ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ.

ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣຏີກາ

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ໂຍ ປາທນີຣຊວໂຣທຣຣາຘິເຕນ […ຣາທິເກນ (ກ.)],

ໂລກຕ຺ຕເຍນ’ວິກເລນ ນິຣາກຸເລນ;

ວິຎ຺ຎາປຍີ ນິຣຸປເມຍ຺ຍຕມຕ຺ຕໂນ ຕໍ,

ວນ຺ເທ ມຸນິນ຺ທມຠິວນ຺ທິຍ ວນ຺ທນີຍໍ.

ປຕ຺ໂຕ ສປຕ຺ຕວິຊໂຍ ຊຍໂພຘິມູເລ,

ສທ຺ຘມ຺ມຣາຊປທວິໍ ຍທນຸຄ຺ຄເຫນ;

ສຕ຺ຕາປສຕ຺ຕ [ສຕ຺ຕປ຺ປສຕ຺ຖ (ກ.)] ວິປຸລາມລສຄ຺ຄຸຓສ຺ສ,

ສທ຺ຘມ຺ມສາຣຣຕນສ຺ສ ນມຕ຺ຖຸ ຕສ຺ສ.

ໂຍ ຠາຊນຕ຺ຕມຠິສມ຺ຠຸຓິ ສຄ຺ຄຸຓສ຺ສ,

ຕສ຺ສາປິ ຘມ຺ມຣຕນສ຺ສ ມຫາຣຫສ຺ສ;

ສມ຺ຠາວິຕໍ ສສິຣສາຫິຕສນ຺ນເຕຫິ,

ສມ຺ຠາວຍາມິ ສິຣສາ ຄຓມຸຕ຺ຕມໍ ຕໍ.

ເຍ’ນນ຺ຕຕນ຺ຕຣຕນາກຣມນ຺ຖເນນ,

ມນ຺ຖາ’ຈໂລລ຺ລສິຕຎາຓວເຣນ ລທ຺ຘາ;

ສາຣາ ມຕາຕິ ສຸຂິຕາ ສຸຂຍນ຺ຕິ ຈຎ຺ເຎ,

ເຕ ເມ ຊຍນ຺ຕິ ຄຸຣໂວ ຄຸຣໂວ ຄຸເຓຫິ.

໑. ໂທສາວໂພຘ ປຐມປຣິຈ຺ເຉທ

ຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປຓາມວຓ຺ຓນາ

໑. ມຸນິນ຺ທວທນມ຺ໂຠຊ-ຄພ຺ຠສມ຺ຠວສຸນ຺ທຣີ;

ສຣຓໍ ປາຓິນໍ ວາຓີ, ມຍ຺ຫໍ ປີຓຍຕໍ ມນໍ.

໑. ອຖາຍໍ ຄນ຺ຖກາໂຣ ຄນ຺ຖາຣມ຺ເຠ ປຸພ຺ພປໂຍຄານຸພນ຺ຘສຠາວສິທ຺ຘິກວິຄຸໂຓເປຕານໍ ຍຕິໂປຕານໍ ຕທຸປາຍນ຺ຕຣວິຣຕາ ກມນ຺ຕຣາເປຕປຣກ຺ກມສມ຺ຠເວນາຘິຄຕພ຺ຍສນສຕມຸປລພ຺ຠ ທຍາສຎ຺ຊາຕຣສຣສຫທຍຕາຍ ຕທຸປາຍຠູຕໍ ພນ຺ຘລກ຺ຂຓໍ ວິຣຈຍິຕຸກາໂມຠິມຕສິທ຺ຘິນິມິຕ຺ຕມຕ຺ຕໂນຘິຄຕສທ຺ຘມ຺ມເທວຕານຸສ຺ສຣຓໍ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ມຸນິນ຺ເທ’’ຈ຺ຈາທິ. ນນຸ ‘‘ພນ຺ຘລກ຺ຂຓໍ ວິຣຈຍິຕຸກາໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິເມຕ຺ຖ ລກ຺ຂຓກຣເຓນ ອທິຏ຺ຐລກ຺ຂຓາປິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ ພນ຺ຘນ຺ຕາຕິ? ສຈ຺ຈໍ, ຕຖາປິ ເຕ ຆຸຓກ຺ຂຣປ຺ປກາສາ ຕພ຺ພິທູນໍ ປໂຍຄານຸສາຣິໂນ ວາ ສິຍຸໍ, ປຸພ຺ເພ ກຕສຕ຺ຖປຣິຈຍາ ວາ ສິຍຸນ຺ຕິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ. ວາຓີ ມຍ຺ຫໍ ມນໍ ປີຓຍຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວາຓີຕິ ວາ ສຣສ຺ສຕ຺ຍປຣນາມເຘຍ຺ຍາ ກາຈິ ເທວຕາ, ສາ ສພ຺ພາວທາຕາ ຍຖິຈ຺ຉິຕຕ຺ຖສາຘນປຸຓ຺ຑຣີກຄພ຺ເຠ ນິສີທຕີຕິ ໂລກວາໂທ. ວາຓີຕິ ປນ ປຈ຺ຈຸຫວິຣເຫນາຠິມຕສິທ຺ຘິນິພນ຺ຘເນກຕາໂຓ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຠາສິໂຕ ສທ຺ຘມ຺ໂມ, ຕໂຕເຍວາຍໍ ເທວຕາ ຣຸປ຺ປເຕ. ຕຕ຺ຖ ສຣສ຺ສຕິຍາ ຍຖາ’ສຕ຺ຕາ ຊາຕາຍ ມໂນສມ຺ປີຓນນ຺ຕິ ໂລໂກ, ສທ຺ຘມ຺ມເທວຕາຍ ຕຸ ມໂນປີຓນໍ, ຕສ຺ສາ ສພ຺ພວຊ຺ຊຣຫິຕາຍຈ຺ຈນ຺ຕນິມ຺ມລາຍ ນິຣນ຺ຕຣຕ຺ຖເນກຕາຓປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ມນໂສ ສມ຺ປີຓນໍ. ເຕນ ຈ ປສ຺ສທ຺ຘິ, ຕາຍ ປນ ສຸຂໍ, ເຕນາປິ ສມາຘິ, ສມາຘິສມ຺ຠເວນ ຍຖາຠູຕາວໂພຘສມ຺ຠວໂຕ ວິຈິຕ຺ຕາເນກສທ຺ທຕ຺ຖວິເສສາ ປຏິຠນ຺ຕ຺ຍນາຍາເສນ, ຕໂຕ ຈ ຍຖິຈ຺ຉິຕສິທ຺ຘິນິປ຺ຜຕ຺ຕີຕິ ວງ຺ກວຸຕ຺ຕິຍາ ຕປ຺ປສາທມາສີສຕິ.

ກິໍວິສິຏ຺ໂຐຈ຺ຈາຫ ‘‘ມຸນິນ຺ເທ’’ຈ຺ຈາທິ. ອຸໂຠ ໂລເກ ມຸນາຕິ ຊານາຕີຕິ ມຸນິ, ອິນ຺ທຕິ ປຣມິສ຺ສຣິຍໍ ປວຕ຺ເຕຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ອິນ຺ໂທ, ມຸນິ ຈ ໂສ ອິນ຺ໂທ ຈ, ມຸນີນໍ ອິນ຺ໂທຕິ ວາ ມຸນິນ຺ໂທ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ. ຕໂຕຍໍ ຕສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕກສຎ຺ຎາ. ວິຊ຺ຊມາເນສຸປິ ປຣິຍາຍສທ຺ເທສ຺ວຎ຺ເຎສຸ ກວິກາມິຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ເສກນ຺ຕວາຈກຕ຺ເຕໂນ’ ຈິຕ຺ຍສມ຺ໂປສໂກຍໍ ມຸນິນ຺ທສທ຺ໂທ, ຕຖາ ຫິ ໂຍ ອຸຠຍໂລກຊານເນນ ມຸນີນໍ ປຣມິສ຺ສຣິຍປຸຄ຺ຄລານມ຺ປິ ປຣມິສ຺ສຣິຍໍ ວຕ຺ເຕຕິ, ໂສ ປຣໍ ປີເຓຕິ ເຫຕຸຠາເວນ’ຕ຺ເຣ’ຕ຺ຍຸ’ຈິຕເມວ, ຕຖາ ປທນ຺ຕຣານມ຺ປິ ໂອຈິຕ຺ຍໍ ໂປເສຕິ. ຕຖາ ຫິ ຕາທິສສ຺ສ ວທນາຣວິນ຺ໂທທເຣ ສມ຺ຠວາ ສຸນ຺ທຣີ, ຕໂຕເຍວ ປຏິສຣຓໍ, ຕສ຺ມາ ຈ ມໂນ ປີເຓຕີຕິ. ຕສ຺ສ ວທນໍ, ຕມິວ ມຸນິນ຺ທວທນໍ, ອມ຺ໂຠຊໍ. ຕເມວ ວາ ລກ຺ຂິສໍໂຍຄິຕາທິສຘມ຺ເມນ’ມ຺ໂຠຊໍ, ປທຸມໍ. ຕສ຺ສ ຄພ຺ໂຠ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ຠເວນ ປວຕ຺ຕິຍາ, ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວາ ສຸນ຺ທຣີ ນິຣວຊ຺ຊາ ເທວຕາ. ວາຈາ ປນ ໂທສເລເສນາປ’ສມ຺ຜຸຏ຺ຐາວ ນິຣວຊ຺ຊາ, ຕຖາ ຈ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຄຸຓາລງ຺ກາຣສໍຍຸຕ຺ຕາ’’ [ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣ ໑໔ ຄາຖາ] ອິຈ຺ຈາທິ. ຕໂຕວາຍໍ ສຣຓໍ ປາຓິນໍ ສຕ຺ຕານໍ ປຏິຠານາທິຄຸຓວິເສສາວຫຕ຺ຕມຕ຺ເຕນ ປຏິສຣຓຠູຕາ ເທວຕາ. ວາຈາ ປນ ສພ຺ພຸປທ຺ທວນິວາຣເຓນ ສພ຺ພຫິຕສຸຂສມ຺ປທາສມ຺ປາທເນນຈ຺ຈນ຺ຕປຏິສຣຓຠູຕາ. ສຠາວນປຸໍສກຕ຺ຕາ ເຈຕ຺ຖ ນ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນໍ. ມຍ຺ຫນ຺ຕິ ເອກວຈເນນຕ຺ຕໂນ ນິຣຠິມານຕ’ມາເນຕິ ສຊ຺ຊນມາຈາຣໍ. ອຠິນ຺ນປທສິເລໂສ ຈາຍໍ, ສພ຺ພຕ຺ເຖວາວີກຕສທ຺ທປ຺ປໂຍຄໂຕ. ສິເລໂສ ຈາຍໍ ວງ຺ກວຸຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສິຣິໍ ໂປເສຕິ. ຕຖາ ຈ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ວງ຺ກວຸຕ຺ຕີສຸ ໂປເສຕິ, ສິເລໂສ ຕຸ ສິຣິໍ ປຣ’’ນ຺ຕິ [ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣ ໑໗໒ ຄາຖາ]. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂເປນ ນເຍນ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ. ວິຕ຺ຖາຣນເຍນ ປນ ນານປ຺ປກາເຣນຕ຺ໂຖ ສໍວຓ຺ເຓຕຸໍ ສກ຺ກາ. ຕຖາ ສຕິ ຄນ຺ຖຄາຣໂວປິ ສິຍາຕິ ປກາໂຣຍເມວພ຺ຠຸປຄໂຕ.

