ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ສໍຍຸຕ຺ຕນິກາເຍ

ສຄາຖາວຄ຺ຄ-ອຏ຺ຐກຖາ

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ກຣຸຓາສີຕລຫທຍໍ, ປຎ຺ຎາປຊ຺ໂຊຕວິຫຕໂມຫຕມໍ;

ສນຣາມຣໂລກຄຣຸໍ, ວນ຺ເທ ສຸຄຕໍ ຄຕິວິມຸຕ຺ຕໍ.

ພຸທ຺ໂຘປິ ພຸທ຺ຘຠາວໍ, ຠາເວຕ຺ວາ ເຈວ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ຈ;

ຍໍ ອຸປຄໂຕ ຄຕມລໍ, ວນ຺ເທ ຕມນຸຕ຺ຕຣໍ ຘມ຺ມໍ.

ສຸຄຕສ຺ສ ໂອຣສານໍ, ປຸຕ຺ຕານໍ ມາຣເສນມຖນານໍ;

ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ສມູຫໍ, ສິຣສາ ວນ຺ເທ ອຣິຍສງ຺ຆໍ.

ອິຕິ ເມ ປສນ຺ນມຕິໂນ, ຣຕນຕ຺ຕຍວນ຺ທນາມຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ;

ຍໍ ສຸວິຫຕນ຺ຕຣາໂຍ, ຫຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສານຸຠາເວນ.

ສໍຍຸຕ຺ຕວຄ຺ຄປຏິມຓ຺ຑິຕສ຺ສ, ສໍຍຸຕ຺ຕອາຄມວຣສ຺ສ;

ພຸທ຺ຘານຸພຸທ຺ຘສໍວຓ຺ຓິຕສ຺ສ, ຎາຓປ຺ປເຠທຊນນສ຺ສ.

ອຕ຺ຖປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ, ອຏ຺ຐກຖາ ອາທິໂຕ ວສິສເຕຫິ;

ປຎ຺ຈຫິ ຍາ ສງ຺ຄີຕາ, ອນຸສງ຺ຄີຕາ ຈ ປຈ຺ຉາປິ.

ສີຫຬທີປໍ ປນ ອາຠຕາຖ, ວສິນາ ມຫາມຫິນ຺ເທນ;

ຐປິຕາ ສີຫຬຠາສາຍ, ທີປວາສີນມຕ຺ຖາຍ.

ອປເນຕ຺ວານ ຕໂຕຫໍ, ສີຫຬຠາສໍ ມໂນຣມໍ ຠາສໍ;

ຕນ຺ຕິນຍານຸຈ຺ຉວິກໍ, ອາໂຣເປນ຺ໂຕ ວິຄຕໂທສໍ.

ສມຍໍ ອວິໂລເມນ຺ໂຕ, ເຖຣານໍ ເຖຣວໍສທີປານໍ;

ສຸນິປຸຓວິນິຈ຺ຉຍານໍ, ມຫາວິຫາເຣ ນິວາສີນໍ.

ຫິຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນາຄຕ-ມຕ຺ຖໍ, ອຕ຺ຖໍ ປກາສຍິສ຺ສາມິ;

ສຸຊນສ຺ສ ຈ ຕຸຏ຺ຐຕ຺ຖໍ, ຈິຣຏ຺ຐິຕຕ຺ຖຎ຺ຈ ຘມ຺ມສ຺ສ.

ສາວຕ຺ຖິປຠູຕີນໍ, ນຄຣານໍ ວຓ຺ຓນາ ກຕາ ເຫຏ຺ຐາ;

ສງ຺ຄີຕີນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ຍາ ເມ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ເຕນ.

ວິຕ຺ຖາຣວເສນ ສຸທໍ, ວຕ຺ຖູນິ ຈ ຍານິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານິ;

ເຕສມ຺ປິ ນ ອິຘ ຠິຍ຺ໂຍ, ວິຕ຺ຖາຣກຖໍ ກຣິສ຺ສາມິ.

ສຸຕ຺ຕານໍ ປນ ອຕ຺ຖາ, ນ ວິນາ ວຕ຺ຖູຫິ ເຍ ປກາສນ຺ຕິ;

ເຕສໍ ປກາສນຕ຺ຖໍ, ວຕ຺ຖູນິປິ ທສ຺ສຍິສ຺ສາມິ.

ສີລກຖາ ຘຸຕຘມ຺ມາ, ກມ຺ມຏ຺ຐານານິ ເຈວ ສພ຺ພານິ;

ຈຣິຍາວິຘານສຫິໂຕ, ຌານສມາປຕ຺ຕິວິຕ຺ຖາໂຣ.

ສພ຺ພາ ຈ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ, ປຎ຺ຎາສງ຺ກລນນິຈ຺ຉໂຍ ເຈວ;

ຂນ຺ຘາຘາຕາຍຕນິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ອຣິຍານິ ເຈວ ຈຕ຺ຕາຣິ.

ສຈ຺ຈານິ ປຈ຺ຈຍາກາຣເທສນາ, ສຸປຣິສຸທ຺ຘນິປຸຓນຍາ;

ອວິມຸຕ຺ຕຕນ຺ຕິມຄ຺ຄາ, ວິປສ຺ສນາຠາວນາ ເຈວ.

ອິຕິ ປນ ສພ຺ພໍ ຍສ຺ມາ, ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ມຍາ ສຸປຣິສຸທ຺ຘໍ;

ວຸຕ຺ຕໍ ຕສ຺ມາ ຠິຍ຺ໂຍ, ນ ຕໍ ອິຘ ວິຈາຣຍິສ຺ສາມິ.

‘‘ມຊ຺ເຌ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ, ເອສ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອາຄມານຎ຺ຫິ;

ຐຕ຺ວາ ປກາສຍິສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ຖ ຍຖາຠາສິຕມຕ຺ຖໍ’’.

ອິຈ຺ເຈວ ກໂຕ ຕສ຺ມາ, ຕມ຺ປິ ຄເຫຕ຺ວານ ສທ຺ຘິເມຕາຍ;

ອຏ຺ຐກຖາຍ ວິຊານຖ, ສໍຍຸຕ຺ຕວິນິສ຺ສິຕໍ ອຕ຺ຖນ຺ຕິ.

໑. ເທວຕາສໍຍຸຕ຺ຕໍ

໑. ນຬວຄ຺ໂຄ

໑. ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ຕຕ຺ຖ ສໍຍຸຕ຺ຕາຄໂມ ນາມ ສຄາຖາວຄ຺ໂຄ, ນິທານວຄ຺ໂຄ, ຂນ຺ຘກວຄ຺ໂຄ, ສຬາຍຕນວຄ຺ໂຄ, ມຫາວຄ຺ໂຄຕິ ປຎ຺ຈວຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ. ສຸຕ຺ຕໂຕ –

‘‘ສຕ຺ຕ ສຸຕ຺ຕສຫສ຺ສານິ, ສຕ຺ຕ ສຸຕ຺ຕສຕານິ ຈ;

ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ເຈວ ສຸຕ຺ຕານິ, ເອໂສ ສໍຍຸຕ຺ຕສງ຺ຄໂຫ’’.

ຠາຓວາຣໂຕ ຠາຓວາຣສຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ວຄ຺ເຄສຸ ສຄາຖາວຄ຺ໂຄ ອາທິ, ສຸຕ຺ເຕສຸ ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສາປິ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ ວຸຕ຺ຕໍ ນິທານມາທິ. ສາ ປເນສາ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິ ສຸມງ຺ຄລວິລາສິນິຍາ ທີຆນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ ອາທິມ຺ຫິ ວິຕ຺ຖາຣິຕາ, ຕສ຺ມາ ສາ ຕຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣິຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາ.

໑. ຍໍ ປເນຕໍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ນິທານໍ, ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ນິປາຕປທໍ. ເມຕິອາທີນິ ນາມປທານິ. ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວີຕິ ອຸປສຄ຺ຄປທໍ, ຫຣຕີຕິ ອາຂ຺ຍາຕປທນ຺ຕິ ອິມິນາ ຕາວ ນເຍນ ປທວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ເອວໍສທ຺ໂທ ຕາວ ອຸປມູປເທສ-ສມ຺ປຫໍສນ-ຄຣຫຓ-ວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄຫາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓາທິ-ອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາ ເຫສ – ‘‘ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນ, ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຸສລໍ ພຫຸ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໕໓) ເອວມາທີສຸ ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ. ‘‘ເອວໍ ເຕ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ເຕ ປຏິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໒໒) ອຸປເທເສ. ‘‘ເອວເມຕໍ ຠຄວາ, ເອວເມຕໍ ສຸຄຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ສມ຺ປຫໍສເນ. ‘‘ເອວເມວໍ ປນາຍໍ ວສລີ ຍສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ສ ມຸຓ຺ຑກສ຺ສ ສມຓກສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໗) ຄຣຫເຓ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑) ວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄເຫ. ‘‘ເອວໍ ພ຺ຍາ ໂຂ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໙໘) ອາກາເຣ. ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ ມາຓວກ, ເຍນ ສມໂຓ ອານນ຺ໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມມ ວຈເນນ ສມຓໍ ອານນ຺ທໍ ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉ – ‘ສຸໂຠ ມາຓໂວ ໂຕເທຍ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ຠວນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ວເທຫິ – ‘ສາຘຸ ກິຣ ຠວໍ ອານນ຺ໂທ ເຍນ ສຸຠສ຺ສ ມາຓວສ຺ສ ໂຕເທຍ຺ຍປຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິເວສນໍ, ເຕນຸປສງ຺ກມຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’ຕິ’’ອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໕) ນິທສ຺ສເນ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ ກາລາມາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ ວາ ອກຸສລາ ວາຕິ? ອກຸສລາ, ຠນ຺ເຕ. ສາວຊ຺ຊາ ວາ ອນວຊ຺ຊາ ວາຕິ? ສາວຊ຺ຊາ, ຠນ຺ເຕ. ວິຎ຺ຎຸຄຣຫິຕາ ວາ ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖາ ວາຕິ? ວິຎ຺ຎຸຄຣຫິຕາ, ຠນ຺ເຕ. ສມຕ຺ຕາ ສມາທິນ຺ນາ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ໂນ ວາ, ກຖໍ ໂວ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີຕິ? ສມຕ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ສມາທິນ຺ນາ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ອວຘາຣເຓ. ສ຺ວາຍມິຘ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣເຓສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ອາກາຣຕ຺ເຖນ ເອວໍສທ຺ເທນ ເອຕມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ – ນານານຍນິປຸຓໍ ອເນກຊ຺ຌາສຍສມຸຏ຺ຐານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນໍ ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍໍ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາ ປຏິເວຘຄມ຺ຠີຣໍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ສກສກຠາສານຸຣູປໂຕ ໂສຕປຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ໂກ ສມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ? ສພ຺ພຖາເມນ ປນ ໂສຕຸກາມຕໍ ຊເນຕ຺ວາປິ ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ມຍາປິ ເອເກນາກາເຣນ ສຸຕນ຺ຕິ.

