೧. ಏಕಧಮ್ಮವಗ್ಗೋ

೧. ಏಕಧಮ್ಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೭೭. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಸುತ್ತೇ. ವುತ್ತಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೬. ಅರಿಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೮೨. ನೋ-ಸದ್ದೋ ಪುಚ್ಛಾಯಂ, ತಸ್ಮಾ ನೂತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾವೇಥ ನೂ’’ತಿ. ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಇಚ್ಛಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗೋ’’ತಿ. ದ್ವಾದಸಸು ಆಯತನಧಮ್ಮೇಸು ಸಪರಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು. ಇಮಿನಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಪ್ಪಹಾನಕಿತ್ತನೇನ ಪಟಿಘಸಞ್ಞಾಪಟಿವಿನಯಕಿತ್ತನೇನ ಚ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಂ ಕಥೇತಿ ಪಞ್ಚೋರಮ್ಭಾಗಿಯಸಞ್ಞೋಜನಸಮುಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಬ್ಯಾಕತತ್ತಾ. ವಿಪಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಥಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ.

೮. ಪದೀಪೋಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೮೪. ‘‘ನೇವ ಕಾಯೋಪಿ ಕಿಲಮತಿ ನ ಚಕ್ಖೂನೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪದುದ್ಧಾರೋ ಕತೋ. ‘‘ಕಾಯೋಪಿ ಕಿಲಮತಿ, ಚಕ್ಖೂನಿಪಿ ವಿಹಞ್ಞನ್ತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಯತ್ಥ ಯಥಾ ಹೋತಿ, ತಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸ್ಮಿಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಖೂನಿ ಫನ್ದನ್ತಿ ಕಿಲಮನ್ತೀತಿಆದಿ ಅತಿವೇಲಂ ಉಪನಿಜ್ಝಾಯನೇ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇತಿ ಆನಾಪಾನಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ. ಏವಮಾಹಾತಿ ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಚೇಪಿ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯ, ನೇವ ಕಾಯೋ ಕಿಲಮೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಮಾಹ.

ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೇ ಠತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಪರತೋ ಆಗತೇನ ಥೇರವಾದೇನ ಸೋ ಅನಿಚ್ಛಿತೋ. ನ ಹಿ ತಾರಕರೂಪಮುತ್ತಾವಳಿಕಾದಿಸದಿಸಂ ನಿಮಿತ್ತೂಪಟ್ಠಾನಾಕಾರಮತ್ತಂ ಖಣಮತ್ತಟ್ಠಾಯಿನಂ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತೇಸು ವಿಯ ಉಗ್ಘಾಟನಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಲಬ್ಭತೇವಾ’’ತಿ. ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಗಹಿತೋ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧೇ ಅಯಂ ಗುಣೋ ಸುಖೇನೇವ ಇಜ್ಝತೀತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ನಾಗತನ್ತಿ ಯಥಾ ಪುರಿಮವಾರೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಚೇಪಿ ಆಕಙ್ಖೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಆಗತಂ, ಏವಂ ಇಧ ‘‘ಭಾವಿತೇ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಸಮಾಧಿಮ್ಹೀ’’ತಿ ಆಗತವಾರೇ ಭಿಕ್ಖುಗ್ಗಹಣಮಕತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸೋ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ.