໑. ສຸປຣິສຸທ຺ຘພຸທ຺ຘິໂຄຈຣປຣມວິຈິຕ຺ຕຄນ຺ຖກາຣໂກຍມາຈຣິຍ- ສງ຺ຆຣກ຺ຂິຕມຫາສາມິປາໂທ ສປິຏກຕ຺ຕຍສພ຺ພສຕ຺ຖປາຣາວຕຣເຓນ ສຎ຺ຊາຕານປ຺ປກປີຕິສຸຂມນຸຠວໍ ປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວຘສາສນທ຺ວຍສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິມູລກຕ຺ຕາ ເຍນ ເກນຈິ ປຣິຍາເຍນ ຕສ຺ສາ ປຣິຍຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຖາວໂພເຘນ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ສາຘຸຊນໍ ປຣິໂຕເສຍ຺ຍ’’ມິຕິ ຕທຘິຄໂມປາຍຠູຕມິທໍ ປກຣຓມາຣຠນ຺ໂຕ ຄນ຺ຖາຣມ຺ເຠ ອິຏ຺ຐເທວຕາຍ ປຓາມກຣຓໍ ສຕາຈາຣານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ [ສທາຈາຣານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ (ກ.)], ວິເສສໂຕ ອຠິມຕຄນ຺ຖສ຺ສານນ຺ຕຣາເຍນ ປຣິສມຕ຺ຕິຍາ ຈ ກາຣຓມິຕິ ອິຏ຺ຐເທວຕານຸສ຺ສຣຓໍ, ຄນ຺ຖນ຺ຕຣາຣມ຺ຠປຏິກ຺ເຂປກຊນປຏິພາຫນປຸພ຺ພການິ ອຠິຘານາຠິເຘຍ຺ຍກຣຓປ຺ປກາຣປໂຍຊນານິ ຈ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມຸນິນ຺ທວທນມ຺ໂຠຊ…ເປ… ປຣິສ຺ສໂມ’’ຕິ ຄາຖຕ຺ຕຍມາຫ. ເອຕ຺ຖ ປຐມຄາຖາຍ ອິຏ຺ຐເທວຕາສງ຺ຂາຕຣຕນຕ຺ຕຍປ຺ປຓາໂມ ທສ຺ສິໂຕ, ທຸຕິຍຄາຖາຍ ອາຣມ຺ຠປຏິກ຺ເຂປກຊນາ ນິເສຘິຕາ, ຕຕິຍຄາຖາຍ ອຠິຘານາທິກໍ ທສ຺ສິຕໍ. ຕຖາ ຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມນິສ຺ສິຕປຣິຍຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາຣຕິຍາ ມໂນສມ຺ປີຓນາສີສນາປເທເສນ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ເສສຘມ຺ມຣຕເນ ປສາໂທ ປກາສິໂຕ. ໂສ ປນ ຘມ຺ມປ຺ປສາໂທ ຕທວິນາຠາວໂຕ ພຸທ຺ຘສງ຺ເຆສຸປິ ສິທ຺ໂຘຕິ ຣຕນຕ຺ຕຍວິສຍໍ ປຓາມໍ ວງ຺ກວຸຕ຺ຕິຍາ ທສ຺ເສຕິ. ໂສ ຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ປຓາມກ຺ຣິຍາຠິນິປ຺ຜາທິກາ ກຸສລເຈຕນາ. ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

ປຸນ ສນ຺ເຕສຸ ຣາມສມ຺ມາທ຺ຍລງ຺ກາເຣສຸ ປິຏ຺ຐປິສນໍ ວິຍ ໂຫຕີທໍ ອລງ຺ກາຣກຣຓນ຺ຕິ ວທນ຺ຕາ ວິຣຸທ຺ຘວາທິໂນ ຣາມສມ຺ມາທີນມຕ຺ຖິຠາວໍ ອຸພ຺ຠາເວຕ຺ວາ [ອຠ຺ຍຸປຄເມຕ຺ວາ (ກ.)] ເຕ ສຸທ຺ຘມາຄຘິກາ ນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ປຏິສິທ຺ຘາ. ນິຣາກຣຓຜລຎ຺ຫິ ຄນ຺ຖສ຺ສ ນິທ຺ໂທສຠາໂວວ. ອປິຈ ສທ຺ທາລງ຺ກາຣອຕ຺ຖາລງ຺ກາຣທີປເກນ ອລງ຺ກາຣສທ຺ເທນ ຄນ຺ຖສຣີຣສງ຺ຂາຕສຎ຺ຎິໂນ ສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕອຠິຘານຎ຺ຈ ອລງ຺ກາຣສທ຺ທສ຺ສ ສທ຺ທາລງ຺ກາຣາທ຺ຍຠິເຘຍ຺ຍຎ຺ຈ ສຸທ຺ຘມາຄຘິກຕ຺ຕໍ ວຕ຺ວາ ອລງ຺ກາຣສທ຺ທສ຺ສ ວິເສສນຠູຕອນຸຣູປສທ຺ໂທປາທາເນນ ພຸທ຺ຘວຈນສ຺ສ ອຸປໂຍຄຕ຺ຕໍ ມາຄຘິກໂວຫາເຣນ ຠວຕີຕິ ຄມ຺ຍມານຕ຺ຕາ ກຣຓປ຺ປກາຣຎ຺ຈ ອລງ຺ກາຣຄນ຺ຖປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຖາລງ຺ກາຣາທິນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ອິມິນາ ອລງ຺ກາຣສທ຺ເທເນວ ອລງ຺ກາຣສງ຺ຂຣຓສງ຺ຂາຕປ຺ປໂຍຊນຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ.

ສຕ຺ຖປ຺ປໂຍຊນານໍ ສາຘ຺ຍສາຘນລກ຺ຂໂຓ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ປນ ສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠູຕສຕ຺ຖປ຺ປໂຍຊນານໍ ທສ຺ສເນເນວ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ສຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕໍ ຫິ–

‘‘ສຕ຺ຖໍ ປໂຍຊນຎ຺ເຈວ, ອຸໂຠ ສມ຺ພນ຺ຘນິສ຺ສຍາ;

ວຸຕ຺ຕາ ຕໍວຸຕ຺ຕິຍາເຍວ, ວຸຕ຺ໂຕ ຕນ຺ນິສ຺ສິໂຕປິ ໂສ’’ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ– ສມ຺ພນ຺ຘນິສ຺ສຍາ ສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ອາຘາຣຠູຕາ ສຕ຺ຖໍ, ປໂຍຊນຎ຺ຈ ອຸໂຠ ວຸຕ຺ຕາ, ຕໍວຸຕ຺ຕິຍາເຍວ ເຕສໍ ອຸຠິນ຺ນໍ ກຖເນເນວ ຕນ຺ນິສ຺ສິໂຕ ເຕ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ໂຕ ໂສປິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ ຠວຕີຕິ.

ເອຕ຺ຖ ອຠິຘານກຖນໍ ໂວຫາຣສຸຂຕ຺ຖໍ, ອຠິເຘຍ຺ຍາທິກຖນໍ ປນ ເຕຫິ ຍຸຕ຺ຕານໍເຍວ ຄນ຺ຖານໍ ສຸພຸທ຺ຘິປຸພ຺ພກາທີນໍ ອຸປາເທຍ຺ຍຕ຺ຕຎ຺ຈ ຕພ຺ພິປຣີຕານໍ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກວຈນາທີນມິວອນຸປາເທຍ຺ຍຕ຺ຕຎ຺ຈ ປກາສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ສມ຺ພນ຺ຘານຸຄຸໂຓປາຍໍ [ສມ຺ພນ຺ຘ຺ຍນຸຄຸໂຓປາຍໍ (ກ.)], ປຸຣິສຕ຺ຖາຠິຘາຍກໍ;

ວີມໍສາຘິຄຕໍ [ວີມໍສາຘິກຕໍ (ສີ.)] ວາກ຺ຍ-ມໂຕນຘິຄຕໍ […ນຘິກຕໍ (ສີ.)] ປຣ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ– ສມ຺ພນ຺ຘານຸຄຸໂຓປາຍໍ ສາຘິຍສາຘນລກ຺ຂຓສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠູຕວາຈ຺ຈວາຈການໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຠູຕານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຸຣູປຄຸຓປຣິຊານເນ ກາຣຓຠູຕໍ ປຸຣິສຕ຺ຖາຠິຘາຍກໍ ຈຕຸພ຺ພິຘຘມ຺ມອຕ຺ຖກາມໂມກ຺ຂສງ຺ຂາຕານໍ ປຸຣິສຕ຺ຖານໍ ວາຈກຠູຕໍ ວາກ຺ຍໍ ‘‘ເອກາຂ຺ຍາໂຕ ປທຈ຺ຈໂຍ, ສິຍາ ວາກ຺ຍໍ ສກາຣໂກ’’ຕິ [ອຠິຘານປ຺ປທີປິກາ ໑໐໖ ຄາຖາ] ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓມຊ຺ຌປຕິຕວາກ຺ຍສມຸທາໂຍເປຕໍ ມຫາວາກ຺ຍສຣູປສຕ຺ຖໍ ວີມໍສາຘິຄຕໍ ຎາຓຄຕິລກ຺ຂຓອຸປປຣິກ຺ຂາຍ ອຘິຄຕໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ອໂຕ ປຣໍ ວຸຕ຺ຕລກ຺ຂຓສຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອນຘິຄຕໍ ນາຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ. ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ຄາຖານໍ ນິກ຺ເຂປປ຺ປໂຍຊນໍ.

