໑. ມູລປຣິຍາຍວຄ຺ໂຄ

໑. ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑. ຍໍ ປເນຕໍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ນິທານໍ. ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ນິປາຕປທໍ. ເມຕິອາທີນິ ນາມປທານິ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວີຕິ ອຸປສຄ຺ຄປທໍ, ຫຣຕີຕິ ອາຂ຺ຍາຕປທນ຺ຕິ ອິມິນາ ຕາວ ນເຍນ ປທວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ຕາວ ອຸປມູປເທສສມ຺ປຫໍສນຄຣຫຓວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄຫາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓາທິອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາເຫສ – ‘‘ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຸສລໍ ພຫຸ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຘ. ປ. ໕໓) ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ. ‘‘ເອວໍ ເຕ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ເຕ ປຏິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໒໒) ອຸປເທເສ. ‘‘ເອວເມຕໍ ຠຄວາ, ເອວເມຕໍ ສຸຄຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ສມ຺ປຫໍສເນ. ‘‘ເອວເມວໍ ປນາຍໍ ວສລີ ຍສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ສ ມຸຓ຺ຑກສ຺ສ ສມຓກສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໗) ຄຣຫເຓ. ‘‘ເອວໍ ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑) ວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄເຫ. ‘‘ເອວໍ ພ຺ຍາໂຂ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໙໘) ອາກາເຣ. ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ມາຓວກ, ເຍນ ສມໂຓ ອານນ຺ໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມມ ວຈເນນ ສມຓໍ, ອານນ຺ທໍ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉ – ‘ສຸໂຠ ມາຓໂວ ໂຕເທຍ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ, ຠວນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’ຕິ, ເອວຎ຺ຈ ວເທຫິ ສາຘຸ ກິຣ ຠວໍ ອານນ຺ໂທ ເຍນ ສຸຠສ຺ສ ມາຓວສ຺ສ ໂຕເທຍ຺ຍປຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິເວສນໍ, ເຕນຸປສງ຺ກມຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໕) ນິທສ຺ສເນ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ກາລາມາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ ວາ ອກຸສລາ ວາຕິ? ອກຸສລາ, ຠນ຺ເຕ. ສາວຊ຺ຊາ ວາ ອນວຊ຺ຊາ ວາຕິ? ສາວຊ຺ຊາ, ຠນ຺ເຕ. ວິຎ຺ຎຸຄຣຫິຕາ ວາ ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖາ ວາຕິ? ວິຎ຺ຎຸຄຣຫິຕາ, ຠນ຺ເຕ. ສມຕ຺ຕາ ສມາທິນ຺ນາ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂນ ວາ, ກຖໍ ໂວ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີຕິ? ສມຕ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ສມາທິນ຺ນາ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ອວຘາຣເຓ. ສ຺ວາຍມິຘ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣເຓສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ອາກາຣຏ຺ເຐນ ເອວໍສທ຺ເທນ ເອຕມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ – ນານານຍນິປຸຓໍ ອເນກຊ຺ຌາສຍສມຸຏ຺ຐານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນໍ ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍໍ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘຄມ຺ຠີຣໍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ສກສກຠາສານຸຣູປໂຕ ໂສຕປຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ໂກ ສມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ, ສພ຺ພຖາເມນ ປນ ໂສຕຸກາມຕໍ ຊເນຕ຺ວາປິ ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ມຍາປິ ເອເກນາກາເຣນ ສຸຕນ຺ຕິ.

ນິທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ‘‘ນາຫໍ ສຍມ຺ຠູ, ນ ມຍາ ອິທໍ ສຈ຺ຉິກຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂມເຈນ຺ໂຕ ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ມຍາປິ ເອວໍ ສຸຕນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສກລໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນິທສ຺ເສຕິ.

ອວຘາຣຓຏ຺ເຐນ ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມມ ສາວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ພຫຸສ຺ສຸຕານໍ ຍທິທໍ ອານນ຺ໂທ, ຄຕິມນ຺ຕານໍ, ສຕິມນ຺ຕານໍ, ຘິຕິມນ຺ຕານໍ, ອຸປຏ຺ຐາການໍ ຍທິທໍ ອານນ຺ໂທ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໒໑໙-໒໒໓) ເອວໍ ຠຄວຕາ, ‘‘ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຕ຺ຖກຸສໂລ ຘມ຺ມກຸສໂລ ພ຺ຍຎ຺ຊນກຸສໂລ ນິຣຸຕ຺ຕິກຸສໂລ ປຸພ຺ພາປຣກຸສໂລ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໖໙) ເອວໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ຈ ປສຕ຺ຖຠາວານຸຣູປໍ ອຕ຺ຕໂນ ຘາຣຓພລໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ໂສຕຸກມ຺ຍຕໍ ຊເນຕິ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອຕ຺ຖໂຕ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ວາ ອນູນມນຘິກໍ, ເອວເມວ ນ ອຎ຺ຎຖາ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ເມ-ສທ຺ໂທ ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ຄາຖາຠິຄີຕໍ ເມ ອໂຠຊເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສຸ. ນິ. ໘໑) ມຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ, ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໘໘) ມຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໙) ມມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນ ‘‘ມຍາ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ມມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຖທ຺ວເຍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ສຸຕນ຺ຕິ ອຍໍ ສຸຕ-ສທ຺ໂທ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ຈ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈ ຄມນ-ວິສ຺ສຸຕ-ກິລິນ຺ນ-ອຸປຈິຕານຸໂຍຄ-ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍ-ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕາທິອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ເສນາຍ ປສຸໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ອຸທາ. ໑໑) ວິສ຺ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ‘‘ອວສ຺ສຸຕາ ອວສ຺ສຸຕສ຺ສາຕິ’’ອາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໕໗) ກິລິນ຺ນາ ກິລິນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ປຸຎ຺ຎໍ ປສຸຕໍ ອນປ຺ປກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຂຸ. ປາ. ໗.໑໒) ອຸປຈິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເຍ ຌານປສຸຕາ ຘີຣາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໘໑) ຌານານຸຍຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ມຸຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑) ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສຸຕຘໂຣ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໓໙) ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕຘໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນສ຺ສ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ‘‘ອຸປຘາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອຸປຘາຣຓ’’ນ຺ຕິ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເມ-ສທ຺ທສ຺ສ ຫິ ມຍາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ‘‘ເອວໍ ມຍາ ສຸຕໍ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ມມາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ‘‘ເອວໍ ມມ ສຸຕໍ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ເອວເມເຕສຸ ຕີສຸ ປເທສຸ ເອວນ຺ຕິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທິວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທສ຺ສນໍ. ເມຕິ ວຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິປຸຄ຺ຄລນິທສ຺ສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ອສ຺ສວນຠາວປ຺ປຏິກ຺ເຂປໂຕ ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນໍ. ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ປວຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິຠາວປ຺ປກາສນໍ. ເມຕິ ອຕ຺ຕປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມປ຺ປກາສນໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ ‘‘ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ມຍາ ນ ອຎ຺ຎໍ ກຕໍ, ອິທໍ ປນ ກຕໍ, ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ສຸໂຕ’’ຕິ.

ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພປ຺ປກາສນໍ. ເມຕິ ປຸຄ຺ຄລປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈປ຺ປກາສນໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນິທ຺ທິສິສ຺ສາມິ, ຕໍ ມຍາ ເອວໍ ສຸຕນ຺ຕິ.

ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນານາກາຣນິທ຺ເທໂສ. ເອວນ຺ຕິ ຫິ ອຍໍ ອາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ເມຕິ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ, ສຸຕນ຺ຕິ ວິສຍນິທ຺ເທໂສ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ກຕ຺ຕຸວິສເຍ ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕໍ ໂຫຕິ.

ອຖ ວາ ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ. ເມຕິ ອຸຠຍກິຈ຺ຈຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທໂສ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ມຍາ ສວນກິຈ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິນາ ປຸຄ຺ຄເລນ ວິຎ຺ຎາຓວເສນ ລທ຺ຘສວນກິຈ຺ຈໂວຫາເຣນ ສຸຕນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ກິຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຖິ, ຍໍ ເອວນ຺ຕິ ວາ ເມຕິ ວາ ນິທ຺ເທສໍ ລເຠຖ? ສຸຕນ຺ຕິ ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ຍຎ຺ຫິ ຕເມຕ຺ຖ ໂສເຕນ ອຸປລທ຺ຘໍ, ຕໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານນ຺ຕິ.

ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ຕໍ ຕໍ ອຸປາທາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐາທີນິ ອຸປນິຘາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຸປນິຘາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເອວນ຺ຕິ ວຈເນນ ອສມ຺ໂມຫໍ ທີເປຕິ. ນ ຫິ ສມ຺ມູຬ຺ໂຫ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ສຸຕສ຺ສ ອສມ຺ໂມສໍ ທີເປຕິ. ຍສ຺ສ ຫິ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ, ນ ໂສ ກາລນ຺ຕເຣນ ມຍາ ສຸຕນ຺ຕິ ປຏິຊານາຕິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ອສມ຺ໂມເຫນ ປຎ຺ຎາສິທ຺ຘິ, ອສມ຺ໂມເສນ ປນ ສຕິສິທ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ສຕິຍາ ພ຺ຍຎ຺ຊນາວຘາຣຓສມຕ຺ຖຕາ, ສຕິປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຖປຏິເວຘສມຕ຺ຖຕາ, ຕທຸຠຍສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມໂກສສ຺ສ ອນຸປາລນສມຕ຺ຖໂຕ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກຕ຺ຕສິທ຺ຘິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ເອວນ຺ຕິ ວຈເນນ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣໍ ທີເປຕິ, ອໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ຫິ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘາຠາວໂຕ. ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ອວິກ຺ເຂປໍ ທີເປຕິ, ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສວນາຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ‘‘ນ ມຍາ ສຸຕໍ, ປຸນ ຠຓຖາ’’ຕິ ຠຓຕິ. ໂຍນິໂສ ມນສິກາເຣນ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິໍ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ຎຕໍ ສາເຘຕິ, ສມ຺ມາ ອປຓິຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ຕທຠາວໂຕ. ອວິກ຺ເຂເປນ ປນ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍຎ຺ຈ ສາເຘຕິ. ນ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ໂສຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ນ ຈ ສປ຺ປຸຣິເສ ອນຸປສ຺ສຍມານສ຺ສ ສວນໍ ອຕ຺ຖີຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຍສ຺ມາ ເອວນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ນານາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນານາກາຣນິທ຺ເທໂສຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ຈ ເອວໍ ຠທ຺ທໂກ ອາກາໂຣ ນ ສມ຺ມາ ອປ຺ປຓິຫິຕຕ຺ຕໂນ ປຸພ຺ເພ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ຠທ຺ທເກນ ອາກາເຣນ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອຕ຺ຕໂນ ທີເປຕິ, ສຸຕນ຺ຕິ ສວນໂຍເຄນ ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ນ ຫິ ອປ຺ປຕິຣູປເທເສ ວສໂຕ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍວິຣຫິຕສ຺ສ ວາ ສວນໍ ອຕ຺ຖິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາ ອາສຍສຸທ຺ຘິ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ. ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາ ປໂຍຄສຸທ຺ຘິ. ຕາຍ ຈ ອາສຍສຸທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘິ, ປໂຍຄສຸທ຺ຘິຍາ ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘິ. ອິຕິ ປໂຍຄາສຍສຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຄມາຘິຄມສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວຈນໍ ອຣຸຓຸຄ຺ຄໍ ວິຍ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸທຍໂຕ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ວິຍ ຈ ກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ອຣຫຕິ ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຠວິຕຸນ຺ຕິ ຐາເນ ນິທານໍ ຐເປນ຺ໂຕ ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘທີປເກນ ວຈເນນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໍ ທີເປຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ໂສຕພ຺ພເຠທປຏິເວຘທີປເກນ ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໍ. ເອວນ຺ຕິ ຈ ອິທໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣທີປກໍ ວຈນໍ ຠາສມາໂນ – ‘‘ເອເຕ ມຍາ ຘມ຺ມາ ມນສານຸເປກ຺ຂິຕາ ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ’’ຕິ ທີເປຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ອິທໍ ສວນໂຍຄທີປກໍ ວຈນໍ ຠາສມາໂນ – ‘‘ພຫູ ມຍາ ຘມ຺ມາ ສຸຕາ ຘາຕາ ວຈສາ ປຣິຈິຕາ’’ຕິ ທີເປຕິ. ຕທຸຠເຍນປິ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປາຣິປູຣິໍ ທີເປນ຺ໂຕ ສວເນ ອາທຣໍ ຊເນຕິ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓຎ຺ຫິ ຘມ຺ມໍ ອາທເຣນ ອສ຺ສຸຓນ຺ໂຕ ມຫຕາ ຫິຕາ ປຣິພາຫິໂຣ ໂຫຕີຕິ ອາທຣໍ ຊເນຕ຺ວາ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ໂມ ໂສຕພ຺ໂພຕິ.

‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ສກເລນ ວຈເນນ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມໍ ອຕ຺ຕໂນ ອທຫນ຺ໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິໍ ອຕິກ຺ກມຕິ, ສາວກຕ຺ຕໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕ ສປ຺ປຸຣິສຠູມິໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຕຖາ ອສທ຺ຘມ຺ມາ ຈິຕ຺ຕໍ ວຸຏ຺ຐາເປຕິ, ສທ຺ຘມ຺ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ‘‘ເກວລໍ ສຸຕເມເວຕໍ ມຍາ ຕສ຺ເສວ ປນ ຠຄວໂຕ ວຈນ’’ນ຺ຕິ ທີເປນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂມເຈຕິ, ສຕ຺ຖາຣໍ ອປທິສຕິ, ຊິນວຈນໍ ອປ຺ເປຕິ, ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ.