೯. ವೇಸಾಲೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೮೫. ಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖೇಪವಡ್ಢನೇನಾತಿ ಪಾಕಾರಪರಿಕ್ಖೇಪೇನ ಭೂಮಿಯಾ ವಡ್ಢನೇನ. ರಾಜಗಹಸಾವತ್ಥಿಯೋ ವಿಯ ಇದಮ್ಪಿ ಚ ನಗರಂ…ಪೇ… ಸಬ್ಬಾಕಾರವೇಪುಲ್ಲತಂ ಪತ್ತಂ. ಅನೇಕಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಯಸದ್ದೋ ಕಾರಣವಚನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕೇಹಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ತಿ, ಅಯಂ ಕಾಯೋ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕೋಪಿ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕೋಪಿ ಏವಮ್ಪಿ ಅಸುಭೋ ಏವಮ್ಪಿ ಅಸುಭೋತಿ ನಾನಾವಿಧೇಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸುಭಾಕಾರಸನ್ದಸ್ಸನಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ ಕೇಸಾದಿವಸೇನ ತತ್ಥಾಪಿ ವಣ್ಣಾದಿತೋ ಅಸುಭಾಕಾರಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸೋ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ. ಕಾಯವಿಚ್ಛನ್ದನೀಯಕಥನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಸ್ಸ ಚ ಕರಜಕಾಯೇ ವಿಚ್ಛನ್ದನುಪ್ಪಾದನಕಥಂ. ಮುತ್ತಂ ವಾತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಮನುಞ್ಞತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಆದಿತೋ ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಅದಸ್ಸನೀಯತಾಯ ಅಸಾರಕತಾಯ ಚ, ಮಜ್ಝೇ ಚತೂಹಿ ದುಗ್ಗನ್ಧತಾಯ, ಅನ್ತೇ ಏಕೇನ ಲೇಸಮತ್ತೇನಪಿ ಮನುಞ್ಞತಾಭಾವಮಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಥ ಖೋತಿಆದಿನಾ ಅನ್ವಯತೋ ಸರೂಪೇನೇವ ಅಮನುಞ್ಞತಾಯ ದಸ್ಸನಂ. ‘‘ಕೇಸಲೋಮಾದೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ವಣ್ಣೇನ್ತೋತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ. ಅಸುಭಾಯಾತಿ ಅಸುಭಮಾತಿಕಾಯ. ಫಾತಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಬಹುಲೀಕಾರೋ. ಕಿಲೇಸಚೋರೇಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯತ್ತಾ ಝಾನಂ ‘‘ಚಿತ್ತಮಞ್ಜೂಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ.

ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಅದ್ಧಮಾಸೇ ನ ಕೋಚಿ ಬುದ್ಧವೇನೇಯ್ಯೋ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಏವಮಾಹ – ‘ಇಚ್ಛಾಮಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’ತಿಆದೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪರೇ ಕಿರಾತಿ ಕಿರ-ಸದ್ದೋ ಅರುಚಿಸಂಸೂಚನತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ಪನ ಇಚ್ಛಾಮತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಅನೇಕಕಾರಣಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಕಾರಣಂ ನಾಮ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಸುಚಿದುಗ್ಗನ್ಧಜೇಗುಚ್ಛಪಟಿಕೂಲತಾವ. ಸಬ್ಬಮಕಂಸೂತಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ನಾಮ ಸಾವಜ್ಜೇಪಿ ತತ್ಥ ಅನವಜ್ಜಸಞ್ಞಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಕರಣಕಾರಾಪನಸಮನುಞ್ಞತಾಭೇದಂ ಸಬ್ಬಂ ಪಾಪಂ ಅಕಂಸು. ಕಾಮಂ ದಸಾನುಸ್ಸತಿಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿ ಗಹಿತಾ, ಸಾ ಪನ ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತಭಿಕ್ಖೂಸು ಬಹೂನಂ ಸಪ್ಪಾಯಾ ಸಾತ್ಥಿಕಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಪುನ ಗಹಿತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಭಗವಾ ತಮೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಕಥೇಸಿ. ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಾ ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸದಿಸಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಪನ ಆರುಪ್ಪಾ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಂ ಅಯೋಗ್ಯಾತಿ ತೇಸಂ ಇಧ ಅಗ್ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ವೇಸಾಲಿಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ವೇಸಾಲೀನಗರಂ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಕತ್ವಾ. ಮುಹುತ್ತೇನೇವಾತಿ ಸತ್ಥರಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಚ ಗಾರವೇನ ಉಪಗತಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಚನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಉಟ್ಠಹಿಂಸೂತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಸನ್ದೇಸಂ ಸಿರಸಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತುಂ ಓಹಿತಸೋತಾ ವಿಹರನ್ತಿ.

ಆನಾಪಾನಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನವಸೇನ ಪವತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮಾಧೀತಿ ತಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಭೂತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಸಮಾಧಿ. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಯಂ ವಾ ಸಮಾಧೀತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಸಭಾವಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಸಹಜಾತಾದೀನಂ ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಯಥಾಪಟಿಪನ್ನಾ ಮೇ ಸಾವಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವೇನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಉಪ್ಪಾದನವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತದುಭಯವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಾವಿತೋತಿ ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ವಡ್ಢಿತೋ ವಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಭಾವಂ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ಇತೋ ಗತೋತಿ ಭಾವಿತೋ, ಉಪ್ಪಾದಿತೋ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಪನ ಲದ್ಧಾಸೇವನೋ ಭಾವಿತೋ, ಪಗುಣಭಾವಂ ಆಪಾದಿತೋ ವಡ್ಢಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬಹುಲೀಕತೋತಿ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಿತೋ. ತೇನ ಆವಜ್ಜನಾದಿವಸೀಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಮಾಹ. ಯೋ ಹಿ ವಸೀಭಾವಮಾಪಾದಿತೋ, ಸೋ ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತಿಸ್ಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತೋ’’ತಿ. ಯಥಾ ‘‘ಇಧೇವ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಣೋ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೯; ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧), ವಿವಿಚ್ಚೇವ ಕಾಮೇಹೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೬; ಮ. ನಿ. ೧.೨೭೧; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೨; ಅ. ನಿ. ೪.೧೨೩) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಪಠಮಪದೇ ವುತ್ತೋ ಏವ-ಸದ್ದೋ ದುತಿಯಾದೀಸುಪಿ ವುತ್ತೋಯೇವ ಹೋತಿ, ಏವಮಿಧಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಭಯತ್ಥ ಏವಸದ್ದೇನ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ಉಭಯತ್ಥ ನಿಯಮೇನ ಲದ್ಧಗುಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಂ ಝಾನಮಾಹ. ತಞ್ಹಿ ಅಸುಭೇಸು ಯೋಗಕಮ್ಮಭಾವತೋ ಯೋಗಿನೋ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಚ ‘‘ಅಸುಭಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕೇವಲನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿವತ್ತೇತಿ. ಪಟಿವೇಧವಸೇನಾತಿ ಝಾನಪಟಿವೇಧವಸೇನ. ಝಾನಞ್ಹಿ ಭಾವನಾವಿಸೇಸೇನ ಇಜ್ಝನ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಿಸಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಯತಿ ಚಾತಿ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಓಳಾರಿಕಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಬೀಭಚ್ಛಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ. ಪಟಿಕೂಲಾರಮ್ಮಣತ್ತಾತಿ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ. ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಕಾರಣೇನ, ಲೇಸನ್ತರೇನ ವಾ. ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಿಚಿತಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪರಮಸುಖುಮತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಸನ್ತೇಹಿ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಯಮ್ಪಿ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನೋವ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ತೋ ವೂಪಸನ್ತೋ ನಿಬ್ಬುತೋ’’ತಿ, ನಿಬ್ಬುತಸಬ್ಬಪರಿಳಾಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರಮ್ಮಣಸನ್ತತಾಯ ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸನ್ತತಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾಹಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಹಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ನಾಸ್ಸ ಸನ್ತಪಣೀತಭಾವಾವಹಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸೇಚನನ್ತಿ ಅಸೇಚನಕೋ. ಅಸೇಚನಕತ್ತಾ ಅನಾಸಿತ್ತಕೋ, ಅನಾಸಿತ್ತಕತ್ತಾ ಏವ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣೋ, ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸೋ ಪರಿಕಮ್ಮಾದಿನಾ. ತತೋ ಏವ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕೋ ವಿಸುಂಯೇವೇಕೋ. ಆವೇಣಿಕೋ ಅಸಾಧಾರಣೋ. ಸಬ್ಬಮೇತಂ ಸರಸತೋ ಏವ ಸನ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ, ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಾ ಸನ್ತಭಾವನಿಮಿತ್ತಂ. ಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಚ ಕಸಿಣಕರಣಾದಿನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪಾದಪರಿಯೋಸಾನಂ, ತಾದಿಸಂ ಏತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತದಾ ಹಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನಿರಸ್ಸಾದತ್ತಾ ಅಸನ್ತಂ ಅಪ್ಪಣೀತಂ ಸಿಯಾ. ಉಪಚಾರೇ ವಾ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಯಥಾ ಉಪಚಾರಕ್ಖಣೇ ನೀವರಣಾದಿವಿಗಮೇನ ಅಙ್ಗಪಾತುಭಾವೇನ ಚ ಪರೇಸಂ ಸನ್ತತಾ ಹೋತಿ, ನ ಏವಮಿಮಸ್ಸ. ಅಯಂ ಪನ ಆದಿಸಮನ್ನಾ…ಪೇ… ಪಣೀತೋ ಚಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಕೇಚೀತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ. ಅನಾಸಿತ್ತಕೋತಿ ಉಪಸೇಚನೇನ ಅನಾಸಿತ್ತಕೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಓಜವನ್ತೋ’’ತಿ ಓಜವನ್ತಸದಿಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಧುರೋತಿ ಇಟ್ಠೋ. ಚೇತಸಿಕಸುಖಪಟಿಲಾಭಸಂವತ್ತನಂ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನವಸೇನ, ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ವಾ ಸನ್ತಭಾವೇನ ಸುಖಗತಿಕತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಝಾನಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪಫುಟ್ಠಸರೀರತಾವಸೇನ ಪನ ಕಾಯಿಕಸುಖಪಟಿಲಾಭಸಂವತ್ತನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಿತಕಾಲೇ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇ’’ತಿ ಇದಂ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತೇತಿ ಝಾನೇನ ಸಕಸನ್ತಾನತೋ ಅನೀಹತೇ ಅಪ್ಪಹೀನೇ. ಅಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತೇತಿ ಅಕೋಸಲ್ಲಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ತತೋ ಸಮ್ಭೂತೇ. ಅವಿಜ್ಜಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ಪಾಪಧಮ್ಮಾ. ಖಣೇನೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇನೇವ. ಅನ್ತರಧಾಪೇತೀತಿ ಏತ್ಥ ಅನ್ತರಧಾಪನಂ ವಿನಾಸನಂ, ತಂ ಪನ ಝಾನಕತ್ತುಕಂ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀ’’ತಿ. ವೂಪಸಮೇತೀತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಉಪಸಮೇತಿ. ವಿಸೇಸೇನ ಉಪಸಮನಂ ಪನ ಸಮ್ಮದೇವ ಉಪಸಮನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಉಪಸಮೇತೀ’’ತಿ. ಸಾಸನಿಕಸ್ಸ ಝಾನಭಾವನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯತ್ತಾ’’ತಿ. ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಾದಕಭೂತೋ ಅಯಂ ಸಮಾಧಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಭಾವಂ ಉಪಗತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗವುಡ್ಢಿಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ. ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ವಿರಾಗನಿರೋಧಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾನಂ ವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಯುಜ್ಜತಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

