೧. ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೩೯. ಮಹಾಜನಕಾಯೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇತಿ ಕೇಚಿ ‘‘ಪಹಂಸನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ರಾಜಕುಮಾರಂ ಹಾಸೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ, ಕೇಚಿ ‘‘ತಂ ಕೀಳನಂ ಪಸ್ಸಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಏವಂ ಮಹಾಜನಸಮೂಹೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ. ದೇವನಟನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಗನ್ಧಬ್ಬಂ. ಕುಸಲಂ ಕುಸಲನ್ತಿ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯಾತಿ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಕುಸಲಂ? ಆಮ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವಚನಪಟಿವಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಕುಸಲವಾದಿತಾಯ ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಆದಿತೋ ಕುಸಲಾತಿ ಸಮಞ್ಞಂ ಲಭಿಂಸು. ತೇಸಂ ಕುಸಲಾನಂ ಇಸ್ಸರಾತಿ ರಾಜಕುಮಾರಾ ಕೋಸಲಾ. ಕೋಸಲೇ ಜಾತಾ. ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ ಪದೇಸೋ ಕೋಸಲಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ.

ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನಮ್ಪಿ ‘‘ಮಹತಾ…ಪೇ… ತದವಸರೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಿಸೇಸಂ ನಿವಿಟ್ಠಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತುರಿತಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ’’ತಿ. ಮಹತಾತಿ ಗುಣಮಹತ್ತೇನಪಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಹತ್ತೇನಪಿ ಮಹತಾ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸಮೂಹೇ ಕೇಚಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾವಸೇನ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾ, ತಥಾ ಕೇಚಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನಾ, ಕೇಚಿ ಸೀಲಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನಾತಿ ಗುಣಮಹತ್ತೇನಪಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖುಸಮೂಹೋ ಮಹಾತಿ. ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಹತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತಂ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಞ್ಞಗಾಮಪಟಿಬದ್ಧಜೀವಿಕಾವಸೇನ ಸಮೋಸರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸಮೋಸರಣಂ, ಗಾಮೋ ನಿವಾಸಗಾಮೋ. ನ್ತಿ ಸಾಲಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮಂ. ವಿಹಾರೋತಿ ಭಗವತೋ ವಿಹರಣಟ್ಠಾನಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತೇ. ಅನಿಯಮಿತೋತಿ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ಆರಾಮೇ ಪಬ್ಬತೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ವಾತಿ ನ ನಿಯಮಿತೋ, ಸರೂಪಗ್ಗಹಣವಸೇನ ನ ನಿಯಮಿತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಅನಿಯಮಿತತ್ತಾ. ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಮತ್ಥಂ ಪರಿಕಪ್ಪನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವನಸಣ್ಡೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಆಹ, ಅದ್ಧಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಉಪಲಭಿಂಸೂತಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೨೫೫; ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೩.೬೪) ಸವನವಸೇನ ಉಪಲಭಿಂಸೂತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋತದ್ವಾರ…ಪೇ… ಜಾನಿಂಸೂ’’ತಿ ಆಹ. ಅವಧಾರಣಫಲತ್ತಾ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವಾಕ್ಯಂ ಅನ್ತೋಗಧಾವಧಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ವಾ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ. ಅವಧಾರಣತ್ಥೇತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಇಟ್ಠತ್ಥಾವಧಾರಣತ್ಥಂ ಖೋ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಅಸ್ಸೋಸು’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಖೋ-ಸದ್ದೇ ಗಹಿತೇ ತೇನ ಫುಲ್ಲಿತಮಣ್ಡಿತವಿಭೂಸಿತಂ ವಿಯ ಹೋನ್ತಂ ಪೂರಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತೇನ ಚ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಪದಾನಿ ಸಂಸಿಲಿಟ್ಠಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ನ ತಸ್ಮಿಂ ಅಗ್ಗಹಿತೇತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಪೂರಣೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ. ಮತ್ತ-ಸದ್ದೋ ವಿಸೇಸನಿವತ್ತಿಅತ್ಥೋ. ತೇನಸ್ಸ ಅನತ್ಥನ್ತರದೀಪನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಏವ-ಸದ್ದೇನ ಪನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಯ ಏಕನ್ತಿಕತಂ. ಸಾಲಾಯಂ ಜಾತಾ ಸಂವಡ್ಢಕಾ ಸಾಲೇಯ್ಯಕಾ ಯಥಾ ‘‘ಕತ್ತೇಯ್ಯಕಾ ಉಬ್ಭೇಯ್ಯಕಾ’’ತಿ.

ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಸವಾಸನಂ ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ. ಏವಞ್ಹಿ ಬಾಹಿರಕವೀತರಾಗಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಾಪಸಮನತೋ ಭಗವತೋ ಪಾಪಸಮನಂ ವಿಸೇಸಿತಂ ಹೋತಿ. ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ನಿಪಾತಾನಂ ಇಧ ಅನುಸ್ಸವತ್ಥೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಖಲೂತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ. ಆಲಪನಮತ್ತನ್ತಿ ಪಿಯಾಲಾಪವಚನಂ. ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರಾ ಹೇತೇ ‘‘ಭೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಆವುಸೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ದೇವಾನಂಪಿಯಾ’’ತಿ ವಾ. ಗೋತ್ತವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ತಂ ತಾಯತೀತಿ ಗೋತ್ತಂ. ಗೋತಮೋತಿ ಹಿ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಅಭಿಧಾನಂ ಬುದ್ಧಿಞ್ಚ ಏಕಂಸಿಕವಿಸಯತಾಯ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ಗೋತಮಗೋತ್ತಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಬುದ್ಧಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇನ ಅತ್ಥೇನ ವಿನಾ ನ ವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಅಭಿಧಾನಂ ಅಭಿಧೇಯ್ಯಭೂತೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತಾನಿ ತಾಯತಿ ರಕ್ಖತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞಕುಲಪರಮ್ಪರಾಸಾಧಾರಣಂ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ಆದಿಪುರಿಸಸಮುದಾಗತಂ ತಂಕುಲಪರಿಯಾಪನ್ನಸಾಧಾರಣಂ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಚ್ಚಾಕುಲಪರಿದೀಪನಂ ಉದಿತೋದಿತವಿಪುಲಖತ್ತಿಯಕುಲವಿಭಾವನತೋ. ಸಬ್ಬಖತ್ತಿಯಾನಞ್ಹಿ ಆದಿಭೂತಮಹಾಸಮ್ಮತಮಹಾರಾಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಂ ಉಳಾರತಮಂ ಸಕ್ಯರಾಜಕುಲಂ. ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನಾತಿ ಞಾತಿಪಾರಿಜುಞ್ಞಭೋಗಪಾರಿಜುಞ್ಞಾದಿನಾ ಕೇನಚಿಪಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ. ತಥಾ ಹಿ ಕದಾಚಿಪಿ ತಸ್ಸ ಕುಲಸ್ಸ ತಾದಿಸಪಾರಿಜುಞ್ಞಾಭಾವೋ, ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನಕಾಲೇ ಚ ತತೋ ಸಮಿದ್ಧತಮಭಾವೋ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ ಪಞ್ಞಾತೋತಿ. ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ಭಗವತೋ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವದೀಪನಂ ವುತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟಂ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತಭಾವದೀಪನತೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಸಮಣೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಕ್ಖಕಜನೇಹಿ ಭಗವತೋ ಬಹುಮತಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಸಮಿತಪಾಪತಾದೀಪನತೋ, ಗೋತಮೋತಿ ಇಮಿನಾ ಲೋಕಿಯಜನೇಹಿ ಉಳಾರತಮಕುಲೀನತಾದೀಪನತೋ.

ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನೇ, ತಂಯೋಗತೋ ಪನ ‘‘ಭವನ್ತಂ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇಪಿ ಸಮಾನಂ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಯೋಗದೀಪನತೋ ‘‘ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಭದ್ದಕೋ. ಸಾ ಚಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣತಾ ಉಳಾರವಿಸಯತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ. ತಂವಿಸಯತಾ ಹೇತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ. ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ಯಥಾ ‘‘ಭಗವಾತಿ ವಚನಂ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೪೨; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೧; ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ನಿದಾನವಣ್ಣನಾ; ಮಹಾನಿ. ಅಟ್ಠ. ೫೦). ‘‘ಭಗವಾ ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಗುಣಾನಂ ಸಂಕಿತ್ತನತೋ ಸಂಸದ್ದನತೋ ಚ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ ವಣ್ಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಕಿತ್ತಿಪರಿಯಾಯೋಪಿ ಹಿ ಸದ್ದ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಉಳಾರಸದ್ದಾ ಇಸಯೋ ಗುಣವನ್ತೋ ತಪಸ್ಸಿನೋ’’ತಿ. ಥುತಿಘೋಸೋತಿ ಅಭಿತ್ಥವುದಾಹಾರೋ. ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಾಭಾವೇನ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತಾಯ ಚ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ.

ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಯೋ ಸೋ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕನಾಥೋ ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ, ಸೋ ಭಗವಾ. ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಹಿ ಇದಂ ಸತ್ಥು ನಾಮಕಿತ್ತನಂ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವಾತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ. ೧೪೯, ೧೯೮, ೨೧೦; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨). ಪರತೋ ಪನ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಗುಣಕಿತ್ತನಮೇವ. ಏವಂ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಯೇ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅತಿವಿಯ ಪಞ್ಞಾತಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ, ತೇ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಭಾವಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಇತಿಪಿ-ಸದ್ದೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾ’’ತಿ. ‘‘ಇತಿಪೇತಂ ಭೂತಂ, ಇತಿಪೇತಂ ತಚ್ಛ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೬) ವಿಯ ಹಿ ಇಧ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಣತ್ಥೋ, ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ತೇನ ತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಬಹುಭಾವದೀಪನತೋ. ತಾನಿ ಗುಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಕಾರಣಾನಿ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ವಿಞ್ಞುಜಾತಿಕಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾನಿ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ತತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ. ತೇಸನ್ತಿ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತತೋ ಏವ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೧.೧೩೦) ವುತ್ತೋ ‘‘ಆರಕಾತಿ ಅರಹಂ ಸುವಿದೂರಭಾವತೋ, ಆರಕಾತಿ ಅರಹಂ ಆಸನ್ನಭಾವತೋ, ರಹಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಸಯಞ್ಚ ಅರಹಿತಬ್ಬತೋ, ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ರಹೋಗಮನಂ ಗತೀಸು ಪಚ್ಚಾಜಾತಿ, ಪಾಸಂಸಭಾವತೋ ವಾ ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಭವನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೧.೧೩೦; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ) –

‘‘ಸಮ್ಮಾ ನಪ್ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯೇ ನಿಹೀನಾಸಯಾ ನರಾ;

ಆರಕಾ ತೇಹಿ ಭಗವಾ, ದೂರೇ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ.

ಯೇ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸುಪ್ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಕಾ;

ಭಗವಾ ತೇಹಿ ಆಸನ್ನೋ, ತೇನಾಪಿ ಅರಹಂ ಜಿನೋ.

ಪಾಪಧಮ್ಮಾ ರಹಾ ನಾಮ, ಸಾಧೂಹಿ ರಹಿತಬ್ಬತೋ;

ತೇಸಂ ಸುಟ್ಠು ಪಹೀನತ್ತಾ, ಭಗವಾ ಅರಹಂ ಮತೋ.

ಯೇ ಸಚ್ಛಿಕತಸದ್ಧಮ್ಮಾ, ಅರಿಯಾ ಸುದ್ಧಗೋಚರಾ;

ನ ತೇಹಿ ರಹಿತೋ ಹೋತಿ, ನಾಥೋ ತೇನಾರಹಂ ಮತೋ.

ರಹೋ ವಾ ಗಮನಂ ಯಸ್ಸ, ಸಂಸಾರೇ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಸೋ;

ಪಹೀನಜಾತಿಮರಣೋ, ಅರಹಂ ಸುಗತೋ ಮತೋ.

ಗುಣೇಹಿ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಮಾ ಲೋಕೇ ಸದೇವಕೇ;

ತಸ್ಮಾ ಪಾಸಂಸಿಯತ್ತಾಪಿ, ಅರಹಂ ದ್ವಿಪದುತ್ತಮೋ.

ಆರಕಾ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀನಂ, ಆಸನ್ನಾ ಚ ವಿಜಾನತಂ;

ರಹಾನಂ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ, ವಿದೂನಮರಹೇಯ್ಯತೋ;

ಭವೇಸು ಚ ರಹಾಭಾವಾ, ಪಾಸಂಸಾ ಅರಹಂ ಜಿನೋ’’ತಿ.

ಸುನ್ದರನ್ತಿ ಭದ್ದಕಂ. ತಞ್ಚ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಾವಹಭಾವೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥಾವಹಂ ಸುಖಾವಹ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಾವಹನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥಸಞ್ಹಿತಹಿತಾವಹಂ. ಸುಖಾವಹನ್ತಿ ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಿವಿಧಸುಖಾವಹಂ. ತಥಾರೂಪಾನನ್ತಿ ತಾದಿಸಾನಂ. ಯಾದಿಸೇಹಿ ಪನ ಗುಣೇಹಿ ಭಗವಾ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತೇಹಿ ಚತುಪ್ಪಮಾಣಿಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅಚ್ಚನ್ತಾಯ ಪಸಾದನೀಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನೇಕೇಹಿಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾಭೂತ…ಪೇ… ಅರಹತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಲೂಖಪ್ಪಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಭಗವತೋ ಪಸಾದಾವಹತಮಾಹ, ಇತರೇನ ಇತರೇಸಂ. ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿಸಾಧು ಹೋತೀತಿ ಏತ್ಥ ಕೋಸಿಯಸಕುಣಸ್ಸ ವತ್ಥು ಕಥೇತಬ್ಬಂ. ಏಕಂ ಪದಮ್ಪಿ ಸೋತುಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮ, ಸಾಧುತರಂಯೇವ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ಮಣ್ಡೂಕದೇವಪುತ್ತವತ್ಥು ಕಥೇತಬ್ಬಂ.

ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ ಆಗತಾತಿ ಇದಂ ಯೇಭುಯ್ಯವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಅಗಾರಿಕಾ ಏವಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ. ಅನಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಥಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ…ಪೇ… ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಸತ್ಥು ತೇಸಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾನಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಸಂಖಿತ್ತರುಚಿತಾಯ ಸಙ್ಖೇಪದೇಸನಾ, ತಾಯ ಅತ್ಥಂ ಅಜಾನನ್ತಾ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಂ ಆಯಾಚನ್ತಿ, ಸಾ ಚ ನೇಸಂ ಸಂಖಿತ್ತರುಚಿತಾ ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿತಾಯ, ಸೋ ಚ ಮಾನೋ ಯಥಾದೇಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಜಾನನ್ತೇ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠೋ ಹೋತಿ, ಇತಿ ಭಗವಾ ತೇಸಂ ಮಾನನಿಗ್ಗಹವಿಧಿಂ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ, ನ ಸಬ್ಬಸೋ ದೇಸನಾಯ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖಣತ್ಥಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿಕಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಯಸ್ಮಾ ಮಂ ತುಮ್ಹೇ ಯಾಚಥ, ಸಂಖಿತ್ತೇನ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನ ಜಾನಿತ್ಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೪೪೦. ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೫೧) ವಿಯ ಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥೋ ವಿಧ-ಸದ್ದೋ, ಸೋ ಚ ವಿಭತ್ತಿವಚನವಿಪಲ್ಲಾಸಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಕರಣವಚನವಸೇನ ‘‘ತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ. ಅತ್ಥೋ ಪನ ಕರಣಪುಥುವಚನವಸೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಿವಿಧನ್ತಿ ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀ’’ತಿ. ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ ವಿಧ-ಸದ್ದೋ, ಪಕಾರತ್ಥತ್ತಾಯೇವ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ, ಕಾಯದ್ವಾರಿಕಭಾವಸಾಮಞ್ಞಂ ವಾ ಉಪಾದಾಯ ಏಕತ್ತಂ ನೇತ್ವಾ ‘‘ತಿವಿಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಕಾರಭೇದೇ ಪನ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ ‘‘ತಿವಿಧಾ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಾಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಯೋತಿ ಚೋಪನಕಾಯೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಸೋ ಚ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾಯ ದ್ವಾರಭೂತೋ ತೇನ ವಿನಾ ತಸ್ಸಾ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ. ಕಾಯೇನಾತಿ ಚ ಹೇತುಮ್ಹಿ ಕರಣವಚನಂ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾಸಙ್ಖಾತಚೇತನಾಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಸಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿ, ನ ಚ ಸಾ ಪಟ್ಠಾನೇ ಆಗತೇಸು ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಏಕೇನಪಿ ಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇತನಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಪನ ತಥಾಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಕಾಯಕಮ್ಮಸಞ್ಞಿತಾಯ ಚೇತನಾಯ ಪವತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತೇನ ದ್ವಾರೇನ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ತಸ್ಸಾ ಕಾರಣಂ ವಿಯ ಚ ಸಬ್ಬೋಹಾರಮತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಾಯದ್ವಾರೇನಾತಿ ವಾ ಕಾಯೇನ ದ್ವಾರಭೂತೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಭೂತೇನಾತಿ ತಂ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಕರಣವಚನಂ. ಅಧಮ್ಮಂ ಚರತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾ, ತಥಾಪವತ್ತಾ ಚೇತನಾ. ಅಧಮ್ಮೋತಿ ಪನ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಪಯೋಗೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತಾತಿ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಧಮ್ಮಾತಿ ಅಧಮ್ಮಾ, ಅಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಾ ಚರಿಯಾ ಚಾತಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾ. ಪಚ್ಚನೀಕಸಮನಟ್ಠೇನ ಸಮಂ, ಸಮಾನಂ ಸದಿಸಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ವಾ ಸಮಂ, ಸುಚರಿತಂ. ಸಮತೋ ವಿಗತಂ, ವಿರುದ್ಧಂ ವಾ ತಸ್ಸಾತಿ ವಿಸಮಂ, ದುಚ್ಚರಿತಂ. ಸಾ ಏವ ವಿಸಮಾ ಚರಿಯಾತಿ ವಿಸಮಚರಿಯಾ. ಸಬ್ಬೇಸು ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಾಚಾಯ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಆಗತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಕಣ್ಹಪದೇಸು – ‘‘ತಿವಿಧಂ ಖೋ ಗಹಪತಯೋ ಕಾಯೇನ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾಸಮಚರಿಯಾ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಆಗತೇಸು ಸಬ್ಬೇಸು ಸುಕ್ಕಪದೇಸು ಚ.

