೨. ಭಿಕ್ಖುವಗ್ಗೋ

೧. ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೭. ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾ ವುಚ್ಚತಿ ಸುಜಾತೋ ತರುಣಮ್ಬರುಕ್ಖೋ, ತಸ್ಸ ಪನ ಅವಿದೂರೇ ಕತೋ ಪಾಸಾದೋ ಇಧ ‘‘ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವೇಳುವನವಿಹಾರಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಧಾನಘರಸಙ್ಖೇಪೇತಿ ಭಾವನಾಗೇಹಪ್ಪಕಾರೇ ಯೋಗೀನಂ ಗೇಹೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಿಖಿಣೋವ ಹೋತಿ, ನ ತಸ್ಸ ತಿಖಿಣಭಾವೋ ಕೇನಚಿ ಕಾತಬ್ಬೋ ಸಭಾವಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ಏವಮೇವ ಅತ್ತನೋ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚನಕಮ್ಮುನಾ ತಿಕ್ಖವಿಸದಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಆಯಸ್ಮಾ…ಪೇ… ತತ್ಥ ವಿಹಾಸಿ. ಪಕತಿಪಞ್ಞತ್ತಮೇವಾತಿ ಪಕತಿಯಾ ಪಞ್ಞತ್ತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಉಪಗಮನತೋ ಪುರೇತರಮೇವ ಚಾರಿತ್ತವಸೇನ ಪಞ್ಞತ್ತಂ.

೧೦೮. ಉದಕಂ ಅನೇನ ಧೀಯತಿ, ಠಪೀಯತಿ ವಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಉದಕಾಧಾನಂ. ಉದಕಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚ ಖುದ್ದಕಭಾಜನಂ. ‘‘ಓವಾದದಾನತ್ಥಂ ಆಮನ್ತೇಸೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಪನಸ್ಸ ಓವಾದದಾನಂ ನ ಇಧೇವ, ಅಥ ಖೋ ಬಹೂಸು ಠಾನೇಸು ಬಹುಕ್ಖತ್ತುಂ ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ತಾನಿ ತಾನಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇಧ ಸಂವಣ್ಣನತ್ಥಂ ‘‘ಭಗವತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧೇಹಿ ಅವಿಜಹಿತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನೇ ಕುಮಾರಪಞ್ಹಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಕೇಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದಸಕಾ ಪವತ್ತಾ ದಸ ಪುಚ್ಛಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದಸಪುಚ್ಛಂ, ಏಕೇಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ದಸಕಾ ಏಕುತ್ತರವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಚಪಣ್ಣಸವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಸಾಮಣೇರಪಞ್ಹನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯಂ ಖುದ್ದಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಖು. ಪಾ. ಅಟ್ಠ. ೪.ಕುಮಾರಪಞ್ಹವಣ್ಣನಾ) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅನಾದೀನವದಸ್ಸಿತಾಯ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಮುಸಾ ಸಮುದಾಚರಣತೋ ‘‘ಪಿಯಮುಸಾವಾದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಉದಕಾವಸೇಸಛಡ್ಡನಉದಕಾಧಾನನಿಕುಜ್ಜನಉಕ್ಕುಜ್ಜನದಸ್ಸನಸಞ್ಞಿತಾ ಚತಸ್ಸೋ ಉದಕಾಧಾನೂಪಮಾಯೋ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಯುದ್ಧಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಕರಣಕರಣವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾ ದ್ವೇ ಹತ್ಥಿಉಪಮಾಯೋ.

ತತ್ಥ ರಾಹುಲಸುತ್ತನ್ತಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತೇ ಆಗತಂ ರಾಹುಲಸುತ್ತಂ (ಸು. ನಿ. ೩೩೭ ಆದಯೋ). ಅಭಿಣ್ಹೋವಾದವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ತಂ ಸುತ್ತಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಭಗವಾ ಥೇರಂ ಓವದತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದಞ್ಚ ಪನಾತಿ ಇದಂ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಭಗವತೋ ತಂತಂಕಾಲಾನುರೂಪಂ ಅತ್ತನೋ ಓವಾದದಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಬೀಜನ್ತಿ ಅಣ್ಡಂ. ಪಸ್ಸಸಿ ನೂತಿ ನು-ಸದ್ದೋ ಅನುಜಾನನೇ, ನನು ಪಸ್ಸಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಚ್ಚಧಮ್ಮಂ ಲಙ್ಘಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ನಾಮ ಪಾಪಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾವಾದೇ ಸಂವರರಹಿತಸ್ಸ ಓಪಮ್ಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ಏಕಂ ಧಮ್ಮಮತೀತಸ್ಸ, ಮುಸಾವಾದಿಸ್ಸ ಜನ್ತುನೋ;

ವಿತಿಣ್ಣಪರಲೋಕಸ್ಸ, ನತ್ಥಿ ಪಾಪಮಕಾರಿಯ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೭೬);

ಉರುಳ್ಹವಾತಿ ಉರುಳ್ಹೋ ಹುತ್ವಾ ಉಸ್ಸಿತೋ. ಸೋ ಪನ ದಮವಸೇನ ಅಭಿರುಯ್ಹ ವಡ್ಢಿತೋ ಆರೋಹನಯೋಗ್ಯೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿವಡ್ಢಿತೋ ಆರೋಹಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ. ಆಗತಾಗತೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಯೋಗ್ಯಪದೇಸಂ ಆಗತಾಗತೇ. ಪಟಿಸೇನಾಯ ಫಲಕಕೋಟ್ಠಕಮುಣ್ಡಪಾಕಾರಾದಯೋತಿ ಪಟಿಸೇನಾಯ ಅತ್ತನೋ ಆರಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಠಪಿತೇ ಫಲಕಕೋಟ್ಠಕೇ ಚೇವ ಉದ್ಧಚ್ಛದಪಾಕಾರಾದಿಕೇ ಚ. ಏತಂ ಪದೇಸನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಸೇನಾಪದೇಸಂ. ಏತ್ತಕೇನಾತಿ ಓಲೋಕನಮತ್ತೇನ. ತಸ್ಸ ಓಲೋಕನಾಕಾರದಸ್ಸನೇನೇವ. ಸತಮ್ಪಿ ಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸೇನಾನೀಕಂ ದ್ವೇಧಾ ಭಿಜ್ಜತಿ, ತೀರಪಾತಿಕಂ ಮದ್ದಿತಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಾತಾ ಹುತ್ವಾ ದ್ವೇಧಾ ಹುತ್ವಾ ಪಲಾಯನ್ತಿ. ಕಣ್ಣೇಹಿ ಪಹರಿತ್ವಾತಿ ಪಗೇವ ಸರಾನಂ ಆಗಮನಸದ್ದಂ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ಯಥಾ ವೇಗೋ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ತೇಹಿ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪಾತನಂ. ಪಟಿಹತ್ಥಿಪಟಿಅಸ್ಸಾತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಪತಿ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ. ದೀಘಾಸಿಲಟ್ಠಿಯಾತಿ ದೀಘಲತಾಯ ಅಸಿಲಟ್ಠಿಯಾ.

ಕರಣೇತಿ ಕಮ್ಮಕರಣೇ. ಮಞ್ಞತಿ ಹತ್ಥಾರೋಹೋ. ಅಯಮುಗ್ಗರನ್ತಿ ತಾದಿಸೇ ಕಾಲೇ ಗಹಿತಮುಗ್ಗರಂ. ಓಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ವಾ, ಅಭಿಣ್ಹಂ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೯. ಸಸಕ್ಕನ್ತಿ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಯುತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತ್ವಾ ನ ಕರಣೀಯಂ, ತಾದಿಸಂ ನಿಯಮತೋ ಅಕತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಂಸೇನೇವ ನ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಪಟಿಸಂಹರೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಕರಣತೋ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾಸಿ. ಯಥಾಭೂತೋ ಅಸನ್ತೋ ನಿವತ್ತೋ ಅಕರೋನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನಿವತ್ತೇಯ್ಯಾಸಿ ಮಾ ಕರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ. ಅನುಪದೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯೀ ಭವೇಯ್ಯಾಸಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ. ತಂ ಪನ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರಣಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕರೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ. ಸಿಕ್ಖಮಾನೋತಿ ತಂಯೇವ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಂ ತನ್ನಿಸ್ಸಯಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಾದ್ವಯಂ ಸಿಕ್ಖನ್ತೋ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೋ.

೧೧೧. ಕಿತ್ತಕೇ ಪನ ಠಾನೇತಿ ಕಿತ್ತಕೇ ಠಾನೇ ಪವತ್ತಾನಿ. ಅವಿದೂರೇ ಏವ ಪವತ್ತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುರೇಭತ್ತೇಯೇವ ಸೋಧೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಞ್ಹಿ ತಾನಿ ಸುಸೋಧಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾನಿ. ಪರೇಸಂ ಅಪ್ಪಿಯಂ ಗರುಂ ಗಾರಯ್ಹಂ, ಯಥಾವುತ್ತಟ್ಠಾನತೋ ಪನ ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರೇನೇವ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಪರಿಸೋಧಿತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ಗಹಿತಂ. ಪಟಿಘಂ ವಾತಿ ಏತ್ಥ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಅಸಮಪೇಕ್ಖಣೇ ಮೋಹಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

೧೧೨. ವುತ್ತನಯೇನ ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಪರಿಸೋಧನಂ ನಾಮ ಇಧೇವ, ನ ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾ…ಪೇ… ಸಾವಕಾ ವಾ’’ತಿ. ತೇ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಾತಿ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಸಾವಕೇಹಿ ಆರುಳ್ಹಮಗ್ಗೋ, ರಾಹುಲ, ಮಯಾ ತುಯ್ಹಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತೋ, ತಸ್ಮಾ. ತೇನ ಅನುಸಿಕ್ಖನ್ತೇನ ತಯಾ ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಓವಾದಂ ಅದಾಸಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ

ಸಮತ್ತಾ.

೨. ಮಹಾರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧೩. ಇರಿಯಾಪಥಾನುಬನ್ಧನೇನಾತಿ ಇರಿಯಾಪಥಗಮನಾನುಬನ್ಧನೇನ, ನ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನಾನುಬನ್ಧನೇನ. ಅಞ್ಞಮೇವ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನಂ ಅಞ್ಞಂ ಸಾವಕಾನಂ. ವಿಲಾಸಿತಗಮನೇನಾತಿ – ‘‘ದೂರೇ ಪಾದಂ ನ ಉದ್ಧರತಿ, ನ ಅಚ್ಚಾಸನ್ನೇ ಪಾದಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನಾತಿಸೀಘಂ ಗಚ್ಛತಿ ನಾತಿಸಣಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೪.೨೪೩; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೭೬; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ಮಹಾವಗ್ಗ ೩.೨೮೫) ವುತ್ತೇನ ಸಭಾವಸೀಲೇನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಚಾತುರಿಯಗಮನೇನ. ತದೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪದೇ ಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪದಾನುಪದಿಕೋತಿ ರಾಹುಲತ್ಥೇರಸ್ಸಪಿ ಲಕ್ಖಣಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ತಾದಿಸಮೇವ ಗಮನನ್ತಿ ಯತ್ತಕಂ ಪದೇಸಂ ಅನ್ತರಂ ಅದತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಗನ್ತುಂ ಆರದ್ಧೋ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಮೇವ ಗಮನಪದಾನುಪದಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಪದಾನುಪದಿಕೋ.

ವಣ್ಣನಾಭೂಮಿ ಚಾಯಂ ತತ್ಥ ಭಗವನ್ತಂ ಥೇರಞ್ಚ ಅನೇಕರೂಪಾಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ವಣ್ಣೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನಿಕ್ಖನ್ತಗಜಪೋತಕೋ ವಿಯ ವಿರೋಚಿತ್ಥಾತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜನಾ. ಏವಂ ತಂ ಕೇಸರಸೀಹೋ ವಿಯಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತಾರಕರಾಜಾ ನಾಮ ಚನ್ದೋ. ದ್ವಿನ್ನಂ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಾನನ್ತಿಆದಿ ಪರಿಕಪ್ಪವಚನಂ, ಬುದ್ಧಾವೇಣಿಕಸನ್ತಕಂ ವಿಯ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆಕಪ್ಪಸೋಭಾ ಅಹೋಸಿ, ಅಹೋ ಸಿರೀಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ಆದಿಯಮಾನಾತಿ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ‘‘ಪಚ್ಛಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ನ ಅಜ್ಜುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ. ಇದಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತೇತಿ ಇದಂ ಪಾಣಅತಿಪಾತನಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತೇ ಇದಂ ದಣ್ಡೇನ ವಾ ಲೇಡ್ಡುನಾ ವಾ ವಿಹೇಠನಂ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಂ, ಇದಂ ಪಾಣಿನಾ ದಣ್ಡಕದಾನಞ್ಚ ಅನ್ತಮಸೋ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಓಲೋಕನಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಕತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ ನಯಸತೇನಪಿ ನಯಸಹಸ್ಸೇನಪಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಇಧ ತಾವ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ತತ್ಥ ಪರಿಭಣ್ಡಕರಣಂ ವಿಹಾರಙ್ಗಣಸಮ್ಮಜ್ಜನಂ ಕಚವರಛಡ್ಡನಂ ವಾಲಿಕಾಸಮಕಿರಣನ್ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯಸತೇನ ನಯಸಹಸ್ಸೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಇದಂ ಕತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ. ಪರಿಭಾಸನ್ತಿ ತಜ್ಜನಂ. ಲಭಾಮೀತಿ ಪಚ್ಚಾಸೀಸತಿ.