ໂລເກ ປທຸມຄພ຺ເຠ ວສນ຺ຕິຍາ ສພ຺ພງ຺ຄຘວລາຍ ຍຖິຈ຺ຉິຕຕ຺ຖສາຘິກາຍ ສຣສ຺ສຕີນາມິກາຍ ເທວຕາຍ ‘‘ວາຓີ’’ຕິ ໂວຫາຣໂຕ ອິມິນາ ອຕ຺ເຖນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຠິນ຺ນປທສິເລສາລງ຺ກາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປທຕ຺ໂຖ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ໂພ – ມຸນິນ຺ທສ຺ສ ໂສຠາສຸຄນ຺ຘາທິຄຸຓໂຍຄໂຕ ມຸຂສທິສສ຺ສ, ໂນ ເຈ ມຸຂສງ຺ຂາຕອມ຺ໂຠຊສ຺ສ ຄພ຺ເຠ ອຸທເຣ ສມ຺ຠເວນ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວາ ສຸນ຺ທຣີ ນິທ຺ໂທສາ, ໂສຠນາ ວາ ປາຓິນໍ ສຣຓໍ ອໂຕເຍວ ອຫິຕາປນຍນຫິຕາວຫຕ຺ເຖນ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ປຏິສ຺ສຣຓຠູຕາ ວາຓີ ຍຖາວຸຕ຺ຕຄຸໂຓເປຕາ ສຣສ຺ສຕີເທວຕາ, ໂນ ເຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາຣຕີຕິ ວຸຕ຺ຕສທ຺ຘມ຺ມຣຕນໍ ມຍ຺ຫໍ ມນໍ ຄນ຺ຖວິຣຈເນ ພ຺ຍາວຏສ຺ສ ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ປີຓຍຕໍ ອຠິມຕຕ຺ຖສມ຺ປາທເນນ ປີຓຍຕູຕິ.

ອຸຠຍໂລກຊານນໂຕ ມຸນິ ຈ ໂສ ອິນ຺ທຠາວປວຕ຺ຕນໂຕ ອິນ຺ໂທ ເຈຕິ ກມ຺ມຘາຣເຍນ ວາ, ອຄາຣິຍມຸນິອນຄາຣິຍມຸນິເສຂມຸນິອເສຂມຸນີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຎ຺ຈໂມ ຫຸຕ຺ວາ ອິນ຺ໂທຕິ ຉຏ຺ຐີຕປ຺ປຸຣິເສນ ວາ ມຸນິນ຺ໂທ. ເທວຕາປກ຺ເຂ ວທນມິວ ວທນນ຺ຕິ ອມ຺ໂຠເຊ, ສທ຺ຘມ຺ມປກ຺ເຂ ອມ຺ໂຠຊມິວ ອມ຺ໂຠຊນ຺ຕິ ວທເນ ຈ ອຸປຈາເຣນ ຄຫິເຕ ກມ຺ມຘາຣໂຍ. ມຸນິນ຺ທສ຺ສ ວທນມ຺ໂຠຊມິຕິ ຈ, ຕສ຺ສ ຄພ຺ໂຠຕິ ຈ, ຕສ຺ມິໍ ສມ຺ຠໂວຕິ ຈ, ເຕນ ສຸນ຺ທຣີຕິ ຈ ວາກ຺ຍໍ. ວາຓິຍາ ວິເສສນຕ຺ເຕປິ ເອກນ຺ຕນປຸໍສກຕ຺ຕາ ສຣຓສທ຺ທສ຺ສ ນ ລິງ຺ຄປຣິວຕ຺ຕນຠາໂວ. ປາຓິນນ຺ຕິ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ, ທີຆສ຺ສ ພ຺ຍຠິຈາຣຕ຺ຕາ. ມຍ຺ຫນ຺ຕິ ເອກວຈເນນ ອຕ຺ຕໂນ ສາຘຸຄຸໂຓທຍກາຣຓໍ ນິຣຕິມານຕໍ ທີເປຕິ. ສນ຺ເຕສຸປິ ອຎ຺ເຎສຸ ຊິນປຣິຍາເຍສຸ ມຸນິນ຺ທສທ຺ໂທ ອິຏ຺ຐມໂນສມ຺ປີຓນອມ຺ໂຠຊຕຸລ຺ຍຕາສຸນ຺ທຣິຕ຺ຕສຣຓຕ຺ຕສງ຺ຂາຕານໍ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣານໍ ໂອຈິຕ຺ຍໍ ໂປເສຕີຕິ ປຍຸຕ຺ໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕາທິສສ຺ສ ມຸຂໍ ອມ຺ໂຠຊຕຸລ຺ຍໍ, ຕສ຺ມິໍ ມຸໂຂທເຣ ສມ຺ຠວາ ສຸນ຺ທຣີ, ຕໂຕເຍວ ປາຓິນໍ ສຣຓໍ. ຕສ຺ມາເຍວ ມໂນສມ຺ປີຓເນ ປຏຸຕ຺ຕໍ ສຸພ຺ຍຕ຺ຕມິຕິ ໂອຈິຕ຺ຍໍ ໂຫຕິ. ໂລເກ ປຕ຺ຖຏມິທໂມຈິຕ຺ຍມາທຣຓີຍໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຸຕ຺ຕມກວໂຍເຍວ ອຸປເທສກາຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ໂອຈິຕ຺ຍໍ ນາມ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ, ໂລເກ ວິຂ຺ຍາຕມາທຣາ;

ຕຕ຺ໂຖປເທສປ຺ປຠວາ, ສຸຊນາ ກວິປຸງ຺ຄວາ’’ຕິ [ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣ ໑໐໔ ຄາຖາ].

ນິມິຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒. ຣາມສມ຺ມາທ຺ຍລງ຺ກາຣາ, ສນ຺ຕິ ສນ຺ໂຕ ປຸຣາຕນາ;

ຕຖາປິ ຕຸ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ, ສຸທ຺ຘມາຄຘິກາ ນ ເຕ.

໒. ອເຖວມຠິຄຕາມິຕສິທ຺ຘິສມ຺ປທາປາທເນກຈຕຸຣປຣມິຏ຺ຐເທວຕາ- ຠາວຣູປິຕສທ຺ຘມ຺ມຣຕນສ຺ໂສ’ ປທສ຺ສິຕນິປຈ຺ຈກາເຣນ ອິຏ຺ຐເທວຕາປູຊໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ‘‘ນນຸ ພນ຺ຘລກ຺ຂຓມຕ຺ຖິເຍວ ປຸພ຺ພກໍ, ຕສ຺ມາ ກິມເນນ ປິຏ຺ຐປິສເນເນ’’ຕິ ລກ຺ຂຓນ຺ຕຣາຣມ຺ຠປຏິກ຺ເຂປກຊນປຏິພາຫນປຸພ຺ພກມຠິເຘຍ຺ຍປ຺ປໂຍຊນ- ສມ຺ພນ຺ເຘ ທສ຺ເສຕຸມາຫ ‘‘ຣາມສມ຺ເມ’’ຈ຺ຈາທິ. ຣາມສມ຺ມາທີນໍ ຣາມສມ຺ມປຠຸຕີນໍ ປຸພ຺ພາຈຣິຍານໍ, ຣາມສມ຺ມາທໂຍ ວາ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘໂຕ. ຠວຕິ ຫິ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘໂຕ ຕພ຺ໂພຫາໂຣ ຍຖາ ກິຎ຺ຈິປິ ເວຊ຺ຊສຕ຺ຖໍ ‘‘ພິມ຺ພິສາໂຣ’’ຕິ. ອລງ຺ກາຣາ ຠູສາວິເສສາ, ພນ຺ຘາລງ຺ກາຣປຏິປາທກຕ຺ເຖນ ອລງ຺ກາຣຂ຺ຍາ ຄນ຺ຖວິເສສາ ວາ. ສນ຺ໂຕ ໂສຠນາ. ທ຺ເວປິ ປຸຣາ ປຸພ຺ພກາເລ ຠວາ ປຸຣາຕນາ, ໂປຣາຓິກາ. ອຸໂຠປິ ສນ຺ຕິ. ຍຊ຺ຊປິ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕຖາປິ ຕູຕິ ນິປາຕສມຸທາໂຍຍໍ ວິເສສາຠິຘານາຣມ຺ເຠ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸທ຺ຘມາຄຘິກາຕິ ມຄເຘສຸ ຠວາ, ຕຕ຺ຖ ວິທິຕາ ວາ ມຄຘາ, ສທ຺ທາ. ເຕ ເອເຕສໍ ສນ຺ຕິ, ເຕສຸ ວາ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ມາຄຘິກາ. ສຸທ຺ຘາ ຈ ສກ຺ກຏາທິຠາສິຕກາລຸສິຍາຠາເວນ ວິສຸທ຺ຘາ, ອສມ຺ມິສ຺ສາ ວາ ອປຣິຈິຕຕ຺ຕາ ເຕ ມາຄຘິກາ ຈາຕິ ສຸທ຺ຘມາຄຘິກາ, ຍຕິໂປຕາ. ເຕ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ອລງ຺ກາເຣ ອາຠຣຓວິເສເສ ນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ, ປສາຘນວິເສເສ ນານຸຠວນ຺ຕິ. ຄນ຺ຖວິເສເສ ປນ ອຸຄ຺ຄຫຓຘາຣຓາທິວເສນ ອຕ຺ຕໂນ ສຸທ຺ຘມາຄຘິກຕ຺ຕາ, ຣາມສມ຺ມາທີນຎ຺ຈ ສກ຺ກຏາທິຠາວໂຕຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ສທ຺ທຕ຺ໂຖ. ຠາວຕ຺ຖເລໂສເປຕ຺ຖ ປຣິປູຣຕິ, ຕຖາວິຘປຕີຕິໂຍຄໂຕ. ສຸທ຺ຘມາຄຘິກາ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິສຸທ຺ຘຠາເວນ ປຸພ຺ເພ ໂສຠນາປິ ເຕ ອລງ຺ກາຣາ ອິທານິ ມລຄ຺ຄຫິຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ ‘‘ກິໍ ເຕຫິ ມລຄ຺ຄຫິເຕຫິ ອມ຺ຫາທິສານໍ ສຸທ຺ຘສຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິ ນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕີຕິ.

‘‘ປຕີຍມານໍ ປນ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຖຸ,

ອຕ຺ເຖວ ວາຓີສຸ ມຫາກວີນໍ;

ຍໍ ຕໍ ປສິທ຺ຘາວຍວາຕິຣິຕ຺ຕ-

ມາຠາຕິ ລາວຓ຺ຍມິວງ຺ຄນາສູ’’ຕິ.

ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໒. ສນ຺ໂຕ ວິຎ຺ຎູຫິ ປສຕ຺ຖຕ຺ຕາ ໂສຠນາ ປຸຣາຕນາ ປຸພ຺ພກາລສມ຺ຠູຕາ ຣາມສມ຺ມາທ຺ຍລງ຺ກາຣາ ຣາມສມ຺ມາທີຫິ ອາຈຣິເຍຫິ ວິຣຈິຕຕ຺ຕາ, ເຕສໍ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘໂຕ ຕພ຺ໂພຫາຣສທິສນາມຕ຺ຕາ ວາ ຣາມສມ຺ມາທໂຍ ນາມ ອລງ຺ກາຣາ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ເວຊ຺ຊສຕ຺ເຖ ‘‘ພິມ຺ພິສາໂຣ’’ຕິ ໂວຫາໂຣ ວິຍ. ອລງ຺ກາຣາ ຠູສາວິເສສາ, ອລງ຺ກາຣຕ຺ຕປຏິປາທນໂຕ ອລງ຺ກາຣນາມິກາ ຄນ຺ຖວິເສສາ ວາ ສນ຺ຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ຕຸ ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ສຸທ຺ຘມາຄຘິກາ ສກ຺ກຏປາກຕາທີສຸ ອຎ຺ຎຠາສາສຸ ປຣິຈຍາຠາວໂຕ ເກວລມາຄຘິກາ ເຕ ຣາມສມ຺ມາທິເກ ອລງ຺ກາເຣ ນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ ປສາຘນວເສນ, ອຸຄ຺ຄຫຓຘາຣຓາທິວເສນ ນ ເສວນ຺ຕິ. ມຄເຘສຸ ຠວາ, ເຕສຸ ວາ ວິທິຕາ ມຄຘາ, ສທ຺ທາ. ເຕ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖິ, ເຕສຸ ນິຍຸຕ຺ຕາຕິ ວາ ມາຄຘິກາ. ສຸທ຺ຘສທ຺ໂທ ມຄຘວິເສສໂນ, ມາຄຘິກວິເສສໂນ ວາ ໂຫຕິ. ສທ຺ທານໍ ຕາທິສປຕີຕິວິເສສໂຍຄໂຕ ຠາວຕ຺ຖເລໂສປິ ອິຘ ທິປ຺ປຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຸທ຺ຘມາຄຘິກາ ອຕ຺ຕໂນ ສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ເຕສໍ ວິນ຺ຍາເສນ ໂສຠນຕ຺ເຕ ສຕິປິ ຠາສາຍ ປຸຣາຕນຕ຺ຕາ ອປຣິສຸທ຺ໂຘຕິ ອວມຎ຺ຎມານາ ນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕີຕິ. ວຕ຺ຕິຈ຺ຉິຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຠູໂຕ ຠາວຕ຺ຖເລໂສປິ ມຫາກວີນໍ ວຈເນສຸເຍວ ລພ຺ຠຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕໍ ຫິ–

‘‘ປຕີຍມານໍ ປນ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຖຸ,

ອຕ຺ເຖວ ວາຓີສຸ ມຫາກວີນໍ;

ຍໍ ຕໍ ປສິທ຺ຘາວຍວາຕິຣິຕ຺ຕ-

ມາຠາຕິ ລາວຓ຺ຍມິວງ຺ຄນາສູ’’ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ມຫາກວີນໍ ປູຊິຕກວີນໍ ວາຓີສຸ ວຈນວິເສເສສຸ ປຕີຍມານໍ ຄມ຺ມມານໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຖຸ ໂຍ ໂກຈິ ອຕ຺ຖເລໂສ ອຕ຺ເຖວ ອຕ຺ຖິ ເອວ, ຕໍ ວຕ຺ຖຸ ອງ຺ຄນາສຸ ວນິຕາສຸ ປສິທ຺ຘາວຍວາຕິຣິຕ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖປາທາທິປາກຏສຣີຣາວຍວໂຕ ອຘິກໍ ລາວຓ຺ຍມິວ ມໂນໂຄຈຣີຠູຕສຸນ຺ທຣຕ຺ຕໍ ວິຍ ປສິທ຺ຘາວຍວາຕິຣິຕ຺ຕໍ ປກາສສທ຺ທາວຍວໂຕ ອຘິກໍ ຫຸຕ຺ວາ ອາຠາຕິ ທິປ຺ປຕີຕິ.

ອຠິຘານາທິວຓ຺ຓນາ

໓. ເຕນາປິ ນາມ ໂຕເສຍ຺ຍ-ເມເຕ’ລງ຺ກາຣວຊ຺ຊິເຕ;

ອນຸຣູເປນາ’ລງ຺ກາເຣ-ເນ’ສເມໂສ ປຣິສ຺ສໂມ.

໓. ເຕເນຈ຺ຈາທິ. ເຍນ ເຕ ອລງ຺ກາເຣ ນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ, ເຕນ ກາຣເຓນ ອລງ຺ກາຣວຊ຺ຊິເຕ ອາຠຣເຓຫິ, ຄນ຺ຖວິເສເສຫິ ວາ ຣຫິເຕ, ອລງ຺ກາຣາ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຊ຺ຊິຕາ ເຍຫິ ເຕ, ເອເຕ ຍຕິໂປເຕ ເອສໍ ຍຕິໂປຕານໍ ອນຸຣູເປນ ອິທານິ ວິຣຈິຍມານຕ຺ຕາຠິນວຠາວໂຕ, ທສພລວທນກມລມຊ຺ຌວາສິຕຠາສິຕວິຣຈິຕຠາວໂຕ ຈ ອນຸຈ຺ຉວິເກນ ອລງ຺ກາເຣນ ອາຠຣເຓນ, ອລງ຺ກາຣສຕ຺ເຖນ ວາ ໂຕເສຍ຺ຍໍ ອປິນາມ ຍຖິຈ຺ຉິຕປສາຘນວເສນ, ສວນຘາຣຓາທິວເສນ ວາ ວຬຎ຺ຊເນນ ສນ຺ຕຸຏ຺ເຐ ກເຣຍ຺ຍໍ ອປ຺ເປວ ນາມ ຍນ຺ນູນາຕິ ເອໂສ ປຣິສ຺ສໂມ ອຍໍ ອມ຺ຫາກໍ ຕາທິສສນ຺ຕຸຏ຺ຐິຊນກາລງ຺ກາຣປກຣຓປ຺ປໂຍໂຄ.

ອລງ຺ກໂຣນ຺ຕິ ອຕ຺ຕຠາວມເນນາຕິ ອລງ຺ກາໂຣ, ອາຠຣຓໍ ຫາຣເກຍູຣາທິ. ອລງ຺ກໂຣນ຺ຕິ ພນ຺ຘສຣີຣມເນນາຕິ ອລງ຺ກາໂຣຕິມິນາ ປນ ອລງ຺ກາຣສທ຺ເທນ ປສາທາທໂຍ ສທ຺ທາລງ຺ກາຣາ, ສຠາວວຸຕ຺ຍາທໂຍ ຈ ອຕ຺ຖາລງ຺ກາຣາ ນານປ຺ປກາຣາ ສງ຺ຄຫິຕາ, ເຍຫິ ສທ຺ທຕ຺ຖສງ຺ຂາຕໍ ພນ຺ຘສຣີຣໍ ໂສຠເຕ, ຍຖາ ຫິ ປຸຣິສສຣີເຣ ຫາຣເກຍູຣາທ຺ຍລງ຺ກາໂຣ ນ຺ຍສ຺ຍເຕ, ເຍນ ໂສຠເຕ, ຕຖາ ພນ຺ຘສຣີເຣປິ ສທ຺ທາລງ຺ກາຣາ, ອຕ຺ຖາລງ຺ກາຣາ ຈ ນິກ຺ຂິປີຍນ຺ຕິ, ຍໂຕ ໂສຠເຕ. ເຕເນວ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຕໍ ຕຸ ປາເປນ຺ຕຸລງ຺ກາຣາ, ວິນ຺ທນີຍຕຣຕ຺ຕນ’’ນ຺ຕິ [ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣ ໙ ຄາຖາ] ຈ, ‘‘ອຕ຺ຖາລງ຺ກາຣສຫິເຕ’’ຈ຺ຈາທິກຎ຺ຈ [ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣ ໑໖໔ ຄາຖາ].

ອລງ຺ກາຣວິຘານຠາເວນ ຕຸ ພນ຺ຘສຣີຣມ຺ປິ ຕທຕ຺ຖິຍາ ອລງ຺ກາໂຣ, ຕຖາ ຕປ຺ປຏິປາທກໍ ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣນາມເຘຍ຺ຍສຕ຺ຖໍ ອລງ຺ກຕປຏິປາທກຕ຺ເຕນ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຍ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ຄນ຺ໂຖປິ ກວິວາຈານ-ມລງ຺ກາຣປ຺ປກາສໂກ’’ [ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣ ໑໒ ຄາຖາ] ຈ຺ຈາທິ. ອຕ຺ຣ ອຸຈ຺ຈເຕ –

‘‘ມຸຂ຺ໂຍລງ຺ກາຣສທ຺ໂທຍໍ, ສທ຺ທຕ຺ຖາລງ຺ກຕິສ຺ສິໂຕ;

ສາມຕ຺ຖິຍາ ຕ຺ວຘິຏ຺ຐາເນ, ຕຖາ ສຕ຺ເຖປິ ຕພ຺ພຕີ’’ຕິ.

ອເນນສ຺ສາຠິເຘຍ຺ຍາທີນິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຠິຘີຍເຕ ອິຕິ ອຠິເຘຍ຺ຍໍ, ສມຸທິເຕນ ສຕ຺ເຖນ ວຈນີຍຕ຺ໂຖ. ໂສ ຈ ສຣີຣາລງ຺ກາຣວິຠາຄກປ຺ປນາຍ ເຕສໍ ປຏິປາທນໍ. ສຸໂພຘາລງ຺ກາເຣນ ຫິ ເຕ ປຏິປາທີຍນ຺ຕິ. ເຍນ ຈ ໂຍ ປຏິປາທີຍຕິ, ຕສ຺ສາຍມຕ຺ໂຖ ຠວຕີຕິ ອຠິເຘຍ຺ຍສຕ຺ໂຖປິ. ທສ຺ສິຕເມວ ຕຸ ສຣີຣາລງ຺ກາຣສງ຺ຂຣຓໍ ປໂຍຊນໍ, ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ. ຍສ຺ສ ຫິ ຍມຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ຕໍ ຕສ຺ສ ປໂຍຊນໍ, ຕໍ ປນ ກວິຕ຺ຕກິຕ຺ຕິປສິທ຺ຘາທິລກ຺ຂຓໍ, ປຣມ຺ປຣາຍ ຕທຕ຺ຖຕາຍ ສຸໂພຘາລງ຺ກາຣສງ຺ຂຣຓສ຺ສ. ສຕ຺ຖປໂຍຊນານໍ, ສາຘິຍສາຘນລກ຺ຂໂຓ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ຕຸ ນິສ຺ສຍປທສ຺ສິນາ ທສ຺ສິໂຕເຍວ. ຍຖາຫ –

‘‘ສຕ຺ຖໍ ປໂຍຊນຎ຺ເຈວ, ອຸໂຠ ສມ຺ພນ຺ຘນິສ຺ສຍາ;

ວຸຕ຺ຕາຕໍວຸຕ຺ຕິຍາເຍວ, ວຸຕ຺ໂຕ ຕນ຺ນິສ຺ສິໂຕປິ ໂສ’’ຕິ.