ນິທສ຺ສນຕ຺ເຖນ – ‘‘ນາຫໍ ສຍມ຺ຠູ, ນ ມຍາ ອິທໍ ສຈ຺ຉິກຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂມເຈນ຺ໂຕ – ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ມຍາປິ ເອວໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສກລສຸຕ຺ຕໍ ນິທສ຺ເສຕິ.

ອວຘາຣຓຕ຺ເຖນ – ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມມ ສາວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ພຫຸສ຺ສຸຕານໍ ຍທິທໍ ອານນ຺ໂທ, ຄຕິມນ຺ຕານໍ, ສຕິມນ຺ຕານໍ, ຘິຕິມນ຺ຕານໍ, ອຸປຏ຺ຐາການໍ ຍທິທໍ ອານນ຺ໂທ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໒໒໐-໒໒໓) ເອວໍ ຠຄວຕາ – ‘‘ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຕ຺ຖກຸສໂລ ຘມ຺ມກຸສໂລ ພ຺ຍຎ຺ຊນກຸສໂລ ນິຣຸຕ຺ຕິກຸສໂລ ປຸພ຺ພາປຣກຸສໂລ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໖໙) ເອວໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ຈ ປສຕ຺ຖຠາວານຸຣູປໍ ອຕ຺ຕໂນ ຘາຣຓພລໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ໂສຕຸກາມຕໍ ຊເນຕິ – ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອຕ຺ຖໂຕ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ວາ ອນູນມນຘິກໍ, ເອວເມວ ນ ອຎ຺ຎຖາ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ເມສທ຺ໂທ ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ – ‘‘ຄາຖາຠິຄີຕໍ ເມ ອໂຠຊເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໘໑) ມຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ ’’ ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໘໘) ມຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໙) ມມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນ ‘‘ມຍາ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ມມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຖທ຺ວເຍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ສຸຕນ຺ຕິ ອຍໍ ສຸຕສທ຺ໂທ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈ ຄມນ-ວິສ຺ສຸຕ-ກິລິນ຺ນອຸປຈິຕານຸໂຍຄ-ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍ-ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕາທິອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ – ‘‘ເສນາຍ ປສຸໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ອຸທາ. ໑໑) ວິສ຺ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອວສ຺ສຸຕາ ອວສ຺ສຸຕສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໕໗) ກິລິນ຺ນາກິລິນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ປຸຎ຺ຎໍ ປສຸຕໍ ອນປ຺ປກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຂຸ. ປາ. ໗.໑໒) ອຸປຈິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເຍ ຌານປສຸຕາ ຘີຣາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໘໑) ຌານານຸຍຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ມຸຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑) ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສຸຕຘໂຣ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໓໙) ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕຘໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນສ຺ສ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣິຕນ຺ຕິ ວາ ອຸປຘາຣຓນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ເມ-ສທ຺ທສ຺ສ ຫິ ມຍາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ – ‘‘ເອວໍ ມຍາ ສຸຕໍ, ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ມມາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ – ‘‘ເອວໍ ມມ ສຸຕໍ, ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ເອວເມເຕສຸ ຕີສຸ ປເທສຸ ເອວນ຺ຕິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທິວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທສ຺ສນໍ. ເມຕິ ວຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິປຸຄ຺ຄລນິທສ຺ສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ອສ຺ສວນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນໍ. ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ປວຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິຠາວປ຺ປກາສນໍ. ເມຕິ ອຕ຺ຕປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມປ຺ປກາສນໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ‘‘ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ມຍາ ນ ອຎ຺ຎໍ ກຕໍ, ອິທໍ ປນ ກຕໍ, ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ສຸໂຕ’’ຕິ.

ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພປ຺ປກາສນໍ. ເມຕິ ປຸຄ຺ຄລປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈປ຺ປກາສນໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນິທ຺ທິສິສ຺ສາມິ, ຕໍ ມຍາ ເອວໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນານາກາຣນິທ຺ເທໂສ. ເອວນ຺ຕິ ຫິ ອຍໍ ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ເມຕິ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິສຍນິທ຺ເທໂສ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ກຕ຺ຕຸວິສເຍ ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕໍ ໂຫຕິ.

ອຖ ວາ ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ. ເມຕິ ອຸຠຍກິຈ຺ຈຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທໂສ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ‘‘ມຍາ ສວນກິຈ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິນາ ປຸຄ຺ຄເລນ ວິຎ຺ຎາຓວເສນ ລທ຺ຘສວນກິຈ຺ຈໂວຫາເຣນ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ກິຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຖິ, ຍໍ ເອວນ຺ຕິ ວາ ເມຕິ ວາ ນິທ຺ເທສໍ ລເຠຖ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ເອຕ຺ຖ ໂສເຕນ ອຸປລທ຺ຘໍ, ຕໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານນ຺ຕິ. ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ຕໍ ຕໍ ອຸປາທາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐາທີນິ ອຸປນິຘາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຸປນິຘາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ເອວນ຺ຕິ ວຈເນນ ອສມ຺ໂມຫໍ ທີເປຕິ. ນ ຫິ ສມ຺ມູຬ຺ໂຫ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ສຸຕສ຺ສ ອສມ຺ໂມສໍ ທີເປຕິ. ຍສ຺ສ ຫິ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ, ນ ໂສ ກາລນ຺ຕເຣນ ມຍາ ສຸຕນ຺ຕິ ປຏິຊານາຕິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ອສມ຺ໂມເຫນ ປຎ຺ຎາສິທ຺ຘິ, ອສມ຺ໂມເສນ ປນ ສຕິສິທ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ສຕິຍາ ພ຺ຍຎ຺ຊນາວຘາຣຓສມຕ຺ຖຕາ, ສຕິປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຖປຏິເວຘສມຕ຺ຖຕາ. ຕທຸຠຍສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມໂກສສ຺ສ ອນຸປາລນສມຕ຺ຖໂຕ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກຕ຺ຕສິທ຺ຘິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ເອວນ຺ຕິ ວຈເນນ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣໍ ທີເປຕິ, ອໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ຫິ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘາຠາວໂຕ. ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ອວິກ຺ເຂປໍ ທີເປຕິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສວນາຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ‘‘ນ ມຍາ ສຸຕໍ, ປຸນ ຠຓຖາ’’ຕິ ຠຓຕິ. ໂຍນິໂສ ມນສິກາເຣນ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິໍ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ຎຕໍ ສາເຘຕິ, ສມ຺ມາ ອປ຺ປຓິຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ຕທຠາວໂຕ. ອວິກ຺ເຂເປນ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍຎ຺ຈ ສາເຘຕິ. ນ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ໂສຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ນ ຈ ສປ຺ປຸຣິເສ ອນຸປນິສ຺ສຍມານສ຺ສ ສວນໍ ອຕ຺ຖີຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຍສ຺ມາ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນານາກາຣນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂສ ຈ ເອວໍ ຠທ຺ທໂກ ອາກາໂຣ ນ ສມ຺ມາ ອປ຺ປຓິຫິຕຕ຺ຕໂນ ປຸພ຺ເພ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ຠທ຺ທເກນ ອາກາເຣນ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິມຕ຺ຕໂນ ທີເປຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ສວນໂຍເຄນ ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ນ ຫິ ອປ຺ປຕິຣູປເທເສ ວສໂຕ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍວິຣຫິຕສ຺ສ ວາ ສວນໍ ອຕ຺ຖິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາ ອາສຍສຸທ຺ຘິ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ, ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາ ປໂຍຄສຸທ຺ຘິ, ຕາຍ ຈ ອາສຍສຸທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘິ, ປໂຍຄສຸທ຺ຘິຍາ ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘິ. ອິຕິ ປໂຍຄາສຍສຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຄມາຘິຄມສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວຈນໍ ອຣຸຓຸຄ຺ຄໍ ວິຍ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸທຍໂຕ, ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ ວິຍ ຈ ກຸສລກມ຺ມສ຺ສ, ອຣຫຕິ ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຠວິຕຸນ຺ຕິ ຐາເນ ນິທານໍ ຐເປນ຺ໂຕ ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘທີປເກນ ວຈເນນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໍ ທີເປຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ໂສຕພ຺ພເຠທປຏິເວຘທີປເກນ ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໍ. ເອວນ຺ຕິ ຈ ອິທໍ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣທີປກວຈນໍ ຠາສມາໂນ – ‘‘ເອເຕ ມຍາ ຘມ຺ມາ ມນສານຸເປກ຺ຂິຕາ ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ’’ຕິ ທີເປຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ອິທໍ ສວນໂຍຄທີປກວຈນໍ ຠາສມາໂນ – ‘‘ພຫູ ມຍາ ຘມ຺ມາ ສຸຕາ ຘາຕາ ວຈສາ ປຣິຈິຕາ’’ຕິ ທີເປຕິ. ຕທຸຠເຍນປິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປາຣິປູຣິໍ ທີເປນ຺ໂຕ ສວເນ ອາທຣໍ ຊເນຕິ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓຎ຺ຫິ ຘມ຺ມໍ ອາທເຣນ ອສ຺ສຸຓນ຺ໂຕ ມຫຕາ ຫິຕາ ປຣິພາຫິໂຣ ໂຫຕີຕິ ອາທຣໍ ຊເນຕ຺ວາ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ໂມ ໂສຕພ຺ໂພຕິ.

ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ສກເລນ ວຈເນນ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມໍ ອຕ຺ຕໂນ ອທຫນ຺ໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິໍ ອຕິກ຺ກມຕິ, ສາວກຕ຺ຕໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕ ສປ຺ປຸຣິສຠູມິໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຕຖາ ອສທ຺ຘມ຺ມາ ຈິຕ຺ຕໍ ວຸຏ຺ຐາເປຕິ, ສທ຺ຘມ຺ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ‘‘ເກວລໍ ສຸຕເມເວຕໍ ມຍາ, ຕສ຺ເສວ ປນ ຠຄວໂຕ ວຈນ’’ນ຺ຕິ ທີເປນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂມເຈຕິ, ສຕ຺ຖາຣໍ ອປທິສຕິ, ຊິນວຈນໍ ອປ຺ເປຕິ, ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ.