ಸಬ್ಬಮೇತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಏತಂ ಮಯಿ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮತಂ. ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಸಹಾಯೋತಿ ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಸೋ ಹಿ ಭಗವತಾ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವೇ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ. ಧಮ್ಮಾರಕ್ಖೋತಿ ಸತ್ಥು ಸದ್ಧಮ್ಮರತನಾನುಪಾಲಕೋ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕೋ. ಪೇತ್ತಿಯೋತಿ ಚೂಳಪಿತಾ. ಸಬ್ಬಂ ಮೇ ಜಿನಸಾಸನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನಂ ಮಯ್ಹಮೇವ.

ಛನ್ದರಾಗಂ ಞತ್ವಾತಿ ಛನ್ದರಾಗಂ ಮಮ ಚಿತ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಞತ್ವಾ. ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲೇತಿ ವಿಹಾರಪರಿಯನ್ತೇ ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖಮೂಲಟ್ಠಾನೇ ಅನುಚ್ಛವಿಕೇ.

ತದಾತಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕೇಹಿ ಪಸಾದಾಪನಕಾಲೇ. ಅಞ್ಞಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಚಙ್ಕಮನಇರಿಯಾಪಥೇಪಿ ಪಿಟ್ಠಿಪಸಾರಣಕಾಲೇಪಿ ಸಮಿಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ಏವಮಿದನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಇದಮಸ್ಸ ಏತಿಸ್ಸಾ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕ’’ನ್ತಿ. ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿನ್ತಿ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ.

ಸಮಸೀಸೀ ಹೋತೀತಿ ಸಚೇ ಸಮಸೀಸೀ ಹುತ್ವಾ ನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ. ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ ನೋ ಚೇ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ. ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞೋತಿ ಖಿಪ್ಪಂ ಲಹುಂಯೇವ ಪತ್ತಬ್ಬಛಳಭಿಞ್ಞೋ.

ಪರಿಪುಣ್ಣಾತಿ ಸೋಳಸಸು ಆಕಾರೇಸು ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅತಾಪನೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಣ್ಣಾ. ಸುಭಾವಿತಾತಿ ಸಮಥಭಾವನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಚ ಅನುಪುಬ್ಬಸಮ್ಪಾದನೇನ ಸುಭಾವಿತಾ. ಗಣನಾವಿಧಾನಾನುಪುಬ್ಬಿಯಾ ಆಸೇವಿತತ್ತಾ ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಪರಿಚಿತಾ.

ಓಮಾನಂ ವಾತಿ ಅವಜಾನನಂ ಉಞ್ಞಾತನ್ತಿ ಏವಂವಿಧಂ ಮಾನಂ ವಾ. ಅತಿಮಾನಂ ವಾತಿ ‘‘ಕಿಂ ಇಮೇಹಿ, ಮಮೇವ ಆನುಭಾವೇನ ಜೀವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅತಿಮಾನಂ ವಾ ಕುತೋ ಜನೇಸ್ಸತೀತಿ.

೧೧೪. ವಿಸಙ್ಖರಿತ್ವಾತಿ ವಿಸಂಯುತ್ತೇ ಕತ್ವಾ, ಯಥಾ ಸಙ್ಗಾಕಾರೇನ ಗಹಣಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ವಿನಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಹಾಭೂತಾನಿ ತಾವ ವಿತ್ಥಾರೇತು, ಸಮ್ಮಸನೂಪಗತ್ತಾ, ಅಸಮ್ಮಸನೂಪಗಂ ಆಕಾಸಧಾತುಂ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ವಿತ್ಥಾರೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಆಪೋಧಾತು ಸುಖುಮರೂಪಂ. ಇತರಾಸು ಓಳಾರಿಕಸುಖುಮತಾಪಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಾದಾರೂಪದಸ್ಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನೇವ ಕಥಿತಾನಿ, ನ ಉಪಾದಾರೂಪನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಪನೇತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಹಾರನಯೇನ ಆಕಾಸದಸ್ಸನೇನ ದಸ್ಸಿತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಮುಖೇನ ತಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಉಪಾದಾರೂಪಗ್ಗಹಣದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಆಕಾಸಧಾತು ವಿತ್ಥಾರಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಪರಿಗ್ಗಹಸುಖತಾಯಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನತ್ಥಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇನಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸನಮಾಹ. ಆಕಾಸೇನಾತಿ ಆಕಾಸಧಾತುಯಾ ಗಹಿತಾಯ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪನ್ತಿ ತಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಕಲಾಪಗತಮ್ಪಿ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ ವಿಭೂತಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ.

ಇದಾನಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಗಾಥಾಯ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಾದಾಯರೂಪಸ್ಸ. ಏವಂ ಆವಿಭಾವತ್ಥನ್ತಿ ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ಆಕಾಸಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಭೂತಭಾವತ್ಥಂ. ತನ್ತಿ ಆಕಾಸಧಾತುಂ.

೧೧೮. ಆಕಾಸಭಾವಂ ಗತನ್ತಿ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಾನಂ ತೇಸಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಕಭಾವೇನ ಆಕಾಸನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಗತಂ, ಆಕಾಸಮೇವ ವಾ ಆಕಾಸಗತಂ ಯಥಾ ‘‘ದಿಟ್ಠಿಗತಂ (ಧ. ಸ. ೩೮೧; ಮಹಾನಿ. ೧೨), ಅತ್ಥಙ್ಗತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೩೦) ಚ. ಆದಿನ್ನನ್ತಿ ಇಮನ್ತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಆದಿನ್ನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗಹಿತಂ ಪರಾಮಟ್ಠ’’ನ್ತಿ. ಅಞ್ಞತ್ಥ ಕಮ್ಮಜಂ ‘‘ಉಪಾದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತಥಾ ಇಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸರೀರಟ್ಠಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪಥವೀಧಾತುಆದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ಮಹಾಹತ್ಥಿಪದೋಪಮೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೦ ಆದಯೋ) ವುತ್ತನಯದಸ್ಸನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ.

೧೧೯. ತಾದಿಭಾವೋ ನಾಮ ನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಹೋತಿ, ಅಯಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅನುಯುಞ್ಜತಿ, ಅಥ ಕಿಮತ್ಥಂ ತಾದಿಭಾವತಾ ವುತ್ತಾತಿ? ಪಥವೀಸಮತಾದಿಲಕ್ಖಣಾಚಿಕ್ಖಣಾಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತಿಅತ್ಥಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಓಕಾಸದಾನವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋತಿ ನ ನಿಸ್ಸಿತೋ ನ ಲಗ್ಗೋ.

೧೨೦. ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಭಾವನಾ ಅಸುಭಭಾವನಾ ಆನಾಪಾನಸ್ಸತಿಭಾವನಾ ಚ ಉಪಚಾರಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ವಾ ಪಾಪೇನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಾದಕಭಾವಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಞ್ಞಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವೇನ ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಹತ್ತಾಧಿಗಮಾಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಮೇತ್ತಾದಿಭಾವನಾಯ ಪನ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸತ್ತೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಚ ಪಟಿಹಞ್ಞನಕಿಲೇಸೋತಿ ಆಘಾತಭಾವಮೇವ ವದತಿ ಞಾಯಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇಸಮ್ಪಿ. ಅಸ್ಮಿಮಾನೋತಿ ರೂಪಾದಿಕೇ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಮಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಮಾನೋ.

೧೨೧. ಇದಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಗಣನಾದಿವಸೇನ ಆಸೇವಿಯಮಾನಾ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ. ತತ್ಥ ಪನ ತಥಾಪವತ್ತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಭಾವನಾ. ಏತ್ಥ ಚ ತಸ್ಸೇವ ಥೇರಸ್ಸ ಭಗವತಾ ಬಹೂನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ ದೇಸಿತತ್ತಾ ಚರಿತಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಪ್ಪಾಯಾನೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಸಿದ್ಧೋ, ಅತಿಸಪ್ಪಾಯವಸೇನ ಪನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇಸು ವಿಭಾಗಕಥಾ ಕಥಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಮಹಾರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೩. ಚೂಳಮಾಲುಕ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨೨. ಏವಂ ಠಪಿತಾನೀತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಿ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾಯ ನ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬಾನಿ ನ ಕಥೇತಬ್ಬಾನಿ, ಏವಂ ಠಪನೀಯಪಕ್ಖೇ ಠಪಿತಾನಿ ಚೇವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಸಾಸನೇ ಛಡ್ಡನೀಯತಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾನಿ ಚ, ಅಪಿಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಏವ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬತೋ. ಯಥಾ ಏಕೋ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸವಸೇನ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ, ತಥಾ ಅಪರೋಪಿ ಅಪರೋಪೀತಿ ಸತ್ತೋ ತಥಾಗತೋ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ತಥಾಗತೋತಿ ಸತ್ತೋ’’ತಿ. ತಂ ಅಬ್ಯಾಕರಣಂ ಮಯ್ಹಂ ನ ರುಚ್ಚತೀತಿ ಯದಿ ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ, ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ, ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ, ಅಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋತಿ ಜಾನಾಮಾತಿ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬಮೇವ, ಯಂ ಪನ ಉಭಯಥಾ ಅಬ್ಯಾಕರಣಂ, ತಂ ಮೇ ಚಿತ್ತಂ ನ ಆರಾಧೇತಿ ಅಜಾನನಹೇತುಕತ್ತಾ ಅಬ್ಯಾಕರಣಸ್ಸ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಜಾನತೋ ಖೋ ಪನ ಅಪಸ್ಸತೋ ಏತದೇವ ಉಜುಕಂ, ಯದಿದಂ ನ ಜಾನಾಮಿ ನ ಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಸಸ್ಸತೋತಿಆದೀಸು ಸಸ್ಸತೋತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕೋ, ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇಹಿ ಲೋಕೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಞ್ಞಪಾಪತಬ್ಬಿಪಾಕಾ, ಸಯಂ ವಾ ತಬ್ಬಿಪಾಕಾಕರಾದಿಭಾವೇನ ಅವಿಯುತ್ತೇಹಿ ಲೋಕೀಯತೀತಿ ಲೋಕೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಏತೇನ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಸಸ್ಸತವಾದಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಸಸ್ಸತೋತಿ ನ ಸಸ್ಸತೋ, ಅನಿಚ್ಚೋ ಅದ್ಧುವೋ ಭೇದನಧಮ್ಮೋತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅಸಸ್ಸತೋತಿ ಚ ಸಸ್ಸತಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಉಚ್ಛೇದೋ ದೀಪಿತೋತಿ ಸತ್ತಪಿ ಉಚ್ಛೇದವಾದಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅನ್ತವಾತಿ ಪರಿವಟುಮೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಪರಿಮಾಣೋ, ಅಸಬ್ಬಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ‘‘ಸರೀರಪರಿಮಾಣೋ, ಅಙ್ಗುಟ್ಠಪರಿಮಾಣೋ, ಯವಪರಿಮಾಣೋ ಪರಮಾಣುಪರಿಮಾಣೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೫೪; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೭೬-೭೭) ಏವಮಾದಿವಾದಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ.

ತಥಾಗತೋ ಪರಂ ಮರಣಾತಿ ತಥಾಗತೋ ಜೀವೋ ಅತ್ತಾ ಮರಣತೋ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದತೋ ಪರಂ ಉದ್ಧಂ ಹೋತಿ ಅತ್ಥಿ ಸಂವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಸಸ್ಸತಭಾವಮುಖೇನ ಸೋಳಸ ಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ಅಸಞ್ಞೀವಾದಾ, ಅಟ್ಠ ಚ ನೇವಸಞ್ಞೀನಾಸಞ್ಞೀವಾದಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ನ ಹೋತೀತಿ ನತ್ಥಿ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ಏತೇನ ಉಚ್ಛೇದವಾದೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ. ಅಪಿಚ ಹೋತಿ ಚ ನ ಚ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥಿ ನತ್ಥಿ ಚಾತಿ. ಏತೇನ ಏಕಚ್ಚಸಸ್ಸತವಾದೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ನೇವ ಹೋತಿ ನ ನ ಹೋತೀತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪವಾದೋ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಭಗವತಾ ಪನ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕತ್ತಾ ಅನತ್ಥಸಂಹಿತಾನಿ ಇಮಾನಿ ದಸ್ಸನಾನೀತಿ ತಾನಿ ನ ಬ್ಯಾಕತಾನಿ, ತಂ ಅಬ್ಯಾಕರಣಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ಅಯಂ ಥೇರೋ ‘‘ತಂ ಮೇ ನ ರುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ಸಿಕ್ಖಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಯಥಾಸಮಾದಿನ್ನಸಿಕ್ಖಂ ಪಹಾಯ.

೧೨೫. ತ್ವಂ ನೇವ ಯಾಚಕೋತಿ ಅಹಂ ಭನ್ತೇ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಿಸ್ಸಾಮೀತಿಆದಿನಾ. ನ ಯಾಚಿತಕೋತಿ ತ್ವಂ ಮಾಲುಕ್ಯಪುತ್ತ ಮಯಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರಾತಿಆದಿನಾ.

೧೨೬. ಪರಸೇನಾಯ ಠಿತೇನ ಪುರಿಸೇನ. ಬಹಲಲೇಪನೇನಾತಿ ಬಹಲವಿಲೇಪನೇನ. ಮಹಾಸುಪಿಯಾದಿ ಸಬ್ಬೋ ಮುದುಹಿದಕೋ ವೇಣುವಿಸೇಸೋ ಸಣ್ಹೋ. ಮರುವಾತಿ ಮಕಚಿ. ಖೀರಪಣ್ಣಿನೋತಿ ಖೀರಪಣ್ಣಿಯಾ, ಯಸ್ಸಾ ಛಿನ್ದನಮತ್ತೇ ಪಣ್ಣೇ ಖೀರಂ ಪಗ್ಘರತಿ. ಗಚ್ಛನ್ತಿ ಗಚ್ಛತೋ ಜಾತಂ ಸಯಂಜಾತಗುಮ್ಬತೋ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸಿಥಿಲಹನು ನಾಮ ದತ್ತಾ ಕಣ್ಣೋ ಪತಙ್ಗೋ. ಏತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸಸ್ಸತೋ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಏತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಹಾಯ ಏವ ಪತ್ತಬ್ಬತೋ.