ອຠິເຘຍ຺ຍາທິກຖນຎ຺ຈ ຕໍສມງ຺ຄິສ຺ເສວ ຈ ວີມໍສາວິເສສສມງ຺ຄີນມຸປາທີຍມານຕ຺ຕາ, ອຎ຺ຎາທິສສ຺ສ ປນ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກວຈນາທິໂນ ວິຍ ເຫຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ສມ຺ພນ຺ຘານຸຄຸໂຓປາຍໍ, ປຸຣິສຕ຺ຖາຠິຘາຍກໍ;

ວີມໍສາຘິຄຕໍ ວາກ຺ຍ-ມໂຕນຘິຄຕໍ ປຣ’’ນ຺ຕິ.

ວາກ຺ຍນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ວາກ຺ຍລກ຺ຂໂຓເປຕມນ຺ຕຣວາກ຺ຍສນ຺ນິຈຍໍ ມຫາວາກ຺ຍສຣູປໍ ສຕ຺ຖເມວາຘິປ຺ເປຕໍ.

໓. ເຍນ ເຕ ເຕ ອລງ຺ກາເຣນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ, ເຕນ ກາຣເຓນ ອລງ຺ກາຣວຊ຺ຊິເຕ ອາຠຣຓວິເສເສຫິ, ຄນ຺ຖວິເສເສຫິ ວາ ວຊ຺ຊິເຕ, ເຕ ວິຣຫິເຕ ເຍຫິ ເອເຕ ສຸທ຺ຘມາຄຘິເກ ເອສໍ ສຸທ຺ຘມາຄຘິການໍ ອນຸຣູເປນ ອຠິນວຠາວໂຕ ມາຄຘິກສຣູປໍ ອນຸຄຕຣູເປນ, ທສພລຠາສິຕວິຣຈິຕຕ຺ຕາ ວາ ອນຸກູເລນ ອລງ຺ກາເຣນ ອາຠຣຓວິເສເສນ, ຄນ຺ຖວິເສເສນ ວາ ໂຕເສຍ຺ຍໍ ອລງ຺ກາຣວຬຎ຺ຊາປເນນ, ຄນ຺ຖວິເສເສ [ຄນ຺ຖວິສເຍ (ກ.)] ອຸຄ຺ຄຫຓຘາຣຓາທິກາຣາປເນນ ວາ ສນ຺ຕຸຏ຺ເຐ ກເຣຍ຺ຍໍ ອປິນາມ ຍໍນູນ ສຸນ຺ທຣມິຕິ, ເອໂສ ປຣິສ຺ສໂມ ອຍໍ ມມ ອລງ຺ກາຣປກຣຓປ຺ປໂຍໂຄ. ອປິນາມາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິສທ຺ໂທ ຄມ຺ຍມາໂນ.

ອລງ຺ກາເຣຫິ ວຊ຺ຊິຕາ, ອລງ຺ກາຣາ ວຊ຺ຊິຕາ ເຍຫິ ວາຕິ ຈ. ຣູປສ຺ສ ອນຸ ອນຸຣູປໍ, ຣູປໍ ອນຸຄຕໍ ອນຸຣູປໍ ວາ, ເຕນ ອນຸຣູເປນ. ອລງ຺ກໂຣນ຺ຕິ ອຕ຺ຕຠາວມເນເນຕິ ອລງ຺ກາໂຣ, ຫາຣເກຍູຣາທິ ອາຠຣຓປກ຺ເຂ, ຄນ຺ຖປກ຺ເຂ ຕຸ ອລງ຺ກໂຣນ຺ຕິ ພນ຺ຘສຣີຣມເນເນຕິ ອລງ຺ກາໂຣ. ອິມິນາ ມຸຂ຺ຍຠາເວນ ປສາທາທິສທ຺ທາລງ຺ກາຣາ ຈ ສຠາວວຸຕ຺ຍາທິອຕ຺ຖາລງ຺ກາຣາ ຈ ປວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອມຸຂ຺ຍໂຕ ປນ ອິເມສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອລງ຺ກາຣານມຘິຏ຺ຐານຠູຕພນ຺ຘສຣີຣມ຺ປິ, ຕຖາ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕຣຕນສຸຕ຺ຕາທິໂວຫາໂຣ ວິຍ ອລງ຺ກາຣປກາສກໍ ‘‘ສມ຺ມາ ພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ທ຺ວິປ຺ປກາຣາ ອລງ຺ກາຣາ ອເນເນ’’ຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ເຖນ ລທ຺ຘສຸໂພຘາລງ຺ກາຣວຣນາມເຘຍ຺ຍສຕ຺ຖມ຺ປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວຸຕ຺ຕມິທເມວ –

‘‘ມຸຂ຺ໂຍລງ຺ກາຣສທ຺ໂທຍໍ, ສທ຺ທຕ຺ຖາລງ຺ກຕິສ຺ສິໂຕ;

ສາມຕ຺ຖິຍາ ຕ຺ວຘິຏ຺ຐາເນ, ຕຖາ ສຕ຺ເຖປິ ຕພ຺ພຕີ’’ຕິ.

ເອຕ຺ຖ ສາມຕ຺ຖິຍໍ ນາມ ຕທາຘາຣຕປ຺ປຏິປາທກຕ຺ຕໂວຫາຣໂຕ ຕທາເຘຍ຺ຍຕປ຺ປຏິປາທນີຍໍ ນ ຠວຕິ ເຈ, ອຎ຺ຎໍ ກິໍ ຠວຕີຕິ ອຎ຺ຎຖານຸປປຕ຺ຕິລກ຺ຂຓເມວາຕິ.

໔. ເຍສໍ ນ ສຎ຺ຈິຕາ ປຎ຺ຎາ-ເນກສຕ຺ຖນ຺ຕໂຣຈິຕາ;

ສມ຺ໂມຫພ຺ຠາຫຕາເວ’ເຕ, ນາວພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ກິຎ຺ຈິປິ.

໕. ກິໍ ເຕຫິ ປາທສຸສ຺ສູສາ, ເຍສໍ ນຕ຺ຖິ ຄຸຣູນີ’ຫ [ຄຣູນິຫ (ກ.)];

ເຍ ຕປ຺ປາທຣໂຊກິຓ຺ຓາ, ເຕ’ວ ສາຘູວິເວກິໂນ.

໔-໕. ເອວໍ ລກ຺ຂຓາຣມ຺ຠປຏິກ຺ເຂປກຊນປຏິພາຫນປຸພ຺ພກມຠິເຘຍ຺ຍາທິກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສຕ຺ຖໂຕວ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຄຸຓໂທສວິເວຈນໍ. ອໂຕເຍວ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ສຕ຺ຖໂຕເຍວ, ຄຸຓໂທສວິເວຈນໍ;

ຍໍ ກໂຣຕິ ວິນາ ສຕ຺ຖໍ, ສາຫສໍ ກິມໂຕຘິກ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ມາ ຄຸຓໂທສວິຠາຄວິຈາຣຓໍ ນາມ ຕພ຺ພິທູນໍເຍວ, ນາສຕ຺ຖຎ຺ຎູນໍ ປຸຣິສປສູນໍ. ຕຖາ ຈາຫ –

‘‘ຄຸຓໂທສມສຕ຺ຖຎ຺ຎູ, ຊໂນ ວິຠຊເຕ ກຖໍ;

ອຘິກາໂຣ ກິມນ຺ຘສ຺ສ, ຣູປເຠໂທປລທ຺ຘິຍ’’ນ຺ຕິ [ກາພ຺ຍາທາສ ໑.໘].

ເຍເນວໍ, ເຕເນຕ຺ຖ ຄຸຓໂທສທສ຺ສເນ ປສນ຺ນາເນກສຕ຺ຖຈກ຺ຂຸເຍວາຘິຄໂຕ, ນຎ຺ໂຎ ຕພ຺ພິປຣີໂຕຕ຺ຍນ຺ວຍພ຺ຍຕິເຣກວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຍສ’’ນ຺ຕິອາທິຄາຖາທ຺ວຍມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຍສນ຺ຕິ ອນິຍມຸທ຺ເທໂສ, ເຍຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍຫິ ນ ສຎ຺ຈິຕາ ນ ຣາສິກຕາ, ນານາສນ຺ຕານວຸຕ຺ຕິນີປິ ເອກຕ຺ຕນເຍນ ເອກສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ນ ວາສິຕາ ນປຣິຠາວິຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກາ ສາ? ປຎ຺ຎາ ເຫຍ຺ໂຍປາເທຍ຺ຍວິເວກຣູປາ. ກີທິສີຕິ ອາຫ ‘‘ອເນກສຕ຺ຖນ຺ຕໂຣຈິຕາ’’ຕິ. ອເນກສ຺ມິໍ ຕິປິຏກຕກ຺ກພ຺ຍາກຣຓາລງ຺ກາຣສຕ຺ຖາທິເກ ສຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ອຸຈິຕາ ສວນຘາຣຓາທິວເສນ ປຣິຈິຕາ ສາຍໍ ປຎ຺ຎາ ເຍສໍ ນ ສຎ຺ຈິຕາຕິ ປກຕໍ. ເອເຕຕິ ຍຖາອຸທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ນິຍມວຈນໍ. ສມ຺ໂມຫພ຺ຠາຫຕາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍາຕິສຍວຕິຍາ ປຎ຺ຎາຍາຠາວໂຕ ພລປ຺ປຕ຺ເຕນ ໂມເຫນ ອພ຺ຠາຫຕາ ວິເສເສນ ປຫຕາ, ເອວສທ຺ທິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍໂຕ ເອວໍ, ຕສ຺ມາປິ ກິຎ຺ຈິປິ ເຫຍ຺ໂຍປາເທຍ຺ຍຣູປໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິເທວ ອຏ຺ຐານານິໂຍຊກຕາທິສຄຸຣຸປາທສຸສ຺ສູສານິສ຺ສຍປຏິລທ຺ຘວິເວກປຎ຺ຎາຕິ- ສຍາລາເຠນ ນາວພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ນ ຊານນ຺ຕີຕ຺ຍຕ຺ໂຖ. ຍໂຕ ອາລສິຍາທິໂທສເລສປຣິຄ຺ຄໂຫປິ ສຕຕາຈຣິຍເສວນວເສນ ສິໂຣວິກິຓ຺ຓຕາທິສຄຸຣຸປາທປງ຺ກຊມ຺ພຸຊປຣາຍໂນ ຈິເຣນປິ ກາເລນ ນານາວິຘສຕ຺ຖນ຺ຕຣກຕປຣິຈຍພເລນ ປປ຺ໂປຕິ ຕາທິສໍ ປຎ຺ຎາເວຍຕ຺ຕິຍໍ. ເຕເນວາຫ ຠຄວາ –

‘‘ນິຫີຍຕິ ປຸຣິໂສ ນິຫີນເສວີ,

ນ ຈ ຫາເຍຖ ກທາຈິ ຕຸລ຺ຍເສວີ;

ເສຏ຺ຐມຸປນມໍ ອຸເທຕິ ຂິປ຺ປໍ,

ຕສ຺ມາ’ຕ຺ຕໂນ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣໍ ຠເຊຖາ’’ຕິ [ອ. ນິ. ໓.໒໖].

