೧. ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ

೧. ‘‘ಧಾತುಕಥಂ ದೇಸಯಿತ್ವಾ ಅನನ್ತರಂ ತಸ್ಸ ಆಹ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ಸಮುದಾಗಮತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯದಿಪಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ಫಸ್ಸಾದೀನಂ ಪಥವೀಆದೀನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ನಾನಾನಯವಿಚಿತ್ತೋ ಅನುಪದವಿಭಾಗೋಪಿ ಕತೋ, ನ ಸಙ್ಗಹೋ ಏವ, ಸೋ ಪನ ತೇಸಂ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದಿಹೇತುದುಕಾದಿತಿಕದುಕೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ತಿಕದುಕಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ತಂ ಪಕರಣಂ ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಲಭಿ. ಕಾಮಞ್ಚ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇಪಿ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೫೮) ಖನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಪನ ನ ತಥಾ ಸಾತಿಸಯೋ, ಯಥಾ ವಿಭಙ್ಗಪಕರಣೇತಿ ಸಾತಿಸಯಂ ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ವಿಭಙ್ಗೇ ಖನ್ಧಾದಿವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ, ಯತೋ ತಂ ‘‘ವಿಭಙ್ಗೋ’’ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ಧಾತುಕಥಾಯಾತಿ ಆಧಾರೇ ಭುಮ್ಮಂ, ತಥಾ ‘‘ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹೇ ವಿಭಙ್ಗೇ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಆಧಾರೋ ಹಿ ಸಙ್ಗಹಣವಿಭಜನಪ್ಪಭೇದವಚನಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಅವಯವಕಿರಿಯಾನಂ ತಂಸಮುದಾಯಭೂತಾನಿ ಪಕರಣಾನಿ ಯಥಾ ‘‘ರುಕ್ಖೇ ಸಾಖಾ’’ತಿ. ಕರಣವಚನಂ ವಾ ಏತಂ, ಧಾತುಕಥಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ದೇಸೇನ್ತೋ ದೇಸನಾಕುಸಲೋ ಭಗವಾ ತಿಕದುಕವಸೇನ ತಾವ ನೇಸಂ ಸಙ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಣಿಂ ದೇಸೇತ್ವಾ ಸಙ್ಗಹಪುಬ್ಬಕತ್ತಾ ವಿಭಾಗಸ್ಸ ತದನನ್ತರಂ ಖನ್ಧಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಭಙ್ಗಂ ದೇಸೇಸಿ. ಪುನ ಯಥಾವುತ್ತವಿಭಾಗಸಙ್ಗಹಯುತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದಿನಯಪ್ಪಭೇದತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಧಾತುಕಥಂ ದೇಸೇಸಿ ತಸ್ಸಾ ಅಬ್ಭನ್ತರಬಾಹಿರಮಾತಿಕಾಸರೀರಕತ್ತಾ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಖನ್ಧಾದಿಕೇ ಕುಸಲಾದಿಕೇ ಚ ವಿನಾ ಸಙ್ಗಹಾಸಙ್ಗಹಾದಿನಯಂ ನೇತುನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾಸಙ್ಗಹಿತವಿಭತ್ತಾನ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಸಙ್ಗಹತೋ ವಿಭಾಗತೋ ಪಭೇದತೋ ಚ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಾ ಯಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಸೇನ ಹೋತಿ, ಯೋ ಚಾಯಂ ಯಥಾವುತ್ತಧಮ್ಮುಪಾದಾನೋ ಪುಗ್ಗಲವೋಹಾರೋ, ತಸ್ಸ ಚ ಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿವಸೇನ ವಿಭಾಗೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ದೇಸಿತಾತಿ ಇದಮೇತೇಸಂ ಚತುನ್ನಂ ಪಕರಣಾನಂ ದೇಸನಾನುಕ್ಕಮಕಾರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ತೇಸನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾನಂ. ಸಭಾವತೋತಿ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾ’’ತಿಆದಿಸಭಾವತೋ. ಉಪಾದಾಯಾತಿ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ತೋ ಪೋಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧೇ ಉಪಾದಾಯ. ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಯಾಯ ತಜ್ಜಾಉಪಾದಾದಿಭೇದಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಂ. ಪಭೇದತೋತಿ ಖನ್ಧಾದಿಸಮಯವಿಮುತ್ತಾದಿವಿಭಾಗತೋ. ಯಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಭಾವತೋ ಉಪಾದಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಪನನ್ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಮೂಲಭೂತಂ ಉಪಾದಾನಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ಏವ, ಕೇವಲಂ ಪನ ತೇಸಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಭೇದಸನ್ನಿಸ್ಸಯತೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮೇ…ಪೇ… ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಪರಿಯಭಾವೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಬನ್ಧಸನ್ನಿಸ್ಸಯತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸನ್ತಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ವದತಿ, ಅಸಭಾವಸಮೂಹವಸೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಸೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಂ. ತಿಸ್ಸೋ ಹಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಸನ್ತಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಸಮೂಹಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ. ತತ್ಥ ಪಬನ್ಧೋ ಸನ್ತಾನೋ. ಸಮುದಾಯೋ ಸಮೂಹೋ. ಉಪ್ಪಾದಾದಿಕೋ ದಹರಭಾವಾದಿಕೋ ಚ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸೋ. ತೇಸು ಅಸಭಾವಗ್ಗಹಣೇನ ವಿನಾ ಪಬನ್ಧಸಮೂಹಾನಂ ಅಸಭಾವತ್ತೇ ಸಿದ್ಧೇ ಅಸಭಾವಸಮೂಹವಸೇನಾತಿ ಅಸಭಾವಗ್ಗಹಣಂ ಪಬನ್ಧಸಮೂಹವಿನಿಮುತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಸನ್ದಸ್ಸನತ್ಥನ್ತಿ ತೇನ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತೇಸನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಯಂ-ಸದ್ದೇನ ಪರಾಮಟ್ಠಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧಧಮ್ಮಾನಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ಬಾಹಿರರೂಪನಿಬ್ಬಾನಾನ’’ನ್ತಿ. ಸಸಭಾವಸಮೂಹಸಸಭಾವಪ್ಪಭೇದವಸೇನಾತಿ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದಿಸಸಭಾವಸಮೂಹವಸೇನ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಸಸಭಾವವಿಸೇಸವಸೇನ ಚ. ‘‘ಸಸಭಾವಸಮೂಹಸಭಾವಭೇದವಸೇನಾ’’ತಿ ಚ ಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ಸಮೂಹಸಭಾವೋತಿ ಸಭಾವಸನ್ತಾನಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸವಿಧುರಂ ಸಮೂಹವಸೇನ ಲಕ್ಖಣಮೇವಾಹ. ತಥಾ ಹಿ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾಪಿ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿತಾ ವುತ್ತಾ. ತಾಯಾತಿ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಪ್ಪಭೇದಾಯ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ. ವಿಭತ್ತಾ ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ‘‘ಫಸ್ಸೋ ಫುಸನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೨) ವಿಭತ್ತಾ ಫಸ್ಸಾದಿಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಸಬ್ಬಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಕುಸಲಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮೂಹೋ ಸನ್ತಾನೇನ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಸಹಿತೋ ಏಕತ್ತಗ್ಗಹಣನಿಬನ್ಧನೋ ಸತ್ತೋತಿ ವೋಹರೀಯತೀತಿ ಸೋ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಪನ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪನ ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ತಾಯಾತಿ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಬನ್ಧೋ ಸಮೂಹೋ ಚ ಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿಸಭಾವಧಮ್ಮೇ ಉಪಾದಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪನ ‘‘ಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ‘‘ಅಸಭಾವಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋತಿ ಉಪಾದಾಯಪಞ್ಞತ್ತಿಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಯೋ ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ. ಯದಿ ಸಬ್ಬಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಇಧ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಕಥಂ ‘‘ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ನಾಮಂ ಜಾತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಖನ್ಧಾದಿಪಞ್ಞತ್ತೀಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞತ್ಥಾತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಾದೀಸು. ಯೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ಯೇ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮೇ. ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥುಭಾವೇನಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ. ಅಧಿಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾ ಪಞ್ಞಾಪನಸ್ಸ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಖನ್ಧಾದೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಗಹಿತೋ. ಯೇ ಧಮ್ಮೇತಿ ವಾ ಯೇ ಪಞ್ಞತ್ತಿಧಮ್ಮೇ. ಪಞ್ಞಾಪೇತುಕಾಮೋತಿ ನಿಕ್ಖಿಪಿತುಕಾಮೋ ವತ್ಥುಭೇದತೋ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಠಪೇತುಕಾಮೋ. ಪಞ್ಞತ್ತಿಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಚ ವತ್ಥುಭೇದಭಿನ್ನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಭೂತಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಂ. ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಸಾಮಞ್ಞಪ್ಪಭೇದಪಞ್ಞಾಪನಾತಿ ಸಾಮಞ್ಞಭೂತಾನಂ ವಿಸೇಸಭೂತಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಾ. ತೇಸನ್ತಿ ಅತ್ಥ-ಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಞಾಪನಾಯ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಭೂತೇಸು ದಸ್ಸನಾದೀಸು. ಇದಮೇವಂನಾಮಕನ್ತಿ ಇದಂ ರುಪ್ಪನಾದಿಅತ್ಥಜಾತಂ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಕಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಿಸಮಞ್ಞಂ. ತಂತಂಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಕರಣನ್ತಿ ರೂಪವೇದನಾದಿತಂತಂಅತ್ಥವಿಭಾಗಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಪಾದನಂ. ತಥಾ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದಾನಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬೋಧನಮೇವ ನಿಕ್ಖಿಪನಾ’’ತಿ. ಬೋಧನಞ್ಹಿ ಬೋಧನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇ ಬೋಧೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಠಪನನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ನಿಕ್ಖಿಪನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಭಾವಸಾಧನೇನ ವತ್ವಾ ಸಾಧನನ್ತರಾಮಸನೇನ ಅತ್ಥನ್ತರಪರಿಕಪ್ಪಾಸಙ್ಕಾ ಸಿಯಾತಿ ತಂ ನಿವಾರೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಪನಾಯಂ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತಂತಂಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ. ದಸ್ಸನಭೂತಾಯ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ದಿಟ್ಠತಾಯ, ಠಪನಭೂತಾಯ ಠಪಿತತಾಯ. ತಂನಿಮಿತ್ತತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ದಸ್ಸನಸ್ಸ ಠಪನಸ್ಸ ಚ ನಿಮಿತ್ತಕಾರಣತಂ. ನಿಮಿತ್ತಞ್ಹಿ ಕತ್ತುಭಾವೇನ ವೋಹರೀಯತಿ ಯಥಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖಾ ವಾಸೇತೀ’’ತಿ, ‘‘ಅರಿಯಭಾವಕರಾನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ಚ.

ಪಾಳಿಯಂ ಅನಾಗತತನ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತಾದಿವಿಸೇಸವಚನೇನ ಸಹ ಪಾಠಾನಾರುಳ್ಹತಂ. ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸತೋತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಆಹ. ತಥಾತಿ ಸಚ್ಚಿಕಟ್ಠಪರಮತ್ಥವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನಸ್ಸ. ತಂ ಪನ ಅನುಪಲಬ್ಭಮಾನತಂ ತಥಾ-ಸದ್ದೇನ ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ದೀಪಿತಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಕುಸಲಾದೀನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ವಿನಿವತ್ತಸಭಾವಾನೀತಿ ವಿಭತ್ತಸಭಾವಾನಿ. ಉಪಲದ್ಧೀತಿ ಗಹಣಂ. ತೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ತೇನ ರೂಪವೇದನಾದಿಆಕಾರೇನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ. ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ತತೋ ರೂಪವೇದನಾದಿತೋ ಅಞ್ಞೇನ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತೇನ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಪಞ್ಞಾಪನಾಕಾರೇನ ವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ. ಪಞ್ಞತ್ತಿದುಕೇ ವುತ್ತಮೇವ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ವಾದೋ ಸೇವತ್ಥಿಕಥಾಯ ಪಟಿಸಿದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ಲೋಕನಿರುತ್ತಿಮತ್ತಸಿದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಮತ್ತಗ್ಗಹಣಂ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಞತ್ತಿವತ್ಥುಸ್ಸ ನ ಕೇವಲಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಸಭಾವತಾನಿವತ್ತನತ್ಥಮೇವ, ಅಥ ಖೋ ವಿಪರೀತಗ್ಗಾಹನಿವತ್ತನತ್ಥಮ್ಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅನಭಿನಿವೇಸೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಚತುಸಚ್ಚಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾದಿವಿನಿಮುತ್ತಂ ಸಚ್ಚನ್ತರಖನ್ಧನ್ತರಾದಿಕಂ ಪಞ್ಚಮಸಚ್ಚಾದಿಕಂ. ಸಚೇ ತಂ ಕೋಚಿ ಅತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಜಾನೇಯ್ಯ, ಅಯಾಥಾವಗಹಿತಸ್ಸ ತಂ ವಾಚಾವತ್ಥುಮತ್ತಮೇವಸ್ಸಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಾಭಿನಿವೇಸೇನ…ಪೇ… ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಉದ್ದೇಸೇ ನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ಸತ್ತವನ್ತಂ ಪಧಾನಭಾವೇನ ಆಗಮನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸರೂಪತೋ ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ಆಗತತ’’ನ್ತಿ. ಗುಣಭಾವೇನ ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಪಾಸಾಣಲೇಖಾದಿಗ್ಗಹಣೇಸು ಇತರಾಪಿ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕರಣೇ ಆಗತಾ ಏವ.

ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ…ಪೇ… ಅವಿರೋಧೇನಾತಿ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಅವಿಲೋಮನೇನ. ಆಚರಿಯವಾದಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋಮತಿಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾ ಚ. ಯಥಾ ಚ ಅವಿರೋಧೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಮತ್ತತ್ಥೇನ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏತೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಸಮಾಸವಿಕಪ್ಪಮಾಹ. ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ಹಿ ದ್ವೇ ಸಮಾಸಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾ ವಾ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತೇಸು ಪುರಿಮೇನ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುತ್ತಾ, ದುತಿಯೇನ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭೇದಾ ಇತರಾಪಿ. ಸಸಭಾವಂ ವೇದನಾದಿಕಂ. ತಜ್ಜಪರಮತ್ಥನಾಮಲಾಭತೋತಿ ತಜ್ಜಸ್ಸ ತದನುರೂಪಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥಸ್ಸ ಅನ್ವತ್ಥಸ್ಸ ನಾಮಸ್ಸ ಲಭನತೋ, ಅನುಭವನಾದಿಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪರಮತ್ಥಿಕಸ್ಸ ವೇದನಾದಿನಾಮಸ್ಸ ಲಭನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ, ತೇನ ಚಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ನಿವತ್ತಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪರತೋ ಲಭಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಪರಂ ಉಪಾದಾಯ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಯಥಾ ರೂಪಾದಿಕೇ ಉಪಾದಾಯ ಸತ್ತೋತಿ ನಿಸ್ಸಭಾವಸಮೂಹಸನ್ತಾನಾದಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿವತ್ಥು. ಏಕತ್ತೇನಾತಿ ಅನಞ್ಞತ್ತೇನ. ಅನುಪಲಬ್ಭಸಭಾವತಾ ಞಾಣೇನ ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಸಭಾವತಾ, ಯತೋ ತೇ ನವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

ಸಸೂಕಸಾಲಿರಾಸಿಆದಿಆಕಾರೇನ ಸಂಕುಚಿತಗ್ಗೋ ವಾಸವವಾಸುದೇವಾದೀನಂ ವಿಯ ಮೋಲಿವಿಸೇಸೋ ಕಿರೀಟಂ, ಸೋ ಪನ ಮಕುಟವಿಸೇಸೋಪಿ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿರೀಟಂ ಮಕುಟ’’ನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಸಮೋರೋಧೋತಿ ಸಬ್ಬಾಸಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಆದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅನ್ತೋಕರಣಂ. ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನತ್ತಾತಿ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣವಚನಂ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾವಸೇನ ಪವತ್ತಾ, ನಾಪಿ ಸಬ್ಬಾ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನಾ. ದುತಿಯಂ ತತಿಯನ್ತಿಆದಿಕಂ ಪನ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ, ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿಆದಿಕಂ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಏಕದೇಸಂ ಉಪಲಕ್ಖಣವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಪ್ಪಧಾನತಾಯಾಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ’’ತಿ. ಪೂರಣತ್ಥೋ ಹಿ ಸದ್ದೋ ತದತ್ಥದೀಪನಮುಖೇನ ಪೂರೇತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ಸೋ ಚ ಸಙ್ಖಾವಿಸಯೋ ಪಧಾನೋವಾತಿ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬಪ್ಪಧಾನತಾ ವುತ್ತಾ. ಯಾವ ಹಿ ದಸಸಙ್ಖಾ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಪ್ಪಧಾನಾತಿ. ತಥಾ ದ್ವೇ ತೀಣೀತಿಆದೀನಮ್ಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ. ಸಙ್ಖಾತಬ್ಬೋ ಪನ ಅತ್ಥೋ ಕೋಚಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೋ, ಕೋಚಿ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೋ, ಕೋಚಿ ಸಹ ವಿಸುಞ್ಚ ತದುಭಯಂ ಮಿಸ್ಸೋತಿ ಛಪಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಭಜತೀತಿ.