೧೨೭. ಅತ್ಥೇವ ಜಾತೀತಿಆದಿನಾ ಏತಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪಚ್ಚೇಕಮ್ಪಿ ಸಂಸಾರಪರಿಬ್ರೂಹನಾ ಕಟಸಿವಡ್ಢನಾ ನಿಬ್ಬಾನವಿಬನ್ಧನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೨೮. ತಸ್ಮಾತಿಹಾತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಾನೇ ಉದ್ಧಟಂ, ಠಾನೇಯೇವ ಪನ ‘‘ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪರತೋ ಕತ್ವಾ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಂ. ಅತ್ತನೋ ಫಲೇನ ಅರಣೀಯತೋ ಅನುಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಕಾರಣಮ್ಪಿ ‘‘ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಆದಿಮತ್ತಮ್ಪೀ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಠಮಾರಮ್ಭೋ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಚೂಳಮಾಲುಕ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೪. ಮಹಾಮಾಲುಕ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨೯. ಓರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು, ತತ್ಥ ಪವತ್ತಿಯಾ ಸಂವತ್ತನತೋ ಓರಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಜ್ಝತಾಯ ಓರಮ್ಭಾಗೇ ಹೇಟ್ಠಾಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಭಜನ್ತೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಕ-ಕಾರಸ್ಸ ಯ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾಕೋಟ್ಠಾಸಿಕಾನೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಮ್ಮುನಾ ಹಿ ವಟ್ಟೇನ ಚ ದುಕ್ಖಂ ಸಂಯೋಜೇನ್ತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ, ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಞ್ಞಿತಾನಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪಹೀನಾನಿ, ತಸ್ಸೇವ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ. ಯಸ್ಸ ಪನ ತಾನಿ ಪಹೀನಾನಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ನತ್ಥೀತಿ. ಅಪ್ಪಹೀನತಾಯ ಅನುಸೇತೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ಕಾರಣಲಾಭೇ ಸತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಅನುಸೇತಿ. ಅನುಸಯಮಾನೋ ಸಂಯೋಜನಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಅನುಸಯತ್ತಂ ಫರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೋ ಪಾಪಧಮ್ಮೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಸಂಯೋಜನಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಏತೇನ ಯದಿ ಪನ ಅನುಸಯತೋ ಸಂಯೋಜನಂ ಪವತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಯೇ ತೇ ಕಾಮರಾಗಾದಯೋ ‘‘ಅನುಸಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇಯೇವ ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಸಂಯೋಜನಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಯದೇವ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಂ ಭಗವತಾ ಪುಚ್ಛಿತಂ, ತದೇವ ಥೇರೇನಪಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ, ತಥಾಪಿ ಅಯಂ ಲದ್ಧಿ ಸನ್ನಿಸ್ಸಯಾ. ತತ್ಥ ದೋಸಾರೋಪನಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಸ್ಸ ವಾದೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮುದಾಚಾರಕ್ಖಣೇಯೇವಾತಿ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏವ. ನ ಹಿ ಸಬ್ಬೇ ವತ್ತಮಾನಾ ಕಿಲೇಸಾ ಸಂಯೋಜನತ್ಥಂ ಫರನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ, ತಥಾಲದ್ಧಿಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಯೋಜನಾ. ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯೇವಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಾಸಯೇನೇವ. ವಿಸಂವಾದಿತಾತಿ ಸತ್ಥು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಾರಾಧನೇನ ವಿವೇಚಿತಾ. ಏವಮಕಾಸಿ ಏವಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಾಪೇಸಿ.

೧೩೦. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಪರಿಯುಟ್ಠಿತೇನಾತಿ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಕೇನ. ತಥಾಭೂತಞ್ಚ ಚಿತ್ತಂ ತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ವಿಗಯ್ಹಿತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಞ್ಚ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಹಿತೇನ ಅಭಿಭೂತೇನಾ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೋ ತೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬತೋ, ಸೋ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ತಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಿನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ. ಅವಿನೋದಿತಾ ಅನೀಹಟಾತಿ ಪದದ್ವಯೇನಪಿ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಂಯೇವ ವದತಿ. ಅಞ್ಞಂ ಸಂಯೋಜನಂ ಅಞ್ಞೋ ಅನುಸಯೋತಿ ವದನ್ತಿ, ಸಹಭಾವೋ ನಾಮ ಅಞ್ಞೇನ ಹೋತಿ. ನ ಹಿ ತದೇವ ತೇನ ಸಹಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಞ್ಞೇನಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞೇನ. ಅವತ್ಥಾಮತ್ತತೋ ಯದಿಪಿ ಅವಯವವಿನಿಮುತ್ತೋ ಸಮುದಾಯೋ ನತ್ಥಿ, ಅವಯವೋ ಪನ ಸಮುದಾಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಸೋ ಸಮುದಾಯತೋ ಅಞ್ಞೋ ಏವಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಹಾರಸ್ಸ ಅಪ್ಪಾಟಿಹೀರಕತಂ ಆಸಙ್ಕಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ತರಂ ಆಸಲ್ಲಿತಂ ‘‘ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಪಕ್ಖನ್ತರೇಹಿ ಪರಿಹಾರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತಞಾಯೇನಪಿ ಅಞ್ಞೋ ಪುರಿಸೋ ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ, ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಞ್ಞೋ ದೋಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯದಿ ತದೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ತುಯ್ಹಂ ಯದಿ ಪರಿವಿತಕ್ಕೋ ಈದಿಸೋ ಯದಿ ತದೇವ ಸಂಯೋಜನನ್ತಿಆದಿ. ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ಸೋ ಏವ ಕಿಲೇಸೋ ಸಂಯೋಜನಮನುಸಯೋ ಚ, ಬನ್ಧನತ್ಥಅಪ್ಪಹೀನತ್ಥಾನಂ ಪನ ಅತ್ಥೇವ ಭೇದೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸನ್ಧಾಯ.

೧೩೨. ತಚಚ್ಛೇದೋ ವಿಯ ಸಮಾಪತ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸ್ಸ ಸಾರಚ್ಛೇದಸ್ಸ ಅನುಸಯಸ್ಸ ದೂರಭಾವತೋ. ಫೇಗ್ಗುಚ್ಛೇದೋ ವಿಯ ವಿಪಸ್ಸನಾ ತಸ್ಸ ಆಸನ್ನಭಾವತೋ. ಏವರೂಪಾ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಅಭಾವಿತಸದ್ಧಾದಿಬಲತಾಯ ದುಬ್ಬಲನಾಮಕಾಯಾ ಪುಗ್ಗಲಾ, ಯೇಸಂ ಸಕ್ಕಾಯನಿರೋಧಾಯ…ಪೇ… ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ. ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಾತಿ ಯಥಾ ಸೋ ದುಬ್ಬಲಕೋ ಪುರಿಸೋ, ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಗಙ್ಗಾಪಾರಂ ವಿಯ ಸಕ್ಕಾಯಪಾರಂ ಗನ್ತುಂ ಅಸಮತ್ಥತ್ತಾ. ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೩೩. ಉಪಧಿವಿವೇಕೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಉಪಧಿವಿವೇಕಾತಿ ಕರಣೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ಉಪಧಿವಿವೇಕಾತಿ ವಾ ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಸ್ಸ ಉಪಧಿವಿವೇಕೇನಾತಿ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣವಿವೇಕೋ ಕಥಿತೋ. ಕಾಮಗುಣಾಪಿ ಹಿ ಉಪಧೀಯತಿ ಏತ್ಥ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಉಪಧೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ. ಥಿನಮಿದ್ಧಪಚ್ಚಯಾ ಕಾಯವಿಜಮ್ಭಿತಾದಿಭೇದಂ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಜಾತಂ. ತಂ ಪನ ಸಮಾಪತ್ತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಮ್ಪಿ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಮ್ಪೀತಿ ತದುಭಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಾದಯೋ ಧಮ್ಮೇತಿ ರೂಪವೇದನಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಧಮ್ಮೇ. ನ ನಿಚ್ಚತೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಚ್ಚಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ತೇಸಂ ಅನಿಚ್ಚತಮಾಹ. ತತೋ ಏವ ಉದಯವಯನ್ತತೋ ವಿಪರಿಣಾಮತೋ ತಾವಕಾಲಿಕತೋ ಚ ತೇ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಜೋತಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಞ್ಹಿ ನಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ವಿಪರಿಣತಂ ಇತ್ತರಖಣಮೇವ ಚ ಹೋತಿ. ನ ಸುಖತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸುಖಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖತಮಾಹ, ಅತೋ ಏವ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪಟಿಪೀಳನತೋ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ ಚ ತೇ ದುಕ್ಖಾತಿ ಜೋತಿತಂ ಹೋತಿ. ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತತಾಯ ಹಿ ತೇ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪಟಿಪೀಳನತೋ ನಿರನ್ತರದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತಾತಿ. ಪಚ್ಚಯಯಾಪನೀಯತಾಯ ರೋಗಮೂಲತಾಯ ಚ ರೋಗತೋ. ದುಕ್ಖತಾಸೂಲಯೋಗಿತಾಯ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣತೋ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗೇಹಿ ಉದ್ಧುಮಾತಪಕ್ಕಭಿಜ್ಜನತೋ ಚ ಗಣ್ಡತೋ. ಪೀಳಾಜನನತೋ ಅನ್ತೋತುದನತೋ ದುನ್ನೀಹರಣತೋ ಚ ಅವದ್ಧಿಆವಹತೋ ಅಘವತ್ಥುತೋ ಚ ಅಸೇರೀಭಾವತೋ ಆಬಾಧಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ಚ ಆಬಾಧತೋ. ಅವಸವತ್ತನತೋ ಅವಿಧೇಯ್ಯತಾಯ ಪರತೋ. ಬ್ಯಾಧಿಜರಾಮರಣೇಹಿ ಪಲುಜ್ಜನೀಯತಾಯ ಪಲೋಕತೋ. ಸಾಮೀನಿವಾಸೀಕಾರಕವೇದಕಅಧಿಟ್ಠಾಯಕವಿರಹತೋ ಸುಞ್ಞತೋ. ಅತ್ತಪಟಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತತೋ, ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾಪಿ ನ ಏತ್ಥ ಅತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅನತ್ತಾ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ನ ಅತ್ತಾ ಹೋತೀತಿ ಅನತ್ತಾ. ತೇನ ಅಬ್ಯಾಪಾರತೋ ನಿರೀಹತೋ ತುಚ್ಛತೋ ಅನತ್ತಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ. ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಮೇವ ಅವಬೋಧತ್ಥಂ ಏಕಾದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಹಜಾತತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ. ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಸಂಹರತೀತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಸಂಹರತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮೋಚೇತೀ’’ತಿ. ಸವನವಸೇನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸವನವಸೇನ. ಥುತಿವಸೇನಾತಿ ತಥೇವ ಥೋಮನಾವಸೇನ ಗುಣತೋ ಸಂಕಿತ್ತನವಸೇನ. ಪರಿಯತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪುಣನವಸೇನ. ಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನವಸೇನ. ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನೇವ ಉಪಸಂಹರತಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ. ಏತಂ ಸನ್ತನ್ತಿಆದಿ ಪನ ಅವಧಾರಣನಿವತ್ತಿತತ್ಥದಸ್ಸನಂ. ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ‘‘ಏತಂ ಸನ್ತಂ ಏತಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತಿ, ಏವಂ ಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಅಭಿಸಮೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ಸಬ್ಬೇ ವಿಸೇಸೇ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿಜಾನನ್ತೋ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪನ ಆಕಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೋ ತತ್ಥ ಠಿತೋತಿ ಸೋ ಅದನ್ಧವಿಪಸ್ಸನೋ ಯೋಗೀ ತತ್ಥ ತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಾರಮ್ಮಣಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಠಿತೋ. ಸಬ್ಬಸೋತಿ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು. ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಹೋತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಹಾಸು ಏವ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಹಾಯ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗವಹಾಸು ತಾಸು ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅನಾಗಾಮಿತಾಯಮೇವ ಸಣ್ಠಾತಿ.

ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾತಿ ಸಮಥವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಅನೇನಾತಿ ಯೋಗಿನಾ. ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ಯೋ ವಾ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತೇ ವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತತೋ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಾನಿ ಅರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸತೀ’’ತಿ.