ອປິຈ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ອຸປ຺ປາທິຕຠາວໍ ອປ຺ປຏິຊານນ຺ໂຕ ປຸຣິມວຈນໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕມິທໍ ມຍາ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊວິສາຣທສ຺ສ ທສພລຘຣສ຺ສ ອາສຠຏ຺ຐານຏ຺ຐາຍິໂນ ສີຫນາທນາທິໂນ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມສ຺ສ ຘມ຺ມິສ຺ສຣສ຺ສ ຘມ຺ມຣາຊສ຺ສ ຘມ຺ມາຘິປຕິໂນ ຘມ຺ມທີປສ຺ສ ຘມ຺ມສຣຓສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມວຣຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ວຈນໍ, ນ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ເຖ ວາ ຘມ຺ເມ ວາ ປເທ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ວາ ກງ຺ຂາ ວາ ວິມຕິ ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ສພ຺ພເທວມນຸສ຺ສານໍ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ອສ຺ສທ຺ຘິຍໍ ວິນາເສຕິ, ສທ຺ຘາສມ຺ປທໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ວິນາສຍຕິ ອສ຺ສທ຺ຘໍ, ສທ຺ຘໍ ວຑ຺ເຒຕິ ສາສເນ;

ເອວໍ ເມ ສຸຕມິຈ຺ເຈວໍ, ວທໍ ໂຄຕມສາວໂກ’’ຕິ.

ເອກນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ. ສມຍນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນນິທ຺ເທໂສ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ອນິຍມິຕປຣິທີປນໍ. ຕຕ຺ຖ ສມຍສທ຺ໂທ –

ສມວາເຍ ຂເຓ ກາເລ, ສມູເຫ ເຫຕຸທິຏ຺ຐິສຸ;

ປຏິລາເຠ ປຫາເນ ຈ, ປຏິເວເຘ ຈ ທິສ຺ສຕິ.

ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວປິ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍາມ ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໗) ສມວາໂຍ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໙) ຂໂຓ. ‘‘ອຸຓ຺ຫສມໂຍ ປຣິຬາຫສມໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໓໕໘) ກາໂລ. ‘‘ມຫາສມໂຍ ປວນສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສມູໂຫ. ‘‘ສມໂຍປິ ໂຂ ເຕ, ຠທ຺ທາລິ, ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສິ, ຠຄວາ ໂຂ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ, ຠຄວາປິ ມໍ ຊານິສ຺ສຕິ, ‘ຠທ຺ທາລິ, ນາມ ຠິກ຺ຂຸ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ສິກ຺ຂາຍ ນ ປຣິປູຣກາຣີ’ຕິ, ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເຕ, ຠທ຺ທາລິ, ສມໂຍ ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໕) ເຫຕຸ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຸຄ຺ຄາຫມາໂນ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ສມຓມຸຓ຺ຑິກາປຸຕ຺ໂຕ ສມຍປ຺ປວາທເກ ຕິນ຺ທຸກາຈີເຣ ເອກສາລເກ ມລ຺ລິກາຍ ອາຣາເມ ປຏິວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໒໖໐) ທິຏ຺ຐິ.

‘‘ທິຏ຺ເຐ ຘມ຺ເມ ຈ ໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ໂຍ ຈຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ;

ອຕ຺ຖາຠິສມຍາ ຘີໂຣ, ປຓ຺ຑິໂຕຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. –

ອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໙) ປຏິລາໂຠ. ‘‘ສມ຺ມາ ມານາຠິສມຍາ ອນ຺ຕມກາສິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໔) ປຫານໍ. ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປີຬນຏ຺ໂຐ ສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ ສນ຺ຕາປຏ຺ໂຐ ວິປຣິຓາມຏ຺ໂຐ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໓.໑) ປຏິເວໂຘ. ອິຘ ປນສ຺ສ ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ສໍວຈ຺ຉຣ-ອຸຕຸ-ມາສຑ຺ຒມາສ-ຣຕ຺ຕິ-ທິວ-ປຸພ຺ພຓ຺ຫ-ມຊ຺ຌນ຺ຫິກ-ສາຍນ຺ຫ- ປຐມມຊ຺ຌິມປຈ຺ຉິມຍາມ-ມຸຫຸຕ຺ຕາທີສຸ ກາລປ຺ປເຠທຠູເຕສຸ ສມເຍສຸ ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ທີເປຕິ.

ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ເອເຕສຸ ສໍວຈ຺ຉຣາທີສຸ ສມເຍສຸ ຍໍ ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຍມ຺ຫິ ຍມ຺ຫິ ສໍວຈ຺ຉເຣ ອຸຕຸມ຺ຫິ ມາເສ ປກ຺ເຂ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ທິວສຠາເຄ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ສຸວິທິຕໍ ສຸວວຕ຺ຖາປິຕໍ ປຎ຺ຎາຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ ອສຸກສໍວຈ຺ຉເຣ ອສຸກອຸຕຸມ຺ຫິ ອສຸກມາເສ ອສຸກປກ຺ເຂ ອສຸກຣຕ຺ຕິຠາເຄ ອສຸກທິວສຠາເຄ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ນ ສກ຺ກາ ສຸເຂນ ຘາເຣຕຸໍ ວາ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ວາ ອຸທ຺ທິສາເປຕຸໍ ວາ, ພຫຸ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອເກເນວ ປເທນ ຕມຕ຺ຖໍ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ເຍ ວາ ອິເມ ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິສມໂຍ ຊາຕິສມໂຍ ສໍເວຄສມໂຍ ອຠິນິກ຺ຂມນສມໂຍ ທຸກ຺ກຣກາຣິກສມໂຍ ມາຣວິຊຍສມໂຍ ອຠິສມ຺ໂພຘິສມໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ ເທສນາສມໂຍ ປຣິນິພ຺ພານສມໂຍຕິ ເອວມາທໂຍ ຠຄວໂຕ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ອຕິວິຍ ສຸປ຺ປກາສາ ອເນກກາລປ຺ປເຠທາ ເອວ ສມຍາ, ເຕສຸ ສມເຍສຸ ເທສນາສມຍສງ຺ຂາຕໍ ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ທີເປຕິ. ໂຍ ຈາຍໍ ຎາຓກຣຸຓາກິຈ຺ຈສມເຍສຸ ອຣຸຓາກິຈ຺ຈສມໂຍ, ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສມເຍສຸ ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິສມໂຍ, ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ກຣຓີຍທ຺ວຍສມເຍສຸ ຘມ຺ມິກຖາສມໂຍ, ເທສນາປຏິປຕ຺ຕິສມເຍສຸ ເທສນາສມໂຍ, ເຕສຸປິ ສມເຍສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຍຖາ ອຠິຘມ຺ເມ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣ’’ນ຺ຕິ ຈ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິ ຈ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ວິນເຍ ຈ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’’ຕິ ກຣຓວຈເນນ, ຕຖາ ອກຕ຺ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອຸປໂຍຄວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຖາ ອິຘ ຈ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຠິຘມ຺ເມ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ ຈ ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ອຘິກຣຓຎ຺ຫິ ກາລຕ຺ໂຖ ຈ ສມູຫຕ຺ໂຖ ຈ ສມໂຍ, ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ ຂຓສມວາຍເຫຕຸສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈ ສມຍສ຺ສ ຠາເວນ ເຕສໍ ຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ.

ວິນເຍ ຈ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ໂຍ ຫິ ໂສ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມໂຍ ສາຣິປຸຕ຺ຕາທີຫິປິ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ເຕນ ສມເຍນ ເຫຕຸຠູເຕນ ກຣຓຠູເຕນ ຈ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາປຍນ຺ໂຕ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິເຫຕຸຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສິ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ.

ອິຘ ປນ ອຎ຺ຎສ຺ມິຎ຺ຈ ເອວໍຊາຕິເກ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ຍຎ຺ຫິ ສມຍໍ ຠຄວາ ອິມໍ ອຎ຺ຎໍ ວາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ ເທເສສິ, ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຕໍ ສມຍໍ ກຣຸຓາວິຫາເຣນ ວິຫາສິ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ອິຘ ອຸປໂຍຄວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ.

ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ, ຠຸມ຺ເມນ ກຣເຓນ ຈ;

ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຸປໂຍເຄນ ໂສ ອິຘາ’’ຕິ.

ໂປຣາຓາ ປນ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ – ‘‘ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ວາ – ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິ ວາ – ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທ ເອສ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມເມວ ອຕ຺ໂຖຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຠຄວາຕິ ຄຣຸ. ຄຣຸຎ຺ຫິ ໂລເກ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ສພ຺ພຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາຍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ຄຣຸ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂປຣາເຓຫິປິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐໍ, ຠຄວາຕິ ວຈນມຸຕ຺ຕມໍ;

ຄຣຸຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ ໂສ, ຠຄວາ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ອປິຈ –

‘‘ຠາຄ຺ຍວາ ຠຄ຺ຄວາ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຠເຄຫິ ຈ ວິຠຕ຺ຕວາ;

ຠຕ຺ຕວາ ວນ຺ຕຄມໂນ, ຠເວສຸ ຠຄວາ ຕໂຕ’’ຕິ. –

ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ວເສນສ຺ສ ປທສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຈ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິນິທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ເຈຕ຺ຖ ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ຍຖາສຸຕໍ ຘມ຺ມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມສຣີຣໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣຕິ. ເຕນ – ‘‘ນຍິທໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕສຕ຺ຖຸກໍ ປາວຈນໍ, ອຍໍ ໂວ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ສຕ຺ຖຸ ອທສ຺ສເນນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕໍ ຊນໍ ສມສ຺ສາເສຕິ.

ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາຕິ ວຈເນນ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຠຄວໂຕ ອວິຊ຺ຊມານຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຣູປກາຍປຣິນິພ຺ພານໍ ສາເຘຕິ. ເຕນ ‘‘ເອວໍວິຘສ຺ສ ນາມ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ເທສໂກ ທສພລຘໂຣ ວຊິຣສງ຺ຆາຕສມານກາໂຍ, ໂສປິ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ເກນ ອຎ຺ເຎນ ຊີວິເຕ ອາສາ ຊເນຕພ຺ພາ’’ຕິ ຊີວິຕມທມຕ຺ຕໍ ຊນໍ ສໍເວເຊຕິ, ສທ຺ຘມ຺ເມ ຈສ຺ສ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕິ.

ເອວນ຺ຕິ ຈ ຠຓນ຺ໂຕ ເທສນາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ສາວກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ກາລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ຠຄວາຕິ ເທສກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ.

ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸກ຺ກາຕິ ທີປິກາ, ຕຎ຺ຈ ນຄຣໍ ‘‘ມງ຺ຄລທິວໂສ ສຸຂໂຓ ສຸນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ມາ ອຕິກ຺ກມີ’’ຕິ ຣຕ຺ຕິມ຺ປິ ອຸກ຺ກາສຸ ຐິຕາສຸ ມາປິຕຕ຺ຕາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ທຓ຺ຑທີປິກາສຸ ຊາເລຕ຺ວາ ຘາຣີຍມານາສຸ ມາປິຕຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ. ສມີປຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ວິຫຣຕີຕິ ອວິເສເສນ ອິຣິຍາປຖທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄິປຣິທີປນເມຕໍ. ອິຘ ປນ ຐານຄມນນິສິນ຺ນສຍນປ຺ປເຠເທສຸ ຣິຍາປເຖສຸ ອຎ຺ຎຕຣອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນໍ. ເຕນ ຐິໂຕປິ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ນິສິນ຺ໂນປິ ສຍາໂນປິ ຠຄວາ ວິຫຣຕິຈ຺ເຈວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ຠຄວາ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນໍ ອຎ຺ເຎນ ອິຣິຍາປເຖນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປຣິປຕນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຫຣຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ມາ ວິຫຣຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ສຸຠຄວເນຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຠຄຕ຺ຕາ ສຸຠຄໍ, ສຸນ຺ທຣສິຣິກຕ຺ຕາ ສຸນ຺ທຣກາມຕ຺ຕາ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ຫິ ວນສ຺ສ ສິຣິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ມນຸສ຺ສາ ອນ຺ນປານາທີນິ ອາທາຍ ທິວສໍ ຕຕ຺ເຖວ ຉຓສມຊ຺ຊອຸສ຺ສເວ ກໂຣນ຺ຕາ ໂຠຄສຸຂໍ ອນຸໂຠນ຺ຕິ, ສຸນ຺ທຣສຸນ຺ທເຣ ເຈຕ຺ຖ ກາເມ ປຕ຺ເຖນ຺ຕິ ‘‘ປຸຕ຺ຕໍ ລຠາມ, ຘີຕຣໍ ລຠາມາ’’ຕິ, ເຕສໍ ຕໍ ຕເຖວ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຕໍ ສຸນ຺ທຣສິຣິກຕ຺ຕາ ສຸນ຺ທຣກາມຕ຺ຕາ ຈ ສຸຠຄໍ. ອປິຈ ພຫຸຊນກນ຺ຕຕາຍປິ ສຸຠຄໍ. ວນຍຕີຕິ ວນໍ, ອຕ຺ຕສມ຺ປທາຍ ສຕ຺ຕານໍ ຠຕ຺ຕິໍ ກາເຣຕິ, ອຕ຺ຕນິ ສິເນຫໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວນຸເຕ ອິຕິ ວາ ວນໍ, ນານາວິຘກຸສຸມ-ຄນ຺ຘສມ຺ໂມທມຕ຺ຕໂກກິລາທິວິຫງ຺ຄມາຠິຣຸເຕຫິ ມນ຺ທມາລຸຕຈລິຕຣຸກ຺ຂສາຂາວິຏປປລ຺ລວປລາເສຫິ ຈ ‘‘ເອຖ ມໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຖາ’’ຕິ ສພ຺ພປາຓິໂນ ຍາຈຕິ ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຠຄຎ຺ຈ ຕໍ ວນຎ຺ຈາຕິ ສຸຠຄວນໍ. ຕສ຺ມິໍ ສຸຠຄວເນ. ວນຎ຺ຈ ນາມ ໂຣປິມໍ, ສຍໍຊາຕນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ເວຬຸວນເຊຕວນາທີນິ ໂຣປິມານິ. ອນ຺ຘວນມຫາວນອຎ຺ຊນວນາທີນິ ສຍໍ ຊາຕານິ. ອິທມ຺ປິ ສຍໍຊາຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສາລຣາຊມູເລຕິ ເອຕ຺ຖ ສາລຣຸກ຺ໂຂປິ ສາໂລຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຄາມສ຺ສ ວາ ນິຄມສ຺ສ ວາ ອວິທູເຣ ມຫນ຺ຕໍ ສາລວນໍ, ຕຎ຺ຈສ຺ສ ເອຬຓ຺ເຑຫິ ສຎ຺ຉນ຺ນ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໒໕) ‘‘ອນ຺ຕເຣນ ຍມກສາລານ’’ນ຺ຕິ ຈ (ທີ. ນິ. ໒.໑໙໕) ວນປ຺ປຕິເຊຏ຺ຐກຣຸກ຺ໂຂປິ. ຍຖາຫ –

‘‘ຕເວວ ເທວ ວິຊິເຕ, ຕເວວຸຍ຺ຍານຠູມິຍາ;

ອຸຊຸວໍສາ ມຫາສາລາ, ນີໂລຠາສາ ມໂນຣມາ’’ຕິ. (ຊາ. ໒.໑໙.໔);

ໂຍ ໂກຈິ ຣຸກ຺ໂຂປິ. ຍຖາຫ ‘‘ອຖ ໂຂ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມາລຸວພີຊໍ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ສາລມູເລ ນິປເຕຍ຺ຍາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໙). ອິຘ ປນ ວນປ຺ປຕິເຊຏ຺ຐກຣຸກ຺ໂຂ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຣາຊສທ຺ໂທ ປນສ຺ສ ຕເມວ ເຊຏ຺ຐກຠາວໍ ສາເຘຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕສ຺ສ ໂຂ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ຘມ຺ມິກ ນິຄ຺ໂຣຘຣາຊສ຺ສາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໕໔). ຕຕ຺ຖ ທ຺ເວຘາ ສມາໂສ, ສາລານໍ ຣາຊາຕິປິ ສາລຣາຊາ, ສາໂລ ຈ ໂສ ເຊຏ຺ຐກຏ຺ເຐນ ຣາຊາ ຈ ອິຕິປິ ສາລຣາຊາ. ມູລນ຺ຕິ ສມີປໍ. ອຍຎ຺ຫິ ມູລສທ຺ໂທ, ‘‘ມູລານິ ອຸທ຺ຘເຣຍ຺ຍ, ອນ຺ຕມໂສ ອຸສິຣນາຬິມຕ຺ຕານິປີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໙໕) ມູລມູເລ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ໂລໂຠ ອກຸສລມູລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕) ອສາຘາຣຓເຫຕຸມ຺ຫິ. ‘‘ຍາວ ມຊ຺ຌນ຺ຫິເກ ກາເລ ຉາຍາ ຜຣຕິ, ນິວາເຕ ປຓ຺ຓານິ ປຕນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ຣຸກ຺ຂມູລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສມີເປ. ອິຘ ປນ ສມີເປ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ຕສ຺ມາ ສາລຣາຊສ຺ສ ສມີເປຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ຍທິ ຕາວ ຠຄວາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ ວິຫຣຕິ, ‘‘ສຸຠຄວເນ ສາລຣາຊມູເລ’’ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫຣຕິ, ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍ’’ນ຺ຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ຫິ ສກ຺ກາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ເອກໍ ສມຍໍ ວິຫຣິຕຸນ຺ຕິ. ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນນຸ ອໂວຈຸມ຺ຫ ‘‘ສມີປຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ຄງ຺ຄາຍມຸນາທີນໍ ສມີເປ ໂຄຍູຖານິ ຈຣນ຺ຕານິ ‘‘ຄງ຺ຄາຍ ຈຣນ຺ຕິ, ຍມຸນາຍ ຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວມິຘາປິ ຍທິທໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍ ສມີເປ ສຸຠຄວນໍ ສາລຣາຊມູລໍ, ຕຕ຺ຖ ວິຫຣນ຺ໂຕ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ ວິຫຣຕິ ສຸຠຄວເນ ສາລຣາຊມູເລ’’ຕິ. ໂຄຈຣຄາມນິທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຫິສ຺ສ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາວຈນໍ, ປພ຺ພຊິຕານຸຣູປນິວາສຏ຺ຐານນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເສສວຈນໍ.

ຕຕ຺ຖ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາກິຕ຺ຕເນນ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວໂຕ ຄຫຏ຺ຐານຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ ທສ຺ເສຕິ, ສຸຠຄວນາທິກິຕ຺ຕເນນ ປພ຺ພຊິຕານຸຄ຺ຄຫກຣຓໍ. ຕຖາ ປຸຣິເມນ ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫຓໂຕ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄວິວຊ຺ຊນໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວຕ຺ຖຸກາມປ຺ປຫານໂຕ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍຄວິວຊ຺ຊນຸປາຍທສ຺ສນໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ຘມ຺ມເທສນາຠິໂຍຄໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວິເວກາຘິມຸຕ຺ຕິໍ. ປຸຣິເມນ ກຣຸຓາຍ ອຸປຄມນໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຎ຺ຎາຍ ອປຄມນໍ. ປຸຣິເມນ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນາຘິມຸຕ຺ຕຕໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ປຣຫິຕສຸຂກຣເຓ ນິຣຸປເລປນໍ. ປຸຣິເມນ ຘມ຺ມິກສຸຂາປຣິຈ຺ຈາຄນິມິຕ຺ຕໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມານຸໂຍຄນິມິຕ຺ຕໍ. ປຸຣິເມນ ມນຸສ຺ສານໍ ອຸປກາຣພຫຸລຕໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ເທວານໍ. ປຸຣິເມນ ໂລເກ ຊາຕສ຺ສ ໂລເກ ສໍວຑ຺ຒຠາວໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ໂລເກນ ອນຸປລິຕ຺ຕຕໍ. ປຸຣິເມນ ‘‘ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ພຫຸຊນຫິຕາຍ ພຫຸຊນສຸຂາຍ ໂລການຸກມ຺ປາຍ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ. ກຕໂມ ເອກປຸຄ຺ຄໂລ, ຕຖາຄໂຕ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໗໐) ວຈນໂຕ ຍທຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕທຕ຺ຖປຣິນິປ຺ຜາທນໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕທນຸຣູປວິຫາຣໍ. ຠຄວາ ຫິ ປຐມໍ ລຸມ຺ພິນິວເນ, ທຸຕິຍໍ ໂພຘິມຓ຺ເຑຕິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວເນເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ເຕນສ຺ສ ວເນເຍວ ວິຫາຣໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ເທສກາລປຣິທີປນໍ. ຕຎ຺ຫິ ຍໍ ສມຍໍ ວິຫຣຕິ, ຕຕ຺ຣ ສມເຍ. ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ສາລຣາຊມູເລ ວິຫຣຕິ, ຕຕ຺ຣ ສາລຣາຊມູເລຕິ ທີເປຕິ. ຠາສິຕພ຺ພຍຸຕ຺ເຕ ວາ ເທສກາເລ ທີເປຕິ. ນ ຫິ ຠຄວາ ອຍຸຕ຺ເຕ ເທເສ ກາເລ ວາ ຘມ຺ມໍ ຠາສຕິ. ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວ ພາຫິຍາ’’ຕິ (ອຸທາ. ໑໐) ອາທິເຈຕ຺ຖ ສາຘກໍ. ໂຂຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ອວຘາຣເຓ ອາທິກາລຕ຺ເຖ ວາ ນິປາໂຕ. ຠຄວາຕິ ໂລກຄຣຸທີປນໍ. ຠິກ຺ຂູຕິ ກຖາສວນຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລວຈນໍ. ອປິເຈຕ຺ຖ, ‘‘ຠິກ຺ຂໂກຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌຸປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໕) ນເຍນ ວຈນຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາມນ຺ເຕສີຕິ ອາລປິ ອຠາສິ ສມ຺ໂພເຘສີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປນ ຎາປເນປິ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ອາມນ຺ຕຍາມິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຏິເວທຍາມິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ. ປກ຺ໂກສເນປິ. ຍຖາຫ ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸ ມມ ວຈເນນ ສາຣິປຸຕ຺ຕໍ ອາມນ຺ເຕຫີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໑໑).

ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອາມນ຺ຕນາກາຣທີປນໍ. ຕຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂນສີລຕາທິຄຸຓໂຍຄສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠິກ຺ຂນສີລຕາຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕປິ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂນຘມ຺ມຕາຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕປິ. ຠິກ຺ຂເນ ສາຘຸກາຣິຕາຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕປີຕິ ສທ຺ທວິທູ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ເຕນ ຈ ເນສໍ ຠິກ຺ຂນສີລຕາທິຄຸຓໂຍຄສິທ຺ເຘນ ວຈເນນ ຫີນາຘິກຊນເສວິຕໍ ວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອຸທ຺ຘຕທີນຠາວນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕິ. ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອິມິນາ ຈ ກຣຸຓາວິປ຺ຜາຣໂສມ຺ມຫທຍນຍນນິປາຕປຸພ຺ພງ຺ຄເມນ ວຈເນນ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ມຸຂາຠິມຸເຂ ກໂຣຕິ. ເຕເນວ ຈ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາທີປເກນ ວຈເນນ ເນສໍ ໂສຕຸກມ຺ຍຕໍ ຊເນຕິ. ເຕເນວ ຈ ສມ຺ໂພຘນຏ຺ເຐນ ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາເຣປິ ເນ ນິໂຍເຊຕິ. ສາຘຸກສວນມນສິກາຣາຍຕ຺ຕາ ຫິ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິ.

ອປເຣສຸປິ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ກສ຺ມາ ຠິກ຺ຂູເຍວ ອາມນ຺ເຕສີຕິ ເຈ. ເຊຏ຺ຐເສຏ຺ຐາສນ຺ນສທາສນ຺ນິຫິຕຠາວໂຕ. ສພ຺ພປຣິສສາຘາຣຓາ ຫິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ. ປຣິສາຍ ຈ ເຊຏ຺ຐາ ຠິກ຺ຂູ, ປຐມຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ. ເສຏ຺ຐາ, ອນຄາຣິຍຠາວໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸຈຣິຍານຸວິຘາຍກຕ຺ຕາ ສກລສາສນປຏິຄ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ ຈ. ອາສນ຺ນາ, ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ເນສຸ ສຕ຺ຖຸສນ຺ຕິກຕ຺ຕາ. ສທາສນ຺ນິຫິຕາ, ສຕ຺ຖຸສນ຺ຕິກາວຈຣຕ຺ຕາຕິ. ອປິຈ ເຕ ຘມ຺ມເທສນາຍ ຠາຊນໍ, ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ. ວິເສສໂຕ ຈ ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູເຍວ ສນ຺ຘາຍ ອຍໍ ເທສນາຕິປິ ເຕ ເອວ ອາມນ຺ເຕສິ.

ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ປຐມໍ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ, ນ ຘມ຺ມເມວ ເທເສຕີຕິ. ສຕິຊນນຕ຺ຖໍ. ຠິກ຺ຂູ ຫິ ອຎ຺ຎໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕາປິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາປິ ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕາປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິກໂຣນ຺ຕາປິ ນິສິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ອນາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ຘມ຺ເມ ເທສິຍມາເນ – ‘‘ອຍໍ ເທສນາ ກິນ຺ນິທານາ ກິໍປຈ຺ຈຍາ ກຕມາຍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເທສິຕາ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ທຸຄ຺ຄຫິຕໍ ວາ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸໍ, ນ ວາ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸໍ. ເຕນ ເນສໍ ສຕິຊນນຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ປຐມໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ.

ຠທນ຺ເຕຕິ ຄາຣວວຈນເມຕໍ, ສຕ຺ຖຸໂນ ປຏິວຈນທານໍ ວາ, ອປິເຈຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂໂວຕິ ວທມາໂນ ຠຄວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາລປຕິ. ຠທນ຺ເຕຕິ ວທມານາ ເຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈາລປນ຺ຕິ. ຕຖາ ຠິກ຺ຂໂວຕິ ຠຄວາ ອາຠາສຕິ. ຠທນ຺ເຕຕິ ເຕ ປຈ຺ຈາຠາສນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂໂວຕິ ປຏິວຈນໍ ທາເປຕິ, ຠທນ຺ເຕຕິ ປຏິວຈນໍ ເທນ຺ຕິ. ເຕ ຠິກ຺ຂູຕິ ເຍ ຠຄວາ ອາມນ຺ເຕສິ. ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸນ຺ຕິ ຠຄວໂຕ ອາມນ຺ຕນໍ ປຏິອສ຺ໂສສຸໍ, ອຠິມຸຂາ ຫຸຕ຺ວາ ສຸຓິໍສຸ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສຸ ປຏິຄ຺ຄເຫສຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາ ເອຕທໂວຈາຕິ ຠຄວາ ເອຕໍ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສກລໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອໂວຈ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ຍໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ກມລກຸວລຍຸຊ຺ຊລວິມລສາທຸຣສສລິລາຍ ໂປກ຺ຂຣຓິຍາ ສຸຂາວຕຣຓຕ຺ຖໍ ນິມ຺ມລສິລາຕລຣຈນວິລາສໂສຠິຕຣຕນໂສປານໍ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓມຸຕ຺ຕາຕລສທິສວາລິກາກິຓ຺ຓປຓ຺ຑຣຠູມິຠາຄໍ ຕິຕ຺ຖໍ ວິຍ ສຸວິຠຕ຺ຕຠິຕ຺ຕິວິຈິຕ຺ຣເວທິກາປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ນກ຺ຂຕ຺ຕປຖໍ ຜຸສິຕຸກາມຕາຍ ວິຍ, ວິຊມ຺ຠິຕສມຸສ຺ສຍສ຺ສ ປາສາທວຣສ຺ສ ສຸຂາໂຣຫຓຕ຺ຖໍ ທນ຺ຕມຍ-ສຓ຺ຫມຸທຸຜລກ-ກຎ຺ຈນລຕາວິນທ຺ຘ- ມຓິຄຓປ຺ປຠາສມຸທຍຸຊ຺ຊລໂສຠໍ ໂສປານໍ ວິຍ, ສຸວຓ຺ຓວລຍານູປຸຣາທິສງ຺ຆຏ຺ຏນສທ຺ທສມ຺ມິສ຺ສິຕກຖິຕຫສິຕມຘຸຣສ຺ສຣເຄຫຊນວິຈຣິຕສ຺ສ ອຸຬາຣອິສ຺ສຣິຍວິຠວໂສຠິຕສ຺ສ ມຫາຆຣສ຺ສ ສຸຂປ຺ປເວສນຕ຺ຖໍ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕມຓິມຸຕ຺ຕາປວາຬາທິຊຸຕິວິສ຺ສຣວິຊ຺ໂຊຕິຕ-ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕວິສາລທ຺ວາຣພາຫໍ ມຫາທ຺ວາຣໍ ວິຍ ຈ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ພຸທ຺ຘານໍ ເທສນາຎາຓຄມ຺ຠີຣຠາວສໍສູຈກສ຺ສ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂາວຄາຫຓຕ຺ຖໍ ກາລເທສເທສກວຕ຺ຖຸປຣິສາປເທສປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ນິທານໍ ຠາສິຕໍ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ

ອິທານິ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍໍ ໂວ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຠຄວຕາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓນາຍ ໂອກາໂສ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ສາ ປເນສາ ສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ຍສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມານາ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ຕາວ ວິຈາຣຍິສ຺ສາມ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຍານິ ສຸຕ຺ຕານິ ຠຄວາ ປເຣຫິ ອນຊ຺ຌິຏ຺ໂຐ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ກເຖສິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍສຸຕ຺ຕໍ, ວຕ຺ຖສຸຕ຺ຕໍ, ມຫາສຕິປຏ຺ຐານສຸຕ຺ຕໍ, ມຫາສຬາຍຕນວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕໍ, ອຣິຍວໍສສຸຕ຺ຕໍ, ສມ຺ມປ຺ປຘານສຸຕ຺ຕນ຺ຕຫາຣໂກ, ອິທ຺ຘິປາທອິນ຺ທ຺ຣິຍພລໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄສຸຕ຺ຕນ຺ຕຫາຣໂກຕິ ເອວມາທີນິ. ເຕສໍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ.

ຍານິ ປນ ‘‘ປຣິປກ຺ກາ ໂຂ ຣາຫຸລສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ, ຍໍນູນາຫໍ ຣາຫຸລໍ ອຸຕ຺ຕຣິ ອາສວານໍ ຂເຍ ວິເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໑) ເອວໍ ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ ຂນ຺ຕິໍ ມນໍ ອຠິນີຫາຣໍ ພຸຊ຺ຌນຠາວຎ຺ຈ ອເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຣຊ຺ຌາສຍວເສນ ກຖິຕານິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ຈູຬຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕໍ, ມຫາຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕໍ, ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນໍ, ຘາຕຸວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ. ເຕສໍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ.

ຠຄວນ຺ຕໍ ປນ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຈຕສ຺ໂສ ປຣິສາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ນາຄາ ສຸປຓ຺ຓາ ຄນ຺ຘພ຺ພາ ອສຸຣາ ຍກ຺ຂາ ມຫາຣາຊາໂນ ຕາວຕິໍສາທໂຍ ເທວາ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ເອວມາທໂຍ ‘‘ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ’’ຕິ, ຠນ຺ເຕ, ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ‘‘ນີວຣຓາ ນີວຣຓາ’’ຕິ, ຠນ຺ເຕ, ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອິເມ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ‘‘ກິໍ ສູຘ ວິຕ຺ຕໍ ປຸຣິສສ຺ສ ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ສຸ. ນິ. ໑໘໓) ນເຍນ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວໍ ປຸຏ຺ເຐນ ຠຄວຕາ ຍານິ ກຖິຕານິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສໍຍຸຕ຺ຕາທີນິ. ຍານິ ວາ ປນຎ຺ຎານິປິ ເທວຕາສໍຍຸຕ຺ຕ-ມາຣສໍຍຸຕ຺ຕ-ພ຺ຣຫ຺ມສໍຍຸຕ຺ຕ-ສກ຺ກປຎ຺ຫ-ຈູຬເວທລ຺ລ-ມຫາເວທລ຺ລ-ສາມຎ຺ຎຜລ- ອາຬວກ-ສູຈິໂລມ-ຂຣໂລມສຸຕ຺ຕາທີນິ, ເຕສໍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ.

ຍານິ ປເນຕານິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ກຖິຕານິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ຘມ຺ມທາຍາທໍ ຈູຬສີຫນາທໍ ຈນ຺ທູປມໍ ປຸຕ຺ຕມໍສູປມໍ ທາຣຸກ຺ຂນ຺ຘູປມໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘູປມໍ ເຜຓປິຓ຺ຑູປມໍ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕກູປມນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ. ເຕສໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ.

ເອວມິເມສຸ ຈຕູສຸ ນິກ຺ເຂເປສຸ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ. ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍຎ຺ຫິ ອິທໍ ຠຄວຕາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ກຕຣາຍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ? ປຣິຍຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ມາເນ. ປຎ຺ຈສຕາ ກິຣ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານໍ ປາຣຄູ ອປຣຠາເຄ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ກາເມສຸ ອາທີນວໍ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ຈ ອານິສໍສໍ ສມ຺ປສ຺ສມານາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ນຈິຣສ຺ເສວ ສພ຺ພໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ປຣິຍຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ມານໍ ອຸປ຺ປາເທສຸໍ ‘‘ຍໍ ຍໍ ຠຄວາ ກເຖຕິ, ຕໍ ຕໍ ມຍໍ ຂິປ຺ປເມວ ຊານາມ, ຠຄວາ ຫິ ຕີຓິ ລິງ຺ຄານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປທານິ ສຕ຺ຕ ວິຠຕ຺ຕິໂຍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ນ ກິຎ຺ຈິ ກເຖຕິ, ເອວໍ ກຖິເຕ ຈ ອມ຺ຫາກໍ ຄຓ຺ຐິປທໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ເຕ ຠຄວຕິ ອຄາຣວາ ຫຸຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຠຄວໂຕ ອຸປຏ຺ຐານມ຺ປິ ຘມ຺ມສ຺ສວນມ຺ປິ ອຠິຓ຺ຫໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຠຄວາ ເຕສໍ ຕໍ ຈິຕ຺ຕຈາຣໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອຠພ຺ພາ ອິເມ ອິມໍ ມານຂິລໍ ອນຸປຫຈ຺ຈ ມຄ຺ຄໍ ວາ ຜລໍ ວາ ສຈ຺ຉິກາຕຸ’’ນ຺ຕິ ເຕສໍ ສຸຕປຣິຍຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ມານໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ເທສນາກຸສໂລ ຠຄວາ ມານຠຎ຺ຊນຕ຺ຖໍ ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍນ຺ຕິ ເທສນໍ ອາຣຠິ.

ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍນ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ຘມ຺ມານໍ ມູລປຣິຍາຍໍ. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ອນວເສສານໍ. ອນວເສສວາຈໂກ ຫິ ອຍໍ ສພ຺ພ-ສທ຺ໂທ. ໂສ ເຍນ ເຍນ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນວເສສຕໍ ທີເປຕິ. ຍຖາ, ‘‘ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈໍ ສພ຺ພາ ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາ ສພ຺ພສກ຺ກາຍປຣິຍາປນ຺ເນສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິ. ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ປນາຍໍ ປຣິຍຕ຺ຕິ-ສຈ຺ຈ-ສມາຘິ-ປຎ຺ຎາ-ປກຕິ-ສຠາວສຸຎ຺ຎຕາ-ປຸຎ຺ຎາປຕ຺ຕິ-ເຎຍ຺ຍາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓາຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໗໓) ຫິ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ວິທິຕຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໙໙) ສຈ຺ເຈສຸ. ‘‘ເອວໍ ຘມ຺ມາ ເຕ ຠຄວນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ສມາຘິມ຺ຫິ.

‘‘ຍສ຺ເສເຕ ຈຕຸໂຣ ຘມ຺ມາ, ວານຣິນ຺ທ ຍຖາ ຕວ;

ສຈ຺ຈໍ ຘມ຺ໂມ ຘິຕິ ຈາໂຄ, ທິຏ຺ຐໍ ໂສ ອຕິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. –

ອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໑.໕໗) ປຎ຺ຎາຍ.

‘‘ຊາຕິຘມ຺ມາ ຊຣາຘມ຺ມາ, ອໂຖ ມຣຓຘມ຺ມິໂນ’’ຕິອາທີສຸ ປກຕິຍໍ. ‘‘ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑.ຕິກມາຕິກາ) ສຠາເວ. ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ສມເຍ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໒໑) ສຸຎ຺ຎຕາຍໍ. ‘‘ຘມ຺ໂມ ສຸຈິຓ຺ໂຓ ສຸຂມາວຫາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໑໐.໑໐໒) ປຸຎ຺ເຎ. ‘‘ທ຺ເວ ອນິຍຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໔໔໓) ອາປຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ສພ຺ພາກາເຣນ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຎາຓມຸເຂ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ເຎຍ຺ເຍ. ອິຘ ປນາຍໍ ສຠາເວ ວຕ຺ຕຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ອຕ຺ຕໂນ ລກ຺ຂຓໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ຘມ຺ມາ. ມູລ-ສທ຺ໂທ ວິຕ຺ຖາຣິໂຕ ເອວ. ອິຘ ປນາຍໍ ອສາຘາຣຓເຫຕຸມ຺ຫິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ປຣິຍາຍສທ຺ໂທ ‘‘ມຘຸປິຓ຺ຑິກປຣິຍາໂຍຕິ ນໍ ຘາເຣຫີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໕) ເທສນາຍໍ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ຂ຺ເວສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ປຣິຍາໂຍ, ເຍນ ມໍ ປຣິຍາເຍນ ສມ຺ມາ ວທມາໂນ ວເທຍ຺ຍ ອກິຣິຍວາໂທ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໓) ກາຣເຓ. ‘‘ກສ຺ສ ນຸ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ອຊ຺ຊ ປຣິຍາໂຍ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວທິຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໓໙໘) ວາເຣ. ອິຘ ປນ ກາຣເຓປິ ເທສນາຍມ຺ປິ ວຕ຺ຕຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສພ຺ເພສໍ ຘມ຺ມານໍ ອສາຘາຣຓເຫຕຸສຎ຺ຎິຕໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ວາ ສພ຺ເພສໍ ຘມ຺ມານໍ ກາຣຓເທສນນ຺ຕິ ວາ ເອວໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເນຍ຺ຍຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຈສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ, ນ ຈຕຸຠູມກາປິ ສຠາວຘມ຺ມາ ສພ຺ພຘມ຺ມາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສກ຺ກາຍປຣິຍາປນ຺ນາ ປນ ເຕຠູມກາ ຘມ຺ມາວ ອນວເສສໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ, ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ.

ໂວຕິ ອຍໍ ໂວ-ສທ຺ໂທ ປຈ຺ຈຕ຺ຕອຸປໂຍຄກຣຓສມ຺ປທານສາມິວຈນປທປູຣເຓສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ກຈ຺ຈິ ປນ ໂວ, ອນຸຣຸທ຺ຘາ, ສມຄ຺ຄາ ສມ຺ໂມທມານາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໒໖) ຫິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓາເມມິ ໂວ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໕໗) ອຸປໂຍເຄ. ‘‘ນ ໂວ ມມ ສນ຺ຕິເກ ວຕ຺ຖພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໕໗) ກຣເຓ. ‘‘ວນປຕ຺ຖປຣິຍາຍໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໙໐) ສມ຺ປທາເນ. ‘‘ສພ຺ເພສໍ ໂວ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ສຸຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໔໕) ສາມິວຈເນ. ‘‘ເຍ ຫິ ໂວ ອຣິຍາ ປຣິສຸທ຺ຘກາຍກມ຺ມນ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໕) ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ. ອິຘ ປນາຍໍ ສມ຺ປທາເນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຠິກ຺ຂເວຕິ ປຕິສ຺ສເວນ ອຠິມຸຂີຠູຕານໍ ປຸນາລປນໍ. ເທເສສ຺ສາມີຕິ ເທສນາປຏິຊານນໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ມູລກາຣຓໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເທເສສ຺ສາມິ, ທຸຕິເຍນ ນເຍນ ກາຣຓເທສນໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເທເສສ຺ສາມີຕິ. ຕໍ ສຸຓາຖາຕິ ຕມຕ຺ຖໍ ຕໍ ກາຣຓໍ ຕໍ ເທສນໍ ມຍາ ວຸຈ຺ຈມານໍ ສຸຓາຖ. ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສາຘຸກໍ ສາຘູຕິ ເອກຕ຺ຖເມຕໍ. ອຍຎ຺ຈ ສາຘຸ ສທ຺ໂທ ອາຍາຈນສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສມ຺ປຫໍສນສຸນ຺ທຣທຬ຺ຫີກມ຺ມາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ສາຘຸ ເມ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ, ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໙໕) ຫິ ອາຍາຈເນ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໘໖) ສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ. ‘‘ສາຘຸ, ສາຘຸ ສາຣິປຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໙) ສມ຺ປຫໍສເນ.

‘‘ສາຘຸ ຘມ຺ມຣຸຈີ ຣາຊາ, ສາຘຸ ປຎ຺ຎາຓວາ ນໂຣ;

ສາຘຸ ມິຕ຺ຕານມທ຺ທຸພ຺ໂຠ, ປາປສ຺ສາກຣຓໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ.

ອາທີສຸ (ຊາ. ໒.໑໘.໑໐໑) ສຸນ຺ທເຣ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ສາຘຸກໍ ສຸຓາຫີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໑໙໒) ສາຘຸກສທ຺ໂທເຍວ ທຬ຺ຫີກມ຺ເມ, ອາຓຕ຺ຕິຍນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘາປິ ອຍໍ ເອຕ຺ເຖວ ທຬ຺ຫີກມ຺ເມ ຈ ອາຓຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສຸນ຺ທຣຕ຺ເຖປິ ວຕ຺ຕຕິ. ທຬ຺ຫີກຣຓຕ຺ເຖນ ຫິ ທຬ຺ຫມິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຖ ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ. ອາຓຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ມມ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ສຸຓາຖ. ສຸນ຺ທຣຕ຺ເຖນ ສຸນ຺ທຣມິມໍ ຠທ຺ທກໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຖາຕິ ເອວໍ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ.

ມນສິ ກໂຣຖາຕິ ອາວຊ຺ເຊຖ, ສມນ຺ນາຫຣຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ ນິສາເມຖ ຈິຕ຺ເຕ ກໂຣຖາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທາເນຕ຺ຖ ຕໍ ສຸຓາຖາຕິ ໂສຕິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປວາຣຓເມຕໍ. ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາຕິ ມນສິກາເຣ ທຬ຺ຫີກມ຺ມນິໂຍຊເນນ ມນິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປວາຣຓໍ. ປຸຣິມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫວາຣຓໍ, ປຈ຺ຉິມໍ ອຕ຺ຖວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫວາຣຓໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ຘມ຺ມສ຺ສວເນ ນິໂຍເຊຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ສຸຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ຘາຣຓູປປຣິກ຺ຂາທີສຸ. ປຸຣິເມນ ຈ ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ, ຕສ຺ມາ ສວນີໂຍຕິ ທີເປຕິ. ປຈ຺ຉິເມນ ສາຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ມນສິ ກາຕພ຺ໂພຕິ. ສາຘຸກປທໍ ວາ ອຸຠຍປເທຫິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີໂຣ ເທສນາຄມ຺ຠີໂຣ ຈ, ຕສ຺ມາ ສຸຓາຖ ສາຘຸກໍ, ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຖຄມ຺ຠີໂຣ ປຏິເວຘຄມ຺ຠີໂຣ ຈ, ຕສ຺ມາ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາຕິ ເອວໍ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ເທເສສ຺ສາມິ. ‘‘ຕໍ ສຸຓາຖາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ ເທສນໍ ນ ສໍຂິຕ຺ຕໂຕວ ເທເສສ຺ສາມິ, ອປິຈ ໂຂ ວິຕ຺ຖາຣໂຕປິ ນໍ ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣວາຈການິ ຫິ ເອຕານິ ປທານິ. ຍຖາຫ ວງ຺ຄີສຕ຺ເຖໂຣ –

‘‘ສໍຂິຕ຺ເຕນປິ ເທເສຕິ, ວິຕ຺ຖາເຣນປິ ຠາສຕິ;

ສາຬິກາຍິວ ນິຄ຺ໂຆໂສ, ປຏິຠານໍ ອຸທີຣຍີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໔);

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຸສ຺ສາຫຊາຕາ ຫຸຕ຺ວາ ເອວໍ ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸໍ ສຕ຺ຖຸ ວຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສຸ, ປຏິຄ຺ຄເຫສຸນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຖ ເນສໍ ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ ເອຕໍ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອິຘ ຠິກ຺ຂໂວຕິອາທິກໍ ສກລໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອໂວຈ. ຕຕ຺ຖ ອິຘາຕິ ເທສາປເທເສ ນິປາໂຕ. ສ຺ວາຍໍ ກຕ຺ຖຈິ ໂລກໍ ອຸປາທາຍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ອິຘ ຕຖາຄໂຕ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໙໐). ກຕ຺ຖຈິ ສາສນໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ອິເຘວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມໂຓ, ອິຘ ທຸຕິໂຍ ສມໂຓ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໑). ກຕ຺ຖຈິ ໂອກາສໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ອິເຘວ ຕິຏ຺ຐມານສ຺ສ, ເທວຠູຕສ຺ສ ເມ ສໂຕ;

ປຸນຣາຍຸ ຈ ເມ ລທ຺ໂຘ, ເອວໍ ຊານາຫິ ມາຣິສາ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໖໙);

ກຕ຺ຖຈິ ປທປູຣຓມຕ຺ຕເມວ. ຍຖາຫ ‘‘ອິຘາຫໍ – ຠິກ຺ຂເວ, ຠຸຕ຺ຕາວີ ອສ຺ສໍ ປວາຣິໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໐). ອິຘ ປນ ໂລກໍ ອຸປາທາຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໒. ຠິກ຺ຂເວຕິ ຍຖາປຏິຎ຺ຎາຕໍ ເທສນໍ ເທເສຕຸໍ ປຸນ ຠິກ຺ຂູ ອາລປຕິ. ອຸຠເຍນາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອາຄມາຘິຄມາຠາວາ ເຎຍ຺ໂຍ ອສ຺ສຸຕວາ ອິຕິ. ຍສ຺ສ ຫິ ຂນ຺ຘຘາຕຸອາຍຕນສຈ຺ຈປຈ຺ຈຍາກາຣສຕິປຏ຺ຐານາທີສຸ ອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາວິນິຈ຺ຉຍຣຫິຕຕ຺ຕາ ມຎ຺ຎນາປຏິເສຘໂກ ເນວ ອາຄໂມ, ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ ເນວ ອຘິຄໂມ ອຕ຺ຖິ. ໂສ ອາຄມາຘິຄມາຠາວາ ເຎຍ຺ໂຍ ອສ຺ສຸຕວາ ອິຕິ. ສ຺ວາຍໍ –

ປຸຖູນໍ ຊນນາທີຫິ, ກາຣເຓຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ;

ປຸຖຸຊ຺ຊນນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ, ປຸຖຸວາຍໍ ຊໂນ ອິຕິ.

ໂສ ຫິ ປຸຖູນໍ ນານປ຺ປກາຣານໍ ກິເລສາທີນໍ ຊນນາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ. ຍຖາຫ – ປຸຖຸ ກິເລເສ ຊເນນ຺ຕີຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປຸຖຸ ອວິຫຕສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິກາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປຸຖຸ ສຕ຺ຖາຣານໍ ມຸຂມຸລ຺ໂລກິກາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປຸຖຸ ສພ຺ພຄຕີຫິ ອວຸຏ຺ຐິຕາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປຸຖຸ ນານາຠິສງ຺ຂາເຣ ອຠິສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປຸຖຸ ນານາໂອເຆຫິ ວຸຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປຸຖຸ ນານາສນ຺ຕາເປຫິ ສນ຺ຕປ຺ປນ຺ຕີຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປຸຖຸ ນານາປຣິຬາເຫຫິ ປຣິທຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປຸຖຸ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຣຕ຺ຕາ ຄິທ຺ຘາ ຄຘິຕາ ມຸຈ຺ຉິຕາ ອຊ຺ໂຌສນ຺ນາ ລຄ຺ຄາ ລຄິຕາ ປລິພຸທ຺ຘາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ, ປຸຖຸ ປຎ຺ຈຫິ ນີວຣເຓຫິ ອາວຸຏາ ນິວຸຕາ ໂອວຸຕາ ປິຫິຕາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາ ປຏິກຸຊ຺ຊິຕາຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາຕິ (ມຫານິ. ໕໑). ປຸຖູນໍ ວາ ຄຓນປຖມຕີຕານໍ ອຣິຍຘມ຺ມປຣມ຺ມຸຂານໍ ນີຈຘມ຺ມສມາຈາຣານໍ ຊນານໍ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາປິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ. ປຸຖຸ ວາ ອຍໍ, ວິສຸໍເຍວ ສງ຺ຂໍ ຄໂຕ, ວິສໍສຏ຺ໂຐ ສີລສຸຕາທິຄຸຓຍຸຕ຺ເຕຫິ ອຣິເຍຫິ ຊໂນຕິປິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ. ເອວເມເຕຫິ ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິ ທ຺ວີຫິປິ ປເທຫິ ເຍເຕ –

ທຸເວ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ວຸຕ຺ຕາ, ພຸທ຺ເຘນາທິຈ຺ຈພນ຺ຘຸນາ;

ອນ຺ໂຘ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ເອໂກ, ກລ຺ຍາເຓໂກ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນຕິ. –

ທ຺ເວ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕສຸ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີຕິອາທີສຸ ອຣິຍາຕິ ອາຣກຕ຺ຕາ ກິເລເສຫິ, ອນເຍ ນອິຣິຍນໂຕ, ອເຍ ອິຣິຍນໂຕ, ສເທວເກນ ຈ ໂລເກນ ອຣຓີຍໂຕ ພຸທ຺ຘາ ຈ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຈ ພຸທ຺ຘສາວກາ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ພຸທ຺ຘາ ເອວ ວາ ອິຘ ອຣິຍາ. ຍຖາຫ ‘‘ສເທວເກ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລເກ…ເປ… ຕຖາຄໂຕ ອຣິໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໙໘). ສປ຺ປຸຣິສາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຕຖາຄຕສາວກາ ຈ ‘‘ສປ຺ປຸຣິສາ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕ ຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸຓໂຍເຄນ ໂສຠນາ ປຸຣິສາຕິ ສປ຺ປຸຣິສາ. ສພ຺ເພວ ວາ ເອເຕ ທ຺ເວຘາປິ ວຸຕ຺ຕາ. ພຸທ຺ຘາປິ ຫິ ອຣິຍາ ຈ ສປ຺ປຸຣິສາ ຈ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ພຸທ຺ຘສາວກາປິ. ຍຖາຫ –

‘‘ໂຍ ເວ ກຕຎ຺ຎູ ກຕເວທິ ຘີໂຣ,

ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິ ຈ ໂຫຕິ;

ທຸຂິຕສ຺ສ ສກ຺ກຈ຺ຈ ກໂຣຕິ ກິຈ຺ຈໍ,

ຕຖາວິຘໍ ສປ຺ປຸຣິສໍ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໒.໑໗.໗໘);

ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ໂຕ ທຬ຺ຫຠຕ຺ຕິ ຈ ໂຫຕີຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາ ຫິ ພຸທ຺ຘສາວໂກ ວຸຕ຺ໂຕ, ກຕຎ຺ຎຸຕາທີຫິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ພຸທ຺ຘາຕິ. ອິທານິ ໂຍ ເຕສໍ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສນສີໂລ, ນ ຈ ທສ຺ສເນ ສາຘຸກາຣີ, ໂສ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຈ ຈກ຺ຂຸນາ ອທສ຺ສາວີ ຎາເຓນ ອທສ຺ສາວີຕິ ທຸວິໂຘ, ເຕສຸ ຎາເຓນ ອທສ຺ສາວີ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ມໍສຈກ຺ຂຸນາ ຫິ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ວາ ອຣິຍາ ທິຏ຺ຐາປິ ອທິຏ຺ຐາວ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສໍ ຈກ຺ຂູນໍ ວຓ຺ຓມຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໂຕ, ນ ອຣິຍຠາວໂຄຈຣໂຕ. ໂສຓສິງ຺ຄາລາທໂຍປິ ຈ ຈກ຺ຂຸນາ ອຣິເຍ ປສ຺ສນ຺ຕິ. ນ ຈ ເຕ ອຣິຍານໍ ທສ຺ສາວິໂນ.

ຕຕ຺ຣິທໍ ວຕ຺ຖຸ – ຈິຕ຺ຕລປພ຺ພຕວາສິໂນ ກິຣ ຂີຓາສວຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ວຸຑ຺ຒປພ຺ພຊິໂຕ ເອກທິວສໍ ເຖເຣນ ສທ຺ຘິໍ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ເຖຣໍ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ອຣິຍາ ນາມ, ຠນ຺ເຕ, ກີທິສາ’’ຕິ. ເຖໂຣ ອາຫ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ມຫລ຺ລໂກ ອຣິຍານໍ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ສຫຈຣນ຺ໂຕປິ ເນວ ອຣິເຍ ຊານາຕິ, ເອວໍ ທຸຊ຺ຊານາ, ອາວຸໂສ, ອຣິຍາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕປິ ໂສ ເນວ ອຎ຺ຎາສິ. ຕສ຺ມາ ນ ຈກ຺ຂຸນາ ທສ຺ສນໍ ທສ຺ສນໍ, ຎາເຓນ ທສ຺ສນເມວ ທສ຺ສນໍ. ຍຖາຫ ‘‘ກິໍ ເຕ, ວກ຺ກລິ, ອິມິນາ ປູຕິກາເຍນ ທິຏ຺ເຐນ, ໂຍ ໂຂ, ວກ຺ກລິ, ຘມ຺ມໍ ປສ຺ສຕິ, ໂສ ມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໗). ຕສ຺ມາ ຈກ຺ຂຸນາ ປສ຺ສນ຺ໂຕປິ ຎາເຓນ ອຣິເຍຫິ ທິຏ຺ຐໍ ອນິຈ຺ຈາທິລກ຺ຂຓໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ອຣິຍາຘິຄຕຎ຺ຈ ຘມ຺ມໍ ອນຘິຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອຣິຍກຣຘມ຺ມານໍ ອຣິຍຠາວສ຺ສ ຈ ອທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ‘‘ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິໂທຕິ ສຕິປຏ຺ຐານາທິເຠເທ ອຣິຍຘມ຺ເມ ອກຸສໂລ. ອຣິຍຘມ຺ເມ ອວິນີໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ –

ທຸວິໂຘ ວິນໂຍ ນາມ, ເອກເມເກຕ຺ຖ ປຎ຺ຈຘາ;

ອຠາວໂຕ ຕສ຺ສ ອຍໍ, ‘‘ອວິນີໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ອຍຎ຺ຫິ ສໍວຣວິນໂຍ ປຫານວິນໂຍຕິ ທຸວິໂຘ ວິນໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ທຸວິເຘປິ ວິນເຍ ເອກເມໂກ ວິນໂຍ ປຎ຺ຈຘາ ຠິຊ຺ຊຕິ. ສໍວຣວິນໂຍປິ ຫິ ສີລສໍວໂຣ ສຕິສໍວໂຣ ຎາຓສໍວໂຣ ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ ວີຣິຍສໍວໂຣຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ. ປຫານວິນໂຍປິ ຕທງ຺ຄປຫານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປຫານໍ ສມຸຈ຺ເຉທປຫານໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປຫານໍ ນິສ຺ສຣຓປຫານນ຺ຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕິ ສມຸເປໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໑໑) ອຍໍ ສີລສໍວໂຣ. ‘‘ຣກ຺ຂຕິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໑໓; ມ. ນິ. ໑.໒໙໕; ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໙; ອ. ນິ. ໓.໑໖) ອຍໍ ສຕິສໍວໂຣ.