ಇತರಾತಿ ಉಪಾದಾಸಮೋಧಾನತಜ್ಜಾಸನ್ತತಿಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ ಚ. ಸತ್ತರಥಾದಿಭೇದಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ದೀಘರಸ್ಸಾದಿಭೇದಾ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಹತ್ಥಗತಾದಿವಿಸಿಟ್ಠಾ ಉಪನಿಧಾಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಸಮೋಧಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ. ತಥೇವ ‘‘ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ’’ತಿಆದಿಕಾ ವಿಜ್ಜಮಾನಗಬ್ಭಾ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಯೋಗಂ ತಂ ತಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ’’ನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುತಿಯಂ ತತಿಯಂ…ಪೇ… ಭಜನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಞ್ಹೀತಿಆದಿ ಯಥಾವುತ್ತಉಪನಿಧಾಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಪಞ್ಞತ್ತೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವಸಮತ್ಥನಂ. ತತ್ಥ ತಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾನನ್ತಿ ಯಂ ‘‘ಪಠಮಂ ಏಕ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಸಙ್ಖಾನಂ, ತಞ್ಚ ಸಙ್ಖಾಮುಖೇನ ಗಹೇತಬ್ಬರೂಪಂ. ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬಂ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ. ತಸ್ಸಾ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಭಾವೋ ವುತ್ತೋಯೇವ. ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ. ತಥಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಭಾವನ್ತಿ ಏತಂ ಆಕಡ್ಢತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ…ಪೇ… ವಿಜ್ಜಮಾನೋ’’ತಿ.

ಓಕಾಸೇತಿ ಅವೀಚಿಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇ ಪದೇಸೇ. ಸೋ ಹಿ ಕಾಮಾಧಿಟ್ಠಾನತೋ ‘‘ಕಾಮೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕ್ಖನ್ಧೇಸೂತಿ ಇಮಿನಾ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ಕಾಮಭವಂ ‘‘ಕಾಮೋ’’ತಿ ವದತಿ. ಭಣನಂ ಸದ್ದೋ ಚೇತನಾ ವಾ, ತಂಸಮಙ್ಗಿತಾಯ ತಬ್ಬಿಸಿಟ್ಠೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಭಾಣಕೋತಿ ಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಪಕ್ಖಂ ಭಜತೀ’’ತಿ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ರೂಪಾಯತನಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಣ್ಠಾನಂ ಗಯ್ಹತೀತಿ ತಸ್ಸ ತೇನ ಅಭೇದೋಪಚಾರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಾಯತನಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಣ್ಠಾನೇನಾ’’ತಿ. ಯಂ ಅಭೇದೋಪಚಾರಂ ಭಿನ್ದಿತುಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ನಿಕಾಯನ್ತರಿಯಾ ರೂಪಾಯತನಂ ಸಣ್ಠಾನಸಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತಿ. ‘‘ಕಿಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಥೂಲೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ಕಿಸೋ ದಣ್ಡೋ, ಥೂಲೋ ದಣ್ಡೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪುಗ್ಗಲಾದೀನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಾ ತಥಾತಥಾಸನ್ನಿವಿಟ್ಠೇ ರೂಪಸಙ್ಖಾತೇ ಕಿಸಾದಿಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ನ ರೂಪಾಯತನಮತ್ತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಸಣ್ಠಾನನ್ತಿ ವಾ ರೂಪಾಯತನೇ ಅಗ್ಗಹಿತೇ’’ತಿ. ಪಚ್ಚತ್ತಧಮ್ಮನಾಮವಸೇನಾತಿ ‘‘ಪಥವೀ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ತಂತಂನಾಮವಸೇನ. ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿವಿಭಾಗೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಯಮ್ಪಿ ಆಚರಿಯವಾದೋ ‘‘ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಾ ಭೂಮಿಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಲಿಙ್ಗಪಞ್ಞತ್ತಿ ಏಕಚ್ಚಾ ಪಚ್ಚತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿ ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಾ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚಾ ಭೂಮಿಸಣ್ಠಾನಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನ ವಾ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಕಥಾ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇನವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋ, ಅವಿಜ್ಜಮಾನೇನಅವಿಜ್ಜಮಾನಪಞ್ಞತ್ತಿಭಾವೋ ಚ ದಸ್ಸಿತನಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ. ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಆದೀನಂ ಕಿಚ್ಚಪಞ್ಞತ್ತಿಆದಿಭಾವೋ ಚ ತಾಸಂ ಯಥಾರಹಂ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋ.