ಸಮಥವಸೇನ ಗಚ್ಛತೋತಿ ಸಮಥಪ್ಪಧಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ. ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಧುರಂ ಹೋತೀತಿ ತಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ತಥಾ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನಾ ಹೋತಿ, ಮಗ್ಗೇಪಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಧುರಂ ಹೋತಿ, ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ. ಸೋ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮಾತಿ ಸೋ ಅರಿಯೋ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಗಚ್ಛತೋತಿ ‘‘ಸಮಥವಸೇನ ಗಚ್ಛತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಯಞ್ಚ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ಇಧಾಭಿಹಿತೋ ಪರಿಯಾಯೋ ನಾಮ, ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಪರತೋ ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ ದಸ್ಸಯಿಸ್ಸಾಮ. ಅಯಂ ಸಭಾವಧಮ್ಮೋಯೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಸಮಥಪ್ಪಧಾನಾ ಚೇ ಸಮಾಧಿ ಧುರಂ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಧಾನಾ ಚೇ ಪಞ್ಞಾ ಧುರನ್ತಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋಯೇವ, ಏತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಆಸಙ್ಕಿತಬ್ಬಂ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ ಇನ್ದ್ರಿಯವೇಮತ್ತತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯನಾನತ್ತಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ. ಇನ್ದ್ರಿಯನಾನತ್ತತಾ ಕಾರಣನ್ತಿ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ ವಿಯ ಸಮಥವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಚ ಯಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಗಮನಂ, ತಂ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ತಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಂ, ಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿ ಧುರಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅರಿಯೋ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾ ಧುರಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ ಸೋ ಅರಿಯೋ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಬುದ್ಧಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ನಿದಸ್ಸನೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಮಹಾಮಾಲುಕ್ಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೫. ಭದ್ದಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩೪. ಅಸಿಯತೀತಿ ಅಸನಂ, ಭುಞ್ಜನಂ ಭೋಜನಂ, ಅಸನಸ್ಸ ಭೋಜನಂ ಅಸನಭೋಜನಂ, ಆಹಾರಪರಿಭೋಗೋ, ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಅಸನಭೋಜನಂ ಏಕಾಸನಭೋಜನಂ. ಸೋ ಪನ ಕಾಲೋ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಸಮಾಚಿಣ್ಣವಸೇನ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೋ ಏವ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪುರೇಭತ್ತೇ ಅಸನಭೋಜನ’’ನ್ತಿ. ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ‘‘ಅಯುತ್ತಂ ವತ ಮಯಾ ಕತಂ, ಯೋ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಪಕತಿಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಏಕಾಸನಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿ, ಯೇನ ಮೇ ಇದಂ ಸರೀರಂ ಕಿಸಂ ಜಾತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾನುಗ್ಗಹೋ ನಾಹೋಸೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಭವೇಯ್ಯ. ಏತಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸತ್ಥಾ ಆಹ, ನ ಭದ್ದಾಲಿಮೇವ ತಾದಿಸಂ ಕಿರಿಯಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ. ಇತರಥಾತಿ ಯದಿ ಏಕಂಯೇವ ಭತ್ತಂ ದ್ವಿಧಾ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಏಕಸ್ಸ ಭಾಗಸ್ಸ ಭುಞ್ಜನಂ ಏಕದೇಸಭುಞ್ಜನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಕೋ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ಕೋ ಏವಂ ಯಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅತೀತಜಾತಿಪರಿಚಯೋಪಿ ನಾಮ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂಯೇವ ಅನುಬನ್ಧತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತೀತೇ’’ತಿಆದಿ. ವಿರವನ್ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಅನಾದರೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ತಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಅಯಂ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಾಸನೇ ಆಚಿಣ್ಣಂ, ಅಯಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಇಮಂ ಸಿಕ್ಖತೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಭದ್ದಾಲಿಂ ತಸ್ಸ ವಾ ಅನುಸ್ಸಾಹಪವೇದನಂ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ. ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಗಮನತ್ಥಂ ನ ವಿತಕ್ಕಮಾಳಕಂ ಅಗಮಾಸಿ, ವಿಹಾರಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ತಸ್ಸ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಭಗವಾ ಗಚ್ಛತಿ.

೧೩೫. ದೂಸಯನ್ತಿ ಗರಹನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ದೋಸೋ, ಅಪರಾಧೋ, ಸೋ ಏವ ಕುಚ್ಛಿತಭಾವೇನ ದೋಸಕೋ. ಗರಹಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತೋ ಓಕಾಸೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಏತಂ ಓಕಾಸಂ ಏತಂ ಅಪರಾಧ’’ನ್ತಿ. ದುಕ್ಕರತರನ್ತಿ ಪತಿಕಾರವಸೇನ ಅತಿಸಯೇನ ದುಕ್ಕರಂ. ಅಪರಾಧೋ ಹಿ ನ ಖಮಾಪೇನ್ತಂ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ ಹುತ್ವಾ ದುಪ್ಪತಿಕಾರೋ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಸ್ಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ಅಲಗ್ಗಿತ್ವಾತಿ ಇಮಮ್ಪಿ ನಾಮ ಅಪನೀತಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಏವಂ ಅವಿನೇತ್ವಾ, ತಂ ತಂ ತಸ್ಸ ಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಂ ನಿವಾರಣಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಞಾಯಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅತಿಚ್ಚ ಏತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಅಚ್ಚಯೋ, ಅಪರಾಧೋ, ಪುರಿಸೇನ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿತೋ ಅಪರಾಧೋ ಅತ್ಥತೋ ಪುರಿಸಂ ಅತಿಚ್ಚ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಚ್ಚಯೋ ಮಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಚ್ಚಗಮಾ’’ತಿ. ಅವಸೇಸಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಮಾಗಮೇ ಏತಿ ಫಲಂ ಏತಸ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪವತ್ತತಿ ಚಾತಿ ಸಮಯೋ, ಹೇತು ಯಥಾ ‘‘ಸಮುದಾಯೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಂ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಭದ್ದಾಲಿತ್ಥೇರಸ್ಸ ಅಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ ಭಿಕ್ಖುಆದೀನಂ ಜಾನನಂ, ತಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಹಂ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ನ ಉಸ್ಸಹಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೩೬. ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ. ಏವಂ ಆಣಾಪೇತುಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಙ್ಕಮತ್ಥಾಯ ಆಣಾಪೇತುಂ ನ ಯುತ್ತಂ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ. ಅನಾಚಿಣ್ಣಞ್ಚೇತಂ ಬುದ್ಧಾನಂ, ಯದಿದಂ ಪದಸಾ ಅಕ್ಕಮನಂ. ತಥಾ ಹಿ –

‘‘ಅಕ್ಕಮಿತ್ವಾನ ಮಂ ಬುದ್ಧೋ, ಸಹ ಸಿಸ್ಸೇಹಿ ಗಚ್ಛತು;

ಮಾ ನಂ ಕಲಲಂ ಅಕ್ಕಮಿತ್ಥ, ಹಿತಾಯ ಮೇ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೫೩);

ಸುಮೇಧಪಣ್ಡಿತೇನ ಪಚ್ಚಾಸೀಸಿತಂ ನ ಕತಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ದೀಪಙ್ಕರೋ ಲೋಕವಿದೂ, ಆಹುತೀನಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೋ;

ಉಸ್ಸೀಸಕೇ ಮಂ ಠತ್ವಾನ, ಇದಂ ವಚನಮಬ್ರವೀ’’ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೬೦);

ಭಗವತಾ ಆಣತ್ತೇ ಸತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಏವಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತೇಸಂ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಇದಂ ಅಟ್ಠಾನಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಾತುಂ ಆರದ್ಧಂ ನಾಮ ಕಿಚ್ಚಂ ಕೇಹಿಚಿ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ ಯುತ್ತಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂಯೇವ ಅಕರಣತೋ. ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮಸ್ಸ ಅನೋಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಬಾಹಿರಕೋ’’ತಿ.

೧೩೭. ನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅಲ್ಲೀಯತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಓತರತಿ.

೧೪೦. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕಾರೇನ್ತೀತಿ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಪಣಾಮನಾದಿಕಾರಣಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕಾರೇನ್ತಿ. ಸಮ್ಮಾವತ್ತಮ್ಹಿ ನ ವತ್ತತೀತಿ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಆಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ಪಞ್ಞತ್ತಸಮ್ಮಾವತ್ತಮ್ಹಿ ನ ವತ್ತತಿ. ಅನುಲೋಮವತ್ತೇ ನ ವತ್ತತೀತಿ ಯೇನ ಯೇನ ವತ್ತೇನ ಸಙ್ಘೋ ಅನುಲೋಮಿಕೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅನುಲೋಮವತ್ತೇ ನ ವತ್ತತಿ ವಿಲೋಮಮೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಪಟಿಲೋಮೇನ ಹೋತಿ. ನಿತ್ಥಾರಣಕವತ್ತಮ್ಹೀತಿ ಯೇನ ವತ್ತೇನ ಸಙ್ಘೋ ಅನುಲೋಮಿಕೋ ಹೋತಿ, ಸಾಪತ್ತಿಕಭಾವತೋ ನಿತ್ಥಿಣ್ಣೋ ಹೋತಿ, ತಮ್ಹಿ ನಿತ್ಥಾರಣವತ್ತಸ್ಮಿಂ ನ ವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಪತ್ತೀ’’ತಿಆದಿ. ದುಬ್ಬಚಕರಣೇತಿ ದುಬ್ಬಚಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಕರಣೇ.

೧೪೪. ಯಾಪೇತೀತಿ ವತ್ತತಿ, ಸಾಸನೇ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಞ್ಞಾಪತ್ತಾತಿ ‘‘ಅಸುಕೋ ಅಸುಕೋ ಚ ಥೇರೋ ಸೀಲವಾ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಭಾವಂ ಪತ್ತಾ ಅಧಿಗತಅಭಿಞ್ಞಾತಾ.

೧೪೫. ಸತ್ತೇಸು ಹಾಯಮಾನೇಸೂತಿ ಕಿಲೇಸಬಹುಲತಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕಸತ್ತೇಸು ಪರಿಹಾಯನ್ತೇಸು ಪಟಿಪಥೇಸು ಜಾಯಮಾನೇಸು. ಅನ್ತರಧಾಯತಿ ನಾಮ ತದಾಧಾರತಾಯ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ಪರೂಪವಾದಾದಯೋ. ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾ ಅಪಾಯದುಕ್ಖವಿಸೇಸಾ. ಆಸವನ್ತಿ ತೇನ ತೇನ ಪಚ್ಚಯೇನ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಆಸವಾ. ನೇಸನ್ತಿ ಪರೂಪವಾದಾದಿಆಸವಾನಂ. ತೇತಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಧಮ್ಮಾ.

ಅಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಕಾಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ. ಉಪ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಆಸವಟ್ಠಾನಿಯಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಮುಪ್ಪತ್ತಿಂ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಕಾಲಂ, ತಾವ ಸೇನಾಸನಾನಿ ಪಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ಆವಾಸಮಚ್ಛರಿಯಾದಿಹೇತುನಾ ಸಾಸನೇ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಟ್ಠಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಹೇತುನಾ ಪದಸೋಧಮ್ಮಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಯಸನ್ತಿ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದಂ ಪರಿವಾರಞ್ಚ. ಸಾಗತತ್ಥೇರಸ್ಸ ನಾಗದಮನಕಿತ್ತಿಯಸಾದಿವಸೇನ ಸುರಾಪಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಆಸವಟ್ಠಾನಿಯೋ ಧಮ್ಮೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ.

ರಸೇನ ರಸಂ ಸಂಸನ್ದೇತ್ವಾತಿ ಉಪಾದಿನ್ನಕಫಸ್ಸರಸೇನ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಫಸ್ಸರಸಂ ಸಂಸನ್ದೇತ್ವಾ.

೧೪೬. ನ ಖೋ, ಭದ್ದಾಲಿ, ಏಸೇವ ಹೇತು, ಅಥ ಖೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸಕ್ಕಚ್ಚಸವನೇ ಥೇರಂ ನಿಯೋಜೇತಿ.

೧೪೭. ವಿಸೇವನಾಚಾರನ್ತಿ ಅದನ್ತಕಿರಿಯಂ. ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ವೂಪಸಮ್ಮತಿ. ತತ್ಥ ಅದನ್ತಕಿರಿಯಂ ಪಹಾಯ ದನ್ತೋ ಹೋತಿ. ಯುಗಸ್ಸಾತಿ ರಥಧುರಸ್ಸ.

ಅನುಕ್ಕಮೇತಿ ಅನುರೂಪಪರಿಗಮೇ. ತದವತ್ಥಾನುರೂಪಂ ಪಾದಾನಂ ಉಕ್ಖಿಪನೇ ನಿಕ್ಖಿಪನೇ ಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಾದೇ’’ತಿಆದಿ. ರಜ್ಜುಬನ್ಧನವಿಧಾನೇನಾತಿ ಪಾದತೋ ಭೂಮಿಯಾ ಮೋಚನವಿಧಾನೇನ. ಏವಂ ಕರಣತ್ಥನ್ತಿ ಯಥಾ ಅಸ್ಸೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸೇವ ಭೂಮಿಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಚತ್ತಾರೋ ಪಾದೇ ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ನಿಚ್ಚಲಭಾವಕರಣತ್ಥಂ. ಮಣ್ಡಲೇತಿ ಮಣ್ಡಲಧಾವಿಕಾಯಂ. ಪಥವೀಕಮನೇತಿ ಪಥವಿಂ ಫುಟ್ಠಮತ್ತೇನ ಗಮನೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಗ್ಗಗ್ಗಖುರೇಹೀ’’ತಿ. ಓಕ್ಕನ್ತಕರಣಸ್ಮಿನ್ತಿ ಓಕ್ಕನ್ತೇತ್ವಾ ಪರಸೇನಾಸಮ್ಮದ್ದನ ಓಕ್ಕನ್ತಕರಣೇ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಚತೂಸು ಪಾದೇಸು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಗಮನಂ ಚೋದೇನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಸೀಘತರೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ದವತ್ತೇತಿ ಮರಿಯಾದಾಕೋಪನೇಹಿ ನಾನಪ್ಪಯೋಜನೇ, ಪರಸೇನಾಯ ಪವತ್ತಮಹಾನಾದಪಹರಣೇಹಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯುದ್ಧಕಾಲಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿಆದಿ.

ರಞ್ಞಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಗುಣೇತಿ ಯಥಾ ರಾಜಾ ಅಸ್ಸಸ್ಸ ಗುಣೇ ಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ತೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬಗುಣಕಾರಣಂ ಕಾರೇತಿ. ಅಸ್ಸರಾಜವಂಸೇತಿ ದುಸ್ಸಹಂ ದುಕ್ಖಂ ಪತ್ವಾಪಿ ಯಥಾ ಅಯಂ ರಾಜವಂಸಾನುರೂಪಕಿರಿಯಂ ನ ಜಹಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಾಪನೇ. ಸಿಕ್ಖಾಪನಮೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಕಾರಣಂ ಕಾರೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ತಸ್ಸ ಕರಣಕಾರಾಪನಪರಿಯಾಯತ್ತಾ.