ຕໂຕ ເອຕາທິໂສ ປຎ຺ຎວາເຍເວຕ຺ຖ ຄຸຓໂທສວິຠາຄວິເວຈເນ ອຘິກາຣີ, ນຎ຺ໂຎ ຕພ຺ພິປຣີໂຕ ປຸຣິສປສູຕິ ອຍເມຕ຺ຖາຘິປ຺ປາໂຍ. ຣຸຬ຺ໂຫ ອຕ຺ຖວິເສໂສ. ເຕນາຫ ‘‘ກິໍ ເຕຫິ ປາທສຸສ຺ສູສາ, ເຍສໍ ນຕ຺ຖິ ຄຸຣູນິຫາ’’ຕິ. ອິຫາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ເຍສໍ ຊນານໍ ຄຸຣູນໍ ກາຕພ຺ພາ ປາທສຸສ຺ສູສາ ປາທປຣິຈຣິຍາ ນຕ຺ຖິ, ເຕຫິ ຊເນຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຎ຺ຎາເວຍຕ຺ຕິຍຣສານຠິຎ຺ເຎຫິ ກິໍ ປໂຍຊນໍ, ເລສມຕ຺ຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ, ອນຘິຄຕາເຍເວຕ຺ຖ ເອເຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິທານິ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ອາຫ ‘‘ເຍ’’ຕິອາທິ. ເຍ ປຸພ຺ເພ ກຕປຸຎ຺ຎຕາທິສມ຺ປຕ຺ຕິສມ຺ປນ຺ນາ ຕປ຺ປາທຣເຊຫິ ເຕສໍ ຄຸຣູນໍ ປາທຘູລີຫິ ໂອກິຓ຺ຓາ ໂອນທ຺ຘາ ຄວຈ຺ຉິຕາ, ເຕວ ສາຘູ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຎ຺ຎາເວຍຕ຺ຕິເຍນ ອຠິຎ຺ຎາຕາ ສຊ຺ຊນາ ເອວ ວິເວກິໂນ ເຫຍ຺ໂຍປາເທຍ຺ຍຄຸຓໂທສວິຠາຄນິຍມນປຎ຺ຎາສມ຺ປຕ຺ຕິສມງ຺ຄິໂນ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕເຍເວຕ຺ຖ ຄຸຓໂທສວິເວຈເນ ອຘິຄຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສາ ຈາຍໍ ຄຸຣຸປາທສຸສ຺ສູສາ ວິສິຏ຺ຐາທເຣນ ກຣຓີຍາຕິ ວງ຺ກວຸຕ຺ຕິຍາ ຕທຠ຺ຍາເສ ສາຘຸຊເນ ນິໂຍເຊຕິ.

໔-໕. ເຍ ສກລສຕ຺ຖປຣິຈິຕຎ຺ຎາຓປາຏວາ ຍທິ ໂທສມາໂຣປຍນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຕທ຺ໂທສນິຣາກຣຓໍ ວິນາ ປເທສາວໂພຘນມຕ຺ເຕນ ປຓ຺ຑິຕມານີນໍ ວຈນສ຺ສາຄຸຣຸກຣຓໍ ວງ຺ກວຸຕ຺ຕິຍາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຈ ຕໍທ຺ວາເຣເນວ ອຕ຺ຕໂນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຄຸຣຸຄາຣວຕໍ ສາຘຸຊເນຫິ ປຣມາທເຣນ ສມ຺ປາເທຕພ຺ພມິຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຍສໍ…ເປ… ກິໂນ’’ຕິ ຄາຖາທ຺ວຍມາຫ. ອເນກສຕ຺ຖານໍ ຕິປິຏກຕກ຺ກພ຺ຍາກຣຓາທີນໍ ອເນເກສໍ ຄນ຺ຖານໍ ອນ຺ຕເຣ ຕຕ຺ວຕ຺ຖສງ຺ຂາຕອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຸຈິຕາ ສວນອຸຄ຺ຄຫຓຘາຣຓາທິວເສນ ປຣິຈິຕາ ປຎ຺ຎາ ສຸຕມຍາ ປຎ຺ຎາ ເຍສໍ ເຍຫິ ນ ສຎ຺ຈິຕາ, ທ຺ວິນ຺ນເມກກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕິຍາຠາເວປິ ອຸປຈິຕສມູຫຠາວໂຕ, ປຸພ຺ພກາລິກປຎ຺ຎາຍ ອປຣກາລິກປຎ຺ຎາຍ ອນນ຺ຕຣອາເສວນາທິປຈ຺ຈຍລາຠໂຕ ອວຕ຺ຖພາຫຸລ຺ລປວຕ຺ຕິໂຕ ວາ ສຎ຺ຈິຕພ຺ພາປິ ນ ຣາສິກຕາ. ເອເຕ ອີທິສປຎ຺ຎາປາຏວຣຫິຕາ ອິເມ ສມ຺ໂມຫພ຺ຠາຫຕາ ປຎ຺ຎາປາຏວາຠາວໂຕ ພລປ຺ປຕ຺ເຕນ ໂມເຫນ ວິເສເສນ ປຫຕາ ເອວ ກິຎ຺ຈິປິ ເຫຍ຺ໂຍປາເທຍ຺ຍໍ ນາວພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ນ ເອເກ ອເນເກຕິ ຈ, ເຕ ຈ ເຕ ສຕ຺ຖາ ເຈຕິ ຈ, ເຕສມນ຺ຕຣມິຕິ ຈ, ຕສ຺ມິໍ ອຸຈິຕາຕິ ຈ ສມ຺ໂມເຫນ ອພ຺ຠາຫຕາຕິ ຈ ວິຄ຺ຄໂຫ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ–

‘‘ຄຸຓໂທສມສຕ຺ຖຎ຺ຎູ, ຊໂນ ວິຠຊເຕ ກຖໍ;

ອຘິກາໂຣ ກິມນ຺ຘສ຺ສ, ຣູປເຠໂທປລທ຺ຘິຍ’’ນ຺ຕິ [ກາພ຺ຍາທາສ ໑.໘].

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ອສຕ຺ຖຎ຺ຎູ ຊໂນ ຄຸຓໂທສໍ ກຖໍ ວິຠຊເຕ. ຕຖາ ຫິ ຣູປເຠໂທປລທ຺ຘິຍໍ ນີລປີຕາທິຣູປວິເສສາວໂພຘເນ ອນ຺ຘສ຺ສ ອຘິກາໂຣ ອຠິມຸຂກຣຓໍ ກິໍ ໂຫຕິ, ນ ຠວຕ຺ເຍວ, ຕສ຺ມາ ອເນກສຕ຺ຖນ຺ຕຣຄຕສຸປ຺ປສນ຺ນປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ເອວ ຄຸຓໂທສວິເວຈນໍ ຠວຕິ, ຕທຠາເວ ນ ຠວຕ຺ເຍວ. ອິທເມວ ວຸຈ຺ຈເຕ–

‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ສຕ຺ຖໂຕເຍວ, ຄຸຓໂທສວິເວຈນໍ;

ຍໍ ກໂຣຕິ ວິນາ ສຕ຺ຖໍ, ສາຫສໍ ກິມໂຕຘິກ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ສພ຺ພຕ຺ຖ ຄຸຓໂທສວິເວຈນໍ ສຕ຺ຖໂຕເຍວ ໂຫຕິ, ສຕ຺ຖໍ ວິນາ ສຕ຺ໂຖຈິຕຕາທິສປຎ຺ຎໍ ວິນາ ຍໍ ກໂຣຕິ ຄຸຓາຄຸຓວິຠາຄໍ ກໂຣຕິ, ຍໍ ກຣຓໍ ອຕ຺ຖິ, ອໂຕຘິກໍ ສາຫສໍ ກິໍ ອາສຸໍ ກິຣິຍາ ອນຸປປຣິກ຺ຂນກິຣິຍາ ນຕ຺ເຖວ.

ອິຫ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ເຍສໍ ອກຕປຸຎ຺ຎານໍ ຊນານໍ ຄຸຣູນໍ

‘‘ປິໂຍ ຄຣຸ ຠາວນີໂຍ,

ວຕ຺ຕາ ຈ ວຈນກ຺ຂໂມ;

ຄມ຺ຠີຣຎ຺ຈ ກຖໍ ກຕ຺ຕາ,

ໂນ ຈາ’ຏ຺ຐາເນ ນິໂຍຊໂກ’’ຕິ [ອ. ນິ. ໗.໓໗].

ນິທ຺ທິຏ຺ຐຄຸໂຓເປຕານໍ ອາຈຣິຍານໍ ກາຕພ຺ພາ ປາທສຸສ຺ສູສາ ປາທປຣິຈຣິຍາ ນຕ຺ຖິ, ເຕຫິ ກິໍ ປໂຍຊນໍ. ເຍ ກຕປຸຎ຺ຎາ ຊນາ ຕປ຺ປາທຣໂຊກິຓ຺ຓາ ເຕສໍ ຄຸຣູນໍ ປາທຣເຊຫິ ຄວຈ຺ຉິຕາ, ເຕວ ສາຘູ ຊນາ ເອວ ວິເວກິໂນ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕຄຸຣຸປາສນາຫິ ອຘິຄຕວິສິຏ຺ຐວິເວກພຸທ຺ຘິໂນ ຠວນ຺ຕິ, ເຕ ເອວ ວິເວກໍ ຊານນ຺ຕີຕິ ຠາໂວ. ໂສຕຸມິຈ຺ຉາ ສຸສ຺ສູສາ, ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ກຕ຺ຕພ຺ພປາທປຣິຈຣິຍາປິ ຕທຕ຺ຖິຍາ ສຸສ຺ສູສາ ນາມ ໂຫຕິ. ປາເທສຸ ສຸສ຺ສູສາຕິ ຈ, ເຕສໍ ປາທາຕິ ຈ, ເຕສຸ ຣຊານີຕິ ຈ, ເຕຫິ ໂອກິຓ຺ຓາຕິ ຈ ວິຄ຺ຄໂຫ. ສິສ຺ສານໍ ສກລາຠິພຸທ຺ຘິຍາ ຄຸຣຸປຏິພທ຺ຘຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓໂຕ ອຘິກຕຣາເຍວ ເສວິຕພ຺ພາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ –

‘‘ນິຫີຍຕິ ປຸຣິໂສ ນິຫີນເສວີ,

ນ ຈ ຫາເຍຖ ກທາຈິ ຕຸລ຺ຍເສວີ;

ເສຏ຺ຐມຸປນມໍ ອຸເທຕິ ຂິປ຺ປໍ,

ຕສ຺ມາ’ຕ຺ຕໂນ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣໍ ຠເຊຖາ’’ຕິ [ອ. ນິ. ໓.໒໖].