೨. ಸಙ್ಖೇಪಪ್ಪಭೇದವಸೇನಾತಿ ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಖನ್ಧೇ ಖನ್ಧಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಖಿಪನವಸೇನ, ‘‘ಯಾವತಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಖನ್ಧಾನಂ ತತೋ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಕಾರೇಹಿ ಭಿನ್ದನವಸೇನ ಚ. ಅಯಂ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಞ್ಞಾಪನಂ ಹೋತಿ ವಿಸೇಸತೋ ವಾ. ವಿಸೇಸೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸಾಮಞ್ಞಾಪೇಕ್ಖಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ವಿಸೇಸಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಪನ ಸೋಪಿ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನವಸೇನ ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಾವತಾ…ಪೇ… ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಯಾವತಾ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏತ್ತಾವತಾ ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪಭೇದತೋ ಚ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಾ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಇಮಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯತ್ತಕೇನ…ಪೇ… ಆದಿಕೇನಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನೇ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಪಾಠೇ ತದತ್ಥವಚನೇ ಚ. ಪಭೇದನಿದಸ್ಸನಮತ್ತನ್ತಿ ಪಭೇದಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಮತ್ತಂ. ಅವುತ್ತೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಭೂತುಪಾದಿಕೋ, ಸುಖಾದಿಕೋ ಚ ಪಭೇದೋ. ತಂ ಪನ ಭೂಮಿಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಕಾಮಾವಚರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಆಗತನಯೇನ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತಂ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಯಂ ವಾತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ. ಇದನ್ತಿ ಇದಂ ಪದಂ. ಯತ್ತಕೋ…ಪೇ… ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಚ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಭೇದಂ ಪತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿಭಾಗೋತಿ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವತ್ಥುಭೇದೇನ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಪಕರಣನ್ತರೇತಿ ವಿಭಙ್ಗಪಕರಣೇ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸಾತಿಸಯಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವಿಭಾಗಪಞ್ಞತ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ…ಪೇ… ಕಥಿತಾ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮನಯೇ ಸಮುಖೇನ, ದುತಿಯೇ ವತ್ಥುಮುಖೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವಿಭಾಗಾ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

ಏಸ ನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾದೀಸು ಅತಿದಿಸತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಯಾವತಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ, ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿನಿದ್ದೇಸಪಾಳಿಯಾ ಆದಿಪರಿಯೋಸಾನಗ್ಗಹಣಮುಖೇನ ದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಯಾವತಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀ’’ತಿ, ‘‘ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯತ್ತಕೇನ ಪಞ್ಞಾಪನೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀ’’ತಿ ಏತೇನ ದಸ್ಸಿತೋ, ‘‘ಯಾವತಾ ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಪಭೇದತೋ ಚಕ್ಖಾಯತನ’’ನ್ತಿಆದಿಕೇನಾತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಚಕ್ಖಾಯತನಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಪಭೇದನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ. ಏತೇನ ಅವುತ್ತೋಪಿ ಸಬ್ಬೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ತತ್ರಾಪಿ ದಸಾಯತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ – ‘‘ಯಾವತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಸಬ್ಬೇಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ‘‘ಯತ್ತಕಾನಿ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಿ…ಪೇ… ಯತ್ತಕೋ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ, ತಪ್ಪಭೇದಾನಞ್ಚ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಪಭೇದೋ, ತತ್ತಕೋ ಆಯತನಾನಂ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದೋ’’ತಿ ಪಕರಣನ್ತರೇ ವುತ್ತೇನ ವತ್ಥುಪಭೇದೇನ ಆಯತನಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಪಭೇದಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿಆದಿನಾ ಇತರಪಞ್ಞತ್ತೀಸುಪಿ ನಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ.

೭. ‘‘ಛ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯೋ…ಪೇ… ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ…ಪೇ… ಏತ್ತಾವತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಾಳಿಪದೇಸೋ ನಿದ್ದೇಸೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಪಕರಣನ್ತರೇ ವತ್ಥುಭೇದೇನ ವುತ್ತಂ ಖನ್ಧಾದಿಪಞ್ಞತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಂ ಉಪಾದಾಯ ಉದ್ದೇಸೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.