ರೋದೇತಿ ಕುರೂರಕಮ್ಮನ್ತತಾಯ ಪರಪಟಿಬದ್ಧೇ ಸತ್ತೇ ಅಸ್ಸೂನಿ ಮೋಚೇತೀತಿ ರುದ್ದೋ, ಸೋ ಏವ ಲುದ್ದೋ ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ಕಕ್ಖಳೋತಿ ಲುದ್ದೋ. ದಾರುಣೋತಿ ಫರುಸೋ. ಸಾಹಸಿಕೋತಿ ಸಾಹಸ್ಸಕಾರೀ. ಸಚೇಪಿ ನ ಲಿಪ್ಪನ್ತಿ. ತಥಾವಿಧೋ ಪರೇಸಂ ಘಾತನಸೀಲೋ ಲೋಹಿತಪಾಣೀತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ದಾನಸೀಲೋ ಪರೇಸಂ ದಾನತ್ಥಂ ಅಧೋತಹತ್ಥೋಪಿ ‘‘ಪಯತಪಾಣೀ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಹರಣಂ ಪಹಾರದಾನಮತ್ತಂ ಹತಂ, ಪವುದ್ಧಂ ಪಹರಣಂ ಪರಸ್ಸ ಮಾರಣಂ ಪಹತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ನಿವಿಟ್ಠೋತಿ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠೋ ಪಸುತೋ.

ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ‘‘ಪರಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೋ, ತಂ ಸಾಪತೇಯ್ಯಂ. ಯಞ್ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಂ, ತಂ ತೇನೇವ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸೇನ ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಕ’’ನ್ತಿ. ಪರಸ್ಸಪರವಿತ್ತೂಪಕರಣನ್ತಿ ವಾ ಏಕಮೇವೇತಂ ಸಮಾಸಪದಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪರಸನ್ತಕಂ ವಿಸೇಸತೋ ಪರಸ್ಸ ವಿತ್ತೂಪಕರಣಂ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಹಿ ಪರೇಹೀತಿ ಯೇಸಂ ಸನ್ತಕಂ, ತೇಹಿ. ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುರಿಸೋ ‘‘ಥೇನೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಥೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಹರಣಚಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನ, ನ ವಿಸ್ಸಾಸತಾವಕಾಲಿಕಾದಿವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮತೇ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ. ತೇನ ಪಬ್ಬಜಿತಾದಿಭಾವಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏತೇನುಪಾಯೇನಾತಿ ಯಂ ಮಾತರಿ ಮತಾಯ, ನಟ್ಠಾಯ ವಾ ಪಿತಾ ರಕ್ಖತಿ, ಸಾ ಪಿತುರಕ್ಖಿತಾ. ಯಂ ಉಭೋಸು ಅಸನ್ತೇಸು ಭಾತಾ ರಕ್ಖತಿ, ಸಾ ಭಾತುರಕ್ಖಿತಾತಿ ಏವಮಾದಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಸಭಾಗಕುಲಾನೀತಿ ಆವಾಹಕಿರಿಯಾಯ ಸಭಾಗಾನಿ ಕುಲಾನಿ. ದಸ್ಸುಕವಿಧಿಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಠಪಿತದಣ್ಡಾರಾಜಾದೀಹಿ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೮೯) ‘‘ಅಸದ್ಧಮ್ಮಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಕಾಯದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾ ಅಗಮನೀಯಟ್ಠಾನವೀತಿಕ್ಕಮಚೇತನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಮಿಚ್ಛಾಚಾರಲಕ್ಖಣವಸೇನ.

ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಹೇತೂತಿ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಭೇದನಹೇತು. ಧನಹೇತೂತಿ ಧನಸ್ಸ ಲಾಭಹೇತು ಜಾನಿಹೇತು ಚ. ಲಾಭೋತಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾನಿ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಲಾಭೋ. ಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಮತ್ತಕಂ ಆಮಿಸಜಾತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಜಾನನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಮುಸಾಭಾವಂ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಜಾನನ್ತೋ ಏವ.

ಅಣ್ಡಕಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ ರುಕ್ಖೇ ಅಣ್ಡಸದಿಸಾ ಗಣ್ಠಿಯೋ. ಯಥಾ ಥದ್ಧಾ ವಿಸಮಾ ದುಬ್ಬಿನೀತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇವಂ ಖುಂಸನವಮ್ಭನವಸೇನ ಪವತ್ತವಾಚಾಪಿ ಹಿ ‘‘ಅಣ್ಡಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಸದೋಸೇ ರುಕ್ಖೇ’’ತಿಆದಿ. ಕಕ್ಕಸಾತಿ ಫರುಸಾ ಏವ, ಸೋ ಪನಸ್ಸಾ ಕಕ್ಕಸಭಾವೋ ಬ್ಯಾಪಾದನಿಮಿತ್ತತಾಯ ತತೋ ಪೂತಿಕಾತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಕಟುಕಾತಿ ಅನಿಟ್ಠಾ. ಅಮನಾಪಾತಿ ನ ಮನವಡ್ಢನೀ, ತತೋ ಏವ ದೋಸಜನನೀ, ಚಿತ್ತಸನ್ದೋಸುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಿಕಾ. ಮಮ್ಮೇಸೂತಿ ಘಟ್ಟನೇನ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಮಮ್ಮಸದಿಸೇಸು ಜಾತಿಆದೀಸು. ಲಗ್ಗನಕಾರೀತಿ ಏವಂ ವದನ್ತಸ್ಸ ಏವಂ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಲಗ್ಗನಕಾರೀ, ನ ಬ್ಯಞ್ಜನವಸೇನ. ಕೋಧಸ್ಸ ಆಸನ್ನಾ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ. ಸದೋಸವಾಚಾಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಸಮುಟ್ಠಾಪಕದೋಸಸ್ಸ ವಸೇನ ಸದೋಸವಾಚಾಯ ವೇವಚನಾನಿ.

ಅಕಾಲೇನಾತಿ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇನ. ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ನಿಪ್ಫಲಂ. ಫಲಞ್ಹಿ ಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ನಾಮ ತದವಿನಾಭಾವತೋ. ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿಪ್ಫಲಂ, ಸಮ್ಫನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಸಭಾವವತ್ತಾತಿ ಅಯಾಥಾವವಾದೀ. ಅಸಂವರವಿನಯಪಟಿಸಂಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಂವರವಿನಯರಹಿತಸ್ಸ, ಅತ್ತನೋ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ ಚ ನ ಸಂವರವಿನಯಾವಹಸ್ಸ ವತ್ತಾ. ಹದಯಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ ನಿಧೇತುನ್ತಿ ಅಹಿತಸಂಹಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಂ ಅನುಪ್ಪವಿಸೇತ್ವಾ ನಿಧೇತುಂ. ಅಯುತ್ತಕಾಲೇತಿ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ಯೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ತತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪಚ್ಛಾ ತಸ್ಸ ಅಕಾಲೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇ ವತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಅನಪದೇಸನ್ತಿ ಭಗವತಾ ಅಸುಕಸುತ್ತೇ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಸುತ್ತಾಪದೇಸವಿರಹಿತಂ. ಅಪರಿಚ್ಛೇದನ್ತಿ ಪರಿಚ್ಛೇದರಹಿತಂ. ಯಥಾ ಪನ ವಾಚಾ ಪರಿಚ್ಛೇದರಹಿತಾ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುತ್ತಂ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪಲಬ್ಭನ್ತಿ ಅನುಯೋಗಂ. ಬಾಹಿರಕಥಂಯೇವಾತಿ ಯಂ ಸುತ್ತಂ, ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ಸರೀರಭೂತಂ ಕಥಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ತತೋ ಬಹಿಭೂತಂಯೇವ ಕಥಂ. ಸಮ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ವಿರುಳ್ಹಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ವಾ. ಪವೇಣಿಜಾತಕಾವಾತಿ ಅನುಜಾತಪಾರೋಹಮೂಲಾನಿಯೇವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಆಹರಿತ್ವಾತಿ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಸುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಅನುಯೋಗಉಪಮಾವತ್ಥುವಸೇನ ತದನುಪಯೋಗಿನಂ ಆಹರಿತ್ವಾ. ಜಾನಾಪೇತುನ್ತಿ ಏತದತ್ಥಮಿದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಜಾನಾಪೇತುಂ ಯೋ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಸ್ಸ ಕಥೇತುನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸ ಬಹುಮ್ಪಿ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ನ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರೇಸಞ್ಚ ನ ಹಿತಾವಹಂ.

ಅಭಿಜ್ಝಾಯನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪರಸನ್ತಕಸ್ಸ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಓಲೋಕೇತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿಜ್ಝಾಯನ್ತೋ ವಾ ಅಭಿಜ್ಝಾಯಿತಂ ವತ್ಥುಂ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಠಿತಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ವಿಯ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಓಲೋಕೇತಾ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನ ಹೋತಿ, ಕೇವಲಂ ಲೋಭಮತ್ತೋವ ಹೋತಿ ಪರಿಣಾಮನವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಪನ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯದಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಣಾಮೇತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹ ನಾಮೇತಿ.

ವಿಪನ್ನಚಿತ್ತೋತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ವಿಪತ್ತಿಂ ಆಪಾದಿತಚಿತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪೂತಿಭೂತಚಿತ್ತೋ’’ತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಹಿ ವಿಸಂ ವಿಯ ಲೋಹಿತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪೂತಿಭಾವಂ ಜನೇತಿ. ದೋಸೇನ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ವಿಸೇನ ವಿಯ ಸಪ್ಪಿಆದಿಕೋಪೇನ ದೂಸಿತಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಘಾತೀಯನ್ತೂತಿ ಹನೀಯನ್ತು. ವಧಂ ಪಾಪುಣನ್ತೂತಿ ಮರಣಂ ಪಾಪುಣನ್ತು. ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ಹೋನ್ತು. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಮಾ ಅಹೇಸು’’ನ್ತಿ, ಅನವಸೇಸವಿನಾಸಂ ಪಾಪುಣನ್ತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹಞ್ಞನ್ತೂತಿ ಆದಿಚಿನ್ತನೇನೇವಾತಿ ಏಕನ್ತತೋ ವಿನಾಸಚಿನ್ತಾಯ ಏವ.

ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಅಯೋನಿಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನದಿಟ್ಠಿಕೋ. ಸೋ ಚ ಏಕನ್ತತೋ ಕುಸಲಪಟಿಪಕ್ಖದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲದಸ್ಸನೋ’’ತಿ. ವಿಪಲ್ಲತ್ಥದಸ್ಸನೋತಿ ಧಮ್ಮತಾಯ ವಿಪರಿಯಾಸಗ್ಗಾಹೀ. ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸೀಸೇನ ದಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಿನ್ನಸ್ಸ ಫಲಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತೀ’’ತಿ. ದಿನ್ನಂ ಪನ ಅನ್ನಾದಿವತ್ಥುಂ ಕಥಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಯಿಟ್ಠಂ ಹುತ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಮಹಾಯಾಗೋತಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ ಮಹಾದಾನಂ. ಪಹೇಣಕಸಕ್ಕಾರೋತಿ ಪಾಹುನಕಾನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಸಕ್ಕಾರೋ. ಫಲನ್ತಿ ಆನಿಸಂಸಫಲಞ್ಚ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಞ್ಚ. ವಿಪಾಕೋತಿ ಸದಿಸಂ ಫಲಂ. ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮುನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ. ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಪರಲೋಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮುನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಪರಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ. ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಭವಯೋನಿಗತಿಆದೀಸು ಠಿತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ನಿರುದಯವಿನಾಸವಸೇನ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ. ಫಲಾಭಾವವಸೇನಾತಿ ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಫಲಸ್ಸ ಅಭಾವವಸೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ, ನತ್ಥಿ ಪಿತಾ’’ತಿ ವದತಿ, ನ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ, ನಾಪಿ ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಅಭಾವವಸೇನ ತೇಸಂ ಲೋಕಪಚ್ಚಕ್ಖತ್ತಾ. ಬುಬ್ಬುಳಕಸ್ಸ ವಿಯ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ನಾಮ ಕೇವಲೋವ, ನ ಚವಿತ್ವಾ ಆಗಮನಪುಬ್ಬಕೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚವಿತ್ವಾ ಉಪಪಜ್ಜನಕಸತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವದತೀ’’ತಿ. ಸಮಣೇನ ನಾಮ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಹೋಪುರಿಸಿಕಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ಕಿಂ ಪರೋ ಪರಸ್ಸ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪಾದನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅವಸರೋ ಏವ ನತ್ಥಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಇಮಞ್ಚ…ಪೇ… ಪವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯಪದೇಸೇನ. ದಸವತ್ಥುಕಾತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾನಿ ದಸ ವತ್ಥೂನಿ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ದಸವತ್ಥುಕಾ.

೪೪೧. ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಅತ್ಥತೋ ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ.

೪೪೨. ಸಹ ಬ್ಯಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಹಬ್ಯೋ, ಸಹವತ್ತನಕೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಹಬ್ಯತಾ, ಸಹಪವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಕಾಯೋ ಸಮೂಹೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯೋ, ತಪ್ಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ತತ್ಥ ಗತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ. ಕಾಮಂ ಚೇತಾಯ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಕಾಯಸ್ಸ ಸಮಞ್ಞಾಯ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ‘‘ಆಭಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಕಾದೀನಂ ಉಪರಿ ಗಹಿತತ್ತಾ ಗೋಬಲೀಬದ್ದಞಾಯೇನ ತದವಸೇಸಾನಂ ಅಯಂ ಸಮಞ್ಞಾತಿ ಆಹ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾನಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿದೇವಾನ’’ನ್ತಿ. ಆಭಾ ನಾಮ ವಿಸುಂ ದೇವಾ ನತ್ಥಿ, ಪರಿತ್ತಾಭಾದೀನಂಯೇವ ಪನ ಆಭಾವನ್ತತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಯದಿದಂ ‘‘ಆಭಾ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ’’ತಿ. ಪರಿತ್ತಾಭಾನನ್ತಿಆದಿ ಪನಾತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಾನಂ ದೇವಾನಂ ಆಭಸ್ಸರಾನಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಪಾಳಿಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏಕತೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಆಭಾತಿ ವಾ, ಏಕತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾತಿ ವಾ ಏಕತೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ತೇಸಂಯೇವಾತಿ ಆಭಾತಿ ವುತ್ತದೇವಾನಂಯೇವ. ಭೇದತೋ ಗಹಣನ್ತಿ ಕಾರಣಸ್ಸ ಹೀನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತಾದಸ್ಸನವಸೇನ ಪರಿತ್ತಾಭಾದಿಗ್ಗಹಣಂ. ಇತಿ ಭಗವಾ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಏವಂ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮಚರಿಯಂ, ಸಮಚರಿಯಂ, ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಂ ಸುಗತಿಗಾಮಿಪಟಿಪದಂ, ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಂ ಆಸವಕ್ಖಯಗಾಮಿಪಟಿಪದಂ ಕತ್ವಾ ತಿಭವಭಞ್ಜನತೋ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ.

ಇಧ ಠತ್ವಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾಸಮಚರಿಯಾಯ ನಿದ್ದೇಸೇ ಠತ್ವಾ. ದೇವಲೋಕಾ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾತಿ ಛಬ್ಬೀಸತಿಪಿ ದೇವಲೋಕಾ ಸಮೋಧಾನೇತಬ್ಬಾ. ವೀಸತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾತಿ ತಂತಂಭವಪರಿಯಾಪನ್ನನಿಕಾಯವಸೇನ ವೀಸತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ, ವೀಸತಿ ಬ್ರಹ್ಮನಿಕಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಹೀತಿ ಯಥಾರಹಂ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ ಕಮ್ಮೂಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತೇಹಿ ಕೇವಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತೇಹಿ ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ.

ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನನ್ತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಕಾಮಾವಚರಸುಚರಿತಾನಂ. ಕಾಮಾವಚರಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಮನೋಸುಚರಿತಾಪೇಕ್ಖಾಯ. ವಿಪಾಕೇನೇವಾತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಪಾಕುಪ್ಪಾದೇನೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ, ನ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾಮತ್ತೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದುತಿಯಾದೀನಿ ಭಾವೇತ್ವಾತಿಆದೀಸುಪಿ ‘‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೪೧) – ‘‘ಪಠಮೇನ ಝಾನೇನ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಂ ಸೀಲಂ, ವೇರಮಣಿ ಸೀಲಂ, ಚೇತನಾ ಸೀಲಂ, ಸಂವರೋ ಸೀಲಂ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮೋ ಸೀಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇಸುಪಿ ಝಾನೇಸು ಸೀಲಂ ಉದ್ಧಟನ್ತಿ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪರಿದೇವಲೋಕಾನಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ? ನ, ತಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಾಯ ದೇಸನತ್ತಾ, ಪರಿಞ್ಞಾಯ ದೇಸನತಾ ಚಸ್ಸ ‘‘ಯತ್ಥ ಚ ಪಹಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೨.೮೩೭, ೮೩೯) ಪಕಾಸಿತಾ ಏವ. ತಥಾ ಹಿ ಇಧಾಪಿ ‘‘ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಹಿ ಸೀಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸೀಲಸ್ಸ ರೂಪಾರೂಪಭವಾನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯತಾ ವಿಭಾವಿತಾ, ನ ನಿಬ್ಬತ್ತಕತಾಯ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಭಾವನಾಲಕ್ಖಣಾಯ ಧಮ್ಮಚರಿಯಾಯ ಭವವಿಸೇಸೇ ವಿಭಜಿಯಮಾನೇ ಅಸಞ್ಞಭವೋ ನ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಞ್ಞಭವೋ ಪನ…ಪೇ… ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ’’ತಿ. ಬಾಹಿರಕಾ ಹಿ ಅಯಥಾಭೂತದಸ್ಸಿತಾಯ ಅಸಞ್ಞಭವಂ ಭವವಿಪ್ಪಮೋಕ್ಖಂ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ತದುಪಗಜ್ಝಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಟ್ಠಕಥಾಯಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯಞ್ಚ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೮-೭೩; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೬೮-೭೩) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.