໖. ກພ຺ພນາຏກນິກ຺ຂິຕ຺ຕ-ເນຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ ກວິຊ຺ຊນາ;

ຍໍກິຎ຺ຈິ ຣຈຍນ຺ເຕ’ຕໍ, ນ ວິມ຺ຫຍກຣໍ ປຣໍ.

໗. ເຕເຍ’ວ ປຏິຠາວນ຺ໂຕ, ໂສ’ວ ພນ຺ໂຘ ສວິມ຺ຫໂຍ;

ເຍນ ໂຕເສນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎູເຍ, ຕຕ຺ຖາປ຺ຍ’ວິຫິຕາທຣາ.

໖-໗. ເອວເມຕ຺ຖານ຺ວຍພ຺ຍຕິເຣກວເສນາຘິຄເຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ‘‘ກິໍ ອມ຺ຫາກໍ ກພ຺ພນາຏກປຣິຈຍາຠາເວຣຈນາວິເສສາຠິໂຍໂຄປຊນິຕປຣິສ຺ສເມນາ’’ຕິ ໂອລີນວຸຕ຺ຕິໂນ ໂສຕຸຊເນ ສມຸສ຺ສາເຫຕິ ‘‘ກພ຺ພນາຏກາ’’ຕິອາທິນາ. ກວິປ຺ປໂຍຄສງ຺ຂາໂຕ ພນ຺ໂຘວ ກວິໂນ ອິທນ຺ຕິ ກພ຺ພໍ. ມຸຕ຺ຕກາທິວາກ຺ຍສ຺ວມຸຕ຺ຕິກາທ຺ຍວຍວສຠາວາ ອນ຺ຕຣວາກ຺ຍສມຸທາຍສມ຺ປນ຺ນໍ ວຸຕ຺ຕຊາຕິເຠທຠິນ຺ນໍ ປຊ຺ຊມຍໍ ຄຊ຺ຊມຍໍ ປຊ຺ຊຄຊ຺ຊມຍໍ ຈມ຺ປູນາມກຎ຺ຈ, ມຫາວາກ຺ຍຣູປໍ ມຫາກພ຺ພຎ຺ຈ, ຕໍ ປນ ມຫາກພ຺ພໍ ສຄ຺ເຄຫິ ສຄ຺ຄນາມເກຫິ ປຣິຈ຺ເຉທວິເສເສຫິ ພນ຺ຘ຺ຍເຕ ກຣີຍຕີຕິ ສຄ຺ຄພນ຺ໂຘຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ສ ຕຸ ລກ຺ຂຓໍ ‘‘ສຄ຺ຄພນ຺ຘສ຺ສ ມຸຂໍ ອິຏ຺ຐາສີສນໍ ສິຍາ ປຓາໂມ ວາ ພນ຺ຘສມ຺ພນ຺ຘິໂນ ກສ຺ສຈິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິທ຺ເທໂສ ວາ’’ຕິອາທິນາ ອເນກຘາ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ຕໍ ຍຖາ?

‘‘ສຄ຺ຄພນ຺ໂຘ ມຫາກພ຺ພ-ມຸຈ຺ຈເຕ ຕ຺ວສ຺ສ ລກ຺ຂຓໍ;

ປຓາໂມ ວຕ຺ຖຸນິທ຺ເທໂສ, ອາສີສາປິ ຈ ຕມ຺ມຸຂໍ.

ອິຕິຫາສກຖຸພ຺ຠູຕໍ, ສນ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສຍມ຺ປິ ວາ;

ຈຕຸວຄ຺ຄຜລາຍຕ຺ຕໍ, ຈຕຸໂຣທາຕ຺ຕນາຍກໍ.

ປຸຣຓ຺ຓວຸຕຸເສລິນ຺ທຸ-ສວິຕູທຍວຓ຺ຓນໍ;

ອຸຍ຺ຍານສລິລກ຺ກີຬາ, ມຘຸປານຣຕຸສ຺ສວໍ.

ວິປ຺ປລມ຺ຠວິວາເຫຫິ, ກຸມາໂຣທຍວຑ຺ຒິຫິ;

ມນ຺ຕທູຕປ຺ປຍານາຊິ-ນາຍກາຠ຺ຍູທເຍຫິປິ.

ອລງ຺ກຕມສໍຂິຕ຺ຕ-ຣສຠາວນິຣນ຺ຕຣໍ;

ນາຕິວິຕ຺ຖິຓ຺ຓສຄ຺ເຄຫິ, ປິຍວຸຕ຺ຕສຸສນ຺ຘິຠິ.

ສພ຺ພຕ຺ຖ ຠິນ຺ນສຄ຺ຄນ຺ເຕ-ຫຸເປຕໍ ໂລກຣຎ຺ຊກໍ;

ກພ຺ພໍ ກປ຺ປນ຺ຕຣຏ຺ຐາຍິ, ຊາຍເຕ ສາຘ຺ວລງ຺ກຕີ’’ຕິ [ກາພ຺ຍາທາສ ໑.໑໔ – ໑໙ ຄາຖາ].

ຕຕ຺ຖ ອິຕິຫາສກຖຸພ຺ຠູຕນ຺ຕິ ປຸຣາວຸຕ຺ຕກຖາສນ຺ນິສ຺ສຍໍ. ສນ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສຍນ຺ຕິ ອິຕຣໂສຠນາຘິກຣຓຄຸຓຣາຊຈຣິຕາທິນິສ຺ສຍໍ ວາ. ຈຕຸວຄ຺ຄຜລາຍຕ຺ຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມາທິຈຕຸວຄ຺ຄຜລາຍຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ໂມ ນາມ ອພ຺ຠູທຍນິພ຺ພານເຫຕຸໂກ. ອຕ຺ໂຖ ນາມ ວິຊ຺ຊາຠຸມ຺ຍາທີນໍ ຍຖາຎ຺ຎາຍມຊ຺ຊນໍ, ອຊ຺ຊິຕານຎ຺ຈ ຣກ຺ຂຓໍ. ກາໂມ ນາມ ນິຣໂຍ ວິສໂຍ ປໂຍໂຄ. ໂມກ຺ໂຂ ນາມ ສພ຺ພສໍສາຣທຸກ຺ຂນິວຕ຺ຕິ. ຈຕຸໂຣທາຕ຺ຕນາຍກນ຺ຕິ ອຸສ຺ສາຫສຕ຺ຕິມນ຺ຕສຕ຺ຕິປຠູສຕ຺ຕິໂຍເຄນ ຈຕຸໂຣ ກຸສໂລ ຈາຄາຕິສຍາທິໂຍເຄນ ອຸທາຕ຺ໂຕ ອຸທາໂຣ ນາຍໂກ ວິປກ຺ໂຂ, ປຏິປກ຺ໂຂ ຈ ຍຕ຺ຖ, ຕໍ. ມຘຸ ນາມ ສຸຣາ. ວິປ຺ປລມ຺ໂຠ ວິຣໂຫ. ມນ຺ໂຕ ນີຕິເວທີຫິ ສຫ ກາຣີຍນິຈ຺ຉໂຍ. ທູໂຕ ສນ຺ຘານປ຺ປວຕ຺ໂຕ ປຸຣິໂສ. ປຍານໍ ສງ຺ຄາມາທິນິມິຕ຺ຕຄມນໍ. ອາຊິ ສນ຺ຘ຺ຍາຠາເວ ວິຄ຺ຄໂຫ. ອສງ຺ຂຕ຺ຕຣສຠາວນິຣນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອສໍຂິຕ຺ຕາ ພຫຸຕ຺ຕາ ຣສາ ສິງ຺ຄາຣວີຣາທໂຍ, ຠາວາ ຣຕິອຸສ຺ສາຫາທໂຍ, ເຕຫິ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ຖຏໍ. ປິຍວຸຕ຺ຕສຸສນ຺ຘິຠີຕິ ປິຍານິ ສຸຕິສຸຠຄານິ ວຸຕ຺ຕານິ ອິນ຺ທວຊິຣາທີນິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ພນ຺ຘສໍສຄ຺ຄຕາຍ ໂສຠໂນ ສນ຺ຘິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ຄຫາ ເຍສໍ ສຄ຺ຄານໍ, ເຕຫີຕິ.

ປຸນປິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ອງ຺ເຄສຸ ນຄຣວຓ຺ຓນາທີສຸ ກິຎ຺ຈ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ມຘຸປານາທິຣຫິຕມ຺ປິ ຕຎ຺ຎູນໍ ມໂນ ຣຎ຺ເຊຕິ ອຸປາທິຍເຕວ ສພ຺ຠີຕິ ທສ຺ເສຕຸມາຫ–

‘‘ກພ຺ພໍ ນ ທຸສ຺ສຕງ຺ເຄຫິ, ນ຺ຍູນມປ຺ຍຕ຺ຣ ເກຫິຈິ;

ພນ຺ຘງ຺ຄສມ຺ປທາ ຕຎ຺ຎູ, ກາມມາຣາຘຍນ຺ຕິ ເຈ’’ຕິ [ກາພ຺ຍາທາສ ໑.໒໐].

ປຸນປິ –

‘‘ຄຸຓໂຕ ປຐມໍ ວຕ຺ວາ, ນາຍກໍ ເຕນ ສຕ຺ຕຸໂນ;

ນິຣາກຣຓມິຈ຺ເຈສ, ມຄ຺ໂຄ ປກຕິສຸນ຺ທໂຣ.

ວໍສວີຣສຸຕາທີນິ, ວຓ຺ຓຍິຕ຺ວາ ຣິປຸສ຺ສປິ;

ຕຊ຺ຊຍາ ນາຍກຸກ຺ກໍສ-ກຖນຎ຺ຈ ສຸເຂຕິ ໂນ’’ຕິ [ກາພ຺ຍາທາສ ໑.໒໑ ໒໒ ຄາຖາ] ອາຫຸ.

