕຫິ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ເຕນາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ໂຠຕີ’’ຕິ ໂຂ ໂສ ມາຓວໂກ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທາຍິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຘິວາເສຕຸ ກິຣ ຠວໍ ອຸທາຍີ ອມ຺ຫາກໍ ອາຈຣິຍຠຣິຍາຍ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຘິວາເສສິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອຸທາຍີ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ອຖ ໂຂ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທາຍິໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປສິ ສມ຺ປວາເຣສິ. ອຖ ໂຂ ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທາຍິໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ ປາທຸກາ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ນີເຈ ອາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ສີສໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທາຍິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກິສ຺ມິໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ສຕິ ອຣຫນ຺ໂຕ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ກິສ຺ມິໍ ອສຕິ ອຣຫນ຺ໂຕ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ນ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີ’’ຕິ?

‘‘ຈກ຺ຂຸສ຺ມິໍ ໂຂ, ຠຄິນິ, ສຕິ ອຣຫນ຺ໂຕ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ຈກ຺ຂຸສ຺ມິໍ ອສຕິ ອຣຫນ຺ໂຕ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ນ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ…ເປ… ຊິວ຺ຫາຍ ສຕິ ອຣຫນ຺ໂຕ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ຊິວ຺ຫາຍ ອສຕິ ອຣຫນ຺ໂຕ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ນ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ…ເປ…. ມນສ຺ມິໍ ສຕິ ອຣຫນ຺ໂຕ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ, ມນສ຺ມິໍ ອສຕິ ອຣຫນ຺ໂຕ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ນ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕີ’’ຕິ.

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ເວຣຫຈ຺ຈານິໂຄຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓີ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອຸທາຍິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ຠນ຺ເຕ; ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ຠນ຺ເຕ! ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠນ຺ເຕ, ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ວາ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວາ ວິວເຣຍ຺ຍ, ມູຬ຺ຫສ຺ສ ວາ ມຄ຺ຄໍ ອາຈິກ຺ເຂຍ຺ຍ, ອນ຺ຘກາເຣ ວາ ເຕລປຊ຺ໂຊຕໍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ຈກ຺ຂຸມນ຺ໂຕ ຣູປານິ ທກ຺ຂນ຺ຕີຕິ; ເອວເມວໍ ອຍ຺ເຍນ ອຸທາຍິນາ ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມ ປກາສິໂຕ. ເອສາຫໍ, ອຍ຺ຍ ອຸທາຍິ, ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມິ, ຘມ຺ມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ. ອຸປາສິກໍ ມໍ ອຍ຺ໂຍ ອຸທາຍີ ຘາເຣຕຸ ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ປາຓຸເປຕໍ ສຣຓໍ ຄຕ’’ນ຺ຕິ. ທສມໍ.

ຄຫປຕິວຄ຺ໂຄ ເຕຣສໂມ.

ຕສ຺ສຸທ຺ທານໍ –

ເວສາລີ ວຊ຺ຊິ ນາຬນ຺ທາ, ຠາຣທ຺ວາຊ ໂສໂຓ ຈ ໂຆສິໂຕ;

ຫາລິທ຺ທິໂກ ນກຸລປິຕາ, ໂລຫິຈ຺ໂຈ ເວຣຫຈ຺ຈານີຕິ.