ອປິຈ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ອຸປ຺ປາທິຕຠາວໍ ອປ຺ປຏິຊານນ຺ໂຕ ປຸຣິມວຈນໍ ວິວຣນ຺ໂຕ – ‘‘ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕມິທໍ ມຍາ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊວິສາຣທສ຺ສ ທສພລຘຣສ຺ສ ອາສຠຏ຺ຐານຏ຺ຐາຍິໂນ ສີຫນາທນາທິໂນ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມສ຺ສ ຘມ຺ມິສ຺ສຣສ຺ສ ຘມ຺ມຣາຊສ຺ສ ຘມ຺ມາຘິປຕິໂນ ຘມ຺ມທີປສ຺ສ ຘມ຺ມສຣຓສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມວຣຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ວຈນໍ, ນ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ເຖ ວາ ຘມ຺ເມ ວາ ປເທ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ວາ ກງ຺ຂາ ວາ ວິມຕິ ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ສພ຺ພເທວມນຸສ຺ສານໍ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ອສ຺ສທ຺ຘິຍໍ ວິນາເສຕິ, ສທ຺ຘາສມ຺ປທໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ວິນາສຍຕິ ອສ຺ສທ຺ຘໍ, ສທ຺ຘໍ ວຑ຺ເຒຕິ ສາສເນ;

ເອວໍ ເມ ສຸຕມິຈ຺ເຈວໍ, ວທໍ ໂຄຕມສາວໂກ’’ຕິ.

ເອກນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ. ສມຍນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນນິທ຺ເທໂສ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ອນິຍມິຕປຣິທີປນໍ. ຕຕ຺ຖ ສມຍສທ຺ໂທ –

‘‘ສມວາເຍ ຂເຓ ກາເລ, ສມູເຫ ເຫຕຸທິຏ຺ຐິສຸ;

ປຏິລາເຠ ປຫາເນ ຈ, ປຏິເວເຘ ຈ ທິສ຺ສຕິ’’.

ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວປິ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍາມ ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໗) ສມວາໂຍ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໙) ຂໂຓ. ‘‘ອຸຓ຺ຫສມໂຍ ປຣິຬາຫສມໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໓໕໘) ກາໂລ. ‘‘ມຫາສມໂຍ ປວນສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒) ສມູໂຫ. ‘‘ສມໂຍປິ ໂຂ ເຕ, ຠທ຺ທາລິ, ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສິ, ຠຄວາ ໂຂ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ, ຠຄວາປິ ມໍ ຊານິສ຺ສຕິ – ‘ຠທ຺ທາລິ, ນາມ ຠິກ຺ຂຸ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ສິກ຺ຂາຍ ອປຣິປູຣກາຣີ’ຕິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເຕ, ຠທ຺ທາລິ, ສມໂຍ ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໕) ເຫຕຸ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຸຄ຺ຄາຫມາໂນ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ສມຓມຸຓ຺ຑິກາປຸຕ຺ໂຕ ສມຍປ຺ປວາທເກ ຕິນ຺ທຸກາຈີເຣ ເອກສາລເກ ມລ຺ລິກາຍ ອາຣາເມ ປຏິວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໒໖໐) ທິຏ຺ຐິ.

‘‘ທິຏ຺ເຐ ຘມ຺ເມ ຈ ໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ໂຍ ຈຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ;

ອຕ຺ຖາຠິສມຍາ ຘີໂຣ, ປຓ຺ຑິໂຕຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. –

ອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໙) ປຏິລາໂຠ. ‘‘ສມ຺ມາ ມານາຠິສມຍາ ອນ຺ຕມກາສິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໘) ປຫານໍ. ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປີຬນຏ຺ໂຐ ສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ ສນ຺ຕາປຏ຺ໂຐ ວິປຣິຓາມຏ຺ໂຐ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໒.໘) ປຏິເວໂຘ. ອິຘ ປນສ຺ສ ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ສໍວຈ຺ຉຣ-ອຸຕຸ-ມາສຑ຺ຒມາສ-ຣຕ຺ຕິ-ທິວ-ປຸພ຺ພຓ຺ຫ-ມຊ຺ຌນ຺ຫິກ-ສາຍນ຺ຫ-ປຐມມຊ຺ຌິມປຈ຺ຉິມຍາມ-ມຸຫຸຕ຺ຕາທີສຸ ກາລປ຺ປເຠທຠູເຕສຸ ສມເຍສຸ ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ທີເປຕິ.

ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ເອເຕສຸ ສໍວຈ຺ຉຣາທີສຸ ສມເຍສຸ ຍໍ ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຍສ຺ມິໍ ຍສ຺ມິໍ ສໍວຈ຺ຉເຣ ອຸຕຸມ຺ຫິ ມາເສ ປກ຺ເຂ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ທິວສຠາເຄ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ສຸວິທິຕໍ ສຸວວຕ຺ຖາປິຕໍ ປຎ຺ຎາຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ ອສຸກສໍວຈ຺ຉເຣ ອສຸກອຸຕຸມ຺ຫິ ອສຸກມາເສ ອສຸກປກ຺ເຂ ອສຸກຣຕ຺ຕິຠາເຄ ອສຸກທິວສຠາເຄ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ນ ສກ຺ກາ ສຸເຂນ ຘາເຣຕຸໍ ວາ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ວາ ອຸທ຺ທິສາເປຕຸໍ ວາ, ພຫຸ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອເກເນວ ປເທນ ຕມຕ຺ຖໍ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ເຍ ວາ ອິເມ ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິສມໂຍ ຊາຕິສມໂຍ ສໍເວຄສມໂຍ ອຠິນິກ຺ຂມນສມໂຍ ທຸກ຺ກຣກາຣິກສມໂຍ ມາຣວິຊຍສມໂຍ ອຠິສມ຺ໂພຘິສມໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ ເທສນາສມໂຍ ປຣິນິພ຺ພານສມໂຍຕິ ເອວມາທໂຍ ຠຄວໂຕ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ອຕິວິຍ ສຸປ຺ປກາສາ ອເນກກາລປ຺ປເຠທາ ເອວ ສມຍາ. ເຕສຸ ສມເຍສຸ ເທສນາສມຍສງ຺ຂາຕໍ ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ທີເປຕິ. ໂຍ ຈາຍໍ ຎາຓກຣຸຓາກິຈ຺ຈສມເຍສຸ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈສມໂຍ, ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສມເຍສຸ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສມໂຍ, ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ກຣຓີຍທ຺ວຍສມເຍສຸ ຘມ຺ມິກຖາສມໂຍ, ເທສນາປຏິປຕ຺ຕິສມເຍສຸ ເທສນາສມໂຍ, ເຕສຸປິ ສມເຍສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຍຖາ ອຠິຘມ຺ເມ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣ’’ນ຺ຕິ ຈ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິ ຈ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ວິນເຍ ຈ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’’ຕິ ກຣຓວຈເນນ, ຕຖາ ອກຕ຺ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຖາ, ອິຘ ຈ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຠິຘມ຺ເມ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ ຈ ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ອຘິກຣຓຎ຺ຫິ ກາລຕ຺ໂຖ ສມູຫຕ຺ໂຖ ຈ ສມໂຍ, ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ ຂຓສມວາຍເຫຕຸສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈ ສມຍສ຺ສ ຠາເວນ ເຕສໍ ຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ. ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ.

ວິນເຍ ຈ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ໂຍ ຫິ ໂສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມໂຍ ສາຣິປຸຕ຺ຕາທີຫິປິ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນ ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສິ. ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ.

ອິຘ ປນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຈ ເອວໍຊາຕິເກ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ຍຎ຺ຫິ ສມຍໍ ຠຄວາ ອິມໍ ອຎ຺ຎໍ ວາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ເທເສສິ, ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຕໍ ສມຍໍ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ ວິຫາສິ. ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ອິຘ ອຸປໂຍຄວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ.

ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ, ຠຸມ຺ເມນ ກຣເຓນ ຈ;

ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຸປໂຍເຄນ ໂສ ອິຘາ’’ຕິ.

ໂປຣາຓາ ປນ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ – ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ວາ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທ ເອສ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມເມວ ອຕ຺ໂຖຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຠຄວາຕິ ຄຣຸ. ຄຣຸໍ ຫິ ໂລເກ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ສພ຺ພຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາຍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ຄຣຸ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂປຣາເຓຫິປິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐໍ, ຠຄວາຕິ ວຈນມຸຕ຺ຕມໍ;

ຄຣຸ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ ໂສ, ຠຄວາ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໒);

ອປິຈ –

‘‘ຠຄ຺ຍວາ ຠຄ຺ຄວາ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຠເຄຫິ ຈ ວິຠຕ຺ຕວາ;

ຠຕ຺ຕວາ ວນ຺ຕຄມໂນ, ຠເວສຸ ຠຄວາ ຕໂຕ’’ຕິ. –

ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ວເສນສ຺ສ ປທສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຈ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໔) ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິນິທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ເຈຕ຺ຖ ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ຍຖາສຸຕໍ ຘມ຺ມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມສຣີຣໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣຕິ. ເຕນ ‘‘ນຍິທໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕສຕ຺ຖຸກໍ ປາວຈນໍ, ອຍໍ ໂວ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ສຕ຺ຖຸ ອທສ຺ສເນນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕໍ ຊນໍ ສມສ຺ສາເສຕິ. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາຕິ ວຈເນນ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຠຄວໂຕ ອວິຊ຺ຊມານຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຣູປກາຍປຣິນິພ຺ພານໍ ສາເຘຕິ. ເຕນ ‘‘ເອວໍວິຘສ຺ສ ນາມ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ເທສໂກ ທສພລຘໂຣ ວຊິຣສງ຺ຆາຕສມານກາໂຍ ໂສປິ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ເກນ ອຎ຺ເຎນ ຊີວິເຕ ອາສາ ຊເນຕພ຺ພາ’’ຕິ ຊີວິຕມທມຕ຺ຕໍ ຊນໍ ສໍເວເຊຕິ, ສທ຺ຘມ຺ເມ ຈສ຺ສ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕິ. ເອວນ຺ຕິ ຈ ຠຓນ຺ໂຕ ເທສນາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ສາວກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ກາລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ຠຄວາຕິ ເທສກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ.

ສາວຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ເອວໍນາມເກ ນຄເຣ. ສມີປຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ວິຫຣຕີຕິ ອວິເສເສນ ອິຣິຍາປຖທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄີປຣິທີປນເມຕໍ. ອິຘ ປນ ຐານຄມນນິສຊ຺ຊາສຍນປ຺ປເຠເທສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ອຎ຺ຎຕຣອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນໍ, ເຕນ ຐິໂຕປິ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ນິສິນ຺ໂນປິ ສຍາໂນປິ ຠຄວາ ວິຫຣຕິຈ຺ເຈວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນໍ ອຎ຺ເຎນ ອິຣິຍາປເຖນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປຣິປຕນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຫຣຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ເຊຕວເນຕິ ເຊຕສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ວເນ. ຕຎ຺ຫິ ເຕນ ໂຣປິຕໍ ສໍວຑ຺ຒິຕໍ ປຣິປາລິຕໍ ອໂຫສິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເຊຕວນ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ເຊຕວເນ. ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມຕິ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ຄຫປຕິນາ ຈຕຸປຎ຺ຎາສຫິຣຎ຺ຎໂກຏິປຣິຈ຺ຈາເຄນ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ນິຍ຺ຍາຕິຕຕ຺ຕາ ‘‘ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາໂມ’’ຕິ ສງ຺ຂໍ ຄເຕ ອາຣາເມ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ປປຎ຺ຈສູທນິຍາ ມຊ຺ຌິມຏ຺ຐກຖາຍ ສພ຺ພາສວສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໔) ວຸຕ຺ໂຕ.

ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ຍທິ ຕາວ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ, ‘‘ເຊຕວເນ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕິ, ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍ’’ນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ສກ຺ກາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ເອກໍ ສມຍໍ ວິຫຣິຕຸນ຺ຕິ. ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນນຸ ອໂວຈຸມ຺ຫ ‘‘ສມີປຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ຄງ຺ຄາຍມຸນາທີນໍ ສມີເປ ໂຄຍູຖານິ ຈຣນ຺ຕານິ ‘‘ຄງ຺ຄາຍໍ ຈຣນ຺ຕິ, ຍມຸນາຍໍ ຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວມິຘາປິ ຍທິທໍ ສາວຕ຺ຖິຍາ ສມີເປ ເຊຕວນໍ, ຕຕ຺ຖ ວິຫຣນ຺ໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ’’ຕິ. ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຫິສ຺ສ ສາວຕ຺ຖິວຈນໍ, ປພ຺ພຊິຕານຸຣູປນິວາສຏ຺ຐານນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເສສວຈນໍ.

ອຎ຺ຎຕຣາ ເທວຕາຕິ ນາມໂຄຕ຺ຕວເສນ ອປາກຏາ ເອກາ ເທວຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຠິຊານາຕິ ໂນ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອຫຸ ຎາຕຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ມເຫສກ຺ຂສ຺ສ ຍກ຺ຂສ຺ສ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂຍວິມຸຕ຺ຕິໍ ຠາສິຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອຠິຎ຺ຎາໂຕ ສກ຺ໂກປິ ເທວຣາຊາ ‘‘ອຎ຺ຎຕໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ເທວຕາ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ເທວານມ຺ປິ ເທວຘີຕານມ຺ປິ ສາຘາຣຓວຈນໍ. ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ເທໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ໂສ ຈ ໂຂ ຣູປາວຈຣານໍ ເທວານໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ.

ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິກ຺ກນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ຂຍສຸນ຺ທຣາຠິຣູປອພ຺ຠານຸໂມທນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຐໂມ ຍາໂມ, ຈິຣນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ, ອຸທ຺ທິສຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໐; ຈູຬວ. ໓໘໓) ຂເຍ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອຍໍ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕໂຣ ຈ ປຓີຕຕໂຣ ຈາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໐໐) ສຸນ຺ທເຣ.

‘‘ໂກ ເມ ວນ຺ທຕິ ປາທານິ, ອິທ຺ຘິຍາ ຍສສາ ຊລໍ;

ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ວຓ຺ເຓນ, ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາ’’ຕິ. –

ເອວມາທີສຸ (ວິ. ວ. ໘໕໗) ອຠິຣູເປ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ໂຠ ໂຄຕມ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໕) ອພ຺ຠານຸໂມທເນ. ອິຘ ປນ ຂເຍ. ເຕນ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ, ປຣິກ຺ຂີຓາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ມຊ຺ຌິມຍາມສມນນ຺ຕເຣ ອາຄໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນິຍາໂມ ຫິ ກິເຣສ ເທວຕານໍ ຍທິທໍ ພຸທ຺ຘານໍ ວາ ພຸທ຺ຘສາວການໍ ວາ ອຸປຏ຺ຐານໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ມຊ຺ຌິມຍາມສມນນ຺ຕເຣເຍວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາຕິ ອິຘ ອຠິກ຺ກນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ອຠິຣູເປ, ວຓ຺ຓ-ສທ຺ໂທ ປນ ຉວິຖຸຕິ-ກຸລວຄ຺ຄ-ກາຣຓ-ສຓ຺ຐານປ຺ປມາຓ-ຣູປາຍຕນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓສິ ຠຄວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໕໕໓) ຉວິຍາ. ‘‘ກທາ ສຎ຺ຎູຬ຺ຫາ ປນ ເຕ, ຄຫປຕິ, ອິເມ ສມຓສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໗໗) ຖຸຕິຍໍ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ໂຠ ໂຄຕມ, ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໑໕) ກຸລວຄ຺ເຄ. ‘‘ອຖ ເກນ ນຸ ວຓ຺ເຓນ, ຄນ຺ຘເຖໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໔) ກາຣເຓ. ‘‘ມຫນ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖິຣາຊວຓ຺ຓໍ ອຠິນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໓໘) ສຓ຺ຐາເນ. ‘‘ຕໂຍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ປາຣາ. ໖໐໒) ປມາເຓ. ‘‘ວຓ຺ໂຓ ຄນ຺ໂຘ ຣໂສ ໂອຊາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ຣູປາຍຕເນ. ໂສ ອິຘ ຉວິຍາ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາ ອຠິຣູປຈ຺ຉວິ, ອິຏ຺ຐວຓ຺ຓາ ມນາປວຓ຺ຓາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເທວຕາ ຫິ ມນຸສ຺ສໂລກໍ ອາຄຈ຺ຉມານາ ປກຕິວຓ຺ຓໍ ປກຕິອິທ຺ຘິໍ ຊຫິຕ຺ວາ ໂອຬາຣິກໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ກຕ຺ວາ ອຕິເຣກວຓ຺ຓໍ ອຕິເຣກອິທ຺ຘິໍ ມາເປຕ຺ວາ ນຏສມຊ຺ຊາທີນິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ມນຸສ຺ສາ ວິຍ ອຠິສງ຺ຂເຕນ ກາເຍນ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາມາວຈຣາ ອນຠິສງ຺ຂເຕນປິ ອາຄນ຺ຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ຣູປາວຈຣາ ປນ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ເຕສຎ຺ຫິ ອຕິສຸຂຸໂມ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ນ ເຕນ ອິຣິຍາປຖກປ຺ປນໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ອຍໍ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ອຠິສງ຺ຂເຕເນວ ອາຄໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາ’’ຕິ.

ເກວລກປ຺ປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເກວລ-ສທ຺ໂທ ອນວເສສ-ເຍຠຸຍ຺ຍາພ຺ຍາມິສ຺ສານຕິເຣກທຬ຺ຫຕ຺ຖວິສໍໂຍຄາທິອເນກຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ປາຣາ. ໑) ອນວເສສຕ຺ຖມຕ຺ໂຖ. ‘‘ເກວລກປ຺ປາ ຈ ອງ຺ຄມຄຘາ ປຫູຕໍ ຂາທນີຍໂຠຊນີຍໍ ອາທາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມຫາວ. ໔໓) ເຍຠຸຍ຺ຍຕາ. ‘‘ເກວລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ວິຠ. ໒໒໕) ອພ຺ຍາມິສ຺ສຕາ. ‘‘ເກວລໍ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕກໍ ນູນ ອຍມາຍສ຺ມາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມຫາວ. ໒໔໔) ອນຕິເຣກຕາ. ‘‘ອາຍສ຺ມໂຕ, ຠນ຺ເຕ, ອນຸຣຸທ຺ຘສ຺ສ ພາຫິໂຍ ນາມ ສທ຺ຘິວິຫາຣິໂກ ເກວລກປ຺ປໍ ສງ຺ຆເຠທາຍ ຐິໂຕ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໓) ທຬ຺ຫຕ຺ຖຕາ. ‘‘ເກວລີ ວຸສິຕວາ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໕໗) ວິສໍໂຍໂຄ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນສ຺ສ ອນວເສສຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ.

ກປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ປນາຍໍ ອຠິສທ຺ທຫນ-ໂວຫາຣ-ກາລ-ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ-ເຉທນ-ວິກປ຺ປ-ເລສສມນ຺ຕຠາວາທິອເນກຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ໂອກປ຺ປນິຍເມຕໍ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ, ຍຖາ ຕໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ອຠິສທ຺ທຫນມຕ຺ໂຖ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫິ ສມຓກປ຺ເປຫິ ຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຈູຬວ. ໒໕໐) ໂວຫາໂຣ. ‘‘ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ກາໂລ. ‘‘ອິຈ຺ຈາຍສ຺ມາ ກປ຺ໂປ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ‘‘ອລງ຺ກໂຕ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ວິ. ວ. ໑໐໙໔, ໑໑໐໑) ເຉທນໍ. ‘‘ກປ຺ປຕິ ທ຺ວງ຺ຄຸລກປ຺ໂປ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຈູຬວ. ໔໔໖) ວິກປ຺ໂປ. ‘‘ອາຕ຺ຖິ ກປ຺ໂປ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໘໐) ເລໂສ. ‘‘ເກວລກປ຺ປໍ ເວຬຸວນໍ ໂອຠາເສຕ຺ວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໙໔) ສມນ຺ຕຠາໂວ. ອິຘ ປນສ຺ສ ສມນ຺ຕຠາວຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕສ຺ມາ ເກວລກປ຺ປໍ ເຊຕວນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອນວເສສໍ ສມນ຺ຕໂຕ ເຊຕວນ’’ນ຺ຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ໂອຠາເສຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຖາລງ຺ກາຣສຣີຣສມຸຏ຺ຐິຕາຍ ອາຠາຍ ຜຣິຕ຺ວາ, ຈນ຺ທິມາ ວິຍ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ເອໂກຠາສໍ ເອກປຊ຺ໂຊຕໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເຍນາຕິ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ. ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມີຕິ ຕສ຺ມາ ‘‘ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ, ຕຕ຺ຖ ອຸປສງ຺ກມີ’’ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຍນ ວາ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ, ເຕນ ກາຣເຓນ ອຸປສງ຺ກມີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເກນ ຈ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ? ນານປ຺ປກາຣຄຸຓວິເສສາຘິຄມາຘິປ຺ປາເຍນ, ສາທຸຜລູປໂຠຄາຘິປ຺ປາເຍນ ທິຊຄເຓຫິ ນິຈ຺ຈຜລິຕມຫາຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ. ອຸປສງ຺ກມີຕິ ຈ ຄຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຸປສງ຺ກມນປຣິໂຍສານທີປນໍ. ອຖ ວາ ເອວໍ ຄຕາ ຕໂຕ ອາສນ຺ນຕຣໍ ຐານໍ ຠຄວໂຕ ສມີປສງ຺ຂາຕໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອິທານິ ເຍນຕ຺ເຖນ ໂລເກ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານໍ ອາຄຕາ, ຕໍ ປຸຈ຺ຉິຕຸກາມາ ທສນຂສໂມຘານສມຸຊ຺ຊລໍ ອຎ຺ຊຸລິໍ ສິຣສິ ປຕິຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ. ເອກມນ຺ຕນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ – ‘‘ວິສມໍ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໗໐) ວິຍ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ຐິຕາ ເອກມນ຺ຕໍ ຐິຕາ ໂຫຕິ, ຕຖາ ອຏ຺ຐາສີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ເອຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ອຏ຺ຐາສີຕິ ຐານໍ ກປ຺ເປສິ. ປຓ຺ຑິຕາ ຫິ ເທວມນຸສ຺ສາ ຄຣຸຏ຺ຐານິຍໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາສນກຸສລຕາຍ ເອກມນ຺ຕໍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ອຍຎ຺ຈ ເທໂວ ເຕສໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ, ຕສ຺ມາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ.

ກຖໍ ຐິໂຕ ປນ ເອກມນ຺ຕໍ ຐິໂຕ ໂຫຕີຕິ? ຉ ຐານໂທເສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອຕິທູຣໍ, ອຈ຺ຈາສນ຺ນໍ, ອຸປຣິວາຕໍ, ອຸນ຺ນຕປ຺ປເທສໍ, ອຕິສມ຺ມຸຂໍ, ອຕິປຈ຺ຉາຕິ. ອຕິທູເຣ ຐິໂຕ ຫິ ສເຈ ກເຖຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ອຸຈ຺ຈາສທ຺ເທນ ກເຖຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ອຈ຺ຈາສນ຺ເນ ຐິໂຕ ສງ຺ຆຏ຺ຏນໍ ກໂຣຕິ. ອຸປຣິວາເຕ ຐິໂຕ ສຣີຣຄນ຺ເຘນ ພາຘຕິ. ອຸນ຺ນຕປ຺ປເທເສ ຐິໂຕ ອຄາຣວໍ ປກາເສຕິ. ອຕິສມ຺ມຸຂາ ຐິໂຕ ສເຈ ທຏ຺ຐຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຈກ຺ຂຸນາ ຈກ຺ຂຸໍ ອາຫຈ຺ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ອຕິປຈ຺ຉາ ຐິໂຕ ສເຈ ທຏ຺ຐຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຄີວໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ອຍມ຺ປິ ເອເຕ ຉ ຐານໂທເສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສີ’’ຕິ.

ເອຕທໂວຈາຕິ ເອຕໍ ອໂວຈ. ກຖໍ ນູຕິ ກາຣຓປຸຈ຺ຉາ. ຠຄວໂຕ ຫິ ຕິຓ຺ໂຓຆຠາໂວ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸຍາ ປາກໂຏ, ເຕນິມິສ຺ສາ ເທວຕາຍ ຕຕ຺ຖ ກງ຺ຂາ ນຕ຺ຖິ, ອິມິນາ ປນ ກາຣເຓນ ‘‘ຕິຓ຺ໂຓ’’ຕິ ນ ຊານາຕິ, ເຕນ ສາ ຕໍ ກາຣຓໍ ປຸຈ຺ຉມານາ ເອວມາຫ.

ມາຣິສາຕິ ເທວຕານໍ ປິຍສມຸທາຈາຣວຈນເມຕໍ. ນິທ຺ທຸກ຺ຂາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ຍທາ ໂຂ ເຕ, ມາຣິສ, ສງ຺ກຸນາ ສງ຺ກຸ ຫທເຍ ສມາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ອຖ ນໍ ຕ຺ວໍ ຊາເນຍ຺ຍາສິ ‘ວສ຺ສສຫສ຺ສໍ ເມ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈມານສ຺ສາ’’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໕໑໒) ອິທໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ນ ຫິ ເນຣຍິກສຕ຺ໂຕ ນິທ຺ທຸກ຺ໂຂ ນາມ ໂຫຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ນ ນິທ຺ທຸກ຺ໂຂ, ຣຸຬ຺ຫີສທ຺ເທນ ປນ ເອວໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຸພ຺ເພ ກິຣ ປຐມກປ຺ປິການໍ ນິທ຺ທຸກ຺ຂານໍ ສຸຂສມປ຺ປິຕານໍ ເອສ ໂວຫາໂຣ, ອປຣຠາເຄ ທຸກ຺ຂໍ ໂຫຕຸ ວາ ມາ ວາ, ຣຸຬ຺ຫີສທ຺ເທນ ອຍໍ ໂວຫາໂຣ ວຸຈ຺ຈເຕວ ນິປ຺ປທຸມາປິ ນິຣຸທກາປິ ວາ ໂປກ຺ຂຣຓີ ໂປກ຺ຂຣຓີ ວິຍ.

ໂອຆມຕຣີຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂອຆາ, ກາໂມໂຆ ຠໂວໂຆ ທິຏ຺ໂຐໂຆ ອວິຊ຺ໂຊໂຆຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ກາໂມໂຆ ນາມ. ຣູປາຣູປຠເວສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ຌານນິກນ຺ຕິ ຈ ຠໂວໂຆ ນາມ. ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ທິຏ຺ໂຐໂຆ ນາມ. ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ອຎ຺ຎາຓໍ ອວິຊ຺ໂຊໂຆ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ກາໂມໂຆ ອຏ຺ຐສຸ ໂລຠສຫຄເຕສຸ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຠໂວໂຆ ຈຕູສຸ ທິຏ຺ຐິຄຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂລຠສຫຄເຕສຸ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ທິຏ຺ໂຐໂຆ ຈຕູສຸ ທິຏ຺ຐິຄຕສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອວິຊ຺ໂຊໂຆ ສພ຺ພາກຸສເລສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

ສພ຺ໂພປິ ເຈສ ອວຫນນຏ຺ເຐນ ຣາສຏ຺ເຐນ ຈ ໂອໂຆຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອວຫນນຏ຺ເຐນາຕິ ອໂຘຄມນຏ຺ເຐນ. ອຍຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ວສໍ ຄເຕ ສຕ຺ເຕ ອໂຘ ຄເມຕິ, ນິຣຍາທິເຠທາຍ ທຸຄ຺ຄຕິຍໍເຍວ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ອຸປຣິຠາວໍ ວາ ນິພ຺ພານໍ ຄນ຺ຕຸໍ ອເທນ຺ໂຕ ອໂຘ ຕີສຸ ຠເວສຸ ຈຕູສຸ ໂຍນີສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຄຕີສຸ ສຕ຺ຕສຸ ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕີສຸ ນວສຸ ສຕ຺ຕາວາເສສຸ ຈ ຄເມຕີຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ຣາສຏ຺ເຐນາຕິ ມຫນ຺ຕຏ຺ເຐນ. ມຫາ ເຫໂສ ກິເລສຣາສິ ອວີຈິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຠວຄ຺ຄາ ປຕ຺ຖໂຏ, ຍທິທໍ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຉນ຺ທຣາໂຄ ນາມ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວມຍໍ ຣາສຏ຺ເຐນາປິ ໂອໂຆຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຕຣີຕິ ອິມໍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ໂອຆໍ ເກນ ນຸ ຕ຺ວໍ, ມາຣິສ, ກາຣເຓນ ຕິຓ຺ໂຓຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ.

ອຖສ຺ສາ ຠຄວາ ປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ຂ຺ວາຫນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ. ອນາຍູຫນ຺ຕິ ອນາຍູຫນ຺ໂຕ, ອວາຍມນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕິ ຠຄວາ ຄູຬ຺ຫໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຫໍ ກເຖສິ. ເທວຕາປິ ນໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ພາຫິຣກໍ ຕາວ ໂອຆໍ ຕຣນ຺ຕາ ນາມ ຐາຕພ຺ພຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕາ ຕຣິຕພ຺ພຏ຺ຐາເນ ອາຍູຫນ຺ຕາ ຕຣນ຺ຕິ, ອຍໍ ປນ ອວີຈິໂຕ ຍາວ ຠວຄ຺ຄາ ປຕ຺ຖຏໍ ກິເລໂສຆໍ ກິເລສຣາສິໍ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ອນາຍູຫນ຺ໂຕ ອຕຣິນ຺ຕິ ອາຫ. ກິໍ ນຸ ໂຂ ເອຕໍ? ກຖໍ ນຸ ໂຂ ເອຕ’’ນ຺ຕິ? ວິມຕິໍ ປກ຺ຂນ຺ຕາ ປຎ຺ຫສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ນ ອຎ຺ຎາສິ.

ກິໍ ປນ ຠຄວຕາ ຍຖາ ສຕ຺ຕາ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເອວໍ ກຖນຕ຺ຖາຍ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາ ປຏິວິທ຺ຘາຕິ? ນ ເອຕທຕ຺ຖາຍ ປຏິວິທ຺ຘາ. ທ຺ເວ ປນ ຠຄວໂຕ ເທສນາ ນິຄ຺ຄຫມຸເຂນ ຈ ອນຸຄ຺ຄຫມຸເຂນ ຈ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ປຓ຺ຑິຕມານິໂນ ໂຫນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາເຕປິ ຎາຕສຎ຺ຎິໂນ ປຎ຺ຈສຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓປພ຺ພຊິຕາ ວິຍ, ເຕສໍ ມານນິຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ຍຖາ ນ ຊານນ຺ຕິ, ເອວໍ ມູລປຣິຍາຍາທິສທິສໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ອຍໍ ນິຄ຺ຄຫມຸເຂນ ເທສນາ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ນິຄ຺ຄຍ຺ຫ ນິຄ຺ຄຍ຺ຫາຫໍ, ອານນ຺ທ, ວກ຺ຂາມິ, ປວຍ຺ຫ ປວຍ຺ຫ, ອານນ຺ທ, ວກ຺ຂາມິ, ໂຍ ສາໂຣ, ໂສ ຐສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໙໖). ເຍ ປນ ອຸຊຸກາ ສິກ຺ຂາກາມາ, ເຕສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ກຕ຺ວາ ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍສຸຕ຺ຕາທິສທິສໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ‘‘ອຠິຣມ, ຕິສ຺ສ, ອຠິຣມ, ຕິສ຺ສ, ອຫໂມວາເທນ ອຫມນຸຄ຺ຄເຫນ ອຫມນຸສາສນິຍາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໔) ຈ ເນ ສມສ຺ສາເສຕິ. ອຍໍ ອນຸຄ຺ຄຫມຸເຂນ ເທສນາ.

ອຍໍ ປນ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ມານຕ຺ຖທ຺ໂຘ ປຓ຺ຑິຕມານີ, ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ – ອຫໍ ໂອຆໍ ຊານາມິ, ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂອຆຕິຓ຺ຓຠາວໍ ຊານາມິ, ‘‘ອິມິນາ ປນ ກາຣເຓນ ຕິຓ຺ໂຓ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກມຕ຺ຕໍ ນ ຊານາມິ. ອິຕິ ມຍ຺ຫໍ ຎາຕເມວ ພຫຸ, ອປ຺ປໍ ອຎ຺ຎາຕໍ, ຕມຫໍ ກຖິຕມຕ຺ຕເມວ ຊານິສ຺ສາມິ. ກິຎ຺ຫິ ນາມ ຕໍ ຠຄວາ ວເທຍ຺ຍ, ຍສ຺ສາຫໍ ອຕ຺ຖໍ ນ ຊາເນຍ຺ຍນ຺ຕິ. ອຖ ສຕ຺ຖາ ‘‘ອຍໍ ກິລິຏ຺ຐວຕ຺ຖໍ ວິຍ ຣງ຺ຄຊາຕໍ ອຠພ຺ໂພ ອິມໍ ມານໍ ອປ຺ປຫາຍ ເທສນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕຸໍ, ມານນິຄ຺ຄຫໍ ຕາວສ຺ສ ກຕ຺ວາ ປຸນ ນີຈຈິຕ຺ເຕນ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ປກາເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຫໍ ກເຖສິ. ໂສປິ ນິຫຕມາໂນ ອໂຫສິ, ສາ ຈສ຺ສ ນິຫຕມານຕາ ອຸຕ຺ຕຣິປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉເນເນວ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ສ ປນ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉນສ຺ສ ອຍມຕ຺ໂຖ – ກຖໍ ປນ ຕ຺ວໍ, ມາຣິສ, ອປ຺ປຕິຏ຺ຐໍ ອນາຍູຫໍ ໂອຆມຕຣິ, ຍຖາຫໍ ຊານາມິ, ເອວໍ ເມ ກເຖຫີຕິ.

ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ກເຖນ຺ໂຕ ຍທາສ຺ວາຫນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍທາ ສ຺ວາຫນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ອຫໍ. ສຸກາໂຣ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຈ ເອຕ຺ຖ, ເອວໍ ສພ຺ພປເທສຸ. ສໍສີທາມີຕິ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ອຕຣນ຺ໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ໂອສີທາມິ. ນິພ຺ພຸຍ຺ຫາມີຕິ ຐາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອຕິວຕ຺ຕາມິ. ອິຕິ ຐາເນ ຈ ວາຍາເມ ຈ ໂທສໍ ທິສ຺ວາ ອຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ອວາຍມນ຺ໂຕ ໂອຆມຕຣິນ຺ຕິ ເອວໍ ຠຄວຕາ ປຎ຺ໂຫ ກຖິໂຕ. ເທວຕາຍປິ ປຏິວິທ຺ໂຘ, ນ ປນ ປາກໂຏ, ຕສ຺ສ ປາກຏີກຣຓຕ຺ຖໍ ສຕ຺ຕ ທຸກາ ທສ຺ສິຕາ. ກິເລສວເສນ ຫິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ສໍສີທຕິ ນາມ, ອຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ ນາມ. ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐີຫິ ວາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ສໍສີທຕິ ນາມ, ອວເສສກິເລສານຎ຺ເຈວ ອຠິສງ຺ຂາຣານຎ຺ຈ ວເສນ ອາຍູຫນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ ນາມ. ຕຓ຺ຫາວເສນ ວາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ສໍສີທຕິ ນາມ, ທິຏ຺ຐິວເສນ ອາຍູຫນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ ນາມ. ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ ວາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ສໍສີທຕິ ນາມ, ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ ອາຍູຫນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ ນາມ. ໂອລີຍນາຠິນິເວສາ ຫິ ຠວທິຏ຺ຐິ, ອຕິຘາວນາຠິນິເວສາ ວິຠວທິຏ຺ຐິ. ລີນວເສນ ວາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ສໍສີທຕິ ນາມ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວເສນ ອາຍູຫນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ ນາມ. ຕຖາ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍຄວເສນ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ສໍສີທຕິ ນາມ, ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄວເສນ ອາຍູຫນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ ນາມ. ສພ຺ພາກຸສລາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ສໍສີທຕິ ນາມ, ສພ຺ພໂລກິຍກຸສລາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ອາຍູຫນ຺ໂຕ ນິພ຺ພຸຍ຺ຫຕິ ນາມ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ – ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຈຸນ຺ທ, ເຍ ເກຈິ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ສພ຺ເພ ເຕ ອໂຘຠາຄງ຺ຄມນີຍາ, ເຍ ເກຈິ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ສພ຺ເພ ເຕ ອຸປຣິຠາຄງ຺ຄມນີຍາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໘໖).

ອິມໍ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ສຸຕ຺ວາວ ເທວຕາ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຕຸຏ຺ຐາ ປສນ຺ນາ ອຕ຺ຕໂນ ຕຸຏ຺ຐິຎ຺ຈ ປສາທຎ຺ຈ ປກາສຍນ຺ຕີ ຈິຣສ຺ສໍ ວຕາຕິ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຈິຣສ຺ສນ຺ຕິ ຈິຣສ຺ສ ກາລສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ກິຣ ເທວຕາ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນ຺ຕຣາ ອຎ຺ຎໍ ພຸທ຺ຘໍ ນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພາ, ຕສ຺ມາ ອຊ຺ຊ ຠຄວນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ເອວມາຫ. ກິໍ ປນິມາຍ ເທວຕາຍ ອິໂຕ ປຸພ຺ເພ ສຕ຺ຖາ ນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພຕິ. ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ ວາ ໂຫຕຸ ອທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ ວາ, ທສ຺ສນໍ ອຸປາທາຍ ເອວໍ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓນ຺ຕິ ພາຫິຕປາປໍ ຂີຓາສວພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ. ປຣິນິພ຺ພຸຕນ຺ຕິ ກິເລສນິພ຺ພາເນນ ນິພ຺ພຸຕໍ. ໂລເກຕິ ສຕ຺ຕໂລເກ. ວິສຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ຣູປາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ອາສຕ຺ຕວິສຕ຺ຕຕາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ວິສຕ຺ຕິກາ ວຸຈ຺ຈຕິ ຕຓ຺ຫາ, ຕໍ ວິສຕ຺ຕິກໍ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐມານໍ ອນາຍູຫມານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ນິຕ຺ຕິຓ຺ຓໍ ອຸຕ຺ຕິຓ຺ຓໍ ຈິຣສ຺ສໍ ວຕ ຂີຓາສວພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ປສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມນຸຎ຺ໂຎ ສຕ຺ຖາ ອໂຫສີຕິ ຕສ຺ສາ ເທວຕາຍ ວຈນໍ ຈິຕ຺ເຕເນວ ສມນຸໂມທິ, ເອກຊ຺ຌາສໂຍ ອໂຫສິ. ອນ຺ຕຣຘາຍີຕິ ອຠິສງ຺ຂຕກາຍໍ ຊຫິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິອຸປາທິຓ຺ຓກກາຍສ຺ມິໍເຍວ ຐຕ຺ວາ ລທ຺ຘາສາ ລທ຺ຘປຕິຏ຺ຐາ ຫຸຕ຺ວາ ທສພລໍ ຄນ຺ເຘຫິ ຈ ມາເລຫິ ຈ ປູເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຠວນໍເຍວ ອຄມາສີຕິ.

ໂອຆຕຣຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ນິໂມກ຺ຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒. ອິທານິ ທຸຕິຍສຸຕ຺ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຐມມາຄຕຎ຺ຈ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖຎ຺ຈ ປຫາຍ ຍໍ ຍໍ ອນຸຕ຺ຕານໍ, ຕໍ ຕເທວ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ. ຊານາສິ ໂນຕິ ຊານາສິ ນຸ. ນິໂມກ຺ຂນ຺ຕິອາທີນິ ມຄ຺ຄາທີນໍ ນາມານິ. ມຄ຺ເຄນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ກິເລສພນ຺ຘນໂຕ ນິມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕານໍ ນິໂມກ຺ໂຂຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຜລກ຺ຂເຓ ປນ ເຕ ກິເລສພນ຺ຘນໂຕ ປມຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຜລໍ ສຕ຺ຕານໍ ປໂມກ຺ໂຂຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິພ຺ພານໍ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕານໍ ສພ຺ພທຸກ຺ຂໍ ວິວິຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ນິພ຺ພານໍ ວິເວໂກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພານິ ວາ ເອຕານິ ນິພ຺ພານສ຺ເສວ ນາມານິ. ນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາ ສພ຺ພທຸກ຺ຂໂຕ ນິມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ປມຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ວິວິຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕເທວ ‘‘ນິໂມກ຺ໂຂ ປໂມກ຺ໂຂ ວິເວໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຊານາມິ ຂ຺ວາຫນ຺ຕິ ຊານາມິ ໂຂ ອຫໍ. ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ ໂຂກາໂຣ. ອຫໍ ຊານາມິເຍວ. ສຕ຺ຕານໍ ນິໂມກ຺ຂາທິຊານນຕ຺ຖເມວ ຫິ ມຍາ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ປຏິວິທ຺ຘນ຺ຕິ ສີຫນາທໍ ນທຕິ. ພຸທ຺ຘສີຫນາທໍ ນາມ ກິຣ ເອຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ.

ນນ຺ທີຠວປຣິກ຺ຂຍາຕິ ນນ຺ທີມູລກສ຺ສ ກມ຺ມຠວສ຺ສ ປຣິກ຺ຂເຍນ. ນນ຺ທິຍາ ຈ ຠວສ຺ສ ຈາຕິປິ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຸຣິມນເຍ ນນ຺ທີຠເວນ ຕິວິຘກມ຺ມາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ ຄຫິໂຕ, ສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາເຓຫິ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຈ ທ຺ເວ ຂນ຺ຘາ. ເຕຫິ ປນ ຕີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ເວທນາ ເຕສໍ ຄຫເຓນ ຄຫິຕາວາຕິ ອນຸປາທິຓ຺ຓການໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ສອຸປາທິເສສໍ ນິພ຺ພານໍ ກຖິຕໍ ໂຫຕິ. ເວທນານໍ ນິໂຣຘາ ອຸປສມາຕິ ອຸປາທິຓ຺ຓກເວທນານໍ ນິໂຣເຘນ ຈ ອຸປສເມນ ຈ. ຕຕ຺ຖ ເວທນາຄຫເຓນ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຕໂຍ ຂນ຺ຘາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓວເສນ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘປິ. ເອວໍ ອິເມສໍ ອຸປາທິຓ຺ຓການໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ອນຸປາທິເສສໍ ນິພ຺ພານໍ ກຖິຕໍ ໂຫຕິ. ທຸຕິຍນເຍ ປນ ນນ຺ທິຄ຺ຄຫເຓນ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ໂຘ ຄຫິໂຕ, ຠວຄ຺ຄຫເຓນ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສງ຺ຂາໂຕ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ, ສຎ຺ຎາທີຫິ ສຣູເປເນວ ຕໂຍ ຂນ຺ຘາ. ເອວໍ ອິເມສໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ນິພ຺ພານໍ ກຖິຕໍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິມເມວ ຈ ນຍໍ ຈຕຸນິກາຍິກຠຓ຺ຑິກຕ຺ເຖໂຣ ໂຣເຈຕິ. ອິຕິ ນິພ຺ພານວເສເນວ ຠຄວາ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐາເປສີຕິ.

ນິໂມກ຺ຂສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ອຸປນີຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓. ຕຕິເຍ ອຸປນີຍຕີຕິ ປຣິກ຺ຂີຍຕິ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ອຸປຄຈ຺ຉຕິ ວາ, ອນຸປຸພ຺ເພນ ມຣຓໍ ອຸເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ວາ ໂຄປາເລນ ໂຄຄໂຓ ນີຍຕິ, ເອວໍ ຊຣາຍ ມຣຓສນ຺ຕິກໍ ອຸປນີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊີວິຕນ຺ຕິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ອປ຺ປນ຺ຕິ ປຣິຕ຺ຕໍ ໂຖກໍ. ຕສ຺ສ ທ຺ວີຫາກາເຣຫິ ປຣິຕ຺ຕຕາ ເວທິຕພ຺ພາ ສຣສປຣິຕ຺ຕຕາຍ ຈ ຂຓປຣິຕ຺ຕຕາຍ ຈ. ສຣສປຣິຕ຺ຕຕາຍປິ ຫິ ‘‘ໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈິຣໍ ຊີວຕິ, ໂສ ວສ຺ສສຕໍ ອປ຺ປໍ ວາ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໗; ສໍ. ນິ. ໒.໑໔໓) ວຈນໂຕ ປຣິຕ຺ຕໍ. ຂຓປຣິຕ຺ຕຕາຍປິ. ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຫິ ອຕິປຣິຕ຺ໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ຊີວິຕກ຺ຂໂຓ ເອກຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ໂຕເຍວ. ຍຖາ ນາມ ຣຖຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ຕມານມ຺ປິ ເອເກເນວ ເນມິປ຺ປເທເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕິຏ຺ຐມານມ຺ປິ ເອເກເນວ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອວເມວໍ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກໍ ສຕ຺ຕານໍ ຊີວິຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ເຕ ນິຣຸທ຺ຘມຕ຺ເຕ ສຕ຺ໂຕ ນິຣຸທ຺ໂຘຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ – ອຕີເຕ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓ ຊີວິຕ຺ຖ ນ ຊີວຕິ ນ ຊີວິສ຺ສຕິ, ອນາຄເຕ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓ ຊີວິສ຺ສຕິ ນ ຊີວຕິ ນ ຊີວິຕ຺ຖ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓ ຊີວຕິ ນ ຊີວິຕ຺ຖ ນ ຊີວິສ຺ສຕິ.

‘‘ຊີວິຕໍ ອຕ຺ຕຠາໂວ ຈ, ສຸຂທຸກ຺ຂາ ຈ ເກວລາ;

ເອກຈິຕ຺ຕສມາຍຸຕ຺ຕາ, ລຫຸໂສ ວຕ຺ຕເຕ ຂໂຓ.

‘‘ເຍ ນິຣຸທ຺ຘາ ມຣນ຺ຕສ຺ສ, ຕິຏ຺ຐມານສ຺ສ ວາ ອິຘ;

ສພ຺ເພປິ ສທິສາ ຂນ຺ຘາ, ຄຕາ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກາ.

‘‘ອນິພ຺ພຕ຺ເຕນ ນ ຊາໂຕ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນນ ຊີວຕິ;

ຈິຕ຺ຕຠງ຺ຄາ ມໂຕ ໂລໂກ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ປຣມຕ຺ຖິຍາ’’ຕິ. (ມຫານິ. ໑໐);

ຊຣູປນີຕສ຺ສາຕິ ຊຣໍ ອຸປຄຕສ຺ສ, ຊຣາຍ ວາ ມຣຓສນ຺ຕິກໍ ອຸປນີຕສ຺ສ. ນ ສນ຺ຕິ ຕາຓາຕິ ຕາຓໍ ເລຓໍ ສຣຓໍ ຠວິຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ ນາມ ເກຈິ ນຕ຺ຖິ. ເອຕໍ ຠຍນ຺ຕິ ເອຕໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ມຣຓູປຄມນໍ, ອາຍຸປຣິຕ຺ຕຕາ, ຊຣູປນີຕສ຺ສ ຕາຓາຠາໂວຕິ ຕິວິຘໍ ຠຍໍ ຠຍວຕ຺ຖຸ ຠຍກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຎ຺ຎານິ ກຍິຣາຖ ສຸຂາວຫານີຕິ ວິຎ຺ຎູ ປຸຣິໂສ ສຸຂາວຫານິ ສຸຂທາຍການິ ປຸຎ຺ຎານິ ກເຣຍ຺ຍ. ອິຕິ ເທວຕາ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານໍ ສນ຺ຘາຍ ປຸພ຺ພເຈຕນໍ ອປຣເຈຕນໍ ມຸຎ຺ຈເຈຕນຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ພຫຸວຈນວເສນ ‘‘ປຸຎ຺ຎານີ’’ຕິ ອາຫ. ຌານສ຺ສາທໍ ຌານນິກນ຺ຕິໍ ຌານສຸຂຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ສຸຂາວຫານີ’’ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ສາ ກິຣ ເທວຕາຍ ສຍໍ ທີຆາຍຸກຏ຺ຐາເນ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເຫຏ຺ຐາ ກາມາວຈຣເທເວສຸ ປຣິຕ຺ຕາຍຸກຏ຺ຐາເນ ຈວມາເນ ອຸປປຊ຺ຊມາເນ ຈ ຖຸລ຺ລຜຸສິຕເກ ວຸຏ຺ຐິປາຕສທິເສ ສຕ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ເອຕທໂຫສິ ‘‘ອໂຫວຕິເມ ສຕ຺ຕາ ຌານໍ ຠາເວຕ຺ວາ ອປຣິຫີນຊ຺ຌານາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ເອກກປ຺ປ-ທ຺ເວກປ຺ປ-ຈຕຸກປ຺ປ-ອຏ຺ຐກປ຺ປ-ໂສຬສກປ຺ປ-ທ຺ວຕ຺ຕິໍສກປ຺ປ-ຈຕຸສຏ຺ຐິກປ຺ປປ຺ປມາຓໍ ອທ຺ຘານໍ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ເອວມາຫ.

ອຖ ຠຄວາ – ‘‘ອຍໍ ເທວຕາ ອນິຍ຺ຍານິກໍ ວຏ຺ຏກຖໍ ກເຖຕີ’’ຕິ ວິວຏ຺ຏມສ຺ສາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ທຸຕິຍໍ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ໂລກາມິສນ຺ຕິ ທ຺ເວ ໂລກາມິສາ ປຣິຍາເຍນ ຈ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ຈ. ປຣິຍາເຍນ ເຕຠູມກວຏ຺ຏໍ ໂລກາມິສໍ, ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈຍາ. ອິຘ ປຣິຍາຍໂລກາມິສໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ນິປ຺ປຣິຍາຍໂລກາມິສມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ສນ຺ຕິເປກ຺ໂຂຕິ ນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສນ຺ຕິໍ ເປກ຺ຂນ຺ໂຕ ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ປຕ຺ຖຍນ຺ໂຕຕິ.

ອຸປນີຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ອຈ຺ເຈນ຺ຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ອຈ຺ເຈນ຺ຕີຕິ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕິ. ກາລາຕິ ປຸເຣຠຕ຺ຕາທໂຍ ກາລາ. ຕຣຍນ຺ຕິ ຣຕ຺ຕິໂຍຕິ ຣຕ຺ຕິໂຍ ອຕິກ຺ກມມານາ ປຸຄ຺ຄລໍ ມຣຓູປຄມນາຍ ຕຣຍນ຺ຕິ ສີຆໍ ສີຆໍ ຄມຍນ຺ຕິ. ວໂຍຄຸຓາຕິ ປຐມມຊ຺ຌິມປຈ຺ຉິມວຍານໍ ຄຸຓາ, ຣາສໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຫຕານໍ ວຕ຺ຖານໍ ທິຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໓໔໘) ເອຕ຺ຖ ຫິ ປຏລຏ຺ໂຐ ຄຸຓຏ຺ໂຐ. ‘‘ສຕຄຸຓາ ທກ຺ຂິຓາ ປາຏິກງ຺ຂິຕພ຺ພາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໗໙) ເອຕ຺ຖ ອານິສໍສຏ຺ໂຐ. ‘‘ອນ຺ຕໍ ອນ຺ຕຄຸຓ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ໂກຏ຺ຐາສຏ຺ໂຐ. ‘‘ກຍິຣາ ມາລາຄຸເຓ ພຫູ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໕໓) ເອຕ຺ຖ ຣາສຏ຺ໂຐ. ‘‘ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ພນ຺ຘນຏ຺ໂຐ. ອິຘ ປນ ຣາສຏ຺ໂຐ ຄຸຓຏ຺ໂຐ. ຕສ຺ມາ ວໂຍຄຸຓາຕິ ວໂຍຣາສໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ອນຸປຸພ຺ພໍ ຊຫນ຺ຕີຕິ ອນຸປຏິປາຏິຍາ ປຸຄ຺ຄລໍ ຊຫນ຺ຕິ. ມຊ຺ຌິມວເຍ ຐິຕໍ ຫິ ປຐມວໂຍ ຊຫຕິ, ປຈ຺ຉິມວເຍ ຐິຕໍ ທ຺ເວ ປຐມມຊ຺ຌິມາ ຊຫນ຺ຕິ, ມຣຓກ຺ຂເຓ ປນ ຕໂຍປິ ວຍາ ຊຫນ຺ເຕວ. ເອຕໍ ຠຍນ຺ຕິ ເອຕໍ ກາລານໍ ອຕິກ຺ກມນໍ, ຣຕ຺ຕິທິວານໍ ຕຣິຕຠາໂວ, ວໂຍຄຸຓານໍ ຊຫນຠາໂວຕິ ຕິວິຘໍ ຠຍໍ. ເສສໍ ປຸຣິມສທິສເມວາຕິ.

ອຈ຺ເຈນ຺ຕິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ກຕິຉິນ຺ທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕. ປຎ຺ຈເມ ກຕິ ຉິນ຺ເທຕິ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ກຕິ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຉິນ຺ເທ ຊເຫ’’ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກໍ. ຄາຖາພນ຺ຘສ຺ສ ປນ ມຏ຺ຐຠາວຕ຺ຖໍ ອຍໍ ເທວຕາ ສທ຺ທປຸນຣຸຕ຺ຕິໍ ວຊ຺ຊຍນ຺ຕີ ເອວມາຫ. ກຕິ ສງ຺ຄາຕິໂຄຕິ ກຕິ ສງ຺ເຄ ອຕິຄໂຕ, ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຄາຕິໂກຕິປິ ປາໂຐ, ອຍເມວ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈ ຉິນ຺ເທຕິ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ປຎ຺ຈ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ. ປຎ຺ຈ ຊເຫຕິ ຊຫນ຺ໂຕ ປຎ຺ຈຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ຊເຫຍ຺ຍ. ອິຘາປິ ຉິນ຺ທນຎ຺ຈ ຊຫນຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກເມວ, ຠຄວາ ປນ ເທວຕາຍ ອາໂຣປິຕວຈນານຸຣູເປເນວ ເອວມາຫ. ອຖ ວາ ປາເທສຸ ພທ຺ຘປາສສກຸໂຓ ວິຍ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ເຫຏ຺ຐາ ອາກຑ຺ຒມານາກາຣານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ອນາຄາມິມຄ຺ເຄນ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍາຕິ ວທຕິ. ຫຕ຺ເຖຫິ ຄຫິຕຣຸກ຺ຂສາຂາ ວິຍ ປຎ຺ຈຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ອຸປຣິ ອາກຑ຺ຒມານາກາຣານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຊເຫຍ຺ຍາຕິ ວທຕິ. ປຎ຺ຈ ຈຸຕ຺ຕຣິ ຠາວເຍຕິ ເອເຕສໍ ສໍໂຍຊນານໍ ຉິນ຺ທນຕ຺ຖາຍ ເຈວ ປຫານຕ຺ຖາຍ ຈ ອຸຕ຺ຕຣິ ອຕິເຣກໍ ວິເສສໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ສທ຺ຘາປຎ຺ຈມານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຠາເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈ ສງ຺ຄາຕິໂຄຕິ ຣາຄສງ຺ໂຄ ໂທສສງ຺ໂຄ ໂມຫສງ຺ໂຄ ມານສງ຺ໂຄ ທິຏ຺ຐິສງ຺ໂຄຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ສງ຺ເຄ ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ. ໂອຆຕິຓ຺ໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຈຕຸໂຣຆຕິຓ຺ໂຓຕິ ກຖີຍຕິ. ອິມາຍ ປນ ຄາຖາຍ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣານິ ກຖິຕານີຕິ.

ກຕິຉິນ຺ທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ຊາຄຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໖. ຉຏ຺ເຐ ຊາຄຣຕນ຺ຕິ ຊາຄຣນ຺ຕານໍ. ປຎ຺ຈ ຊາຄຣຕນ຺ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນຄາຖາຍໍ ປນ ສທ຺ຘາທີສຸ ປຎ຺ຈສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຊາຄຣນ຺ເຕສຸ ປຎ຺ຈ ນີວຣຓາ ສຸຕ຺ຕາ ນາມ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ຕໍສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ນິສິນ຺ໂນ ວາ ຐິໂຕ ວາ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐເປນ຺ໂຕປິ ປມາທຕາຍ ອກຸສລສມງ຺ຄິຕາຍ ສຸຕ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ເອວໍ ສຸຕ຺ເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ນີວຣເຓສຸ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຊາຄຣານິ ນາມ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ຕໍສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິທ຺ທາຍນ຺ໂຕປິ ອປ຺ປມາທຕາຍ ກຸສລສມງ຺ຄິຕາຍ ຊາຄໂຣ ນາມ ໂຫຕິ. ປຎ຺ຈຫິ ປນ ນີວຣເຓເຫວ ກິເລສຣຊໍ ອາທິຍຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ ປຣາມສຕິ. ປຸຣິມາ ຫິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍ ປຈ຺ຉິມານໍ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຈຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ປຣິສຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິຘາປິ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາເນວ ກຖິຕານີຕິ.

ຊາຄຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ອປ຺ປຏິວິທິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໗. ສຕ຺ຕເມ ຘມ຺ມາຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມາ. ອປ຺ປຏິວິທິຕາຕິ ຎາເຓນ ອປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ. ປຣວາເທສູຕິ ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິຄຕວາເທສຸ. ເຕ ຫິ ອິໂຕ ປເຣສໍ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ວາທຕ຺ຕາ ປຣວາທາ ນາມ. ນີຍເຣຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍປິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ປເຣນປິ ນີຍນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຍເມວ ສສ຺ສຕາທີນິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ນາມ, ປຣສ຺ສ ວຈເນນ ຕານິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ ນີຍນ຺ຕິ ນາມ. ກາໂລ ເຕສໍ ປພຸຊ຺ຌິຕຸນ຺ຕິ ເຕສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ປພຸຊ຺ຌິຕຸໍ ອຍໍ ກາໂລ. ໂລກສ຺ມິຎ຺ຫິ ພຸທ຺ໂຘ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຘມ຺ໂມ ເທສິຍຕິ, ສງ຺ໂຆ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ, ປຏິປທາ ຠທ຺ທິກາ, ອິເມ ຈ ປນ ມຫາຊນາ ວຏ຺ເຏ ສຸຕ຺ຕາ ນປ຺ປພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ເທວຕາ ອາຫ. ສມ຺ພຸທ຺ຘາຕິ ສມ຺ມາ ເຫຕຸນາ ກາຣເຓນ ພຸທ຺ຘາ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ພຸທ຺ຘາ – ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ໂຘ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ, ຈຕຸສຈ຺ຈພຸທ຺ໂຘ, ສຸຕພຸທ຺ໂຘຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມຕິໍສປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ປຕ຺ໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ໂຘ ນາມ. ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສາຘິການິ ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສຍມ຺ຠຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ນາມ. ອວເສສາ ຂີຓາສວາ ຈຕຸສຈ຺ຈພຸທ຺ຘາ ນາມ. ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ສຸຕພຸທ຺ໂຘ ນາມ. ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ຕໂຍປິ ປຸຣິມາ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ສມ຺ມທຎ຺ຎາຕິ ສມ຺ມາ ເຫຕຸນາ ກາຣເຓນ ຊານິຕ຺ວາ. ຈຣນ຺ຕິ ວິສເມ ສມນ຺ຕິ ວິສເມ ວາ ໂລກສນ຺ນິວາເສ ວິສເມ ວາ ສຕ຺ຕນິກາເຍ ວິສເມ ວາ ກິເລສຊາເຕ ສມໍ ຈຣນ຺ຕີຕິ.

ອປ຺ປຏິວິທິຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ສຸສມ຺ມຸຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໘. ອຏ຺ຐເມ ສຸສມ຺ມຸຏ຺ຐາຕິ ປຎ຺ຎາຍ ອປ຺ປຏິວິທ຺ຘຠາເວເນວ ສຸນຏ຺ຐາ. ຍຖາ ຫິ ທ຺ເວ ເຂຕ຺ຕານິ ກສິຕ຺ວາ, ເອກໍ ວປິຕ຺ວາ, ພຫຸຘຎ຺ຎໍ ອຘິຄຕສ຺ສ ອວາປິຕເຂຕ຺ຕໂຕ ອລທ຺ຘໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ພຫຸໍ ເມ ຘຎ຺ຎໍ ນຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ອລທ຺ຘເມວ ‘‘ນຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວທຕິ, ເອວມິຘາປິ ອປ຺ປຏິວິທິຕາວ ສຸສມ຺ມຸຏ຺ຐາ ນາມ. ອສມ຺ມຸຏ຺ຐາຕິ ປຎ຺ຎາຍ ປຏິວິທ຺ຘຠາເວເນວ ອນຏ຺ຐາ. ເສສໍ ປຸຣິມສທິສເມວາຕິ.

ສຸສມ຺ມຸຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.