ಯಥಾ ಉತ್ತಮಜವೋ ಹೋತೀತಿ ಜವದಸ್ಸನಟ್ಠಾನೇ ಯಥಾ ಹಯೋ ಉತ್ತಮಜವಂ ನ ಹಾಪೇಸಿ, ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತಿ. ಉತ್ತಮಹಯಭಾವೇ, ಯಥಾ ಉತ್ತಮಹಯೋ ಹೋತೀತಿ ಕಮ್ಮಕರಣಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ಉತ್ತಮಸಭಾವಂ ಅನಿಗುಹಿತ್ವಾ ಅವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪರಮಜವೇನ ಸಿಕ್ಖಾಪೇತಿ. ಯಥಾ ಕಿರಿಯಾ ವಿನಾ ದಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಿನಾ ಕಿರಿಯಂ ನ ಭವತಿ, ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಪಕತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಕತಿಯಾ ಉತ್ತಮಹಯಸ್ಸೇವ ಉತ್ತಮಹಯಕಾರಣಾರಹತ್ತಾ ಉತ್ತಮಜವಪಟಿಪಜ್ಜನೇ. ಮಾಸಖಾದಕಘೋಟಕಾನನ್ತಿ ಮಾಸಂ ಖಾದಿತ್ವಾ ಯಥಾ ತಥಾ ವಿಗುಣಖಲುಙ್ಗಕಾನಂ. ವಲಞ್ಜಕದಣ್ಡನ್ತಿ ರಞ್ಞಾ ಗಹೇತಬ್ಬಸುವಣ್ಣದಣ್ಡಂ. ಧಾತುಪತ್ಥದ್ಧೋತಿ ಅತ್ತನಾವ ಸಮುಪ್ಪಾದಿತಧಾತುಯಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿತೋ ಹುತ್ವಾ.

ಉತ್ತಮೇ ಸಾಖಲ್ಯೇತಿ ಪರಮಸಖಿಲಭಾವೇ ಸಖಿಲವಾಚಾಯ ಏವ ದಮೇತಬ್ಬತಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮುದುವಾಚಾಯ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ಅರಹತ್ತಫಲಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೇ ಪವತ್ತಸಮ್ಮಾಞಾಣಂ. ಸಮ್ಮಾಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯೇವಾತಿ ಪನ ಇದಂ ಫಲಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ನ ಯುಜ್ಜತಿ ‘‘ಅಸೇಕ್ಖೇನಾ’’ತಿ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ. ತಮ್ಪಿ ಅಸೇಕ್ಖಞಾಣನ್ತಿ ಚೇ? ಏವಮ್ಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯ ಸೇಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇ ಪರಿಯಾಯಸೇಕ್ಖಗ್ಗಹಣಂ ನ ಯುತ್ತಮೇವ, ಕಿಚ್ಚಭೇದೇನ ವಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಕಾ ಏವ ಹಿ ಸಾ ಪಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಮ್ಮಾಜಾನನಕಿಚ್ಚಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಸಮ್ಮಾಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ವಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಸಮ್ಮಾಞಾಣನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಮಗ್ಗಫಲಾವಹಾಯ ದೇಸನಾಯ ಸಙ್ಖೇಪತೋವ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ.

ಭದ್ದಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೬. ಲಟುಕಿಕೋಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪೮. ಮಹಾಉದಾಯಿತ್ಥೇರೋತಿ ಕಾಳುದಾಯಿಲಾಳುದಾಯಿತ್ಥೇರೇಹಿ ಅಞ್ಞೋ ಮಹಾದೇಹತಾಯ ಮಹಾಉದಾಯೀತಿ ಸಾಸನೇ ಪಞ್ಞಾತೋ ಥೇರೋ. ಅಪಹರಿ ಅಪಹರತಿ ಅಪಹರಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಪಹತ್ತಾ. ತೇಕಾಲಿಕೋ ಹಿ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ. ಉಪಹತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಪಹಾರಕೋತಿ ಅಪನೇತಾ. ಉಪಹಾರಕೋತಿ ಉಪನೇತಾ.

೧೪೯. ಯನ್ತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ತೇನ ಚ ಅನನ್ತರನಿದ್ದಿಟ್ಠಸಮಯೋ ಪಚ್ಚಾಮಟ್ಠೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ’’ತಿ. ನ ಭಗವನ್ತಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ನ ಭಗವನ್ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ.

ಕಮ್ಮನಿಪ್ಫನ್ನತ್ಥನ್ತಿ ಅತ್ತನಾ ಆಯಾಚಿಯಮಾನಕಮ್ಮಸಿದ್ಧಿಅತ್ಥಂ. ಭವತೀತಿ ಭೂ, ನ ಭೂತಿ ಅಭೂ, ಭಯವಸೇನ ಪನ ಸಾ ಇತ್ಥೀ ‘‘ಅಭು’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಆತು ಮಾತೂತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ –

‘‘ಅಙ್ಗಾ ಅಙ್ಗಾ ಸಮ್ಭವಸಿ, ಹದಯಾ ಅಧಿಜಾಯಸೇ;

ಅತ್ತಾ ಏವ ಪುತ್ತ ನಾಮಾಸಿ, ಸ ಜೀವ ಸರದೋಸತ’’ನ್ತಿ. –

ಆದೀಸು ಪುತ್ತೋ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಕುಲವಸೇನ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತನತೋ. ಏವಂ ಪಿತಾಪಿ ‘‘ಪುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಅತ್ತಾ ಮಾತಾ’’ತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಾ ಭಯವಸೇನ ‘‘ಆತು ಮಾತೂ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆತೂತಿ ಪಿತಾ’’ತಿಆದಿ.

೧೫೦. ಏವಮೇವನ್ತಿ ಇದಂ ಗರಹತ್ಥಜೋತನನಿಪಾತಪದನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಗರಹನ್ತೋ ಆಹಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ನಂ ವಾಚಕಸದ್ದೇನೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೇ ಮೋಘಪುರಿಸಾ’’ತಿ ಆಹ. ಆಹಂಸೂತಿ ತೇಸಂ ತಥಾ ವಚನಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪವತ್ತಿದೀಪನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವದನ್ತೀ’’ತಿ. ಕಿಂ ಪನಿಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಸ್ಸಾತಿ ಪಹಾತಬ್ಬವತ್ಥುಂ ಅವಮಞ್ಞಮಾನೇಹಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನಾ’’ತಿ. ಹೇತುಮ್ಹಿ ಜೋತೇತಬ್ಬೇ ಚೇತಂ ಸಾಮಿವಚನಂ ಯಥಾ ‘‘ಅನುಸ್ಸವಸ್ಸ ಹೇತು, ಅಜ್ಝೇನಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಸ್ಸ ಹೇತೂ’’ತಿ. ನನು ಅಪಸ್ಸನ್ತೇನ ವಿಯ ಅಸುಣನ್ತೇನ ವಿಯ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ಸತ್ಥಾರಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಸು ದೋಸೇಸು ಅಪಸ್ಸನ್ತೇನ ವಿಯ ಚ ಅಸುಣನ್ತೇನ ವಿಯ ಚ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವಿವರಣಂ. ತೇಸು ಚಾತಿ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮೇಸು ಚ. ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಂ ಉಪಟ್ಠಾಪೇನ್ತೀತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಯೇ ‘‘ಮೋಘಪುರಿಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ, ತೇಸಂ. ಗಲೇ ಬದ್ಧಂ ಮಹಾಕಟ್ಠನ್ತಿ ಗಲೇ ಓಲಮ್ಬೇತ್ವಾ ಬದ್ಧಂ ರುಕ್ಖದಣ್ಡಮಾಹ. ಪೂತಿಲತಾಯಾತಿ ಗಲೋಚಿಯಾ. ಪಾರಾಜಿಕವತ್ಥು ವಿಯ ದುಪ್ಪಜಹಂ ಹೋತೀತಿ ಛನ್ದಕಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ತಂ ಪಜಹಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ.

೧೫೧. ಅನುಸ್ಸುಕ್ಕಾತಿ ತಸ್ಸ ಪಹಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಪಹಾನೇ ಉಸ್ಸುಕ್ಕರಹಿತಾ. ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸನಪಕ್ಖೇತಿ ತಾಯ ಪರದತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಕುತೋಚಿ ಅಪಚ್ಚಾಸೀಸಕಪಕ್ಖೇ ಠಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಸುಪ್ಪಜಹಂ ಹೋತಿ, ನ ತಸ್ಸ ಪಹಾನೇ ಭಾರಿಯಂ ಅತ್ಥಿ.

೧೫೨. ದಲಿದ್ದೋ ದುಗ್ಗತೋ. ಅಸ್ಸಕೋತಿ ಅಸಾಪತೇಯ್ಯೋ. ಗೇಹಯಟ್ಠಿಯೋತಿ ಗೇಹಛದನಸ್ಸ ಆಧಾರಾ, ತಾ ಉಜುಕಂ ತಿರಿಯಂ ಠಪೇತಬ್ಬದಣ್ಡಾ. ಸಮನ್ತತೋ ಭಿತ್ತಿಪಾದೇಸು ಠಪೇತಬ್ಬದಣ್ಡಾ ಮಣ್ಡಲಾ. ಕಾಕಾತಿದಾಯಿನ್ತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಕಾಕೇಹಿ ಅತಿಪಾತವಸೇನ ಉಡ್ಡೇತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೂರಕಾಕಾತಿ ಕಾಕಾನಂ ಉಡ್ಡೇಪನಾಕಾರಮಾಹ. ನಪರಮರೂಪನ್ತಿ ಹೀನರೂಪಂ. ವಿಲೀವಮಞ್ಚಕೋತಿ ತಾಲವೇತ್ತಕಾದೀಹಿ ವೀತಮಞ್ಚಕೋ. ಸಾ ಪನಸ್ಸ ಸನ್ತಾನಾನಂ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನತಾಯ ಓಲುಗ್ಗವಿಲುಗ್ಗತಾ, ತಥಾ ಸತಿ ಸಾ ವಿಸಮರೂಪಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಓಣತಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಲೂಖಭೋಜೀ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಧಞ್ಞಂ ನಾಮ ಕುದ್ರೂಸಕೋ’’ತಿ. ಸಮಕಾಲಂ ವಪಿತಬ್ಬತಾಯ ಸಮವಾಪಕಂ, ಯಥಾಉತು ವಪಿತಬ್ಬಬೀಜಂ. ಜಾಯಿಕಾತಿ ಕುಚ್ಛಿತಾ ಭರಿಯಾ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗರಹಾಯಂ ಕ-ಸದ್ದೋ. ಸೋ ವತಾಹಂ ಪಬ್ಬಜೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸೋಹಂ ಕೇಸಮಸ್ಸುಂ ಓಹಾರೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜೇಯ್ಯಂ, ಯೋಹಂ ಪುರಿಸೋ ನಾಮ ಅಸ್ಸಂ ವತಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಪುರಿಸಂ ಬೋಧೇಯ್ಯ. ತಂಸಭಾವೇ ಠಿತಸ್ಸ ಬೋಧಾ ನ ತು ದುಕ್ಕರಾ, ಸಾ ಖಟೋಪಿಕಾ. ಸಾ ಕುಮ್ಭೀ. ಮೇಣ್ಡಕಸೇಟ್ಠಿನೋ ಅಡ್ಢತೇಳಸಾನಿ ಕೋಟ್ಠಾಗಾರಸತಾನಿ ವಿಯ.

೧೫೩. ಸುವಣ್ಣನಿಕ್ಖಸತಾನನ್ತಿ ಅನೇಕೇಸಂ ಸುವಣ್ಣನಿಕ್ಖಸತಾನಂ. ಚಯೋತಿ ಸನ್ತಾನೇಹಿ ನಿಚಯೋ ಅವೀಚಿ ನಿಚ್ಚಪ್ಪಬನ್ಧನಿಚಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸನ್ತಾನತೋ ಕತಸನ್ನಿಚಯೋ’’ತಿ.

೧೫೪. ಹೇಟ್ಠಾ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅಪ್ಪಜಹನಕಾ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸಿತಾ, ಪಜಹನಕಾ ಪಧಾನಾ, ತೇಸಞ್ಚ ವಸೇನೇತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲಚತುಕ್ಕಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ತೇ ತಞ್ಚೇವ ಪಜಹನ್ತೀತಿ ಪಜಹನಕಾ ಪಠಮಂ ಗಹಿತಾ. ರಾಸಿವಸೇನಾತಿ ‘‘ಇಧುದಾಯಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತುಕ್ಕೇ ಆಗತವಿಭಾಗಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ತೇ ತೇ’’ತಿ ಪಚುರವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ. ಅವಿಭಾಗೇನ ಗಹಿತವತ್ಥೂಸು ವಿಭಾಗತೋ ಗಹಣಂ ಲೋಕಸಿದ್ಧಮೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಜಹನಕಪುಗ್ಗಲಾತಿ ‘‘ತೇ ತಞ್ಚೇವ ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪಜಹನಕಪುಗ್ಗಲಾ ಏವ.

ಉಪಧಿಅನುಧಾವನಕಾತಿ ಉಪಧೀಸು ಅನುಅನುಧಾವನಕಾ ಉಪಧಿಯೋ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನಕಾ. ವಿತಕ್ಕಾಯೇವಾತಿ ಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿವಿತಕ್ಕಾಯೇವ. ಇನ್ದ್ರಿಯನಾನತ್ತತಾತಿ ವಿಮುತ್ತಿಪರಿಪಾಚಕಾನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪರೋಪರಿಯತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ವಸೇನೇವ ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಜಾತಾ. ಅಗ್ಗಮಗ್ಗತ್ಥಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಯಾವ ನ ತಂ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತೇನ್ತಿ, ತಾವ ನಪ್ಪಜಹನ್ತಿ ನಾಮ. ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ತಯೋಪಿ ಅರಿಯಾ ಅಪ್ಪಹೀನಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಪಗೇವ ಪುಥುಜ್ಜನಾ. ವುತ್ತನಯೇನ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೇನ್ತಾ ತೇ ಚತ್ತಾರೋ ಜನಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪಜಹನ್ತಿ ನಾಮ. ತೇ ಏವ ತತ್ಥ ಸೀಘಕಾರಿನೋ ಖಿಪ್ಪಂ ಪಜಹನ್ತಿ ನಾಮ, ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ.