ສພ຺ພມ຺ເປຕໍ ສທ຺ຘມ຺ມາມຕຣສປານສຣສຫທຍານໍ ສມ຺ຜປ຺ປລາປວິປຸລວິສປ຺ປເວໂສປທ຺ທຸຕກພ຺ພນາຏກປຣມ຺ມຸຂານໍ ສຕຕຈຣິຕສຎ຺ຈຣິຕຣຕນຠາຊນານໍ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ກິໍ ຫທຍເຂໂທປຊນິຕປຣິສ຺ສເມເນຕິ ຕທນຸຣູປເມໂວປທສ຺ສິຕນ຺ຕິ.

ນາຏກໍ ນາມ ຠຣຕາທິນາຏ຺ຍສຕ຺ເຖ ນານປ຺ປກາຣນິຣູປິຕຣູປໍ ກປ຺ປໍ, ຕໍລກ຺ຂເຓກເທສຠູຕລກ຺ຂຓານິ ປກຣຓາທີນິ ນວ ຣູປການິ. ນາຏິກາ ຈ ເອຕ຺ເຖວາວຣຸມ຺ຠນ຺ຕິ. ກພ຺ພຎ຺ຈ ນາຏກຎ຺ຈ, ເຕສຸ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ຐປິຕໍ ເນຕ຺ຕຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ເຍຫີຕິ ວິຄ຺ຄໂຫ. ເກ ເຕ? ກວິໂນ. ຕຕ຺ຖ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕເນຕ຺ຕຈິຕ຺ຕວຈເນນ ສຸຕສ຺ສ ຈິນ຺ຕນຎ຺ຈ ອູຫາໂປຫມຸເຂນ ຍຖຸຄ຺ຄຫິຕນິຍາມໍ, ອວິປຣີຕຕ຺ຖນິຈ຺ຉຍນໍ, ນິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ຠາວນາ, ນິຣນ຺ຕຣາຠິໂຍໂຄ ຈ ທສ຺ສິໂຕ. ກພ຺ພນາຏກວຈເນນ ສຸຕໍ, ຈິນ຺ຕິຕໍ, ຠາວິຕຎ຺ຈ ທສ຺ສິຕໍ. ສຸເຕ ທສ຺ສິເຕ ຕນ຺ນິສ຺ສຍໍ ສຸຕມຍຎາຓມ຺ປິ ທສ຺ສິຕເມວ ສິຍາຕິ. ‘‘ກພ຺ພນາຏກນິກ຺ຂິຕ຺ຕເນຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ສຸຕຈິນ຺ຕາຠາວນານຸກ຺ກເມນ ສມ຺ປາທິຕປຎ຺ຎາປາຏວານໍ ກພ຺ພຣຈນາຍ ສາມຕ຺ຖິຍໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂຫຕິ ຫິ ຕາທິສານໍ ຕໍສຸຕາທິ ພນ຺ຘນກາຣຓໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ສາຠາວິກີ ຈ ປຏິຠາ,

ສຸຕຎ຺ຈ ພຫຸ ນິມ຺ມລໍ;

ອມນ຺ໂທ ຈາຠິໂຍໂຄຍໍ,

ເຫຕຸ ໂຫຕິຫ ພນ຺ຘເນ’’ຕິ [ກາພ຺ຍາທາສ ໑.໑໐໓ ຄາຖາ].

ຍໍກິຎ຺ຈີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕາຣຸຬ຺ຫໍ ຍໍກິຎ຺ຈິ ພນ຺ຘຊາຕໍ. ອິມິນາ ປນ ອນິຍມວຈເນນ ອຕ຺ຕໂນ ຕຕ຺ຖ ອາທຣາຠາວໍ ທີເປຕິ. ຣຈຍນ຺ຕິ ກໂຣນ຺ຕິ. ເອຕໍ ເຕຫິ ຣຈິຕໍ ພນ຺ຘຊາຕໍ ປຣໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ວິມ຺ຫຍກຣໍ ນ ໂຫຕິ, ຕາທິໂສປາຍສມ຺ປຕ຺ຕິສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຸເປຍ຺ຍສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ ອນຈ຺ຉຣິຍເມວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຕ຺ຖ ເຕສຸ ກພ຺ພນາຏເກສຸ ຣຈນາວິເສສເອກນ຺ໂຕປາຍຠູເຕສຸ ອວິຫິຕາທຣາອປິ ສຸຕາທິວເສນ ອກຕາທຣາປິ ເຍ ສປ຺ປຸຣິສາ ປຎ຺ຎວນ຺ໂຕ ເຍນ ພນ຺ຘວິເສເສນ ວິຎ຺ຎູ ຄຸຓໂທສວິທຸໂນ ສຕ຺ຖຎ຺ຎຸໂນ ປຓ຺ຑິຕຊເນ ໂຕເສນ຺ຕິ ປີເຓນ຺ຕິ. ໂຕເສນ຺ຕິເຍວ ຫິ ເຕ ຕາທິເສ ສາຠາວິກິປຏິຠາວິຣເຫປິ ເອຕາທິເສສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ສຸຕຈິນ຺ຕາຠາວນາວເສນ ວາຍມນ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ນ ວິຊ຺ຊຕີ ຍຊ຺ຊປິ ປຸພ຺ພວາສນາ-

ຄຸຓານຸພນ຺ຘິ ປຏິຠານມພ຺ຠຸຕໍ;

ສຸເຕນ ວາຈຸ’ສ຺ສຫເນນຸປາສິຕາ,

ຘຸວໍ ກໂຣຕ຺ເຍວ ກມປ຺ຍນຸຄ຺ຄຫ’’ນ຺ຕິ [ກາພ຺ຍາທາສ ໑.໑໐໔ ຄາຖາ].

ປຏິຠາວນ຺ໂຕ ເຫຍ຺ໂຍປາເທຍ຺ຍປຣິຈ຺ເຉທລກ຺ຂຓປຎ຺ຎາຍ ປຎ຺ຎວນ຺ໂຕ ນາມ, ເຕເຍວ ສປ຺ປຸຣິສາ. ສວິມ຺ຫໂຍ ‘‘ກີທິສາຍໍ, ຕາທິໂສປາຍນ຺ຕຣຣຫິຕານມ຺ປິ ເອຕາທິໂສ ພນ຺ໂຘ ສິຍາ’’ຕິ ວິມ຺ຫເຍນ ສຫ ວຕ຺ຕມາໂນປິ. ໂສວ ພນ຺ໂຘ ຕເມວ ພນ຺ຘນໍ ຕາທິໂສປາຍສມ຺ປຕ຺ຕິວິຣເຫໂນເປຍ຺ຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ຠາວໂຕ, ນາຎ຺ໂຎຕິ.

໖-໗. ອິທານິ ກພ຺ພນາຏເກສຸ ອປຣິຈິຕານມມ຺ຫາກໍ ຄນ຺ຖຣຈນາສຠາວາວໂພໂຘວ ກຸໂຕຕິ ໂອສກ຺ກນ຺ເຕ ‘‘ກພ຺ພນາຏກາ’’ທິຄາຖາທ຺ວເຍນ ສມຸສ຺ສາເຫຕິ. ກພ຺ພນາຏກນິກ຺ຂິຕ຺ຕເນຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ ກພ຺ພນາຏເກສຸ ສຸຕານຸໂລກນຈິນ຺ຕາຠາວນາວເສນ ຐປິຕເນຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ ກວິຊ຺ຊນາ ກພ຺ພກາຣກາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຕໂນ ອຠິມຕໍ ຣຈຍນ຺ຕິ ກໂຣນ຺ຕິ, ເອຕໍ ພນ຺ຘນໍ ປຣໍ ອຕິສເຍນ ນ ວິມ຺ຫຍກຣໍ ອຈ຺ຉຣິຍກຣໍ ນ ໂຫຕິ, ນິຣນ຺ຕຣາຠິໂຍຄໂຕ ສິທ຺ໂຘປາຍມູລປຎ຺ຎາສມ຺ປທາຍ ອຸເປຍ຺ຍຠູຕຄນ຺ຖສງ຺ຂຣຓໍ ຠວຕ຺ເຍວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ກວິໂນ ອິທໍ ກພ຺ພນ຺ຕິ ຈ, ນຏກສ຺ສ ອິທໍ ນາຏກໍ, ນຈ຺ຈຄີຕາທິ. ອິຘ ປນ ຕປ຺ປຏິປາທກກຖາປກາສກຄນ຺ໂຖ ນາຏກໍ ນາມ. ກພ຺ພຎ຺ຈ ນາຏກຎ຺ຈາຕິ ຈ, ກພ຺ພນາຏເກສຸ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ເນຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ເຍຫີຕິ ຈ ວິຄ຺ຄໂຫ. ເຍ ຊນາ ຕຕ຺ຖ ເຕສຸ ກພ຺ພນາຏເກສຸ ອວິຫິຕາທຣາປິ ສວນຘາຣຓາທິວເສນ ອກຕສມ຺ຠມາ ເອວ ວິຎ຺ຎູ ເຍນ ຄນ຺ຖຣຈນາວິເສເສນ ໂຕເສນ຺ຕິ ປີເຓນ຺ຕິ, ເຕເຍວ ປຏິຠາວນ຺ໂຕ ປຏິຠານສງ຺ຂາຕປຎ຺ຎວນ຺ໂຕ ຠວນ຺ຕິ. ໂສວ ພນ຺ໂຘ ສວິມ຺ຫໂຍ ອຎ຺ເຎສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານວິມ຺ຫເຍນ ສຫິໂຕ. ປຏິຠາ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຈ, ສຫ ວິມ຺ຫເຍນ ວຕ຺ຕຕີຕິ ຈ, ອວິຫິໂຕ ອາທໂຣ ເຍຫີຕິ ຈ ວິຄ຺ຄໂຫ. ພາຫິຣສຕ຺ຖາຠິໂຍຄາຠາເວປິ ປຸພ຺ພວາສນາຠາເວປິ ອິຫ ນິຣນ຺ຕຣາຠິໂຍຄໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຕາທິສສາມຕ຺ຖິຍໍ ສາເຘຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ –

‘‘ນ ວິຊ຺ຊຕີ ຍຊ຺ຊປິ ປຸພ຺ພວາສນາ-

ຄຸຓານຸພນ຺ຘິ ປຏິຠານມພ຺ຠຸຕໍ;

ສຸເຕນ ວາຈຸ’ສ຺ສຫເນນຸປາສິຕາ,

ຘຸວໍ ກໂຣຕ຺ເຍວ ກມປ຺ຍນຸຄ຺ຄຫ’’ນ຺ຕິ [ກາພ຺ຍາທາສ ໑.໑໐໔ ຄາຖາ].