೧. ಕಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕಂ

ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧. ಚೂಳವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಕಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕೇ ತಾವ ‘‘ಯಟ್ಠಿಂ ಪವೇಸಯ, ಕುನ್ತೇ ಪವೇಸಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಸಹಚರಣಞಾಯೇನ ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನಿಸ್ಸಿತೇಸು ನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರವಸೇನ ವಾ ಪಣ್ಡುಕಲೋಹಿತಕನಿಸ್ಸಿತಾ ಪಣ್ಡುಕಲೋಹಿತಕಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಿತಕಾಪಿ ಪಣ್ಡುಕಲೋಹಿತಕಾತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀ’’ತಿ. ಪಟಿವದಥಾತಿ ಪಟಿವಚನಂ ದೇಥ.

ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮದ್ವಾದಸಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೪. ತೀಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸಮುದಿತೇಹಿ ವಾ ತೀಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ನ ಹಿ ತಿಣ್ಣಂ ಏವ ಅಙ್ಗಾನಂ ಸಮೋಧಾನೇನ ಅಧಮ್ಮಕಮ್ಮಂ ಹೋತಿ, ಏಕೇನಪಿ ಹೋತಿಯೇವ. ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಕತಂ ಹೋತೀತಿ ಲಜ್ಜಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಠಿಪದೇಸು ಕಥಿತಂ.

ನನು ಚ ‘‘ಅದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಯಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪರತೋ ‘‘ತೀಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಆಕಙ್ಖಮಾನೋ ಸಙ್ಘೋ ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಂ ಕರೇಯ್ಯ, ಅಧಿಸೀಲೇ ಸೀಲವಿಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಅದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಂ ಆಪನ್ನೋ ಹಿ ‘‘ಅಧಿಸೀಲೇ ಸೀಲವಿಪನ್ನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ ‘‘ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಹಿ ವಿಸೇಸೇನ ಭಣ್ಡನಕಾರಕತ್ತಂ ಅಙ್ಗ’ನ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪಾಳಿಯಾ ಆಗತನಿದಾನೇನ ಸಮೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬತಿಕೇಸುಪಿ ಭಣ್ಡನಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಭಣ್ಡನಪಚ್ಚಯಾ ಆಪನ್ನಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಮಾ ‘ಅಧಿಸೀಲೇ ಸೀಲವಿಪನ್ನೋ’ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ವಾ ಪರಭಾಗೇ ವಾ ಚೋದನಾಸಾರಣಾದಿಕಾಲೇ ಭಣ್ಡನಪಚ್ಚಯಾ ಆಪನ್ನಾಪತ್ತಿವಸೇನೇವ ಕಾತಬ್ಬಂ, ನ ಕೇವಲಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಾ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಅದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಯಾತಿ ಇದಂ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘ಅದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಯಾತಿ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿಯಾ ವಾ’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಾಪತ್ತಿಯಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ‘ಅಧಿಸೀಲೇ ಸೀಲವಿಪನ್ನೋ’ತಿ ಚ ಇದಂ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಂಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಾರಾಜಿಕಂ. ತಸ್ಮಾ ಪಾರಾಜಿಕಾಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಾ ನ ತಜ್ಜನೀಯಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಪಯೋಜನಾಭಾವಾ, ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಪಚ್ಚಯಾ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ‘ದೇಸನಾಗಾಮಿನಿಯಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ಕತಂ ಹೋತೀ’ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಚೇ? ನ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸಙ್ಘಾದಿಸೇಸಸ್ಸಪಿ ದೇಸನಾಗಾಮಿನೀವೋಹಾರಸಮ್ಭವತೋ’’ತಿ, ತಂ ಯುತ್ತಂ ವಿಯ ದಿಸ್ಸತಿ.

ನಪ್ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತಬ್ಬಅಟ್ಠಾರಸಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೮. ಲೋಮಂ ಪಾತೇನ್ತೀತಿಆದಿ ಸಮ್ಮಾವತ್ತನಾಯ ಪರಿಯಾಯವಚನಂ.

ನಿಯಸ್ಸಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೧. ನಿಯಸ್ಸಕಮ್ಮೇ ‘‘ನಿಸ್ಸಾಯ ತೇ ವತ್ಥಬ್ಬನ್ತಿ ಗರುನಿಸ್ಸಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಇತರ’’ನ್ತಿ ಕೇನಚಿ ಲಿಖಿತಂ. ಗಣ್ಠಿಪದೇ ಪನ ‘‘ನಿಯಸ್ಸಕಮ್ಮಂ ಯಸ್ಮಾ ಬಾಲವಸೇನ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ವತ್ಥಬ್ಬನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯಂ ಗಾಹಾಪೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಯುತ್ತತರಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಅಪಿಸ್ಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಸುಇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಭಿಕ್ಖೂ ಅಪಿ ನಿಚ್ಚಬ್ಯಾವಟಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಪಬ್ಬಾಜನೀಯಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೯. ಪಬ್ಬಾಜನೀಯಕಮ್ಮೇ ತೇನ ಹಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಘೋ ಪಬ್ಬಾಜನೀಯಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭೇತೂತಿ ಇದಂ ತೇಸು ವಿಬ್ಭಮನ್ತೇಸುಪಿ ಪಕ್ಕಮನ್ತೇಸುಪಿ ಸಮ್ಮಾವತ್ತನ್ತೇಯೇವ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ.

ಪಟಿಸಾರಣೀಯಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೩೩. ಸುಧಮ್ಮವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಮಚ್ಛಿಕಾಸಣ್ಡೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಗರೇ. ತತ್ಥ ಕಿರ (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೨ ಚಿತ್ತಗಹಪತಿವತ್ಥು) ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯಾನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಮಹಾನಾಮತ್ಥೇರಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರಮಾನಂ ದಿಸ್ವಾ ತಸ್ಸ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಪಸೀದಿತ್ವಾ ಪತ್ತಂ ಆದಾಯ ಗೇಹಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಭೋಜೇತ್ವಾ ಭತ್ತಕಿಚ್ಚಾವಸಾನೇ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸುಣನ್ತೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಅಚಲಸದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾ ಅಮ್ಬಾಟಕವನಂ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಉಯ್ಯಾನಂ ಸಙ್ಘಾರಾಮಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ಥೇರಸ್ಸ ಹತ್ಥೇ ಉದಕಂ ಪಾತೇತ್ವಾ ನಿಯ್ಯಾತೇಸಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಬುದ್ಧಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ಉದಕಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಪಥವೀ ಕಮ್ಪಿ, ಮಹಾಸೇಟ್ಠಿ ಉಯ್ಯಾನೇ ಮಹಾವಿಹಾರಂ ಕಾರೇಸಿ. ತತ್ಥಾಯಂ ಸುಧಮ್ಮೋ ಭಿಕ್ಖು ಆವಾಸಿಕೋ ಅಹೋಸಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಸುಧಮ್ಮೋ ಮಚ್ಛಿಕಾಸಣ್ಡೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗಹಪತಿನೋ ಆವಾಸಿಕೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಧುವಭತ್ತಿಕೋತಿ ನಿಚ್ಚಭತ್ತಿಕೋ.

ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಗುಣಕಥಂ ಸುತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸೇನ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಂ ಕತ್ತುಕಾಮಾ ಮಚ್ಛಿಕಾಸಣ್ಡಂ ಅಗಮಂಸು. ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಥೇರಾ’’ತಿಆದಿ. ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ ತೇಸಂ ಆಗಮನಂ ಸುತ್ವಾ ಅದ್ಧಯೋಜನಮತ್ತಂ ಪಚ್ಚುಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ತೇ ಆದಾಯ ಅತ್ತನೋ ವಿಹಾರಂ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ಆಗನ್ತುಕವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಭನ್ತೇ, ಥೋಕಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸೋತುಕಾಮೋಮ್ಹೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಂ ಯಾಚಿ. ಅಥ ನಂ ಥೇರೋ ‘‘ಉಪಾಸಕ, ಅದ್ಧಾನೇನಾಮ್ಹಾ ಕಿಲನ್ತರೂಪಾ, ಅಪಿಚ ಥೋಕಂ ಸುಣಾಹೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸಿನ್ನಂ ಖೋ ಚಿತ್ತಂ ಗಹಪತಿಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ ಧಮ್ಮಿಯಾ ಕಥಾಯ ಸನ್ದಸ್ಸೇಸೀ’’ತಿಆದಿ. ಸೋ ಥೇರಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಸುಣನ್ತೋವ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪಾಪುಣಿ.

೪೧. ನಾಸಕ್ಖಿ ಚಿತ್ತಂ ಗಹಪತಿಂ ಖಮಾಪೇತುನ್ತಿ ಸೋ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಗಹಪತಿ, ಮಯ್ಹಮೇವ ಸೋ ದೋಸೋ, ಖಮಾಹಿ ಮೇ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ‘‘ನಾಹಂ ಖಮಾಮೀ’’ತಿ ತೇನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಮಙ್ಕುಭೂತೋ ತಂ ಖಮಾಪೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ. ಪುನದೇವ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಪಚ್ಚಾಗಮಾಸಿ. ಸತ್ಥಾ ‘‘ನಾಸ್ಸ ಉಪಾಸಕೋ ಖಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ‘‘ಮಾನಥದ್ಧೋ ಏಸ ತಿಂಸಯೋಜನಂ ಗನ್ತ್ವಾವ ಪಚ್ಚಾಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ಖಮನುಪಾಯಂ ಅನಾಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಉಯ್ಯೋಜೇಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಪುನ ಆಗತಕಾಲೇ ನಿಹತಮಾನಸ್ಸ ಅನುದೂತಂ ದತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛ, ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪಾಸಕಂ ಖಮಾಪೇಹೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಸಮಣೇನ ನಾಮ ‘ಮಯ್ಹಂ ವಿಹಾರೋ, ಮಯ್ಹಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ, ಮಯ್ಹಂ ಉಪಾಸಕೋ, ಮಯ್ಹಂ ಉಪಾಸಿಕಾ’ತಿ ಮಾನಂ ವಾ ಇಸ್ಸಂ ವಾ ಕಾತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಏವಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಇಚ್ಛಾಮಾನಾದಯೋ ಕಿಲೇಸಾ ವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿ ಓವದನ್ತೋ –

‘‘ಅಸನ್ತಂ ಭಾವನಮಿಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಪುರೇಕ್ಖಾರಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖುಸು;

ಆವಾಸೇಸು ಚ ಇಸ್ಸರಿಯಂ, ಪೂಜಾ ಪರಕುಲೇಸು ಚ.

‘‘ಮಮೇವ ಕತ ಮಞ್ಞನ್ತು, ಗಿಹೀ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಉಭೋ;

ಮಮೇವಾತಿವಸಾ ಅಸ್ಸು, ಕಿಚ್ಚಾಕಿಚ್ಚೇಸು ಕಿಸ್ಮಿಚಿ;

ಇತಿ ಬಾಲಸ್ಸ ಸಙ್ಕಪ್ಪೋ, ಇಚ್ಛಾ ಮಾನೋ ಚ ವಡ್ಢತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೭೩-೭೪) –

ಧಮ್ಮಪದೇ ಇಮಾ ಗಾಥಾ ಅಭಾಸಿ.

ಸುಧಮ್ಮತ್ಥೇರೋಪಿ ಇಮಂ ಓವಾದಂ ಸುತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯಾಸನಾ ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ ತೇನ ಅನುದೂತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಪಥೇ ಆಪತ್ತಿಂ ಪಟಿಕರಿತ್ವಾ ಉಪಾಸಕಂ ಖಮಾಪೇಸಿ. ಸೋ ಉಪಾಸಕೇನ ‘‘ಖಮಾಮಹಂ ಭನ್ತೇ, ಸಚೇ ಮಯ್ಹಂ ದೋಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಖಮಥ ಮೇ’’ತಿ ಪಟಿಖಮಾಪಿತೋ ಸತ್ಥಾರಾ ದಿನ್ನಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ಕತಿಪಾಹೇನೇವ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ.

ಆಪತ್ತಿಯಾ ಅದಸ್ಸನೇ ಉಕ್ಖೇಪನೀಯಕಮ್ಮಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೫೦. ತಸ್ಸಾ ಅದಸ್ಸನೇಯೇವ ಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಅದಸ್ಸನೇಯೇವ ಉಕ್ಖೇಪನೀಯಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ತಜ್ಜನೀಯಾದಿಕಮ್ಮಂ ಪನ ಆಪತ್ತಿಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಅದಸ್ಸನೇ ಅಪ್ಪಟಿಕಮ್ಮೇ ವಾ ಭಣ್ಡನಕಾರಕಾದಿಅಙ್ಗೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಕಮ್ಮಕ್ಖನ್ಧಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.