ಸಂವೇಗಂ ಕತ್ವಾ ಅಗ್ಗಿಂ ಅಕ್ಕನ್ತಪುರಿಸೋ ವಿಯ. ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮಾಗತೇನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ. ಮಹಾಹತ್ಥಿಪದೋಪಮೇತಿ ಮಹಾಹತ್ಥಿಪದೋಪಮಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೦ ಆದಯೋ). ತತ್ಥ ಹಿ ‘‘ತಸ್ಸ ಧಾತಾರಮ್ಮಣಮೇವ ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ ಪಸೀದತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೨) ಏತ್ಥ ಅತಿತಿಕ್ಖನಾತಿತಿಕ್ಖ-ನಾತಿಮನ್ದಅತಿಮನ್ದ-ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೦೨) ತಯೋ ವಾರಾ ಉದ್ಧಟಾ, ತತ್ಥ ಮಜ್ಝಿಮವಸೇನೇವ ಪಞ್ಹೋ ಕಥಿತೋ. ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನೇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಭಾವನಾಸುತ್ತೇ, ತತ್ಥಾಪಿ ಮಜ್ಝಿಮನಯೇನೇವ ಪಞ್ಹೋ ಕಥಿತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿ.

ತನ್ತಿ ‘‘ಉಪಧೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ. ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ನಿಗ್ಗಹಣೋತಿ ನಿರುಪಾದಾನೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿತ್ತಣ್ಹೋ’’ತಿ.

೧೫೫. ಯೇ ಪಜಹನ್ತೀತಿ ‘‘ತೇ ತಞ್ಚೇವ ಪಜಹನ್ತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪುಗ್ಗಲಾ. ತೇ ಇಮೇ ನಾಮ ಏತ್ತಕೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹನ್ತೀತಿ ಯೇ ತೇ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಲಾಭಿನೋ ಚ ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣೇ ಏತ್ತಕೇ ತಂತಂಝಾನಾದಿವತ್ಥುಕೇ ಚ ತಂತಂಮಗ್ಗವಜ್ಝತಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಏತ್ತಕೇ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹನ್ತಿ. ಯೇ ನಪ್ಪಜಹನ್ತೀತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಸುಚಿಸುಖಂ ಕಾಯಾಸುಚಿಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಅನರಿಯೇಹೀತಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧೇಹಿ. ಪಟಿಲಾಭತೋ ಭಾಯಿತಬ್ಬಂ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖಗತಿಕತ್ತಾ. ವಿಪಾಕತೋ ಭಾಯಿತಬ್ಬಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಗತಿಕತ್ತಾ. ಗಣತೋಪಿ ಕಿಲೇಸತೋಪಿ ವಿವಿತ್ತಸುಖನ್ತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕತೋ ಚ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಣಿಕತೋ ಚ ವಿವಿತ್ತಸುಖಂ. ರಾಗಾದಿವೂಪಸಮತ್ಥಾಯಾತಿ ರಾಗಾದಿವೂಪಸಮಾವಹಂ ಸುಖಂ. ನ ಭಾಯಿತಬ್ಬಂ ಸಮ್ಪತಿ ಆಯತಿಞ್ಚ ಏಕನ್ತಹಿತಭಾವತೋ.

೧೫೬. ಇಞ್ಜಿತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಭುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇಞ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಇಞ್ಜತಿ ತೇನಾತಿ ಇಞ್ಜಿತಂ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಖೋಭಕರಂ ಓಳಾರಿಕಂ ಝಾನಙ್ಗಂ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಅನಿಞ್ಜನಂ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾಭಾವತೋ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಠಿತೇ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೪-೨೪೫; ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೪-೩೮೬; ಪಾರಾ. ೧೨-೧೩).

ಅಲಂ-ಸದ್ದೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋಪಿ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಲಮೇವ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ, ಅಲಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೭೨; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೪, ೧೨೮, ೧೩೪, ೧೪೩), ತಸ್ಮಾ ಅನಲಂ ಅನುಸಙ್ಗಂ ಕಾತುಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಕತ್ತಬ್ಬಆಲಯನ್ತಿ ವದಾಮೀ’’ತಿ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಅಲಂ ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಉಸ್ಸಾಹಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನವಸೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ನ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಞ್ಞಿತಂ ಅಣುಂ ವಾ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಸಞ್ಞಿತಂ ಥೂಲಂ ವಾ, ರೂಪರಾಗೋತಿ ಏವರೂಪಂ ಅಣುಂ ವಾ ಕಾಮಾಸವೋ ಪಟಿಘನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ಥೂಲಂ ವಾ, ಮುದುನಾ ಪವತ್ತಿಆಕಾರವಿಸೇಸೇನ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ಕಮ್ಮಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ವಾ ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಸೋ ಹಿ ಪರಿಯಾದಿನ್ನನಿಕನ್ತಿಕಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನೇವ ನಿಟ್ಠಾಪಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥತೋ ನ ವಿಭತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಲಟುಕಿಕೋಪಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೭. ಚಾತುಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫೭. ಯಥಾಉಪನಿಸ್ಸಯೇನಾತಿ ಯೋ ಯೋ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಯಥಾಉಪನಿಸ್ಸಯೋ, ತೇನ ಯಥಾಉಪನಿಸ್ಸಯೇನ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗೇನ. ಪತಿಟ್ಠಹಿಸ್ಸನ್ತಿ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಲಭಿಸ್ಸನ್ತಿ. ವಸನಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ವಸ್ಸಗ್ಗಾದಿವಸೇನ ವಸನಟ್ಠಾನಾನಿ. ಸಣ್ಠಾಪಯಮಾನಾತಿ ಸುವಿಭತ್ತಭಾವೇನ ಠಪೇನ್ತಾ.

ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗಸದ್ದನ್ತಿ ವಿನಿಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಸದ್ದಂ. ವಚೀಘೋಸೋಪಿ ಹಿ ಬಹೂಹಿ ಏಕಚ್ಚಂ ಪವತ್ತಿತೋ ಠಾನತೋ ಚ ದೂರತರೋ ಕೇವಲಂ ಮಹಾನಿಗ್ಘೋಸೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಸೋತಪಥಮಾಗಚ್ಛತಿ. ಮಚ್ಛವಿಲೋಪೇತಿ ಮಚ್ಛೇ ವಿಲುಮ್ಪಿತ್ವಾ ವಿಯ ಗಹಣೇ, ಮಚ್ಛಾನಂ ವಾ ನಯನೇ.

೧೫೮. ವವಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥೇತಿ ನಿಚ್ಛಯತ್ಥೇ, ಇದಂ ತಾವ ಅಮ್ಹೇಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನವಚನಂ ಏಕನ್ತಸೋತಬ್ಬಂ, ಪಚ್ಛಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಂ ಕರೋಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ವಚನಪರಿಹಾರೋತಿ ತೇಹಿ ಸಕ್ಯರಾಜೂಹಿ ವುತ್ತವಚನಸ್ಸ ಪರಿಹಾರೋ. ಲೇಸಕಪ್ಪನ್ತಿ ಕಪ್ಪಿಯಲೇಸಂ. ಧುರವಹಾತಿ ಧುರವಾಹಿನೋ, ಧೋರಯ್ಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಾದಮೂಲನ್ತಿ ಉಪಚಾರಂ ವದತಿ. ವಿಗಚ್ಛಿಸ್ಸತೀತಿ ಹಾಯಿಸ್ಸತಿ. ಪಟಿಪ್ಫರಿತೋತಿ ನ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾವ, ಸಕ್ಯರಾಜೂನಂ ಪುರತೋಪಿ ವಿಪ್ಫರಿತೋವ ಹೋತಿ.

೧೫೯. ಅಭಿನನ್ದತೂತಿ ಅಭಿಮುಖೋ ಹುತ್ವಾ ಪಮೋದತು. ಅಭಿವದತೂತಿ ಅಭಿರೂಪವಸೇನ ವದತು. ಪಸಾದಞ್ಞಥತ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪಸಾದಸ್ಸ ವಿಪರಿಣಾಮೋ ಹೀನಾಯಾವತ್ತನಸಙ್ಖಾತಂ ಪರಿವತ್ತನಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಬ್ಭಮನ್ತಾನಂ. ವಿಪರಿಣಾಮಞ್ಞಥತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ಸಸ್ಸೇಸು ಬೀಜಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಬೀಜಾನಂ ತರುಣಾನನ್ತಿ ತರುಣಸಸ್ಸಾನ’’ನ್ತಿ. ತರುಣಭಾವೇನೇವ ತಸ್ಸ ಭಾವಿನೋ ಫಲಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ವಿಪರಿಣಾಮೋ.

೧೬೦. ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಸರಸೇನೇವ ಕರಣಂ ಚಿತ್ತರುಚಿಯಂ, ನ ತಥಾ ಪರಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾದನೇನಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಪಕ್ಕೋಸಿಯಮಾನಾನಂ ಗಮನಂ ನಾಮ ನ ಫಾಸುಕ’’ನ್ತಿ. ಮಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ವಿಯ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರೇನೇವ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ದೀಪೇತಿ ಪಕತಿಯಾ ವಿವೇಕಜ್ಝಾಸಯಭಾವತೋ ವಿರದ್ಧೋ ಆಗತಸ್ಸ ಭಾರಸ್ಸ ಅವಹನತೋಯೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಭಾರಭಾವಂ ನ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ.

೧೬೧. ಕಸ್ಮಾ ಆರಭೀತಿ? ಸಪ್ಪಾಯತೋ. ಪಞ್ಚಸತಾ ಹಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಭಿನವಾ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಓವಾದದಾನತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಇಮಂ ದೇಸನಂ ಆರಭೀತಿ.

೧೬೨. ಕೋಧುಪಾಯಾಸಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಕುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಕೋಧೋ, ಸ್ವೇವ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಅತಿಪ್ಪಮದ್ದನಮಥನುಪ್ಪಾದನೇಹಿ ದಳ್ಹಂ ಆಯಾಸಟ್ಠೇನ ಉಪಾಯಾಸೋ. ಅನೇಕವಾರಂ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಸಮವೇತಂ ಸತ್ತಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಸೀಸಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಪಾಪನೇನ ಕೋಧುಪಾಯಾಸಸ್ಸ ಊಮಿಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕೋಧುಪಾಯಾಸೇ’’ತಿಆದಿ.

೧೬೩. ಓದರಿಕತ್ತೇನ ಖಾದಿತೋತಿ ಓದರಿಕಭಾವೇನ ಆಮಿಸಗೇಧೇನ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವೇನ ಜೀವಿಕಾಕಪ್ಪನೇನ ನಾಸಿತಸೀಲಾದಿಗುಣತಾಯ ಖಾದಿತಧಮ್ಮಸರೀರೋ.

೧೬೪. ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಾವಟ್ಟೇ ನಿಮುಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮರಾಗಾಭಿಭೂತೇ ಸತ್ತೇ ಇತೋ ಚ ಏತ್ತೋ, ಏತ್ತೋ ಚ ಇತೋತಿ ಏವಂ ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿವಿಸಯಸಙ್ಖಾತೇ ಆವಟ್ಟೇ ಅತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರೇತ್ವಾ ಯಥಾ ತತೋ ಬಹಿಭೂತೇ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಏವಂ ಆವಟ್ಟೇತ್ವಾ ಬ್ಯಸನಾಪಾದನೇನ ಕಾಮಗುಣಾನಂ ಆವಟ್ಟಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

೧೬೫. ರಾಗಾನುದ್ಧಂಸಿತೇನಾತಿ ರಾಗೇನ ಅನುದ್ಧಂಸಿತೇನ. ಚಣ್ಡಮಚ್ಛಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಸುಸುಕಾದಿಚಣ್ಡಮಚ್ಛಂ ಆಗಮ್ಮ. ಮಾತುಗಾಮಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಮಾತುಗಾಮೋ ಹಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರರಹಿತಂ ಅಧೀರಪುರಿಸಂ ಇತ್ಥಿಕುತ್ತಭೂತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಹಾವಭಾವವಿಲಾಸೇಹಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಗಹೇತ್ವಾ ಧೀರಜಾತಿಯಮ್ಪಿ ಅತ್ತನೋ ರೂಪಾದೀಹಿ ಪಲೋಭನವಸೇನ ಅನವಸೇಸಂ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ಸೀಲಾದಿಕೇ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪೇತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಮಾತುಗಾಮಂ ಆಗಮ್ಮ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಮರಾಗೋ ವಿಬ್ಭಮತೀ’’ತಿ.