೧೦. ಕಿಮಿಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೯೮೬. ಥೇರೋತಿ ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ. ಅಯಂ ದೇಸನಾತಿ ‘‘ಕಥಂ ವಿಭಾವಿತೋ ನು ಖೋ ಕಿಮಿಲಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಾ ದೇಸನಾ. ಕಾಯಞ್ಞತರನ್ತಿ ರೂಪಕಾಯೇ ಅಞ್ಞತರಕೋಟ್ಠಾಸೇ. ಏವನ್ತಿ ಯಥಾ ಆನಾಪಾನಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಜಾತೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ವಾರೇಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀತಿಆದಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ದೇಸನಾಸೀಸನ್ತಿ ದೇಸನಾಪದೇಸಂ. ಮನಸಿಕಾರಪದೇಸೇನ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾತಿ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸರೂಪತೋ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸತೋ ಅಪದಿಸತಿ. ಯಥೇವ ಹೀತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪದದ್ವಯೇತಿ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪಟಿಸಂವೇದೀ ಪಸ್ಸಮ್ಭಯಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ.

ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಪೀತಿಮನಸಿಕಾರಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಪದೇಸೇನ ಯದಿ ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ. ಏಸಾ ಯಥಾವುತ್ತಾ ವೇದನಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ನ ಹೋತಿ. ವೇದನಾರಮ್ಮಣಾ ಚ ಅನುಪಸ್ಸನಾ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸು ‘‘ವೇದನಾ ವೇದಿಯತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸುಖಾದೀನಂ ವತ್ಥುನ್ತಿ ಸುಖಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವತ್ಥುಭೂತಂ ರೂಪಸದ್ದಾದಿಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ವೇದನಾ ವೇದಿಯತಿ, ನ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ವೇದನಾಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಉಪಾದಾಯ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಥಾ ‘‘ಪುಗ್ಗಲೋ ವೇದನಂ ವೇದಿಯತೀ’’ತಿ ವೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಇಧಾಪಿ ವೇದನಾಯ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರಸೀಸೇನ ‘‘ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ಭಿಕ್ಖು ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ತಂ ವೇದನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಆದೀನಂ ಪದಾನಂ. ಏತಸ್ಸ ‘‘ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾ ನ ಯುಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಅನುಯೋಗಸ್ಸ.

ಸಪ್ಪೀತಿಕೇ ದ್ವೇ ಝಾನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಪೀತಿಸಹಗತಾನಿ ಪಠಮದುತಿಯಜ್ಝಾನಾನಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ತೇನ. ಪಟಿಸಂವಿದಿತಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಹಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಏತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕ್ಖಣೇ. ಝಾನಪಟಿಲಾಭೇನಾತಿ ಝಾನೇನ ಸಮಙ್ಗೀಭಾವೇನ. ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ, ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ನಾಮ ಸಪ್ಪಪರಿಯೇಸನಂ ಚರನ್ತೇನ ತಸ್ಸ ಆಸಯೇ ಪಟಿಸಂವಿದಿತೇ ಸೋಪಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತೋ ಹೋತಿ ಮನ್ತಾಗದಬಲೇನ ತಸ್ಸ ಗಹಣಸ್ಸ ಸುಕರತ್ತಾ, ಏವಂ ಪೀತಿಯಾ ಆಸಯಭೂತೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ಪಟಿಸಂವಿದಿತೇ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾವ ಹೋತಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣತೋ ಚ ತಸ್ಸಾ ಗಹಣಸ್ಸ ಸುಕರತ್ತಾ. ವಿಪಸ್ಸನಕ್ಖಣೇತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಪ್ಪತ್ತಾಯ ವಿಸಯತೋ ದಸ್ಸನಕ್ಖಣೇ. ಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿವೇಧೇನಾತಿ ಪೀತಿಯಾ ಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ. ಯಞ್ಹಿ ಪೀತಿಯಾ ವಿಸೇಸತೋ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿದಿತೇ ಸಾ ಯಾಥಾವತೋ ವಿದಿತಾ ಏವ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಏವ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ವುತ್ತಞ್ಹೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿ ದೀಘಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾಸಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಸ್ಸ ವಸೇನ. ಪಜಾನತೋ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪಜಾನತೋತಿ ಝಾನಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಜಾನತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಸತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀತಿ ದೀಘಂ ಅಸ್ಸಾಸವಸೇನ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಆರಮ್ಮಣಮುಖೇನ ಝಾನೇಪಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಾಯ ಸತಿಯಾತಿ ಏವಂ ಉಪಟ್ಠಿತಾಯ ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ತೇನ ಞಾಣೇನ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ತದಾರಮ್ಮಣಾ ಸಾ ಪೀತಿ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ. ದೀಘಂ ಪಸ್ಸಾಸವಸೇನಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಏತೇನೇವ ನಯೇನ ಅವಸೇಸಪದಾನಿಪಿ ಅತ್ಥತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ.

ಯಥೇವಾತಿಆದೀಸು ಅಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಝಾನಪಟಿಲಾಭೇನ ಯಥಾ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪೀತಿಆದಯೋ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋನ್ತಿ ತೇನ ವಿನಾ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ. ಏವಂ ಝಾನಸಮ್ಪಯುತ್ತೇನ ತಂಪರಿಯಾಪನ್ನೇನ ವೇದನಾಸಙ್ಖಾತಮನಸಿಕಾರಪಟಿಲಾಭೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ವೇದನಾ ಪಟಿಸಂವಿದಿತಾ ಹೋತಿ ಅರುಣುಗ್ಗಮೇನ ವಿಯ ಸೂರಿಯಸ್ಸ ತೇನ ವಿನಾ ವೇದನಾಯ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿ ವೇದನಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸುವುತ್ತಮೇತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಚೋದನಂ ನಿರಾಕರೋತಿ.

ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ವದತಿ. ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀಯೇವ ನಾಮೇಸ ಹೋತಿ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಂವಿದಿತತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಚಿತ್ತಪಟಿಸಂವಿದಿತವಸೇನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಇತರಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಸೋತಿ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು. ಯಂ ತಂ ಪಹಾನಂ ಪಹಾಯಕಞಾಣಂ. ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಪರಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಅನಿಚ್ಚವಿರಾಗಾದಿತೋ ದಿಸ್ವಾ ದುವಿಧಾಯಪಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋತಿ. ಇದಞ್ಹಿ ಚತುಕ್ಕನ್ತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಚತುಕ್ಕಂ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಯ. ಪಜಹತೀತಿ ಪಹಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ…ಪೇ… ಪಹಾನಕರಞಾಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಮ್ಪರನ್ತಿ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಿಪಸ್ಸನಮಾಹ. ಪಥಪಟಿಪನ್ನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತೀತಿ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಾನಂ ಅಕರಣೇನ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ. ಏಕತೋ ಉಪಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ಮಜ್ಝಿಮಸಮಥವೀಥಿನಾತಿವತ್ತಿಯಾ ತತ್ಥ ಚ ಪಕ್ಖನ್ದನೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಏಕರಸಭಾವೇನ, ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತತಾಯ ಭಾವತೋ ಅವಿಸೇಸಂ ಏಕಗ್ಗಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಏಕನ್ತತೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ. ತತ್ಥಾತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನೇ. ಸಹಜಾತಾನಮ್ಪಿ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ ಹೋತಿ ತೇಸಂ ಪವತ್ತನಾಕಾರಸ್ಸ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತೋ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಆರಮ್ಮಣಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ನ ಕೇವಲಂ ನೀವರಣಾದಿಧಮ್ಮೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಅಭಿಜ್ಝಾ …ಪೇ… ಪಞ್ಞಾಯ ದಿಸ್ವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ಪಂಸುಪುಞ್ಜಟ್ಠಾನಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಚತುಮಹಾಪಥೋ ವಿಯ ಛ ಆಯತನಾನಿ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಕಾಯಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಆರಮ್ಮಣಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ. ಚತೂಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸೂತಿ ಕಾಯಾದೀಸು ಚತೂಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪವತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಪಂಸುಪುಞ್ಜಟ್ಠಾನಿಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಉಪಹನನತೋ.

ಏಕಧಮ್ಮವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.