‘‘ຍານິ ໂສຕານິ ໂລກສ຺ມິໍ, (ອຊິຕາຕິ ຠຄວາ)

ສຕິ ເຕສໍ ນິວາຣຓໍ;

ໂສຕານໍ ສໍວຣໍ ພ຺ຣູມິ,

ປຎ຺ຎາເຍເຕ ປິຘີຍເຣ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໐໔໑);

ອຍໍ ຎາຓສໍວໂຣ. ‘‘ຂໂມ ໂຫຕິ ສີຕສ຺ສ ອຸຓ຺ຫສ຺ສາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໓; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔; ໖.໕໘) ອຍໍ ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ. ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໖; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔; ໖.໕໘) ອຍໍ ວີຣິຍສໍວໂຣ. ສພ຺ໂພປິ ຈາຍໍ ສໍວໂຣ ຍຖາສກໍ ສໍວຣິຕພ຺ພານໍ ວິເນຕພ຺ພານຎ຺ຈ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ສໍວຣຓໂຕ ‘‘ສໍວໂຣ’’, ວິນຍນໂຕ ‘‘ວິນໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ຕາວ ສໍວຣວິນໂຍ ປຎ຺ຈຘາ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຖາ ຍໍ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທາທີສຸ ວິປສ຺ສນາຎາເຓສຸ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ທີປາໂລເກເນວ ຕມສ຺ສ, ເຕນ ເຕນ ວິປສ຺ສນາຎາເຓນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນຕ຺ຖສ຺ສ ປຫານໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ນາມຣູປວວຕ຺ຖາເນນ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິຍາ, ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫນ ອເຫຕຸວິສມເຫຕຸທິຏ຺ຐີນໍ, ຕສ຺ເສວ ອປຣຠາເຄນ ກງ຺ຂາວິຕຣເຓນ ກຖໍກຖີຠາວສ຺ສ, ກລາປສມ຺ມສເນນ ‘‘ອຫໍ ມມາ’’ຕິ ຄາຫສ຺ສ, ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄວວຕ຺ຖາເນນ ອມຄ຺ເຄ ມຄ຺ຄສຎ຺ຎາຍ, ອຸທຍທສ຺ສເນນ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ, ວຍທສ຺ສເນນ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ, ຠຍທສ຺ສເນນ ສຠເຍ ອຠຍສຎ຺ຎາຍ, ອາທີນວທສ຺ສເນນ ອສ຺ສາທສຎ຺ຎາຍ, ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນາຍ ອຠິຣຕິສຎ຺ຎາຍ, ມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາຎາເຓນ ອມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາຍ, ອຸເປກ຺ຂາຎາເຓນ ອນຸເປກ຺ຂາຍ, ອນຸໂລເມນ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍໍ ນິພ຺ພາເນ ຈ ປຏິໂລມຠາວສ຺ສ, ໂຄຕ຺ຣຠຸນາ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫສ຺ສ ປຫານໍ, ເອຕໍ ຕທງ຺ຄປຫານໍນາມ.

ຍໍ ປນ ອຸປຈາຣປ຺ປນາເຠເທນ ສມາຘິນາ ປວຕ຺ຕິຠາວນິວາຣຓໂຕ ຆຏປ຺ປຫາເຣເນວ ອຸທກປິຏ຺ເຐ ເສວາລສ຺ສ ເຕສໍ ເຕສໍ ນີວຣຓາທິຘມ຺ມານໍ ປຫານໍ, ເອຕໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປຫານໍ ນາມ.

ຍໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄານໍ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ຕໍຕໍມຄ຺ຄວໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ‘‘ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ປຫານາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໒໗໗) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸທຍປກ຺ຂິກສ຺ສ ກິເລສຄຓສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຠາເວນ ປຫານໍ, ອິທໍ ສມຸຈ຺ເຉທປຫານໍ ນາມ. ຍໍ ປນ ຜລກ຺ຂເຓ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຕໍ ກິເລສານໍ, ເອຕໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປຫານໍ ນາມ. ຍໍ ສພ຺ພສງ຺ຂຕນິສ຺ສຏຕ຺ຕາ ປຫີນສພ຺ພສງ຺ຂຕໍ ນິພ຺ພານໍ ເອຕໍ ນິສ຺ສຣຓປຫານໍ ນາມ. ສພ຺ພມ຺ປິ ເຈຕໍ ປຫານໍ ຍສ຺ມາ ຈາຄຏ຺ເຐນ ປຫານໍ, ວິນຍນຏ຺ເຐນ ວິນໂຍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຫານວິນໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍຕໍປຫານວໂຕ ວາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ວິນຍສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕເປຕໍ ‘‘ປຫານວິນໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ປຫານວິນໂຍປິ ປຎ຺ຈຘາ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອວມຍໍ ສງ຺ເຂປໂຕ ທຸວິໂຘ, ເຠທໂຕ ຈ ທສວິໂຘ ວິນໂຍ ຠິນ຺ນສໍວຣຕ຺ຕາ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ຍສ຺ມາ ເອຕສ຺ສ ອສ຺ສຸຕວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອຠາວໂຕ ຕສ຺ສ ອຍໍ ອວິນີໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ເອສ ນໂຍ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ອທສ຺ສາວີ ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິໂທ ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມ ອວິນີໂຕຕິ ເອຕ຺ຖປິ. ນິນ຺ນານາກຣຓຎ຺ຫິ ເອຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ. ຍຖາຫ ‘‘ເຍວ ເຕ ອຣິຍາ, ເຕວ ເຕ ສປ຺ປຸຣິສາ. ເຍວ ເຕ ສປ຺ປຸຣິສາ, ເຕວ ເຕ ອຣິຍາ. ໂຍ ເອວ ໂສ ອຣິຍານໍ ຘມ຺ໂມ, ໂສ ເອວ ໂສ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ຘມ຺ໂມ. ໂຍ ເອວ ໂສ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ຘມ຺ໂມ, ໂສ ເອວ ໂສ ອຣິຍານໍ ຘມ຺ໂມ. ເຍວ ເຕ ອຣິຍວິນຍາ, ເຕວ ເຕ ສປ຺ປຸຣິສວິນຍາ. ເຍວ ເຕ ສປ຺ປຸຣິສວິນຍາ, ເຕວ ເຕ ອຣິຍວິນຍາ. ອຣິເຍຕິ ວາ ສປ຺ປຸຣິເສຕິ ວາ, ອຣິຍຘມ຺ເມຕິ ວາ ສປ຺ປຸຣິສຘມ຺ເມຕິ ວາ, ອຣິຍວິນເຍຕິ ວາ ສປ຺ປຸຣິສວິນເຍຕິ ວາ ເອເສເສ ເອເກ ເອກຕ຺ເຖ ສເມ ສມຠາເຄ ຕຊ຺ຊາເຕ ຕຎ຺ເຎວາ’’ຕິ.

‘‘ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ສພ຺ພຘມ຺ມມູລປຣິຍາຍໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ອເທເສຕ຺ວາວ ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິ ເອວໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນໍ ນິທ຺ທິສີຕິ? ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ຘມ຺ມເທສນາຍ ຕມຕ຺ຖໍ ອາວິກາຕຸໍ. ຠຄວໂຕ ຫິ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານາ ຘມ຺ມເທສນາ, ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານາ ປຸຄ຺ຄລເທສນາ, ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ປຸຄ຺ຄລເທສນາ, ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ຘມ຺ມເທສນາຕິ ຘມ຺ມປຸຄ຺ຄລວເສເນວ ຕາວ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ເທສນາ.

ຕຕ຺ຖ, ‘‘ຕິສ຺ໂສ ອິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເວທນາ. ກຕມາ ຕິສ຺ໂສ? ສຸຂາ ເວທນາ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ. ອິມາ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໕໐) ເອວຣູປີ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານາ ຘມ຺ມເທສນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ຉ ຘາຕຸໂຍ ອຍໍ ປຸຕິໂສ ຉ ຜສ຺ສາຍຕໂນ ອຏ຺ຐາຣສ ມໂນປວິຈາໂຣ ຈຕຸຣາຘິຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໔໓) ເອວຣູປີ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານາ ປຸຄ຺ຄລເທສນາ. ‘‘ຕໂຍເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຄ຺ຄລາ ສນ຺ໂຕ ສໍວິຊ຺ຊມານາ ໂລກສ຺ມິໍ. ກຕເມ ຕໂຍ? ອນ຺ໂຘ ເອກຈກ຺ຂຸ ທ຺ວິຈກ຺ຂຸ. ກຕໂມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຄ຺ຄໂລ ອນ຺ໂຘ’’ຕິ? (ອ. ນິ. ໓.໒໙) ເອວຣູປີ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ປຸຄ຺ຄລເທສນາ. ‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸຄ຺ຄຕິຠຍໍ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກຈ຺ໂຈ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ, ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ໂຂ ປາປໂກ ວິປາໂກ ອຠິສມ຺ປຣາຍໍ…ເປ… ສຸທ຺ຘມຕ຺ຕານໍ ປຣິຫຣຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຸຄ຺ຄຕິຠຍ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໒໑) ເອວຣູປີ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ຘມ຺ມເທສນາ.

ສ຺ວາຍໍ ອິຘ ຍສ຺ມາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸໂກ, ອປຣິຎ຺ຎາມູລິກາ ຈ ອິຘາຘິປ຺ເປຕານໍ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ມູລຠູຕາ ມຎ຺ຎນາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ປຸຖຸຊ຺ຊນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ເທສນາຍ ຕມຕ຺ຖໍ ອາວິກາຕຸໍ, ‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວີ’’ຕິ ເອວໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນໍ ນິທ຺ທິສີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປຖວີວາຣວຓ຺ຓນາ

ເອວໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນໍ ນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ສ ປຖວີອາທີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ສພ຺ພສກ຺ກາຍຘມ຺ມຊນິຕໍ ມຎ຺ຎນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ປຖວິໍ ປຖວິໂຕຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓປຖວີ ສສມ຺ຠາຣປຖວີ ອາຣມ຺ມຓປຖວີ ສມ຺ມຸຕິປຖວີຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ປຖວີ. ຕາສຸ ‘‘ກຕມາ ຈ, ອາວຸໂສ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ປຖວີຘາຕຸ? ຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ກກ຺ຂຬໍ ຂຣິຄຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໑໗໓) ວຸຕ຺ຕາ ລກ຺ຂຓປຖວີ. ‘‘ປຖວິໍ ຂເຓຍ຺ຍ ວາ ຂຓາເປຍ຺ຍ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໘໕) ວຸຕ຺ຕາ ສສມ຺ຠາຣປຖວີ. ເຍ ຈ ເກສາທໂຍ ວີສຕິ ໂກຏ຺ຐາສາ, ອໂຍໂລຫາທໂຍ ຈ ພາຫິຣາ. ສາ ຫິ ວຓ຺ຓາທີຫິ ສມ຺ຠາເຣຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຖວີຕິ ສສມ຺ຠາຣປຖວີ. ‘‘ປຖວີກສິຓເມໂກ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໖໐) ອາຄຕາ ປນ ອາຣມ຺ມຓປຖວີ, ນິມິຕ຺ຕປຖວີຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຖວີກສິຓຊ຺ຌານລາຠີ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອາຄມນວເສນ ປຖວີເທວຕາຕິ ນາມໍ ລຠຕິ. ອຍໍ ສມ຺ມຸຕິປຖວີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ສພ຺ພາປິ ອິຘ ລພ຺ຠຕິ. ຕາສຸ ຍໍກຎ຺ຈິ ປຖວິໍ ອຍໍ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ປຖວິໂຕ ສຎ຺ຊານາຕິ, ປຖວີຕິ ສຎ຺ຊານາຕິ, ປຖວີຠາເຄນ ສຎ຺ຊານາຕິ, ໂລກໂວຫາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຎ຺ຎາວິປລ຺ລາເສນ ສຎ຺ຊານາຕິ ປຖວີຕິ. ເອວໍ ປຖວີຠາຄໍ ອມຸຎ຺ຈນ຺ໂຕເຍວ ວາ ເອຕໍ ‘‘ສຕ຺ໂຕຕິ ວາ ສຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວາ ອາທິນາ ນເຍນ ສຎ຺ຊານາຕິ. ກສ຺ມາ ເອວໍ ສຎ຺ຊານາຕີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ ວິຍ ຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ. ໂສ ຍໍກິຎ຺ຈິ ເຍນ ເກນຈິ ອາກາເຣນ ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຣິຍານໍ ອທສ຺ສາວິຕາທິເຠທເມວ ວາ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓໍ. ຍໍ ວາ ປຣໂຕ ‘‘ອປຣິຎ຺ຎາຕໍ ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຠຄວຕາວ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຖວິໍ ປຖວິໂຕ ສຎ຺ຎຕ຺ວາຕິ ໂສ ຕໍ ປຖວິໍ ເອວໍ ວິປຣີຕສຎ຺ຎາຍ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ, ‘‘ສຎ຺ຎານິທານາ ຫິ ປປຎ຺ຈສງ຺ຂາ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໘໘໐) ວຈນໂຕ ອປຣຠາເຄ ຖາມປຕ຺ເຕຫິ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິປປຎ຺ເຈຫິ ອິຘ ມຎ຺ຎນານາເມນ ວຸຕ຺ເຕຫິ ມຎ຺ຎຕິ ກປ຺ເປຕິ ວິກປ຺ເປຕິ, ນານປ຺ປກາຣໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ມຎ຺ຎໂຕ ຈສ຺ສ ຕາ ມຎ຺ຎນາ ໂອຬາຣິກນເຍນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍາ ອຍໍ ເກສາ ໂລມາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວີສຕິເຠທາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ປຖວີ ວຸຕ຺ຕາ. ຍາ ຈາຍໍ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ພາຫິຣາ ປຖວີຘາຕຸ? ຍໍ ພາຫິຣໍ ກກ຺ຂຬໍ ຂຣິຄຕໍ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕໍ ກກ຺ຂຬຠາໂວ ພຫິທ຺ຘາ ອນຸປາທິນ຺ນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ອໂຍ ໂລຫໍ ຕິປຸ ສີສໍ ສຊ຺ຌໍ ມຸຕ຺ຕາ ມຓິ ເວຬຸຣິຍໍ ສງ຺ໂຂ ສິລາ ປວາຬໍ ຣຊຕໍ ຊາຕຣູປໍ ໂລຫິຕງ຺ໂກ ມສາຣຄລ຺ລໍ ຕິຓໍ ກຏ຺ຐໍ ສກ຺ຂຣາ ກຐລໍ ຠູມິ ປາສາໂຓ ປພ຺ພໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ໑໗໓) ເອວໍ ພາຫິຣາ ປຖວີ ວຸຕ຺ຕາ. ຍາ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຕ຺ຕິເກ ນິມິຕ຺ຕປຖວີ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີຕິ ຕີຫິ ມຎ຺ຎນາຫິ ອຫໍ ປຖວີຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ມມ ປຖວີຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ປໂຣ ປຖວີຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ປຣສ຺ສ ປຖວີຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ອຖ ວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປຖວິໍ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ, ມານມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ, ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ກຖໍ? ອຍຎ຺ຫິ ເກສາທີສຸ ຉນ຺ທຣາຄໍ ຊເນຕິ ເກເສ ອສ຺ສາເທຕິ ອຠິນນ຺ທຕິ ອຠິວທຕິ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ໂລເມ, ນເຂ, ທນ຺ເຕ, ຕຈໍ, ອຎ຺ຎຕຣໍ ວາ ປນ ຣຊ຺ຊນີຍວຕ຺ຖຸໍ. ເອວໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປຖວິໍ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ອິຕິ ເມ ເກສາ ສິຍຸໍ ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ. ອິຕິ ໂລມາຕິອາທິນາ ວາ ປນ ນເຍນ ຕຕ຺ຖ ນນ຺ທິໍ ສມນ຺ນາເນຕິ. ‘‘ອິມິນາຫໍ ສີເລນ ວາ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນ ວາ ເອວໍ ສິນິທ຺ຘມຸທຸສຸຂຸມນີລເກໂສ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິນາ ວາ ປນ ນເຍນ ອປ຺ປຏິລທ຺ຘານໍ ປຏິລາຠາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຓິທຫຕິ. ເອວມ຺ປິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປຖວິໍ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ.

ຕຖາ ອຕ຺ຕໂນ ເກສາທີນໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ວາ ວິປຕ຺ຕິໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ມານໍ ຊເນຕິ, ‘‘ເສຍ຺ໂຍຫມສ຺ມີຕິ ວາ ສທິໂສຫມສ຺ມີຕິ ວາ ຫີໂນຫມສ຺ມີຕິ ວາ’’ຕິ. ເອວໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປຖວິໍ ມານມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ‘‘ຕໍ ຊີວໍ ຕໍ ສຣີຣ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໗) ອາຄຕນເຍນ ປນ ເກສໍ ‘‘ຊີໂວ’’ຕິ ອຠິນິວິສຕິ. ເອສ ນໂຍ ໂລມາທີສຸ. ເອວໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປຖວິໍ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ.

ອຖ ວາ ‘‘ຍາ ເຈວ ໂຂ ປນາວຸໂສ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ປຖວີຘາຕຸ, ຍາ ຈ ພາຫິຣາ ປຖວີຘາຕຸ, ປຖວີຘາຕຸເຣເວສາ, ຕໍ ເນຕໍ ມມາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໐໒) ອິມິສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈນີກນເຍນ ເກສາທິເຠທໍ ປຖວິໍ ເອຕໍ ມມ ເອໂສຫມສ຺ມິ ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ອຠິນິວິສຕິ. ເອວມ຺ປິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປຖວິໍ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ເອວໍ ຕາວ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ປຖວິໍ ຕີຫິ ມຎ຺ຎນາຫິ ມຎ຺ຎຕິ.

ຍຖາ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ເອວໍ ພາຫິຣມ຺ປິ. ກຖໍ? ‘‘ອຍຎ຺ຫິ ອຍໂລຫາທີສຸ ຉນ຺ທຣາຄໍ ຊເນຕິ. ອຍໂລຫາທີນິ ອສ຺ສາເທຕິ ອຠິນນ຺ທຕິ ອຠິວທຕິ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ມມ ອໂຍ ມມ ໂລຫນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຍາທີນິ ມມາຍຕິ ຣກ຺ຂຕິ ໂຄປຍຕິ, ເອວໍ ພາຫິຣໍ ປຖວິໍ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ອິຕິ ເມ ອຍໂລຫາທໂຍ ສິຍຸໍ ອນາຄຕມທ຺ຘານນ຺ຕິ ວາ ປເນຕ຺ຖ ນນ຺ທິໍ ສມນ຺ນາເນຕິ, ອິມິນາຫໍ ສີເລນ ວາ ວເຕນ ວາ ຕເປນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນ ວາ ເອວໍ ສມ຺ປນ຺ນອຍໂລຫາທິອຸປກຣໂຓ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອປ຺ປຏິລທ຺ຘສ຺ສ ປຏິລາຠາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຓິທຫຕິ. ເອວມ຺ປິ ພາຫິຣໍ ປຖວິໍ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ.

ຕຖາ ອຕ຺ຕໂນ ອຍໂລຫາທີນໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ວາ ວິປຕ຺ຕິໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ມານໍ ຊເນຕິ ‘‘ອິມິນາຫໍ ເສຍ຺ໂຍສ຺ມີຕິ ວາ, ສທິໂສສ຺ມີຕິ ວາ ຫີໂນສ຺ມີຕິ ວາ’’ຕິ (ວິຠ. ໘໓໒) ເອວໍ ພາຫິຣໍ ປຖວິໍ ມານມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ອເຍ ຊີວສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ປນ ອຍໍ ‘‘ຊີໂວ’’ຕິ ອຠິນິວິສຕິ. ເອສ ນໂຍ ໂລຫາທີສຸ. ເອວໍ ພາຫິຣໍ ປຖວິໍ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ.

ອຖ ວາ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປຖວີກສິຓໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ຍໍ ປຖວີກສິຓໍ, ໂສ ອຫໍ. ໂຍ ອຫໍ, ຕໍ ປຖວີກສິຓນ຺ຕິ ປຖວີກສິຓຎ຺ຈ ອຕ຺ຕຎ຺ຈ ອທ຺ວຍໍ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໑) ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ນິມິຕ຺ຕປຖວິໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຠິນິວິສຕິ. ເອວໍ ພາຫິຣໍ ປຖວິໍ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ເອວມ຺ປິ ພາຫິຣໍ ປຖວິໍ ຕີຫິ ມຎ຺ຎນາຫິ ມຎ຺ຎຕິ. ເອວໍ ຕາວ ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕິສ຺ໂສປິ ມຎ຺ຎນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິໂຕ ປຣໍ ສງ຺ເຂເປເນວ ກຖຍິສ຺ສາມ.

ປຖວິຍາ ມຎ຺ຎຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປຖວິຍາຕິ ຠຸມ຺ມວຈນເມຕໍ. ຕສ຺ມາ ອຫໍ ປຖວິຍາຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ມຍ຺ຫໍ ກິຎ຺ຈນໍ ປລິໂພໂຘ ປຖວິຍາຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ປໂຣ ປຖວິຍາຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ປຣສ຺ສ ກິຎ຺ຈນໍ ປລິໂພໂຘ ປຖວິຍາຕິ ມຎ຺ຎຕີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

ອຖ ວາ ຍ຺ວາຍໍ ‘‘ກຖໍ ຣູປສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕານໍ ສມນຸປສ຺ສຕິ? ອິເຘກຈ຺ໂຈ ເວທນໍ… ສຎ຺ຎໍ… ສງ຺ຂາເຣ… ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ເອວໍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ໂຂ ເມ ອຕ຺ຕາ, ໂສ ໂຂ ປນ ເມ ອຕ຺ຕາ ອິມສ຺ມິໍ ຣູເປຕິ ເອວໍ ຣູປສ຺ມິໍ ວາ ອຕ຺ຕານໍ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໓໑) ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອເຕເນວ ນເຍນ ເວທນາທິຘມ຺ເມ ອຕ຺ຕໂຕ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາສຸ ປຖວີສຸ ຍໍກິຎ຺ຈິ ປຖວິໍ ຕສ຺ໂສກາສຠາເວນ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ໂສ ໂຂ ປນ ເມ ອຍໍ ອຕ຺ຕາ ອິມິສ຺ສາ ປຖວິຍາຕິ ມຎ຺ຎນ຺ໂຕ ປຖວິຍາ ມຎ຺ຎຕິ, ອຍມສ຺ສ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ. ຕສ຺ມິໍເຍວ ປນສ຺ສ ອຕ຺ຕນິ ສິເນຫໍ ຕພ຺ພຕ຺ຖຸກຎ຺ຈ ມານໍ ອຸປ຺ປາທຍໂຕ ຕຓ຺ຫາມານມຎ຺ຎນາປິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍທາ ປນ ເຕເນວ ນເຍນ ໂສ ໂຂ ປນສ຺ສ ອຕ຺ຕາ ປຖວິຍາຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ຕທາ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ ເອວ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອິຕຣາໂຍປິ ປນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ປຖວິໂຕ ມຎ຺ຎຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ປຖວິໂຕຕິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ. ຕສ຺ມາ ສອຸປກຣຓສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຣສ຺ສ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທໂຕ ປຖວິໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ວາ ນິຄ຺ຄມນໍ ວາ ປຖວິໂຕ ວາ ອຎ຺ໂຎ ອຕ຺ຕາຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ປຖວິໂຕ ມຎ຺ຎຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ອຍມສ຺ສ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ. ຕສ຺ມິໍເຍວ ປນສ຺ສ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎິເຕ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສິເນຫໍ ມານຎ຺ຈ ອຸປ຺ປາທຍໂຕ ຕຓ຺ຫາມານມຎ຺ຎນາປິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອປເຣ ອາຫຸ ປຖວີກສິຓໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ຠາເວຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອປ຺ປມາຓໍ ອຕ຺ຕານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຖວິໂຕ ພຫິທ຺ຘາປິ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ປຖວິໂຕ ມຎ຺ຎຕີຕິ.

ປຖວິໍ ເມຕິ ມຎ຺ຎຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ເກວລຎ຺ຫິ ມຫາປຖວິໍ ຕຓ຺ຫາວເສນ ມມາຍຕີຕິ ອິມິນາ ນເຍນ ປວຕ຺ຕາ ເອກາ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາ ເອວ ລພ຺ຠຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສາ ຈາຍໍ ມມ ເກສາ, ມມ ໂລມາ, ມມ ອໂຍ, ມມ ໂລຫນ຺ຕິ ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາຍ ສພ຺ພາຍປິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍ ປຖວິຍາ ໂຍເຊຕພ຺ພາຕິ.

ປຖວິໍ ອຠິນນ຺ທຕີຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣເມວ ປຖວິໍ ຕຓ຺ຫາທີຫິ ອຠິນນ຺ທຕິ, ອສ຺ສາເທຕິ, ປຣາມສຕິ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ເອເຕເນວ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ສິທ຺ເຘ ກສ຺ມາ ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ. ອວິຈາຣິຕເມຕໍ ໂປຣາເຓຫິ. ອຍໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ມຕິ, ເທສນາວິລາສໂຕ ວາ ອາທີນວທສ຺ສນໂຕ ວາ. ຍສ຺ສາ ຫິ ຘມ຺ມຘາຕຸຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ ນານານຍວິຈິຕ຺ຣເທສນາວິລາສສມ຺ປນ຺ໂນ, ອຍໍ ສາ ຠຄວຕາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ. ຕສ຺ມາ ປຸພ຺ເພ ມຎ຺ຎນາວເສນ ກິເລສຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຠິນນ຺ທນາວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເທສນາວິລາສໂຕ ວາ ອິທມາຫ. ໂຍ ວາ ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕິ, ປຖວິຍາ ມຎ຺ຎຕິ, ປຖວິໂຕ ມຎ຺ຎຕິ, ປຖວິໍ ເມຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ໂສ ຍສ຺ມາ ນ ສກ຺ໂກຕິ ປຖວີນິສ຺ສິຕໍ ຕຓ຺ຫໍ ວາ ທິຏ຺ຐິໍ ວາ ປຫາຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ປຖວິໍ ອຠິນນ຺ທຕິເຍວ. ໂຍ ຈ ປຖວິໍ ອຠິນນ຺ທຕິ, ທຸກ຺ຂໍ ໂສ ອຠິນນ຺ທຕິ, ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ອາທີນໂວຕິ ອາທີນວທສ຺ສນໂຕປິ ອິທມາຫ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຖວີຘາຕຸໍ ອຠິນນ຺ທຕິ, ທຸກ຺ຂໍ ໂສ ອຠິນນ຺ທຕິ, ໂຍ ທຸກ຺ຂໍ ອຠິນນ຺ທຕິ, ອປຣິມຸຕ຺ໂຕ ໂສ ທຸກ຺ຂສ຺ມາຕິ ວທາມີ’’ຕິ.

ເອວໍ ປຖວີວຕ຺ຖຸກໍ ມຎ຺ຎນໍ ອຠິນນ຺ທນຎ຺ຈ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ເຍນ ກາຣເຓນ ໂສ ມຎ຺ຎຕິ, ອຠິນນ຺ທຕິ ຈ, ຕໍ ກາຣຓໍ ອາວິກໂຣນ຺ໂຕ ອາຫ ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ, ອປຣິຎ຺ຎາຕໍ ຕສ຺ສາຕິ ວທາມີຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ, ໂສ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຕໍ ປຖວິໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ ມຎ຺ຎຕິ, ເກນ ກາຣເຓນ ມຎ຺ຎຕິ, ອຠິນນ຺ທຕີຕິ ເຈ. ອປຣິຎ຺ຎາຕໍ ຕສ຺ສາຕິ ວທາມີຕິ, ຍສ຺ມາ ຕໍ ວຕ຺ຖຸ ຕສ຺ສ ອປຣິຎ຺ຎາຕໍ, ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂຍ ຫິ ປຖວິໍ ປຣິຊານາຕິ, ໂສ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຊານາຕິ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຍ ປຫານປຣິຎ຺ຎາຍາຕິ.

ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ. ປຖວີຘາຕຸໍ ປຣິຊານາຕິ, ອຍໍ ປຖວີຘາຕຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ, ອຍໍ ພາຫິຣາ, ອິທມສ຺ສາ ລກ຺ຂຓໍ, ອິມານິ ຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານານີຕິ, ອຍໍ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ. ກຕມາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ? ເອວໍ ຎາຕໍ ກຕ຺ວາ ປຖວີຘາຕຸໍ ຕີເຣຕິ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຸກ຺ຂໂຕ ໂຣຄໂຕຕິ ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສາຍ ອາກາເຣຫິ, ອຍໍ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ. ກຕມາ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ? ເອວໍ ຕີຣຍິຕ຺ວາ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ປຖວີຘາຕຸຍາ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫຕິ, ອຍໍ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ.

ນາມຣູປວວຕ຺ຖານໍ ວາ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ. ກລາປສມ຺ມສນາທິອນຸໂລມປຣິໂຍສານາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ. ອຣິຍມຄ຺ເຄ ຎາຓໍ ປຫານປຣິຎ຺ຎາຕິ. ໂຍ ປຖວິໍ ປຣິຊານາຕິ, ໂສ ອິມາຫິ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຊານາຕິ, ອສ຺ສ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ຕາ ປຣິຎ຺ຎາໂຍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ອປຣິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕິ ຈ ອຠິນນ຺ທຕິ ຈາຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ…ເປ… ປຖວິໍ ມຎ຺ຎຕິ, ປຖວິຍາ ມຎ຺ຎຕິ, ປຖວິໂຕ ມຎ຺ຎຕິ, ປຖວິໍ ເມຕິ ມຎ຺ຎຕິ, ປຖວິໍ ອຠິນນ຺ທຕິ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ອປຣິຎ຺ຎາຕໍ ຕສ຺ສາຕິ ວທາມີ’’ຕິ.

ປຖວີວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອາໂປວາຣາທິວຓ຺ຓນາ

ອາປໍ ອາປໂຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ລກ຺ຂຓສສມ຺ຠາຣາຣມ຺ມຓສມ຺ມຸຕິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ອາໂປ. ເຕສຸ ‘‘ຕຕ຺ຖ, ກຕມາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອາໂປຘາຕຸ. ຍໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ອາໂປ ອາໂປຄຕໍ, ສິເນໂຫ ສິເນຫຄຕໍ ພນ຺ຘນຕ຺ຕໍ ຣູປສ຺ສ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຸປາທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໑໗໔) ວຸຕ຺ໂຕ ລກ຺ຂຓອາໂປ. ‘‘ອາໂປກສິຓໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອາປສ຺ມິໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວຸຕ຺ໂຕ ສສມ຺ຠາຣາໂປ. ເສສໍ ສພ຺ພໍ ປຖວິຍໍ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວ. ເກວລໍ ໂຍຊນານເຍ ປນ ‘‘ປິຕ຺ຕໍ ເສມ຺ຫ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕາ ທ຺ວາທສເຠທາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອາໂປຘາຕຸ, ‘‘ຕຕ຺ຖ, ກຕມາ ພາຫິຣາ ອາໂປຘາຕຸ? ຍໍ ພາຫິຣໍ ອາໂປ ອາໂປຄຕໍ, ສິເນໂຫ ສິເນຫຄຕໍ ພນ຺ຘນຕ຺ຕໍ ຣູປສ຺ສ ພຫິທ຺ຘາ ອນຸປາທິນ຺ນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ມູລຣໂສ ຂນ຺ຘຣໂສ ຕຈຣໂສ ປຕ຺ຕຣໂສ ປຸປ຺ຜຣໂສ ຜລຣໂສ ຂີຣໍ ທຘິ ສປ຺ປິ ນວນີຕໍ ເຕລໍ ມຘຸ ຜາຓິຕໍ ຠຸມ຺ມານິ ວາ ອຸທການິ ອນ຺ຕລິກ຺ຂານິ ວາ’’ຕິ (ວິຠ. ໑໗໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ຈ ພາຫິຣາ ອາໂປຘາຕຸ ເວທິຕພ຺ພາ, ໂຍ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຕ຺ຕິເກ ນິມິຕ຺ຕອາໂປ.

ເຕຊໍ ເຕຊໂຕຕິ ອິມສ຺ມິໍ ເຕໂຊວາເຣປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິຕ຺ຖາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂຍຊນານເຍ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ເຍນ ຈ ສນ຺ຕປ຺ປຕິ, ເຍນ ຈ ຊີຣີຍຕິ, ເຍນ ຈ ປຣິຑຍ຺ຫຕິ, ເຍນ ຈ ອສິຕປີຕຂາຍິຕສາຍິຕໍ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໑໗໕) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ຈຕຸປ຺ປເຠທາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ເຕໂຊຘາຕຸ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ພາຫິຣາ ເຕໂຊຘາຕຸ? ຍໍ ພາຫິຣໍ ເຕໂຊ ເຕໂຊຄຕໍ ອຸສ຺ມາ ອຸສ຺ມາຄຕໍ ອຸສຸມໍ ອຸສຸມຄຕໍ ພຫິທ຺ຘາ ອນຸປາທິນ຺ນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ກຏ຺ຐຄ຺ຄິ ປລາລຄ຺ຄິ ຕິຓຄ຺ຄິ ໂຄມຍຄ຺ຄິ ຖຸສຄ຺ຄິ ສງ຺ກາຣຄ຺ຄິ ອິນ຺ທຄ຺ຄິ ອຄ຺ຄິສນ຺ຕາໂປ ສູຣິຍສນ຺ຕາໂປ ກຏ຺ຐສນ຺ນິຈຍສນ຺ຕາໂປ ຕິຓສນ຺ນິຈຍສນ຺ຕາໂປ ຘຎ຺ຎສນ຺ນິຈຍສນ຺ຕາໂປ ຠຓ຺ຑສນ຺ນິຈຍສນ຺ຕາໂປ’’ຕິ (ວິຠ. ໑໗໕) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ຈ ພາຫິຣາ ເຕໂຊຘາຕຸ ເວທິຕພ຺ພາ.

ວາຍໍ ວາຍໂຕຕິ ອິມສ຺ສ ວາຍວາຣສ຺ສາປິ ໂຍຊນານເຍ ປນ ‘‘ອຸທ຺ຘງ຺ຄມາ ວາຕາ ອໂຘຄມາ ວາຕາ ກຸຈ຺ຉິສຍາ ວາຕາ ໂກຏ຺ຐາສຍາ ວາຕາ ອງ຺ຄມງ຺ຄານຸສາຣິໂນ ວາຕາ ສຕ຺ຖກວາຕາ ຂຸຣກວາຕາ ອຸປ຺ປລກວາຕາ ອສ຺ສາໂສ ປສ຺ສາໂສ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ວາໂຍຘາຕຸ. ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ພາຫິຣາ ວາໂຍຘາຕຸ? ຍໍ ພາຫິຣໍ ວາໂຍ ວາໂຍຄຕໍ ຖມ຺ຠິຕຕ຺ຕໍ ຣູປສ຺ສ ພຫິທ຺ຘາ ອນຸປາທິນ຺ນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ປຸຣຕ຺ຖິມາ ວາຕາ ປຈ຺ຉິມາ ວາຕາ ອຸຕ຺ຕຣາ ວາຕາ ທກ຺ຂິຓາ ວາຕາ ສຣຊາ ວາຕາ ອຣຊາ ວາຕາ ສີຕາ ວາຕາ ອຸຓ຺ຫາ ວາຕາ ປຣິຕ຺ຕາ ວາຕາ ອຘິມຕ຺ຕາ ວາຕາ ກາຬວາຕາ ເວຣມ຺ຠວາຕາ ປກ຺ຂວາຕາ ສຸປຓ຺ຓວາຕາ ຕາລວຓ຺ຏວາຕາ ວິຘູປນວາຕາ’’ຕິ (ວິຠ. ໑໗໖) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕາ ຈ ພາຫິຣາ ວາໂຍຘາຕຸ ເວທິຕພ຺ພາ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ຍ຺ວາຍໍ –

‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ຫິ ເອກຘມ຺ເມ, ເຍ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓາ ເຕນ;

ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ ສພ຺ເພ, ອິຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ’’ຕິ. –

ເອວໍ ເນຕ຺ຕິຍໍ ລກ຺ຂໂຓ ນາມ ຫາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ວເສນ ຍສ຺ມາ ຈຕູສຸ ຠູເຕສຸ ຄຫິເຕສຸ ອຸປາທາຣູປມ຺ປິ ຄຫິຕເມວ ຠວຕິ, ຣູປລກ຺ຂຓໍ ອນຕີຕຕ຺ຕາ. ຍຎ຺ຈ ຠູໂຕປາທາຣູປໍ ໂສ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ. ຕສ຺ມາ ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ປຖວິໍ ອາປໍ ເຕຊໍ ວາຍໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ອຕ຺ຖໂຕ ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ປຖວິຍາ ອາປສ຺ມິໍ ເຕຊສ຺ມິໍ ວາຍສ຺ມິໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຣູປສ຺ມິໍ ວາ ອຕ຺ຕານໍ ສມນຸປສ຺ສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ໂຫຕິ. ‘‘ປຖວິໂຕ ອາປໂຕ ເຕຊໂຕ ວາຍໂຕ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຣູປໂຕ ອຎ຺ໂຎ ອຕ຺ຕາຕິ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ຣູປວນ຺ຕໍ ວາ ອຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕນິ ວາ ຣູປໍ ສມນຸປສ຺ສຕີຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວເມຕາ ຈຕສ຺ໂສ ຣູປວຕ຺ຖຸກາ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ເອກາ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ, ຕິສ຺ໂສ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິໂຍຕິ ທ຺ເວວ ທິຏ຺ຐິໂຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ຖວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອາໂປວາຣາທິວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຠູຕວາຣາທິວຓ຺ຓນາ

໓. ເອວໍ ຣູປມຸເຂນ ສງ຺ຂາຣວຕ຺ຖຸກໍ ມຎ຺ຎນໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ເຍ ສງ຺ຂາເຣ ອຸປາທາຍ ສຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎປີຍນ຺ຕິ, ເຕສຸ ສງ຺ຂາເຣສຸ ສຕ຺ເຕສຸປິ ຍສ຺ມາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ມຎ຺ຎນໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ສຕ຺ເຕ ນິທ຺ທິສນ຺ໂຕ ຠູເຕ ຠູຕໂຕ ສຎ຺ຊານາຕີຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ຠູຕສທ຺ໂທ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘອມນຸສ຺ສຘາຕຸວິຊ຺ຊມານຂີຓາສວສຕ຺ຕຣຸກ຺ຂາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ຠູຕມິທນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມນຸປສ຺ສຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໑) ຫິ ອຍໍ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ຍານີຘ ຠູຕານິ ສມາຄຕານີ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໒໒໔) ເອຕ຺ຖ ອມນຸສ຺ເສສຸ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ມຫາຠູຕາ ເຫຕູ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໘໖) ເອຕ຺ຖ ຘາຕູສຸ. ‘‘ຠູຕສ຺ມິໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໙) ວິຊ຺ຊມາເນ. ‘‘ໂຍ ຈ ກາລຆໂສ ຠູໂຕ’’ຕິ (ຊາ. ໑.໑໐.໑໙໐) ເອຕ຺ຖ ຂີຓາສເວ. ‘‘ສພ຺ເພວ ນິກ຺ຂິປິສ຺ສນ຺ຕິ ຠູຕາ ໂລເກ ສມຸສ຺ສຍ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໒໐) ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ເຕສຸ. ‘‘ຠູຕຄາມປາຕພ຺ຍຕາຍາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໙໐) ເອຕ຺ຖ ຣຸກ຺ຂາທີສຸ. ອິຘ ປນາຍໍ ສຕ຺ເຕສຸ ວຕ຺ຕຕິ, ໂນ ຈ ໂຂ ອວິເສເສນ. ຈາຕຸມຫາຣາຊິການໍ ຫິ ເຫຏ຺ຐາ ສຕ຺ຕາ ອິຘ ຠູຕາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ.

ຕຕ຺ຖ ຠູເຕ ຠູຕໂຕ ສຎ຺ຊານາຕີຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ຠູເຕ ມຎ຺ຎຕີຕິອາທີສຸ ປນ ຕິສ຺ໂສປິ ມຎ຺ຎນາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ກຖໍ? ອຍຎ຺ຫິ ‘‘ໂສ ປສ຺ສຕິ ຄຫປຕິໍ ວາ ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕໍ ວາ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິຕໍ ສມງ຺ຄິຠູຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໕໐) ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຠູເຕ ສຸຠາ ສຸຂິຕາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຣຊ຺ຊຕິ, ທິສ຺ວາປິ ເນ ຣຊ຺ຊຕິ, ສຸຕ຺ວາປິ, ຆາຍິຕ຺ວາປິ, ສາຍິຕ຺ວາປິ, ຜຸສິຕ຺ວາປິ, ຎຕ຺ວາປິ. ເອວໍ ຠູເຕ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ‘‘ອໂຫ ວຕາຫໍ ຂຕ຺ຕິຍມຫາສາລານໍ ວາ ສຫພ຺ຍຕໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໓໗) ວາ ປນ ນເຍນ ອປ຺ປຏິລທ຺ຘສ຺ສ ປຏິລາຠາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ປຓິທຫຕິ, ເອວມ຺ປິ ຠູເຕ ຕຓ຺ຫາມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ປນ ຠູຕານຎ຺ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິວິປຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ອຕ຺ຕານໍ ວາ ເສຍ຺ຍໍ ທຫຕິ. ຠູເຕສຸ ຈ ຍໍກິຎ຺ຈິ ຠູຕໍ ຫີນໍ ອຕ຺ຕານໍ ວາ ຫີນໍ, ຍໍກິຎ຺ຈິ ຠູຕໍ ເສຍ຺ຍໍ. ອຕ຺ຕານໍ ວາ ຠູເຕນ, ຠູຕໍ ວາ ອຕ຺ຕນາ ສທິສໍ ທຫຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ຊາຕິຍາ ວາ…ເປ… ອຎ຺ຎຕຣຎ຺ຎຕເຣນ ວຕ຺ຖຸນາ ປຸພ຺ພກາລໍ ປເຣຫິ ສທິສໍ ອຕ຺ຕານໍ ທຫຕິ. ອປຣກາລໍ ອຕ຺ຕານໍ ເສຍ຺ຍໍ ທຫຕິ. ປເຣ ຫີເນ ທຫຕິ, ໂຍ ເອວຣູໂປ ມາໂນ …ເປ… ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ມານາຕິມາໂນ’’ຕິ (ວິຠ. ໘໗໖-໘໘໐). ເອວໍ ຠູເຕ ມານມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ.

ຠູເຕ ປນ ‘‘ນິຈ຺ຈາ ຘຸວາ ສສ຺ສຕາ ອວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ’’ຕິ ວາ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ສພ຺ເພ ປາຓາ ສພ຺ເພ ຠູຕາ ສພ຺ເພ ຊີວາ ອວສາ ອພລາ ອວີຣິຍາ ນິຍຕິສງ຺ຄຕິຠາວປຣິຓຕາ ຉສ຺ເວວາຠິຊາຕີສຸ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘) ວາ ມຎ຺ຎມາໂນ ທິຏ຺ຐິມຎ຺ຎນາຍ ມຎ຺ຎຕິ. ເອວໍ ຠູເຕ ຕີຫິ ມຎ຺ຎນາຫິ ມຎ຺ຎຕິ.