ಭಯಂ ನಾಮ ಯತ್ಥ ಭಾಯಿತಬ್ಬವತ್ಥು, ತತ್ಥ ಓತರನ್ತಸ್ಸೇವ ಹೋತಿ, ನ ಅನೋತರನ್ತಸ್ಸ, ತಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಭಯಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ, ಇತರಥಾ ಚತ್ಥಸಿದ್ಧಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪಮೋಪಮಿತಬ್ಬಸರೂಪವಸೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉದಕಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆನಿಸಂಸೋ ಪಿಪಾಸವಿನಯನಂ ಸರೀರಸುದ್ಧಿ ಪರಿಳಾಹೂಪಸಮೋ ಕಾಯಉತುಗ್ಗಾಹಾಪನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ. ಸಾಸನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆನಿಸಂಸೋ ಪನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖೂಪಸಮೋ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ಸೀಲಾನಿಸಂಸಾದಿವಸೇನ ಅನೇಕವಿಧೋ, ಸೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೯) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ಆನಿಸಂಸೋ ಹೋತಿ ತಾನಿ ಭಯಾನಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪವತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇಮಾನಿ ಅಭಾಯಿತ್ವಾತಿ ಇಮಾನಿ ಕೋಧೂಪಾಯಾಸಾದಿಭಯಾನಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಅಭಾಯಿತ್ವಾ. ಕೋಧೂಪಾಯಾಸಾದಯೋ ಹಿ ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಥೇರೋತಿ ಮಹಾಧಮ್ಮರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ. ಕಾಮಂ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯಕಾಲೋ ಏವ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೋ, ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪನ ಸಂಕಿಲೇಸವೋದಾನಧಮ್ಮೇಸು ಕಿಚ್ಚಂ ಅಸಂಕಿಣ್ಣಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಮಾನಕಾಲಿಕಮ್ಪಿ ಅಸಮಾನಕಾಲಿಕಂ ವಿಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಪಾರಂ ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಚಾತುಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೮. ನಳಕಪಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೬೬. ಯತ್ಥ ಬೋಧಿಸತ್ತಪಮುಖೋ ವಾನರೋ ನಳಕೇನ ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿ, ಸಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀ, ತಸ್ಸಾಮನ್ತೋ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸೋ, ತತ್ಥ ನಿವಿಟ್ಠಗಾಮೋ ಚ ‘‘ನಳಕಪಾನ’’ನ್ತೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ, ಇಧ ಪನ ಗಾಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಳಕಪಾನೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಗಾಮೇ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಆಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರಾ’’ತಿ ಆರದ್ಧಂ. ಪಞ್ಞವಾತಿ ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞವಾ.

ಥೂಲದೀಘಬಹುಲಭಾವೇನ ಮಹತೀಹಿ ದಾಠಿಕಾಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಮಹಾದಾಠಿಕೋ. ‘‘ಉದಕರಕ್ಖಸೋ ಅಹ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ವಾನರಾನಂ ಕಞ್ಚಿ ಅಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತುಮ್ಹೇ ಮಮ ಹತ್ಥಗತಾ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಖಾದಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ಧಮಿ…ಪೇ… ಪಿವಿಂಸೂತಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೇನ ಗಹಿತನಳೋ ಅನವಸೇಸೋ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಸಬ್ಬಸನ್ಧೀನಂ ನಿಬ್ಬಾಧೇನ ಏಕಚ್ಛಿದ್ದೋ ಅಹೋಸಿ. ನೇವ ಮಂ ತ್ವಂ ವಧಿಸ್ಸಸೀತಿ ಉದಕರಕ್ಖಸ ತ್ವಂ ವಧಿತುಕಾಮೋಪಿ ಮಮ ಪುರಿಸಥಾಮೇನ ನ ವಧಿಸ್ಸಸಿ.

ಏವಂ ಪನ ವತ್ವಾ ಮಹಾಸತ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪಾಪೋ ಏತ್ಥ ಪಾನೀಯಂ ಪಿವನ್ತೇ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಸತ್ತೇ ಮಾ ಬಾಧಯಿತ್ಥಾ’’ತಿ ಕರುಣಾಯಮಾನೋ ‘‘ಏತ್ಥ ಜಾಯನ್ತಾ ನಳಾ ಸಬ್ಬೇ ಅಪಬ್ಬಬನ್ಧಾ ಏಕಚ್ಛಿದ್ದಾವ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಗತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿ.

೧೬೭. ಅನುರುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತಾ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ತುಮ್ಹೇ ಅನುರುದ್ಧಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾತಿ ಥೇರೋ ‘‘ತಗ್ಘ ಮಯಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ.

ಸಚೇ ಪಬ್ಬಜತಿ, ಜೀವಿತಂ ಲಭಿಸ್ಸತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ರಞ್ಞಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಅಭಿನೀತಾತಿ ರಾಜಾಭಿನೀತಾ. ಚೋರಾಭಿನೀತಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚೋರಾನಂ ಮೂಲಂ ಛಿನ್ದನ್ತೋ ‘‘ಕಣ್ಟಕಸೋಧನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಆಜೀವಿಕಾಯಾತಿ ಆಜೀವೇನ ಜೀವಿತವುತ್ತಿಯಾ. ಇಮೇಸು ಪನ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರಾದೀಸು.

ವಿವೇಕನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಿಕಕಿರಿಯಪ್ಪಧಾನಂ ‘‘ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜಂ ಉಪೇತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಆಹ – ‘‘ವಿವಿಚ್ಚಾ’’ತಿ, ವಿವಿಚ್ಚಿತ್ವಾ ವಿವಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿನಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಬ್ಬಜಿತಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಸಾರುಪ್ಪಕಿಚ್ಚಂ. ಸಮಣಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಸಮಣಭಾವಕರಣಕಿಚ್ಚಂ. ಯದಗ್ಗೇನ ಹಿ ಪಬ್ಬಜಿತಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ತದಗ್ಗೇನ ಸಮಣಭಾವಕರಮ್ಪಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ ಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ.

೧೬೮. ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕೇ ತಾವ ಬ್ಯಾಕರೋನ್ತೋ ಪವತ್ತೀಸು ಠಾನಂ ಅತೀತೋತಿ ಕತ್ವಾ ಉಪಪತ್ತೀಸು ಬ್ಯಾಕರೋತಿ ನಾಮ ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಅಭಾವಕಿತ್ತನತೋ. ಮಹನ್ತತುಟ್ಠಿನೋತಿ ವಿಪುಲಪಮೋದಾ.

೧೬೯. ಇಮಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಚನಂ. ಇಮಸ್ಸ ಠಿತಸ್ಸ ಆಯಸ್ಮತೋ ಸಾಮಂ ದಿಟ್ಠೋ ವಾ ಹೋತಿ ಅನುಸ್ಸವಸುತೋ ವಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಮಾಧಿಪಕ್ಖಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಸಮಾಧಿ ಪನ ಏವಂವಿಹಾರೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಹಾರಸದ್ದೇನ ಗಹಿತೋ. ಏವಂವಿಮುತ್ತಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ವಿಮುತ್ತಿಸದ್ದೇನ ಫಲವಿಮುತ್ತಿ ಗಹಿತಾ. ಚರತೋಪೀತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಚಾರೇನ ಚರತೋಪಿ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸಪಿ. ಉಪಾಸಕಉಪಾಸಿಕಾಠಾನೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಮ್ಪಿ ಅರಹತ್ತಂ ಅಪ್ಪಕಭಾವತೋ ಪಾಳಿಯಂ ಅನುದ್ಧಟನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ನಳಕಪಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೯. ಗೋಲಿಯಾನಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೭೩. ಪದಸಮಾಚಾರೋತಿ ತಂತಂಪಚ್ಚಯಭೇದದಸ್ಸನಾಯ ವಿಗತತ್ತಾ ಪಕಾರೇಹಿ ದಲಿದ್ದಸಮಾಚಾರೋ ಸಿಥಿಲಸಮಾಚಾರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಾದಿಸೋ ಸಮಾಚಾರೋ ಥಿರೋ ದಳ್ಹೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಬ್ಬಲಸಮಾಚಾರೋ’’ತಿ. ‘‘ಸಾಖಸಮಾಚಾರೋ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಲಗ್ಗನಟ್ಠೇನ ಸಾಖಾಸದಿಸಸೀಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಓಳಾರಿಕಾಚಾರೋ’’ತಿ. ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಏವ ಹಿಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಾಚಾರತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಗರುನಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತೇ ಗಾರವವಸೇನ ಪತಿಸ್ಸವನಂ ಪತಿಸ್ಸೋ, ಪತಿಸ್ಸವಚನಭೂತಂ ತಂಸಭಾಗಞ್ಚ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗಾರವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಹ ಪತಿಸ್ಸೇನಾತಿ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸೇನ, ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವೇನ ಓವಾದಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇನ. ಪತಿಸ್ಸೀಯತೀತಿ ವಾ ಪತಿಸ್ಸೋ, ಗರುಕಾತಬ್ಬೋ, ತೇನ ಸಹ ಪತಿಸ್ಸೇನಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಜೇಟ್ಠಕೇನಾ’’ತಿ. ಸೇರಿವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಅತ್ತಪ್ಪಧಾನವಾಸೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿರಙ್ಕುಸವಿಹಾರೇನಾ’’ತಿ.

ಅನುಪಖಜ್ಜಾತಿ ಅನುಪಕಡ್ಢಿತ್ವಾ. ಗರುಟ್ಠಾನಿಯಾನಂ ಅನ್ತರಂ ಅನಾಪುಚ್ಛಾ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಯೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕನ್ತಿ ಅಭಿಸಮಾಚಾರೇ ಭವಂ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಮತ್ತಮ್ಪೀ’’ತಿ. ನಾತಿಕಾಲಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪುರತೋ ಪವಿಸಿತಬ್ಬಂ, ನ ಪಚ್ಛಾ ಪಟಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅತಿಕಾಲೇ ಚ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸೋ ಅತಿದಿವಾ ಪಟಿಕ್ಕಮನಞ್ಚ ನಿವಾರಿತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಅತಿಪಾತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕತಿಕೋತಿ ವಿಬ್ಭನ್ತಚಿತ್ತೋ. ಅವಚಾಪಲ್ಯೇನಾತಿ ದಳ್ಹವಾತಾಪಹತಪಲ್ಲವಸದಿಸೇನ ಲೋಲಭಾವೇನ.

ಪಞ್ಞವತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಭಿಕ್ಖುಸಾರುಪ್ಪೇಸು ಇತಿಕತ್ತಬ್ಬೇಸು ಉಪಾಯಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ನ ಸುತಮಯಪಞ್ಞಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅಭಿವಿನಯೇ ಯೋಗೋತಿ ಇಮಿನಾ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಯೋಗೋ ಪಕಾಸಿತೋ. ಯೋಗೋತಿ ಚ ಪರಿಚಯೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹವಸೇನ.

ಆರುಪ್ಪಾತಿ ಇಮಿನಾ ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಗಹಿತಾ, ತಾ ಪನ ಚತೂಹಿ ರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ವಿನಾ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಆರುಪ್ಪಾತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಅಟ್ಠಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಕಸಿಣೇತಿ ದಸವಿಧೇ ಕಸಿಣೇ. ಏಕಂ ಪರಿಕಮ್ಮಕಮ್ಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕಭಾವನಾ ಪರಿಕಮ್ಮದೀಪನಂ ಖನ್ಧಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಗುಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪನ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ಲೋಕಿಯಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಿನಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ ಜಾನಿತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಞಾತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಸೇನಾತಿ.

ಗೋಲಿಯಾನಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೧೦. ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೭೪. ಪಞ್ಚ ಆನಿಸಂಸೇತಿ ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಾದಿಕೇ ಪಞ್ಚ ಗುಣೇ. ತತ್ಥ ಅಕ್ಖಿರೋಗಕುಚ್ಛಿರೋಗಾದೀನಂ ಅಭಾವೋ ಅಪ್ಪಾಬಾಧತಾ. ಸರೀರೇ ತೇಸಂ ಕುಪ್ಪನದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಅಪ್ಪಾತಙ್ಕಂ. ಸರೀರಸ್ಸ ಉಟ್ಠಾನಸುಖತಾ ಲಹುಟ್ಠಾನಂ. ಬಲಂ ನಾಮ ಕಾಯಬಲಂ. ಫಾಸುವಿಹಾರೋ ಇರಿಯಾಪಥಸುಖತಾ. ಅನುಪಕ್ಖನ್ದಾನೀತಿ ದುಚ್ಚಜನವಸೇನ ಸತ್ತಾನಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾನಿ. ಸಞ್ಜಾನಿಸ್ಸಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಇತಿ ಏವಂ ಆನಿಸಂಸನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೭೫. ಆವಾಸೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಆವಾಸಿಕಾ ತಸ್ಸ ಅನತಿವತ್ತನತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಬದ್ಧವಾಸಿನೋ’’ತಿ, ನಿಯತವಾಸಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತನ್ನಿಬನ್ಧಾತಿ ನಿಬನ್ಧಂ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ಯಾಪಾರೋ, ತತ್ಥ ಬನ್ಧಾ ಪಸುತಾ ಉಸ್ಸುಕಾತಿ ತನ್ನಿಬನ್ಧಾ. ಕಥಂ ತೇ ತತ್ಥ ನಿಬನ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕತಂ ಸೇನಾಸನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕೇನ ಕಾಲೇನ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಕಾಲಿಕಂ ಸೋ ಪನ ಕಾಲೋ ಅನಾಗತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗತೇ ಕಾಲೇ ಪತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

೧೭೮. ಏತ್ತಕಾ ವೇದನಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸಪಿ ನೇಕ್ಖಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಾ ವೇದನಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಾ, ಗೇಹಸ್ಸಿತಾ ನ ಸೇವಿತ್ಬ್ಬಾ.

೧೮೧. ತಂ ಕತಂ ಸೋಳಸವಿಧಸ್ಸಪಿ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಟ್ಠಿತತ್ತಾ. ಅನುಲೋಮಿಕಾನೀತಿ ಉತುಸುಖಭಾವೇನ ಅನುರೂಪಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಪ್ಪಾಯಾನೀ’’ತಿ. ಸಮಾನಂ ಕುರುಮಾನಾತಿ ಓಮತ್ತತಂ ಅಧಿಮತ್ತತಞ್ಚ ಪಹಾಯ ಸಮಕಿಚ್ಚತಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಾ.

೧೮೨. ತೇ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತೀತಿ ತೇ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಾ ದ್ವೇ.

ಉಭತೋ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೭.೧೪) ಉಭಯಥಾ ಉಭೋಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸನಯೇನ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಪು. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨೪) ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ತಾವ ಥೇರಾ – ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ, ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಥೇರಾ – ‘‘ಅಯಂ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ರೂಪತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ನಾಮಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಠಿತೋ ಪುನ ತತೋ ಮುಚ್ಚನತೋ ನಾಮನಿಸ್ಸಿತಕೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಕಂ –

‘‘ಅಚ್ಚಿ ಯಥಾ ವಾತವೇಗೇನ ಖಿತ್ತಾ, (ಉಪಸಿವಾತಿ ಭಗವಾ,)

ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತಿ ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖಂ;

ಏವಂ ಮುನಿ ನಾಮಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋ,

ಅತ್ಥಂ ಪಲೇತಿ ನ ಉಪೇತಿ ಸಙ್ಖ’’ನ್ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೮೦; ಚೂಳನಿ. ಉಪಸೀವಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೧; ಉಪಸೀವಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪೩) –

ಇಮಂ ಸುತ್ತಪದಂ ವತ್ವಾ ‘‘ನಾಮಕಾಯತೋ ಚ ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ಸುವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸುತ್ತೇ ಹಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಲಾಭಿನೋ ಉಪಸಿವಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಭಗವತಾ ನಾಮಕಾಯಾ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅಕ್ಖಾತೋತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕವಾರಂ ವಿಮುತ್ತೋ, ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕವಾರಂ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏವಂ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಪಠಮವಾದೇ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ. ದುತಿಯವಾದೇ ಉಭತೋಭಾಗತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ. ತತಿಯವಾದೇ ಪನ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಕಿಲೇಸಾ ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದೇಹಿ ಕಾಯದ್ವಯತೋ ವಿಮುತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ಸೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ವಿಯ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಪನ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ರೂಪಕಾಯತೋ ಅವಿಮುತ್ತತ್ತಾ. ತಞ್ಹಿ ಕಿಲೇಸಕಾಯತೋವ ವಿಮುತ್ತಂ, ನ ರೂಪಕಾಯತೋ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪ…ಪೇ… ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಅನ್ತೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ವತ್ವಾ – ‘‘ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಯದಿಪಿ ಮಹಾನಿದಾನೇ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೨೯-೧೩೦) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ಸಬ್ಬಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಪಾಳಿ ಪನೇತ್ಥ…ಪೇ… ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭಿನೋ ವಸೇನ ಆಗತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಇಧಾಪಿ ಹಿ ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತೇ ‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ, ಸೇಟ್ಠೋ ಚ ವುತ್ತೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೂಪಪತ್ತಿತೋ. ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಹಿ ಪಞ್ಚಸು ಪುರಿಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ನಿರೋಧಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ ನಾಮ. ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಅನಾಗಾಮೀ ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠೋ ನಾಮ.

ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದೀಸು ಕತಮೋತಿ ಪುಚ್ಛಾವಚನಂ, ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಚನಂ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಏಕಚ್ಚೋತಿ ಏಕೋ. ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಹಜಾತನಾಮಕಾಯೇನ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ವಿಮುತ್ತೋ, ನ ತಸ್ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇನ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಾತಿಸಯೇನ ಸಮಾಧಿನಾತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ. ಯೋ ಅರಿಯೋ ಅನಧಿಗತಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಸವೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಧಿಗತೇಪಿ ಹಿ ರೂಪಜ್ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇ ನ ಸೋ ಸಾತಿಸಯಸಮಾಧಿನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ನ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಸು ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ಹಿ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೇಕದೇಸೇನ ತಂನಾಮದಾನಸಮತ್ಥೇನ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮುದಾಯೇ ಹಿ ಪವತ್ತೋ ವೋಹಾರೋ ಅವಯವೇಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಯಥಾ ‘‘ಸತ್ತಿಸಯೋ’’ತಿ. ಪಾಳೀತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಾಳಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಿಸ್ಸಂ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಕಥಾಯಂ. ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣೇನ ಇಧಾಪಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ ಆಗತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿ.

ಫುಟ್ಠನ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತೋ ಫುಟ್ಠನ್ತೋ, ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಂ ಅನನ್ತರೋ ಕಾಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ಫುಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾಲಮೇವ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋಪಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ವಾ ಏತಂ ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨) ವಿಯ. ಯೋ ಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತೋ, ತೇನ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಆಲೋಚಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕತೋ, ನಿರೋಧಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಆಸವೇಸು ಖೇಪಿತೇಸು ತೇನ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ನಿರೋಧಂ ಯಥಾಆಲೋಚಿತಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀತಿ ‘‘ಕಾಯಸಕ್ಖೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತು ‘‘ವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಝಾನಫಸ್ಸಂ ಪಠಮಂ ಫುಸತಿ, ಪಚ್ಛಾ ನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀ’’ತಿ. ಅಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಏಕೇಕತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ, ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಅನಾಗಾಮಿನೋ ಚ ವಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ವಿಯ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ ‘‘ಕಾಯಸಕ್ಖಿಮ್ಹಿಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ.

ದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಏತೇನ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ಸುಖೋ ನಿರೋಧೋತಿ ಞಾತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ. ಪಠಮಫಲಟ್ಠತೋ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠಾ, ತಾವ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖಿ ವಿಯ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ವುತ್ತೋ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ, ಚತೂಹಿ ರೂಪಜ್ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾಯ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪಜಾನಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಣ್ಹಾ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ತತೋ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಂ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯೋ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಅರಿಯೋ ಪನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ತಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇನ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ನಾನಕ್ಖಣೇ ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ಇದಾನಿ ತಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ.

ಸದ್ಧಾಯ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸದ್ಧಾಮತ್ತೇನ ವಿಮುತ್ತಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಾ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತನಯೇನೇವಾತಿ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ. ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಏಕಂಸತೋ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಂ ಆವಹತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಭಾಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಪಹಾನವಸೇನ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಭಾವನಾತಿ ವಚನೇನ ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾನಾನತ್ತೇನ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಾನಾನತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ಪು. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨೮) ‘‘ನೇಸಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ನಾನತ್ತಂ ಅತ್ಥಿಯೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ – ‘‘ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಧಿಮತ್ತತಾಯ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿ. ಸದ್ಧಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ ಸದ್ಧಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಅತಿದಿಸತಿ. ಪಞ್ಞಂ ವಾಹೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಾಹೀ, ಪಞ್ಞಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ. ಸದ್ಧಾವಾಹಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾದಿಕಥಾತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾದೀಸು ಆಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವತ್ತಬ್ಬಕಥಾ. ಏತೇಸನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾದೀನಂ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತೇ. ನನು ಚ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿವಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಕಾಯಸಕ್ಖೀಆದಯೋ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ, ಕಥಮಿಧ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಲಾಭೀವಸೇನೇವ ಉದ್ಧಟಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ.

ಫುಸಿತ್ವಾ ಪತ್ವಾ. ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ನ ಆಸವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸೀಯನ್ತಿ, ದಸ್ಸನಕಾರಣಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ‘‘ದಿಸ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ದಸ್ಸನಾಯತ್ತಪರಿಕ್ಖಯತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ದಸ್ಸನಂ ಆಸವಾನಂ ಖಯಸ್ಸ ಪುರಿಮಕಿರಿಯಾ ಹೋತೀತಿ. ತಥಾಗತೇನ ಪವೇದಿತಾತಿ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತಥಾಗತೇನ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ವಿದಿತಾ ಪಚ್ಛಾ ಪರೇಸಂ ಪಾಕಟೀಕತಾ. ‘‘ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಸೀಲಾದೀನಂ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಸೀಲಂ ಕಥಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿಪಯೋಜನೇನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪೀತಿಆದಿಕೇನ ಅತ್ಥೇನ. ಕಾರಣೇನಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯಾದಿನಾ ಕಾರಣೇನ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿಆದಿಪದಟ್ಠಾನತಾಯ ಸೀಲಾದಿ ಕಾರಣೇ. ಚಿಣ್ಣಚರಿತತ್ತಾತಿ ಸದ್ಧಾಚಿಣ್ಣಭಾವೇನ ಸಮ್ಬೋಧಾವಹಭಾವೇ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವಿಚರಿತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಚರಿತಾ, ತೇಸು ತೇನ ಪಞ್ಞಾ ಸುಟ್ಠು ಚರಾಪಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪತಿಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಆಗತತ್ತಾ. ಮತ್ತಾಯ ಪರಿತ್ತಪ್ಪಮಾಣೇನ. ಓಲೋಕನಂ ಖಮನ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬತಂ ಉಪೇನ್ತಿ.

ತಯೋತಿ ಕಾಯಸಕ್ಖಿದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಾ. ಯಥಾಠಿತೋವ ಪಾಳಿಅತ್ಥೋ, ನ ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಅವುತ್ತಂ ವದತಿ. ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಸ್ಸ ಯಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ. ಉಪರಿ ಪನ ತಿಣ್ಣಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ಅತ್ಥಾಯ ಸೇವಮಾನಾ ಅನುಲೋಮಸೇನಾಸನಂ, ಭಜಮಾನಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ, ಸಮನ್ನಾನಯಮಾನಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಭಾವನಾಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನೇಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತಾಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಸುತ್ತಪದೇಸೇ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥೋ.

ಇಮಮೇವ ಪಾಳಿಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೀ’’ತಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ವತ್ವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಖೋ ಅಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಅನುಲೋಮಸೇನಾಸನಸೇವನಾದೀನಂ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇಮಮೇವ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಪದೇಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ಬಹುಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ’’ತಿ ವದತಿ. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಸೋ ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಏವಂ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಯದಿ ಮಗ್ಗಟ್ಠಪುಗ್ಗಲೇ ವತ್ವಾ ಅನುಲೋಮಿಕಸೇನಾಸನಸೇವನಾದಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ತೇ ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸೇನಾಸನಪಟಿಸಂಯುತ್ತರೂಪಾದಿವಿಪಸ್ಸನಗ್ಗಹಣಸ್ಮಿಂ ತವ ಮತೇನ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗಿನೋ ಏವ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನ ಚೇತಂ ಏವಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುತ್ತಂ ಮೇ ಲದ್ಧನ್ತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮಾ ಕಥೇಹೀತಿ ವಾರೇತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯದಿ ಅಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಏವಂ ಸನ್ತೇತಿ ನಾನಾಚಿತ್ತೇನೇವ ಸೇನಾಸನಪಟಿಸೇವನಾದಿಕೇ ಸತಿ. ತತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಯದಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸಮಙ್ಗಿನೋ ಏವ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸಮಙ್ಗಿಕಾಲೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಸಮಙ್ಗಿತಂ ಸಚೇ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಸಿ, ಸತ್ಥಾರಾ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿವಿರುಜ್ಝಸಿ ಸುತ್ತವಿರೋಧದೀಪನತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ಥಾರಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಧಮ್ಮವಿಚಾರಣಾ ನಾಮ ತುಯ್ಹಂ ಅವಿಸಯೋ, ತಸ್ಮಾ ಯಾಗುಂ ಪಿವಾಹೀತಿ ಉಯ್ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ.

೧೮೩. ಆದಿಕೇನೇವಾತಿ ಪಠಮೇನೇವ. ಅನುಪುಬ್ಬಸಿಕ್ಖಾತಿ ಅನುಪುಬ್ಬೇನೇವ ಪವತ್ತಸಿಕ್ಖಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕರಣತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನ’’ನ್ತಿ. ಸದ್ಧಾ ಜಾತಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ಧಾಜಾತೋ, ಅಗ್ಯಾಹಿತಾತಿಪಕ್ಖೇಪೇನ ಜಾತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾವಚನಂ. ಏವಮೇತನ್ತಿ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಂ ಓಕಪ್ಪನಿಯಸದ್ಧಾ. ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಸೀದತಿ ಉಪಟ್ಠಾನವಸೇನ. ಸಾಧುಕಂ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇತೀತಿ ಯಥಾಸುತಂ ಧಮ್ಮಂ ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣವಸೇನ ತಂ ಪಗುಣಂ ಕತ್ವಾ ಸಾರವಸೇನ ಧಾರೇತಿ. ಛನ್ದೋ ಜಾಯತೀತಿ ಧಮ್ಮೇಸು ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮೇಸು ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಭಾವನಾಪಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಉಸ್ಸಾಮೀತಿ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಚ್ಛನ್ದೋ ಜಾಯತಿ. ಉಸ್ಸಹತೀತಿ ಛನ್ದೋ ಉಪ್ಪಾದಮತ್ತೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ತತೋ ಭಾವನಾರಮ್ಭವಸೇನ ಉಸ್ಸಹತಿ. ತುಲಯತಿತಿ ಸಮ್ಮಸನವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ. ತೀರಣವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತುಲಯನ್ತೋತಿ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ಜಾನಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ಪರಿತುಲಯನ್ತೋ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ. ಮಗ್ಗಪಧಾನಂ ಪದಹತೀತಿ ಮಗ್ಗಲಕ್ಖಣಂ ಪಧಾನಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಪದಹತಿ. ಪೇಸಿತಚಿತ್ತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತಿ ಪೇಸಿತಚಿತ್ತೋ. ನಾಮಕಾಯೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ತಂತಂಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತನಾಮಕಾಯೇನ. ನ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹಾತಿ ದೂರತಾಯ ಸಮಾನಂ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಚನಂ ಭಗವಾ ಆಹ ತೇ ದಳ್ಹತರಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ.