೪. ಮಹಾಯಮಕವಗ್ಗೋ

೧. ಚೂಳಗೋಸಿಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨೫. ಞಾತೀನಂ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೬.೧೯) ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಭೂತೋ ಗಾಮೋ ಞಾತಿಕೋ, ಸೋ ಏವ ನಾತಿಕೋ. ಸೋ ಕಿರ ಗಾಮೋ ಯೇಸಂ ಸನ್ತಕೋ, ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬಪುರಿಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಞಾತೀನಂ ಸಾಧಾರಣಭಾವೇನ ನಿವೇಸಿತೋ, ತೇನ ‘‘ನಾತಿಕೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ಅಥ ಪಚ್ಛಾ ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ದಾಯಾದೇಹಿ ದ್ವಿಧಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪರಿಭುತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಚೂಳಪಿತಿಮಹಾಪಿತಿಪುತ್ತಾನಂ ದ್ವೇ ಗಾಮಾ’’ತಿ. ಗಿಞ್ಜಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಇಟ್ಠಕಾ, ಗಿಞ್ಜಕಾಹಿಯೇವ ಕತೋ ಆವಸಥೋ ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಪದೇಸೇ ಮತ್ತಿಕಾ ಸಕ್ಖರಮರುಮ್ಬವಾಲಿಕಾದೀಹಿ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾ ಅಕಠಿನಾ ಸಣ್ಹಾ ಸುಖುಮಾ, ತಾಯ ಕತಾನಿ ಕುಲಾಲಭಾಜನಾನಿಪಿ ಸಿಲಾಮಯಾನಿ ವಿಯ ದಳ್ಹಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಉಪಾಸಕಾ ತಾಯ ಮತ್ತಿಕಾಯ ದೀಘಪುಥುಲಇಟ್ಠಕಾ ಕಾರೇತ್ವಾ ತಾಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ದ್ವಾರಬಾಹವಾತಪಾನಕವಾಟತುಲಾಯೋ ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ದಬ್ಬಸಮ್ಭಾರೇನ ವಿನಾ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಏವ ಪಾಸಾದಂ ಕಾರೇಸುಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಟ್ಠಕಾಹೇವಾ’’ತಿಆದಿ.

ಗೋಸಿಙ್ಗಸಾಲವನದಾಯನ್ತಿ ಗೋಸಿಙ್ಗಸಾಲವನನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ರಕ್ಖಿತಂ ಅರಞ್ಞಂ. ಜೇಟ್ಠಕರುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ವನಪ್ಪತಿಭೂತಸ್ಸ ಸಾಲರುಕ್ಖಸ್ಸ. ಸಾಮಗ್ಗಿರಸನ್ತಿ ಸಮಗ್ಗಭಾವಾದಿಗುಣಂ ವಿವೇಕಸುಖಂ. ಉಪರಿಪಣ್ಣಾಸಕೇ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೩೭-೨೩೮) ಪುಥುಜ್ಜನಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ, ಇಧ ಚೂಳಗೋಸಿಙ್ಗಸುತ್ತೇ ಖೀಣಾಸವಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ. ಕತಕಿಚ್ಚಾಪಿ ಹಿ ತೇ ಮಹಾಥೇರಾ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಂ ಪರೇಸಂ ದಿಟ್ಠಾನುಗತಿಂ ಆಪಜ್ಜನಞ್ಚ ಸಮ್ಪಸ್ಸನ್ತಾ ಪರಮಞ್ಚ ವಿವೇಕಂ ಅನುಬ್ರೂಹನ್ತಾ ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಂ ಅನುಭವಮಾನಾ ತತ್ಥ ವಿಹರನ್ತಿ. ತದಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸುತ್ತದೇಸನಾಕಾಲೇ. ತೇತಿ ಅನುರುದ್ಧಪ್ಪಮುಖಾ ಕುಲಪುತ್ತಾ. ಲದ್ಧಸ್ಸಾದಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಧಿಗತಸ್ಸಾದಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹನ್ತೀ ಪವತ್ತಮಾನಾ ಸಾತಿಸಯಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಆವಹತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಯತೋ ಯತೋ ಸಮ್ಮಸತಿ, ಖನ್ಧಾನಂ ಉದಯಬ್ಬಯಂ;

ಲಭತಿ ಪೀತಿಪಾಮೋಜ್ಜಂ, ಅಮತಂ ತಂ ವಿಜಾನತ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೭೪);

ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಾ ಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮನೇನ. ಸತಿ ಹಿ ಮಗ್ಗಫಲಾಧಿಗಮೇ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾ ಲದ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ.

ಕಾಮಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾಪಿ ಮಹಾಸಾವಕಪರಿಯಾಪನ್ನಾವ, ಅಗ್ಗಸಾವಕಭಾವೇನ ಪನ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೇಸು ವಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ಗಹಣಂ. ಸತಿಪಿ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞಯೋಗೇ ವಿಸೇಸವನ್ತೋ ವಿಸುಂ ಗಯ್ಹನ್ತಿ ಯಥಾ ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಆಗತಾ, ವಾಸಿಟ್ಠೋಪಿ ಆಗತೋ’’ತಿ. ತೇಸು ಪನ ವಿಸುಂ ಗಹಿತೇಸುಪಿ ‘‘ಅಸೀತಿಮಹಾಸಾವಕೇಸೂ’’ತಿ ಅಸೀತಿಗ್ಗಹಣಂ ಅಪ್ಪಕಂ ಊನಮಧಿಕಂ ವಾ ಗಣನುಪಗಂ ನ ಹೋತೀತಿ. ಅನ್ತಮಸೋತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಭಣ್ಡಾಗಾರಿಕಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕಭಾವೇನ ಆಸನ್ನಚಾರಿತಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅನೀಕಾತಿ ಹತ್ಥಾನೀಕಾ, ಹತ್ಥಾನೀಕತೋ ಹತ್ಥಿಸಮೂಹತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಾಳಸೀಹೋ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಯೂಥಚರೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೂಥಾ ನಿಸ್ಸಟೋ ಕಾಳಸೀಹೋ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಕೇಸರೀ ಪನ ಏಕಚರೋವ. ವಾತಚ್ಛಿನ್ನೋ ವಲಾಹಕೋ ವಿಯಾತಿ ವಾತಚ್ಛಿನ್ನೋ ಪಬ್ಬತಕೂಟಪ್ಪಮಾಣೋ ವಲಾಹಕಚ್ಛೇದೋ ವಿಯ. ತೇಸಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನತೋತಿ ಯಥಾ ನಾಮ ಜಿಘಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಭೋಜನೇ, ಪಿಪಾಸಿತಸ್ಸ ಪಾನೀಯೇ, ಸೀತೇನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಉಣ್ಹೇ, ಉಣ್ಹೇನ ಫುಟ್ಠಸ್ಸ ಸೀತೇ, ದುಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಸುಖೇ ಅಭಿರುಚಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಮೇವಂ ಭಗವತೋ ಕೋಸಮ್ಬಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿವಾದಾಪನ್ನೇ ದಿಸ್ವಾ ಅಪರೇ ಸಮಗ್ಗಾವಾಸಂ ವಸನ್ತೇ ಆವಜ್ಜಿತಸ್ಸ ಇಮೇ ತಯೋ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಆಪಾಥಂ ಆಗಮಿಂಸು, ಅಥ ನೇ ಪಗ್ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ, ಏವಾಯಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಅನುಕ್ಕಮೇನ ಕೋಸಮ್ಬಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಿನಯನುಪಾಯೋ ಹೋತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನತೋ’’ತಿ. ಏತೇನೇವ ಪಚ್ಛಿಮಜನತಂ ಅನುಕಮ್ಪನತೋತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಕಾರಣಂ ಏಕದೇಸೇನ ಸಂವಣ್ಣಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಕ್ಕಂಸಿತ್ವಾತಿ ಯಥಾಭೂತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಮ್ಪಹಂಸನೇನ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇ ಕತ್ವಾ ಪಸಂಸಾವಸೇನ ಚೇತಂ ಆಮೇಡಿತವಚನಂ.

ತಂ ಅರಞ್ಞಂ ರಕ್ಖತಿ ವನಸಾಮಿನಾ ಆಣತ್ತೋ. ರಕ್ಖಿತಗೋಪಿತಂ ವನಸಣ್ಡಂ, ನ ಮಹಾವನಾದಿ ವಿಯ ಅಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ. ಸೀಲಾದಿಪ್ಪಭೇದಾಯ ಅತ್ತತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಅತ್ತಕಾಮಾ, ನ ಅಪರಿಚ್ಚತ್ತಸಿನೇಹಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಹಿತಂ ಕಾಮಯಮಾನಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಭಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ವಿನಾಸೇಯ್ಯ.

ದುಬ್ಬಲಮನುಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಬ್ಬಲಾ ಅವಿದ್ದಸುನೋ ಮನುಸ್ಸಾ. ತಾನೀತಿ ಅಭಿಜಾತಿಆದೀಸು ಉಪ್ಪನ್ನಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ. ಚೀವರಗಬ್ಭೇನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತ್ವಾತಿ ಚೀವರಸಙ್ಖಾತೇ ಓವರಕೇ ನಿಗೂಹಿತ್ವಾ ವಿಯ. ನ ಹಿ ಚೀವರಪಾರುಪನಮತ್ತೇನ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ಹೋತಿ. ‘‘ಮಾ ಸುಧ ಕೋಚಿಮಂ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವಂ ಅಞ್ಞಾಸೀ’’ತಿ ಪನ ತಥಾರೂಪೇನ ಇದ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೇನ ತಂ ಛಾದೇತ್ವಾ ಗತೋ ಭಗವಾ ತಥಾ ವುತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಕವೇಸೇನ ಅಗಮಾಸೀ’’ತಿ.

ಅಭಿಕ್ಕಮಥಾತಿ ಪದಂ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ವಿಧಿಮುಖೇನ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇತೋ ಆಗಚ್ಛಥಾ’’ತಿ. ಬುದ್ಧಾನಂ ಕಾಯೋ ನಾಮ ಸುವಿಸುದ್ಧಜಾತಿಮಣಿ ವಿಯ ಸೋಭನೋ, ಕಿಞ್ಚಿ ಮಲಂ ಅಪನೇತಬ್ಬಂ ನತ್ಥಿ, ಕಿಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಪಾದೇ ಪಕ್ಖಾಲೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ.

೩೨೬. ಅನುರುದ್ಧಾತಿ ವಾ ಏಕಸೇಸನಯೇನ ವುತ್ತಂ ವಿರೂಪೇಕಸೇಸಸ್ಸಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋಪಿ ಸಮತ್ಥಿತೋ ಹೋತಿ. ಇರಿಯಾಪಥೋ ಖಮತೀತಿ ಸರೀರಸ್ಸ ಲಹುಟ್ಠಾನತಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧೋಪಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತಿಕೋ. ಜೀವಿತಂ ಯಾಪೇತೀತಿ ಯಾಪನಾಲಕ್ಖಣಂ ಜೀವಿತಂ ಇಮಂ ಸರೀರಯನ್ತಂ ಯಾಪೇತಿ ಸುಖೇನ ಪವತ್ತೇತಿ. ಉಳುಙ್ಕಯಾಗುಂ ವಾ ಕಟಚ್ಛುಭಿಕ್ಖಂ ವಾತಿ ಇದಂ ಮಕರವುತ್ತಿಯಾ ಮಿಸ್ಸಕಭತ್ತೇನ ಯಾಪನಂ ವತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವತ್ತಂ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಂಸನ್ದತೀತಿ ಸತಿಪಿ ಉಭಯೇಸಂ ಕಲಾಪಾನಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಭೇದೇ ಪಚುರಜನೇಹಿ ದುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನಾನತ್ತಂ ಖೀರೋದಕಸಮ್ಮೋದಿತಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಸಂಸಟ್ಠಂ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಸುಂ ನ ಹೋತಿ, ಏಕತ್ತಂ ವಿಯ ಉಪೇತೀ’’ತಿ. ಪಿಯಭಾವದೀಪನಾನಿ ಚಕ್ಖೂನಿ ಪಿಯಚಕ್ಖೂನಿ. ಪಿಯಾಯತಿ, ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬೋತಿ ವಾ ಪಿಯೋತಿ. ಸಮಗ್ಗವಾಸಸ್ಸ ಯಂ ಏಕನ್ತಕಾರಣಂ, ತಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಯಥಾ ಕಥಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ‘‘ಕಥನ್ತಿ ಕಾರಣಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ನೇಸಂ ಮೇತ್ತಾಸಹಿತಾನಂಯೇವ ಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾಕಾರೋ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಾ. ತಥಾ ಹಿ ಪರತೋ ‘‘ಏವಂ ಖೋ ಮಯಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಥೇರೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಕಥಿತಂ.

ಮಿತ್ತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇತ್ತಂ, ಕಾಯಕಮ್ಮಂ. ಆವೀತಿ ಪಕಾಸಂ. ರಹೋತಿ ಅಪ್ಪಕಾಸಂ. ಯಞ್ಹಿ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಚೇ, ಪಕಾಸಂ ಹೋತಿ, ಪರಮ್ಮುಖಾ ಚೇ, ಅಪ್ಪಕಾಸಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆವಿ ಚೇವ ರಹೋ ಚಾತಿ ಸಮ್ಮುಖಾ ಚೇವ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಚಾ’’ತಿ. ಇತರಾನೀತಿ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಕಾಯವಚೀಕಮ್ಮಾನಿ. ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಪಟಿಜಗ್ಗಿತಬ್ಬಯುತ್ತಂ ಠಾನಂ ವಾ. ತಥೇವಾತಿ ಯಥಾ ಸಮ್ಮುಖಾ ಕತೇ ಮೇತ್ತಾಕಾಯಕಮ್ಮೇ ವುತ್ತಂ, ತಥೇವ. ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಖಮನೀಯ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದಿಕಾ ಕಥಾ ಸಮ್ಮೋದನೀಯಕಥಾ. ಯಥಾ ಪರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತನೋ ಛಿದ್ದಂ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಸನ್ಥಾರವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಕಥಾ. ‘‘ಅಹೋ ತದಾ ಥೇರೇನ ಮಯ್ಹಂ ದಿನ್ನೋ ಓವಾದೋ, ದಿನ್ನಾ ಅನುಸಾಸನೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕಾಲನ್ತರೇ ಸರಿತಬ್ಬಯುತ್ತಾ, ಛಸಾರಣೀಯಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ವಾ ಕಥಾ ಸಾರಣೀಯಕಥಾ. ಸುತ್ತಪದಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಕಥಾ ಧಮ್ಮೀಕಥಾ. ಸರೇನ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಉಚ್ಚಾರಣಂ ಸರಭಞ್ಞಂ. ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪುಚ್ಛನಂ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛನಂ. ತಸ್ಸ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತಸ್ಸಆದಿಸನಂ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ಏವಂ ಸಮನ್ನಾಹರತೋತಿ ಏವಂ ಮನಸಿಕರೋತೋ, ಏವಂ ಮೇತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏಕತೋ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ತಸ್ಮಾ ನಾನಾ. ಹಿತಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಹಿತಭಾವೇನ. ನಿರನ್ತರಟ್ಠೇನಾತಿ ಅನ್ತರಾಭಾವೇನ ಭೇದಾಭಾವೇನ. ಅವಿಗ್ಗಹಟ್ಠೇನಾತಿ ಅವಿರೋಧಭಾವೇನ. ಸಮಗ್ಗಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಹಿತಭಾವೇನ. ಪರಿಭಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾತಿ ಬಹಲತನುಮತ್ತಿಕಾಲೇಪೇಹಿ ಲಿಮ್ಪೇತ್ವಾ. ಚೀವರಂ ವಾ ಧೋವನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಚೀವರಂ ವಾ ಧೋವನ್ತಿ. ಪರಿಭಣ್ಡಂ ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯ ಪರಿಭಣ್ಡಂ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ.

೩೨೭. ಪಟಿವಿರುದ್ಧಾ ಏವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ತೇಸಂ ಅಪ್ಪಮಾದಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ತೇಸಂ ಅಪ್ಪಮಜ್ಜನಸಭಾವಂ. ಕಚ್ಚಿ ಪನ ವೋ ಅನುರುದ್ಧಾ ಸಮಗ್ಗಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವೋತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ ವಾ, ಕಚ್ಚಿ ತುಮ್ಹೇತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮುಗ್ಗಪಾತಿನ್ತಿ ಸಮುಗ್ಗಪುಟಸದಿಸಂ ಪಾತಿಂ.

ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯಂ ಅನ್ತೋ ಬಹಿ ಚ ಸಮ್ಮಜ್ಜನೇನ ಸೋಧಿತಙ್ಗಣತಾ ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿ. ಪಟಿವಿಸಮತ್ತಮೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಯಾಪನಪಟಿವಿಸಮತ್ತಮೇವ. ಓಸಾಪೇತ್ವಾತಿ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ. ಪಮಾಣಮೇವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಯಾಪನಪಮಾಣಮೇವ. ವುತ್ತನಯೇನ ಜಹಿತ್ವಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಜಹಿತ್ವಾ.

ಹತ್ಥೇನ ಹತ್ಥಂ ಸಂಸಿಬ್ಬನ್ತಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥೇನ ಇತರಸ್ಸ ಹತ್ಥಂ ದಳ್ಹಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಬನ್ಧನ್ತಾ. ವಿಲಙ್ಘೇತಿ ದೇಸನ್ತರಂ ಪಾಪೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಿಲಙ್ಘಕೋ, ಹತ್ಥೋ. ಹತ್ಥೋ ಏವ ವಿಲಙ್ಘಕೋ ಹತ್ಥವಿಲಙ್ಘಕೋ, ತೇನ ಹತ್ಥವಿಲಙ್ಘಕೇನ.

ತಂ ಅಖಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾತಿ ತಂ ತೀಸುಪಿ ದಿವಸೇಸು ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಪವತ್ತನವಸೇನ ಅಖಣ್ಡಿಕಂ ಕತ್ವಾ. ಏತನ್ತಿ ‘‘ಪಞ್ಚಾಹಿಕಂ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ. ಪಞ್ಚಮೇ ಪಞ್ಚಮೇ ಅಹನಿ ಭವತೀತಿ ಪಞ್ಚಾಹಿಕಂ. ಭಗವತಾ ಪುಚ್ಛಿತೇನ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರೇನ. ಪಮಾದಟ್ಠಾನೇಸುಯೇವಾತಿ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಪಮಾದಟ್ಠಾನೇಸುಯೇವ. ‘‘ಪಮಾದಟ್ಠಾನೇಸುಯೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಪಞ್ಚಕರಣಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಕಥಾಪಪಞ್ಚಸ್ಸ ಕರಣಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಕಥಾಪವತ್ತನೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಪಮಜ್ಜನಟ್ಠಾನಾನಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಮಯಂ, ಭನ್ತೇ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿರುದ್ಧಂ ನ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಮಾ’’ತಿ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಅಪ್ಪಮಾದಲಕ್ಖಣಂ ಥೇರೋ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾತಿ ಪನ ಇದಂ ತದಾ ವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ವಳಞ್ಜಾಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ.

೩೨೮. ಝಾನಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ‘‘ಅಲಮರಿಯಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನತಾಯ ಸತ್ಥು ಚಿತ್ತಾರಾಧನತ್ಥಂ ತಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಸತ್ಥು ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ ಥೇರೋ ‘‘ಕಿಞ್ಹಿ ನೋ ಸಿಯಾ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಆಹ. ಯಾವದೇವಾತಿ ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಏಕಂ ದಿವಸಭಾಗಂ ವಾ ಸಕಲರತ್ತಿಂ ವಾ ಯಾವ ಸತ್ತ ವಾ ದಿವಸೇ.

೩೨೯. ಸಮತಿಕ್ಕಮಾಯಾತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಅತಿಕ್ಕಮನಾಯ. ಸತಿ ಹಿ ಉಪರಿ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೇ ಹೇಟ್ಠಿಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ. ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸೇಸೋತಿ ಕಾರಣೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವೇದಯಿತಸುಖತೋತಿ ವೇದನಾಸಹಿತಜ್ಝಾನಸುಖತೋ ವಾ ಫಲಸುಖತೋ ವಾ. ಅವೇದಯಿತಸುಖನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ವಿಯ ವೇದನಾರಹಿತಂ ಸುಖಂ. ಅವೇದಯಿತಸುಖನ್ತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ, ತಂ ಪನ ಅಫಸ್ಸಂ ಅಸಞ್ಞಂ ಅಚೇತನನ್ತಿ ಸಬ್ಬಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕರಹಿತಮೇವ. ತತೋ ಚ ಸತಿಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಂ ತಸ್ಸ ಅಚೇತನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖವಿರಹಿತತಾಯ ಸನ್ತತರಾ ಪಣೀತತರಾ ಚ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ವುಚ್ಚತೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವೇದಯಿತಸುಖಂ ಸನ್ತತರಂ ಪಣೀತತರಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಮಮ್ಹಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ.

೩೩೦. ಸಾಮಗ್ಗಿರಸಾನಿಸಂಸಮೇವ ನೇಸಂ ಭಗವಾ ಕಥೇಸಿ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಕೂಲತ್ತಾ ತಸ್ಸ. ಅನುಸಾವೇತ್ವಾತಿ ಅನುಪಗಮನವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಆರೋಚೇತ್ವಾ. ‘‘ಅನುಸಂಸಾವೇತ್ವಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ. ತತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತಿತ್ವಾತಿ ಏತರಹಿ ಭಗವತೋ ಏಕವಿಹಾರೇ ಅಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ಸತ್ಥು ಮನಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾ ‘‘ಇಧೇವ ತಿಟ್ಠಥಾ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಟ್ಠಾನತೋ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ. ಪಬ್ಬಜ್ಜಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉಪಸಮ್ಪದಾ-ವಿಸುದ್ಧಿ-ಧುತಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗ-ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖ-ಸಮಾಪತ್ತಿ-ಞಾಣದಸ್ಸನ-ಮಗ್ಗಭಾವನಾ-ಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಯಥಾಧಿಗತಾನಮ್ಪಿ. ಅತ್ತನೋ ಗುಣಕಥಾಯ ಅಟ್ಟಿಯಮಾನಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾಪಿ ಧಮ್ಮಾಧಿಕರಣಂ ಸತ್ಥುವಿಹೇಸಾಭಾವದೀಪನೇ ಭಗವತೋ ಪಾಕಟಗುಣಾನಂ ಕಥಾಯ ಅಟ್ಟಿಯಮಾನಾಪೀತಿ ಯೋಜನಾ. ದೇವತಾತಿ ತಂತಂಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭಿನಿಯೋ ದೇವತಾ. ಮುಖಂ ಮೇ ಸಜ್ಜನ್ತಿ ಮುಖಂ ಮೇ ಕಥನೇ ಸಮತ್ಥಂ, ಕಥನೇ ಯೋಗ್ಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೩೧. ಏವಂ ಆಗತೋತಿ ಏವಂ ಆಟಾನಾಟಿಯಸುತ್ತೇ ಆಗತೋ. ಪಲಿವೇಠೇನ್ತೇತಿ ಚೋದೇನ್ತೇ. ಮಚ್ಛರಾಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಣಾನಂ ಭಗವತೋಪಿ ಆರೋಚನಂ ಅಸಹಮಾನಾ ಮಚ್ಛರಾಯನ್ತೀತಿ ಸೋ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ.

೦೧. ತೇಸಂ ಲಾಭಾತಿ ತೇಸಂ ವಜ್ಜಿರಾಜೂನಂ ವಜ್ಜಿರಟ್ಠವಾಸೀನಞ್ಚ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ, ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಾದಿಕೋ, ಭಗವತೋ ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನವನ್ದನದಾನಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾದಯೋ ಲಾಭಾ. ಸುಲದ್ಧಾ ಲಾಭಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಪಸನ್ನಚಿತ್ತಂ ಅನುಸ್ಸರೇಯ್ಯಾತಿ ತಂ ಕುಲಞ್ಹೇತಂ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಸಾದೇತ್ವಾ ಅನುಸ್ಸರೇಯ್ಯ. ವುತ್ತಂ ತೇಸಂ ‘‘ಅನುಸ್ಸರಣಮ್ಪಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಬಹೂಪಕಾರಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೧೦೪; ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೮೪).

ಚೂಳಗೋಸಿಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೨. ಮಹಾಗೋಸಿಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೩೨. ಕೋಚಿದೇವಾತಿ ಗೋಸಿಙ್ಗಸಾಲವನಸಾಮನ್ತತೋ ನಿವಿಟ್ಠೇಸು ಯೋ ಕೋಚಿ ಗಾಮೋ ಗೋಚರಗಾಮೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅನಿಬದ್ಧಭಾವತೋ ಗೋಚರಗಾಮೋ ನ ಗಹಿತೋ, ವಸನಟ್ಠಾನಮೇವ ಪರಿದೀಪಿತಂ, ತತೋ ಏವ ಅರಞ್ಞನಿದಾನಕಂ ನಾಮೇತಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ದೇವಲೋಕೇ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಚ. ಥಿರಕಾರಕೇಹೀತಿ ಸಾಸನೇ ಥಿರಭಾವಕಾರಕೇಹಿ. ಸವನನ್ತೇ ಜಾತತ್ತಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಗಬ್ಭಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಪಟಿವೇಧಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಇಜ್ಝತಿ, ತಥಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಸವನತೋ ಸಾವಕಾ. ಸೂರಿಯೋ ವಿಯ ಭಾಸುರಗುಣರಂಸಿತಾಯ ಮೋಹನ್ಧಕಾರವಿಧಮನತೋ. ಚನ್ದೋ ವಿಯ ರಮಣೀಯಮನೋಹರಸೀತಲಗುಣತಾಯ ಕಿಲೇಸಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮತೋ. ಸಾಗರೋ ವಿಯ ಗಮ್ಭೀರಥಿರವಿಪುಲಾನೇಕಗುಣತಾಯ ಠಿತಧಮ್ಮಸಭಾವತೋ. ಗುಣಮಹನ್ತತಾಯ ಥೇರಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾತತಾ, ಗುಣಮಹನ್ತತಾ ಚ ಸುತ್ತೇಸು ಆಗತನಯೇನೇವ ಞಾತಬ್ಬಾತಿ ತಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಕೇವಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸೀಹನಾದಸುತ್ತನ್ತಿ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ ಆಗತಂ ಮಹಾಸೀಹನಾದಸುತ್ತಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೪೬). ಥೇರಪಞ್ಹಸುತ್ತನ್ತಿ ಸುತ್ತನಿಪಾತೇ ಅಟ್ಠಕವಗ್ಗೇ ಆಗತಂ ಸಾರಿಪುತ್ತಸುತ್ತಂ (ಸು. ನಿ. ೯೬೧-೯೮೧). ಥೇರಸೀಹನಾದಸುತ್ತನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಜನಪದಚಾರಿಕಾಯ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮುಖಾ ಸೀಹನಾದಸುತ್ತಂ. ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನನ್ತಿ ಥೇರಸ್ಸೇವ ಮಹತಾ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟೇನ ಮಹತಾ ಚ ಭೋಗಪರಿವಟ್ಟೇನ ಸಹ ಘರಾವಾಸಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನಂ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ಯೋ ಅಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮಹಾಪಞ್ಞೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಆಯಸ್ಮತೋ ಕಿರ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪರಿವಾರಭಿಕ್ಖೂಪಿ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ ಏವ ಅಹೇಸುಂ. ಧಾತುಸೋ ಹಿ ಸತ್ತಾ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ. ಸಯಂ ಇದ್ಧಿಮಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ ಧಾತುಸಂಯುತ್ತೇನ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೯೯) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ – ಗಿಜ್ಝಕೂಟಪಬ್ಬತೇ ಗಿಲಾನಸೇಯ್ಯಾಯ ನಿಸಿನ್ನೋ ಭಗವಾ ಆರಕ್ಖತ್ಥಾಯ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ವಸನ್ತೇಸು ಸಾರಿಪುತ್ತಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನಾದೀಸು ಏಕಮೇಕಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತಂ ವೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಪಸ್ಸಥ ನೋ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಾರಿಪುತ್ತಂ ಸಮ್ಬಹುಲೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಚಙ್ಕಮನ್ತನ್ತಿ. ಏವಂ, ಭನ್ತೇ. ಸಬ್ಬೇ ಖೋ ಏತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖೂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬಂ.

ವನನ್ತೇತಿ ಉಪವನನ್ತೇ. ಮೇಘವಣ್ಣಾಯಾತಿ ನೀಲಾಭಾಯ. ಸಮುದ್ದಕುಚ್ಛಿತೋ ಉಗ್ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕಸಮೀಪೇ ಆಭಾಫರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ‘‘ಪಾಚೀನಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕೇ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಸ್ಸ ವಿಚರಣತೋ. ತಥಾ ಸತಿ ಲೋಕನ್ತರಿಕನಿರಯೇಸುಪಿ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾನಂ ಆಭಾ ಫರೇಯ್ಯ. ಉಬ್ಬೇಧವಸೇನ ಹಿ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝತೋ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ವಿಚರನ್ತಿ. ಸಾಲಕುಸುಮಪಭಾನಂ ಅತಿರತ್ತತಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲಾಖಾರಸೇನ ಸಿಞ್ಚಮಾನಂ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಉಪಗಾಯಮಾನಾ ವಿಯಾತಿ ಪಯಿರುಪಾಸನವಸೇನ ಉಪೇಚ್ಚ ಗಾಯಮಾನಾ ವಿಯ. ಕಾಯ ನು ಖೋ ಅಜ್ಜ ರತಿಯಾತಿ ಅಜ್ಜ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿರತಿಯಾ ಏವ ನು ಖೋ, ಉದಾಹು ಧಮ್ಮಸಾಕಚ್ಛಾರತಿಯಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾರತಿಯಾತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ.

ದ್ವೇ ಚನ್ದಮಣ್ಡಲಾನಿ ವಿಯ ಪರಮಸೋಭಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಾಯ ಕನ್ತಿಯಾ. ದ್ವೇ ಸೂರಿಯಮಣ್ಡಲಾನಿ ವಿಯ ಅತಿವಿಯ ಸುವಿಸುದ್ಧಸಮುಜ್ಜಲಾಯ ಗುಣವಿಭೂತಿಯಾ. ದ್ವೇ ಛದ್ದನ್ತನಾಗರಾಜಾನೋ ವಿಯ ಮಹಾನುಭಾವತಾಯ. ದ್ವೇ ಸೀಹಾ ವಿಯ ತೇಜುಸ್ಸದತಾಯ. ದ್ವೇ ಬ್ಯಗ್ಘಾ ವಿಯ ಅನೋಲೀನವುತ್ತಿತಾಯ. ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲಮೇವಾತಿ ಸಬ್ಬಮೇವ ಸಮನ್ತತೋ ವಿಕಸಿತಂ.

೩೩೩. ಕಥಾ ಉಪಚರತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಕಥಾಉಪಚಾರೋ, ಸವನೂಪಚಾರೋ ಪದೇಸೋ, ತಂ ಕಥಾಉಪಚಾರಂ. ರಮಣೀಯಮೇವ ರಾಮಣೇಯ್ಯಕಂ. ಉಜ್ಜಙ್ಗಲೇತಿ ಲೂಖಪದೇಸೇ ಕಠಿನಪದೇಸೇ. ದೋಸೇಹಿ ಇತಾ ಅಪಗತಾತಿ ದೋಸಿನಾ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ನ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ. ದಿಬ್ಬಾ ಮಞ್ಞೇ ಗನ್ಧಾತಿ ದೇವಲೋಕೇ ಗನ್ಧಾ ವಿಯ. ದಿವಿ ಭವಾತಿ ದಿಬ್ಬಾ. ದ್ವೇ ಥೇರಾತಿ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಆನನ್ದತ್ಥೇರಾ. ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ತಾವ ಮಮಾಯತು ಅಖೀಣಾಸವಭಾವತೋ, ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ಕಥನ್ತಿ? ನ ಇದಂ ಮಮಾಯನಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತಪೇಮವಸೇನ, ಅಥ ಖೋ ಗುಣಭತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ.

ಅನುಮತಿಯಾ ಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ, ಅನುಮತಿಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛನಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅಧಮ್ಮಿಕಮ್ಪಿ ವುದ್ಧಸ್ಸ ಅನುಮತಿಂ ಇತರೋ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತುಂ ನ ಲಭತಿ, ತೇನ ಸಾ ಅನುಜಾನಿತಬ್ಬಾವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘಖುದ್ದಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅನುಮತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮೇಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಖುದ್ದಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಕಣಿಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಪಟಿಭಾತಿ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಪಟಿಭಾನಂ, ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ಅತ್ಥೋ, ತಂ ಪಟಿಭಾನಂ. ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ ವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಾ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಪದೇಸಞಾಣೇ ಠಿತೇಹಿ ಭಾಸಿತತ್ತಾ. ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ ವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸಂಸನ್ದಿತತ್ತಾ. ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾ ಅಟ್ಟಿಯನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾಯನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಅಟ್ಟೋ, ವಿನಿಚ್ಛಿತಬ್ಬವೋಹಾರೋ. ಗಾಮಭೋಜಕನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಗಾಮೇ ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಂ ಗಾಮಭೋಜಕಂ. ಜನಪದಭೋಜಕನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಜನಪದೇ ಸೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತಂ ಜನಪದಭೋಜಕಂ. ಮಹಾವಿನಿಚ್ಛಯಅಮಚ್ಚನ್ತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ರಜ್ಜೇ ಸೋ ಜನಪದೋ, ತಸ್ಸ ರಾಜಧಾನಿಯಂ ಮಹಾವಿನಿಚ್ಛಯಅಮಚ್ಚಂ. ಸೇನಾಪತಿನ್ತಿ ಯಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಸೋ ಅಮಚ್ಚೋ, ತಸ್ಸ ಸೇನಾಪತಿಂ. ತಥಾ ಉಪರಾಜನ್ತಿ. ಇದಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಕತಿಚಾರಿತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥಾನುರೂಪತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಪರಾಪರಂ ನ ಸಞ್ಚರತಿ ವಿನಿಚ್ಛಯನಾರಹೇನ ವಿನಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ.

ಪಕಟ್ಠಾನಂ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೨೨) ಉಕ್ಕಟ್ಠಾನಂ ಸೀಲಾದಿಅತ್ಥಾನಂ ಬೋಧನತೋ, ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿವಸೇನ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಭಾಸಿತತ್ತಾ ಚ ಪಕಟ್ಠಾನಂ ವಚನಪ್ಪಬನ್ಧಾನಂ ಆಳೀತಿ ಪಾಳಿ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ. ಪುರಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅತ್ಥೇನ ಅನುಸನ್ಧಾನಂ ಅನುಸನ್ಧಿ. ಅತ್ಥಮುಖೇನ ಪನ ಪಾಳಿಪದೇಸಾನಮ್ಪಿ ಅನುಸನ್ಧಿ ಹೋತಿಯೇವ, ಸೋ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರಾನುಸನ್ಧಿ-ಪುಚ್ಛಾನುಸನ್ಧಿ-ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುಸನ್ಧಿ-ಯಥಾನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ. ತಂತಂದೇಸನಾನಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಾಪರಸಂಸನ್ದನಂ ಪುಬ್ಬಾಪರಂ. ಪಾಳಿವಸೇನ ಅನುಸನ್ಧಿವಸೇನ ಪುಬ್ಬಾಪರವಸೇನಾತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಉಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಸೋ ಅತ್ಥಸೋ ಚ ಉದ್ಧಂ ಉದ್ಧಂ ಗಹಿತಂ, ಪರಿಯಾಪುಣನವಸೇನ ಚೇವ ಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಚ ಹದಯೇನ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಟ್ಟದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣತ್ಥಿಕೇಹಿ ಸೋತಬ್ಬತೋ ಸುತಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಸುತಧರೋ. ಯೋ ಹಿ ಸುತಧರೋ, ಸುತಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಂ ಹೋತಿ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುತಸ್ಸ ಆಧಾರಭೂತೋ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಏಕಪದಂ ಏಕಕ್ಖರಮ್ಪಿ ಅವಿನಟ್ಠಂ ಹುತ್ವಾ ಸನ್ನಿಚೀಯತೀತಿ ಸನ್ನಿಚಯೋ, ಸುತಂ ಸನ್ನಿಚಯೋ ಏತಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸುತಸನ್ನಿಚಯೋ. ಅಜ್ಝೋಸಾಯಾತಿ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ. ತಿಟ್ಠತೀತಿ ನ ಮುಸ್ಸತಿ.

ಠಿತಾ ಪಗುಣಾತಿ ಪಗುಣಾ ವಾಚುಗ್ಗತಾ. ನಿಚ್ಚಲಿತನ್ತಿ ಅಪರಿವತ್ತಿತಂ. ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ. ಸಮನುಗ್ಗಾಹಿತ್ವಾತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ. ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ವಿಬನ್ಧಾಭಾವತೋ ಗಙ್ಗಾಸೋತಸದಿಸಂ, ‘‘ಭವಙ್ಗಸೋತಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಅಕಿತ್ತಿಮಂ ಸುಖಪ್ಪವತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುತ್ತೇಕದೇಸಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಚ ವಚಸಾ ಪರಿಚಯೋ ಇಧ ನಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ವಗ್ಗಾದಿವಸೇನ ಪನ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ತದಸಕ…ಪೇ… ಸಜ್ಝಾಯಿತಾ’’ತಿ, ‘‘ದಸ ಸುತ್ತಾನಿ ಗತಾನಿ, ದಸ ವಗ್ಗಾಗತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ವಾಚಾಯ ಸಜ್ಝಾಯಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನಸಾ ಅನು ಅನು ಪೇಕ್ಖಿತಾ ಭಾಗಸೋ ನಿಜ್ಝಾಯಿತಾ ಚಿನ್ತಿತಾ ಮನಸಾನುಪೇಕ್ಖಿತಾ. ರೂಪಗತಂ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ರೂಪಗತಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಿಭೂತಂ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧಾತಿ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗ್ಗುಮ್ಬಂ ಕತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಯಾಥಾವತೋ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ.

ಪಜ್ಜತಿ ಅತ್ಥೋ ಞಾಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಪದಂ, ತದೇವ ಅತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜೇತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪದಮೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿ. ಅಕ್ಖರಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪದಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ, ಸಾ ಪನ ಪಾರಿಪೂರೀ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ದಸವಿಧಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಯೋ ಅಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಂ ಉಪಾರಮ್ಭಕರನ್ತಿ ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಸುತ್ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ತಸ್ಸ ಅನನುಲೋಮಕಂ ಸುತ್ತಂ ಆಹರತಿ. ತದತ್ಥಂ ಓತಾರೇತೀತಿ ತಸ್ಸ ಆಹಟಸುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಾರೇತಿ. ತಸ್ಸ ಕಥಾ ಅಪರಿಮಣ್ಡಲಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವತೋ. ಯಥಾನಿಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನೇವ ಸುತ್ತನ್ತರಮ್ಪಿ ಆನೇನ್ತೋ ಬಹಿ ಏಕಪದಮ್ಪಿ ನ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಮ. ಅಮಕ್ಖೇನ್ತೋತಿ ಅವಿನಾಸೇನ್ತೋ. ತಂ ತಂ ಅತ್ಥಂ ಸುಟ್ಠು ವವತ್ಥಿತಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತುಲಿಕಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ. ಗಮ್ಭೀರತರಮತ್ಥಂ ಗಮೇನ್ತೋ ಗಮ್ಭೀರಮಾತಿಕಾಯ ಉದಕಂ ಪೇಸೇನ್ತೋ ವಿಯ. ಉತ್ತಾನಮಾತಿಕಾಯ ಹಿ ಮರಿಯಾದಂ ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಉದಕಂ ಅಞ್ಞಥಾ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಏಕಂಯೇವ ಪದಂ ಅನೇಕೇಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋ ಪದಂ ಕೋಟ್ಟೇನ್ತೋ ಸಿನ್ಧವಾಜಾನೀಯೋ ವಿಯ. ಸೋ ಹಿ ವಗ್ಗಿತಾಯ ಗತಿಯಾ ಪದೇ ಪದಂ ಕೋಟ್ಟೇನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ. ಕಥಾಮಗ್ಗೇನ ತಸ್ಸ ಕಥಾ ಪರಿಮಣ್ಡಲಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ಧಮ್ಮತೋ ಅತ್ಥತೋ ಅನುಸನ್ಧಿತೋ ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹತೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವತೋ.

ಅನುಪ್ಪಬನ್ಧೇಹೀತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠೇಹಿ ಆಸಜ್ಜಮಾನೇಹಿ. ನಾತಿಸೀಘಂ ನಾತಿಸಣಿಕಂ ನಿರನ್ತರಂ ಏಕರಸಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪರಿಸಾಯ ಅಜ್ಝಾಸಯಾನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತೋ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾಯ ಕಥಾಯ ಕಥೇತಿ ನಾಮ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅರಣಿಂ ಮನ್ಥೇನ್ತೋ ವಿಯ, ಉಣ್ಹಖಾದನೀಯಂ ಖಾದನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಸೀಘಂ ಸೀಘಂ ಕಥನಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಂ, ಗಹಿತಂ ಗಹಿತಮೇವಾತಿಆದಿ ಲಙ್ಘೇತ್ವಾ ಕಥನಸ್ಸ. ಪುರಾಣಪಣ್ಣನ್ತರೇಸು ಹಿ ಪರಿಪಾತಿಯಮಾನಗೋಧಾ ಕದಾಚಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ಏವಮೇಕಚ್ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತ್ಥಚಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ. ಓಹಾಯಾತಿ ಠಪೇತ್ವಾ. ಯೋಪೀತಿಆದಿನಾ ಏಕರೂಪೇನ ಕಥಾಯ ಅಕಥನಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪೇತಗ್ಗಿ ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕಪೇತಸ್ಸ ಮುಖತೋ ನಿಚ್ಛರಣಕಅಗ್ಗಿ. ವಿತ್ಥಾಯತೀತಿ ಅಪ್ಪಟಿತಾನತಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಕೇನಚಿ ರೋಗೇನ ದುಕ್ಖಂ ಪತ್ತೋ ವಿಯ ನಿತ್ಥುನನ್ತೋ. ಕನ್ದನ್ತೋ ವಿಯಾತಿ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ. ಅಪ್ಪಬನ್ಧಾ ನಾಮ ಹೋತಿ ಸುಖೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತಭಾವತೋ. ಆಚರಿಯೇಹಿ ದಿನ್ನನಯೇ ಠಿತೋತಿ ಆಚರಿಯುಗ್ಗಹಂ ಅಮುಞ್ಚನ್ತೋ, ಯಥಾ ಚ ಆಚರಿಯಾ ತಂ ತಂ ಸುತ್ತಂ ಸಂವಣ್ಣೇಸುಂ, ತೇನೇವ ನಯೇನ ಸಂವಣ್ಣೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಚ್ಛಿನ್ನಧಾರಂ ಕತ್ವಾತಿ ‘‘ನಾತಿಸೀಘಂ ನಾತಿಸಣಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕಥಾಪಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ. ಅನುಸಯಸಮುಗ್ಘಾತಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ ಅರಹತ್ತಪರಿಯೋಸಾನತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವರೂಪೇನಾತಿ ನಯಿದಂ ಏಕವಚನಂ ತತ್ತಕವಸೇನ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಅಥ ಖೋ ಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾರೂಪೇನೇವ ಭಿಕ್ಖುಸತೇನ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸೇನ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನಾತಿ ಪಲ್ಲಙ್ಕಪದೇಸೇನ, ಪಲ್ಲಙ್ಕಾಸನನ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾತಿ ವಾರನ್ತರಸಾಧಾರಣಂ ಅತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ, ಅಸಾಧಾರಣಂ ಪನ ವಕ್ಖತೇವಾತಿ.

೩೩೪. ಆರಮತಿ ಏತೇನಾತಿ ಆರಾಮೋ.

೩೩೫. ಧುವಸೇವನನ್ತಿ ನಿಯತಸೇವಿತಂ. ಪಾಸಾದಪರಿವೇಣೇತಿ ಪಾಸಾದಙ್ಗಣೇ. ನಾಭಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಾನನ್ತಿ ನಾಭಿಯಾ ಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಿತಾನಂ. ಅರನ್ತರಾನೀತಿ ಅರವಿವರಾನಿ ತಂತಂಅರಾನಂ ವೇಮಜ್ಝಟ್ಠಾನಾನಿ.

೩೩೬. ಸಮಾದಿನ್ನಅರಞ್ಞಧುತಙ್ಗೋ ಆರಞ್ಞಿಕೋ, ನ ಅರಞ್ಞವಾಸಮತ್ತೇನ.

೩೩೭. ನ ಓಸಾದೇನ್ತೀತಿ ನ ಅವಸಾದೇನ್ತಿ, ನ ಅವಸಾದನಾಪೇಕ್ಖಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪವತ್ತಿನೀತಿ ಪಗುಣಾ.

೩೩೮. ಲೋಕುತ್ತರಾ ವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿ ನಾಮ ಥೇರಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೩೩೯. ಸಾಧುಕಾರೋ ಆನನ್ದತ್ಥೇರಸ್ಸ ದಿನ್ನೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಯಥಾ ತಂ ಆನನ್ದೋವ ಸಮ್ಮಾ ಬ್ಯಾಕರಮಾನೋ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಸಮ್ಮಾತಿ ಸುಟ್ಠು, ಯಥಾಅಜ್ಝಾಸಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯೇನ ಹಿ ಯಂ ಯಥಾಚಿತ್ತಂ ಕಥಿತಂ, ತಂ ಸಮ್ಮಾ ಕಥಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಪತ್ತವಸೇನ ಹಿ ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ ಸೋಭತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಅನುಚ್ಛವಿಕಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಭಿಕ್ಖು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಸೀಲಾದೀನಂ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ತೇಸಂ ಸುವಿದಿತತ್ತಾ ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ತಾನಿ ಪರಿಪೂರೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲಸ್ಸ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ’’ತಿಆದಿ. ಮಗ್ಗಾದಿಪಸವನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಮೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೪೦. ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಅತಿದೇಸವಸೇನ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಹಿ ರೇವತೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

೩೪೨. ಅಪರೇಪಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇ ಕಿಲೇಸೇತಿ ಅಪರೇಪಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇ ದೋಸಮೋಹಾದಿಕಿಲೇಸೇ. ಧುನಿತ್ವಾತಿ ವಿಧಮೇತ್ವಾ.

೩೪೩. ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನೋ ಏವಂ ಬ್ಯಾಕಾಸೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಕಲಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಗತಂ ಚಿತ್ತಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಚಕ್ಖುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಮೇವ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತದನನ್ತರಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ, ತದನನ್ತರಂ ಸನ್ತೀರಣನ್ತಿಆದಿನಾ ಸಣ್ಹಂ ಸುಖುಮಂ ಅತಿಇತ್ತರಖಣವನ್ತಂ ಚಿತ್ತನ್ತರಂ ಚಿತ್ತನಾನತ್ತಂ. ಖನ್ಧಾದೀನಞ್ಚ ನಾನತ್ತಸಙ್ಖಾತಂ ಖನ್ಧನ್ತರಾದಿ. ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಥೇವ ತತಿಯಂ ಝಾನನ್ತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಝಾನಸ್ಸೇವ ಏಕನ್ತರಿಕಭಾವೇನ ಉಕ್ಕಮನಂ ಝಾನೋಕ್ಕನ್ತಿಕಂ ನಾಮ. ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ತದೇವ ತೇಜೋಕಸಿಣೇತಿಆದಿನಾ ಝಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸೇವ ಏಕನ್ತರಿಕಭಾವೇನ ಉಕ್ಕಮನಂ ಆರಮ್ಮಣೋಕ್ಕನ್ತಿಕಂ ನಾಮ. ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ದುವಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ಝಾನಙ್ಗಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವವತ್ಥಾಪನಂ ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ. ‘‘ಇದಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ…ಪೇ… ಇದಂ ಓದಾತಕಸಿಣ’’ನ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವವತ್ಥಾಪನಂ ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನಂ. ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಅಙ್ಗಸಙ್ಕನ್ತಿ. ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತದೇವ ಆಪೋಕಸಿಣೇತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಕಸಿಣೇಸು ಏಕಸ್ಸೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿ. ಏಕತೋವಡ್ಢನಂ ಉಭತೋವಡ್ಢನನ್ತಿ ಇದಂ ಖನ್ಧಾದಿದೇಸನಾಯಂ ಲಬ್ಭತಿ. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಹಿ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಂ ಭಾಜೇನ್ತೋ ಭಗವಾ ತಿಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿ, ದುಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಕೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿ, ಇದಂ ಏಕತೋವಡ್ಢನಂ. ತಿಕೇ ಚ ದುಕೇ ಚ ಉಭತೋವಡ್ಢನನೀಹಾರೇನ ಕಥೇಸಿ, ಇದಂ ಉಭತೋವಡ್ಢನಂ. ಏವಂ ಸೇಸಖನ್ಧೇಸು ಧಾತಾಯತನಾದೀಸು ಚ ಯಥಾರಹಂ ವಿಭಙ್ಗಪ್ಪಕರಣೇ (ವಿಭ. ೩೨-೩೩; ೧೫೫-೧೫೬, ೧೮೩-೧೮೪) ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕಧಮ್ಮಕಥಿಕಸ್ಸೇವ ಪಾಕಟ’’ನ್ತಿ. ಖನ್ಧಾದೀಸು ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ತೀಸು ಲಕ್ಖಣೇಸು ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಸಮಯನ್ತರೇಸು ಚ ಕೋಸಲ್ಲಾಭಾವತೋ ಅಯಂ ಸಕವಾದೋ ಅಯಂ ಪರವಾದೋತಿ ನ ಜಾನಾತಿ. ತತೋ ಏವ ಸಕವಾದಂ…ಪೇ… ಧಮ್ಮನ್ತರಂ ವಿಸಂವಾದೇತಿ. ಖನ್ಧಾದೀಸು ಪನ ಕುಸಲತಾಯ ಆಭಿಧಮ್ಮಿಕೋ ಸಕವಾದಂ…ಪೇ… ನ ವಿಸಂವಾದೇತಿ.

೩೪೪. ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಭಾವನಾಬಲೇಹಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಸಮತ್ಥತ್ತಾ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ ಅನ್ವಯತೋ ಚ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಾನಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಅಸ್ಸ. ವಿಸೇವಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾನೀತಿ ಕಿಲೇಸವಿಸೂಕಾಯಿಕಾನಿ ಚೇವ ದುಚ್ಚರಿತವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾನಿ ಚ. ಭಞ್ಜಿತ್ವಾತಿ ಮದ್ದಿತ್ವಾ. ಬಹೀತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತೋ ಬಹಿ ಪುಥುತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ.

೩೪೫. ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಯಾಯ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಖ್ವೇಸ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಪರಿಯಾಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೧೧; ಪಾರಾ. ೩-೯) ವಿಯ ಕಾರಣತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಭನಕಾರಣಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ. ಯದಿ ಭಗವಾ – ‘‘ಇಧ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಭಿಕ್ಖು ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಮಹಾಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ, ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇಹೇವ ಸಙ್ಘಾರಾಮೋ ಸೋಭೇತಬ್ಬೋ, ನ ಅಞ್ಞೇಹೀತಿ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪಿಚ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಜನತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ನಿಬ್ಬಾನತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾರಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾರೋ, ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಸಾರಂ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನೇವಾತಿ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಲೇಸೇನ ವಿನಾ ಮುಖ್ಯೇನ ನಯೇನೇವ. ಯೋ ‘‘ಅರಹತ್ತಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ನ ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದಳ್ಹಸಮಾದಾನಂ ಕತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ತಂ ಅಧಿಗನ್ತ್ವಾವ ಉಟ್ಠಹತಿ. ಏವರೂಪೇನ ಇದಂ ಗೋಸಿಙ್ಗಸಾಲವನಂ ಸೋಭತಿ, ಸಾಸನೇ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಭಾನಂ ತದತ್ಥತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಸವಕ್ಖಯಾವಹಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಆಸವಕ್ಖಯೇನೇವ ದೇಸನಾಯ ಪರಿಯೋಸಾಪಿತತ್ತಾ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸೀತಿ.

ಮಹಾಗೋಸಿಙ್ಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೩. ಮಹಾಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೪೬. ತತ್ಥಾತಿ ಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತೇ. ತಿಸ್ಸೋ ಕಥಾತಿ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೧೧.೧೭) ತಿಸ್ಸೋ ಅಟ್ಠಕಥಾ, ತಿವಿಧಾ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕೇಕಂ ಪದಂ ನಾಳಂ ಮೂಲಂ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಏವಂಸಞ್ಞಿತಾ ಏಕನಾಳಿಕಾ, ಏಕೇಕಂ ವಾ ಪದಂ ನಾಳಂ ಅತ್ಥನಿಗ್ಗಮನಮಗ್ಗೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಏಕನಾಳಿಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕೇಕಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಕಥನ’’ನ್ತಿ. ಚತ್ತಾರೋ ಅಂಸಾ ಭಾಗಾ ಅತ್ಥಸಲ್ಲಕ್ಖಣೂಪಾಯಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಚತುರಸ್ಸಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಕ್ಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕಥನ’’ನ್ತಿ. ನಿಯಮತೋ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಆರದ್ಧಸ್ಸ ವತ್ತೋ ಸಂವತ್ತೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ, ಯಥಾರದ್ಧಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪರಿಯೋಸಾಪಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣ್ಡಿತಂ ಗೋಪಾಲಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಏಕೇಕಪದಸ್ಸಾತಿ ಪಿಣ್ಡತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ಬಹುನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅತ್ಥಂ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ. ಅಯಂ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ಚತುಕ್ಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾತಿ ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಉಪಮೂಪಮೇಯ್ಯದ್ವಯಂ, ತಥಾ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇತಿ ಇದಂ ಚತುಕ್ಕಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ. ಅಯಂ ಈದಿಸೇಸು ಏವ ಸುತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭತಿ. ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನನ್ತಿ ಕೇಚಿ ತಾವ ಆಹು – ‘‘ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಉಪಮಾ ಚ ನಾಮ ಯಾವದೇವ ಉಪಮೇಯ್ಯಸಮ್ಪಟಿದಾನತ್ಥಾತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೋ ಚ ವೋದಾನಪಕ್ಖವಿಭಾವನತ್ಥಾಯಾತಿ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖಮ್ಪಿ ಉಪಮೂಪಮೇಯ್ಯವಿಭಾಗೇನ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸುತ್ತತ್ಥಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾಪನ’’ನ್ತಿ. ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಉಪಮೇಯ್ಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಕಣ್ಹಪಕ್ಖೇ ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖೇ ಚ ತಂತಂಉಪಮೂಪಮೇಯ್ಯತ್ಥಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪರಿಯೋಸಾಪೇತ್ವಾವ ಕಥನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಗಮನ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಯನ್ತಿ ನಿಸಿನ್ನವತ್ತಿಕಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತೇ. ಸಬ್ಬಾಚರಿಯಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣಾತಿ ಸಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಆಚರಿತಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ, ತಥಾ ಚೇವ ಪಾಳಿ ಪವತ್ತಾತಿ.

ಅಙ್ಗೀಯನ್ತಿ ಅವಯವಭಾವೇನ ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಅಙ್ಗಾನಿ, ಭಾಗಾ. ತಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಾವಜ್ಜಸಭಾವಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಅಙ್ಗೇಹೀತಿ ಅಗುಣಕೋಟ್ಠಾಸೇಹೀ’’ತಿ. ಗೋಮಣ್ಡಲನ್ತಿ ಗೋಸಮೂಹಂ. ಪರಿಹರಿತುನ್ತಿ ರಕ್ಖಿತುಂ. ತಂ ಪನ ಪರಿಹರಣಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರಿತು’’ನ್ತಿ. ವಡ್ಢಿನ್ತಿ ಗುನ್ನಂ ಬಹುಭಾವಂ ಬಹುಗೋರಸತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪರಿವುದ್ಧಿಂ. ‘‘ಏತ್ತಕಮಿದ’’ನ್ತಿ ರೂಪೀಯತೀತಿ ರೂಪಂ, ಪರಿಮಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋಪಿ ಸರೀರರೂಪಮ್ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಣನತೋ ವಾ ವಣ್ಣತೋ ವಾ’’ತಿ. ನ ಪರಿಯೇಸತಿ ವಿನಟ್ಠಭಾವಸ್ಸೇವ ಅಜಾನನತೋ. ನೀಲಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಸೇತಸಬಲಾದಿವಣ್ಣಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಧನುಸತ್ತಿಸೂಲಾದೀತಿ ಏತ್ಥ ಇಸ್ಸಾಸಾಚರಿಯಾನಂ ಗಾವೀಸು ಕತಂ ಧನುಲಕ್ಖಣಂ. ಕುಮಾರಭತ್ತಿಗಣಾನಂ ಗಾವೀಸು ಕತಂ ಸತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ. ಇಸ್ಸರಭತ್ತಿಗಣಾನಂ ಗಾವೀಸು ಕತಂ ಸೂಲಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ರಾಮವಾಸುದೇವಗಣಾದೀನಂ ಗಾವೀಸು ಕತಂ ಫರಸುಚಕ್ಕಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ನೀಲಮಕ್ಖಿಕಾತಿ ಪಿಙ್ಗಲಮಕ್ಖಿಕಾ, ಖುದ್ದಮಕ್ಖಿಕಾ ಏವ ವಾ. ಸಟತಿ ರುಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಸಾಟಿಕಾ, ಸಂವದ್ಧಾ ಸಾಟಿಕಾತಿ ಆಸಾಟಿಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಡ್ಢನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ.

ವಾಕೇನಾತಿ ವಾಕಪತ್ತೇನ. ಚೀರಕೇನಾತಿ ಪಿಲೋತಿಕೇನ. ಅನ್ತೋವಸ್ಸೇತಿ ವಸ್ಸಕಾಲಸ್ಸ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ. ನಿಗ್ಗಾಹನ್ತಿ ಸುಸುಮಾರಾದಿಗ್ಗಾಹರಹಿತಂ. ಪೀತನ್ತಿ ಪಾನೀಯಸ್ಸ ಪೀತಭಾವಂ. ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿಪರಿಸ್ಸಯೇನ ಸಾಸಙ್ಕೋ ಸಪ್ಪಟಿಭಯೋ.

ಪಞ್ಚ ಅಹಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಾಹಿತೋ, ಸೋ ಏವ ವಾರೋತಿ ಪಞ್ಚಾಹಿಕವಾರೋ. ಏವಂ ಸತ್ತಾಹಿಕವಾರೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಚಿಣ್ಣಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚರಿತಟ್ಠಾನಂ ಗೋಚರಗ್ಗಹಿತಟ್ಠಾನಂ.

ಪಿತುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಿತರಾ ಕಾತಬ್ಬಟ್ಠಾನಂ, ಪಿತರಾ ಕಾತಬ್ಬಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾರುಚಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಗುನ್ನಂ ರುಚಿಅನುರೂಪಂ ಗೋಚರಭೂಮಿಯಂ ವಾ ನದಿಪಾರಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಗೋಭತ್ತನ್ತಿ ಕಪ್ಪಾಸಟ್ಠಿಕಾದಿಮಿಸ್ಸಂ ಗೋಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ ಭತ್ತಂ, ಭತ್ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಯಾಗುಪಿ ಗಹಿತಾ.

೩೪೭. ‘‘ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಆಕಾರದ್ವಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಗಣನತೋ ವಾ ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾತಿ ‘‘ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತೀ’’ತಿ ಜಾತಿಂ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಹದಯವತ್ಥುಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದಸ ಆಯತನಾನಿ ಪಞ್ಚದಸ ಸುಖುಮರೂಪಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ರೂಪಕಣ್ಡಪಾಳಿಯಂ (ಧ. ಸ. ೬೫೧-೬೫೫) ಆಗತಾ. ಪಞ್ಚವೀಸತಿ ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಕರಾಭಾವತೋ ರೂಪಭಾಗಾ. ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ವಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಕಲಾಪಭಾವೇನೇವ ಪವತ್ತನತೋ ರೂಪಕಲಾಪಾ. ಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಚ ಅಂಸಾ, ಅವಯವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೋಟ್ಠನ್ತಿ ವಾ ಸರೀರಂ, ತಸ್ಸ ಅಂಸಾ ಕೇಸಾದಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅವಯವಾ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ ವಿಯ ಕೋಟ್ಠಾಸಾ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿ ಉಪಮಾಸಂಸನ್ದನಂ. ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ರೂಪಂ ಸಲಕ್ಖಣತೋ ಞಾಣೇನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ. ಅರೂಪಂ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾತಿ ತಂ ರೂಪಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಮಾನೇ ವೇದನಾದಿಕೇ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧೇ ‘‘ಅರೂಪ’’ನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ. ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಪುನ ತತ್ಥ ಯಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ, ತಂ ರೂಪಂ, ತದಞ್ಞಂ ಅರೂಪಂ, ಉಭಯವಿನಿಮುತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ ಅತ್ತಾ ವಾ ಅತ್ತನಿಯಂ ವಾತಿ ಏವಂ ರೂಪಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ. ತದುಭಯಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಾದಿನಾ ಪಚ್ಚಯೇನ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಯೋ ಕಲಾಪಸಮ್ಮಸನಾದಿಕ್ಕಮೇನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಸೋ ನ ವಡ್ಢತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ, ಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾಯತನಂ ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಕಮ್ಮವಸೇನ, ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಚಿತ್ತವಸೇನಾತಿ ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ಏಕಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಸದ್ದಾಯತನಮೇಕಂ ಉತುಚಿತ್ತವಸೇನ ದ್ವಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ರೂಪಸ್ಸ ಲಹುತಾ ಮುದುತಾ ಕಮ್ಮಞ್ಞತಾತಿ ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರವಸೇನ ತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ರೂಪಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಆಕಾಸಧಾತು ಆಪೋಧಾತು ಕಬಳೀಕಾರೋ ಆಹಾರೋತಿ ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ಉತುಚಿತ್ತಾಹಾರಕಮ್ಮವಸೇನ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ. ಉಪಚಯೋ ಸನ್ತತಿ ಜರತಾ ರೂಪಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾತಿ ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ ನ ಕುತೋಚಿ ಸಮುಟ್ಠಾತೀತಿ ನ ಜಾನಾತಿ. ಸಮುಟ್ಠಾನತೋ ರೂಪಂ ಅಜಾನನ್ತೋತಿಆದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಗಣನತೋ ರೂಪಂ ಅಜಾನನ್ತೋ’’ತಿಆದೇಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೋತಿ ಅತ್ತನಾ ಕತಂ ದುಚ್ಚರಿತಕಮ್ಮಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೋ, ಬಾಲೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಬಾಲಸ್ಸ ಬಾಲಲಕ್ಖಣಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ದುಚ್ಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತೀ ಹೋತಿ, ದುಬ್ಭಾಸಿತಭಾಸೀ, ದುಕ್ಕಟಕಮ್ಮಕಾರೀ. ಇಮಾನಿ ಖೋ…ಪೇ… ಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೨; ನೇತ್ತಿ. ೧೧೬). ಅತ್ತನಾ ಕತಂ ಸುಚರಿತಕಮ್ಮಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಕಮ್ಮಲಕ್ಖಣೋ, ಪಣ್ಡಿತೋ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ – ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ ಪಣ್ಡಿತಲಕ್ಖಣಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ಸುಚಿನ್ತಿತಚಿನ್ತೀ ಹೋತಿ, ಸುಭಾಸಿತಭಾಸೀ, ಸುಕತಕಮ್ಮಕಾರೀ. ಇಮಾನಿ ಖೋ…ಪೇ… ಪಣ್ಡಿತಲಕ್ಖಣಾನೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೩; ಅ. ನಿ. ೩.೩; ನೇತ್ತಿ. ೧೧೬). ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಣ್ಡಿತಮಾಲಲಕ್ಖಣ’’ನ್ತಿ. ಬಾಲೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇ ನ ಸೇವತೀತಿ ಯಂ ಬಾಲಪುಗ್ಗಲೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತಸೇವನಂ ಅತ್ಥಕಾಮೇನ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತಂ ನ ಕರೋತಿ. ತಥಾಭೂತಸ್ಸ ಅಯಮಾದೀನವೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘‘ಬಾಲೇ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಭಗವತಾ ‘‘ಇದಂ ವೋ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಅನುಞ್ಞಾತಂ, ತದನುಲೋಮಞ್ಚೇ, ತಂ ಕಪ್ಪಿಯಂ. ಯಂ ‘‘ಇದಂ ವೋ ನ ಕಪ್ಪತೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಂ, ತದನುಲೋಮಞ್ಚೇ, ತಂ ಅಕಪ್ಪಿಯಂ. ಯಂ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಂ, ತಂ ಕುಸಲಂ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅಕುಸಲಂ. ತದೇವ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಕುಸಲಂ ಅನವಜ್ಜಂ. ಆಪತ್ತಿತೋ ಆದಿತೋ ದ್ವೇ ಆಪತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧಾ ಗರುಕಂ, ತದಞ್ಞಂ ಲಹುಕಂ. ಧಮ್ಮತೋ ಮಹಾಸಾವಜ್ಜಂ ಗರುಕಂ, ಅಪ್ಪಸಾವಜ್ಜಂ ಲಹುಕಂ. ಸಪ್ಪಟಿಕಾರಂ ಸತೇಕಿಚ್ಚಂ, ಅಪ್ಪಟಿಕಾರಂ ಅತೇಕಿಚ್ಛಂ. ಧಮ್ಮತಾನುಗತಂ ಕಾರಣಂ, ಇತರಂ ಅಕಾರಣಂ. ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋತಿ ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಂ ಗರುಕಲಹುಕಂ ಸತೇಕಿಚ್ಛಾತೇಕಿಚ್ಛಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಂ ಕಾರಣಾಕಾರಣಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಖನ್ಧಾದೀಸು ಅಕುಸಲತಾಯ ರೂಪಾರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಕುತೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಡ್ಢನಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವಡ್ಢೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ.

ಗೋವಣಸದಿಸೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತೋ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾ ಆಸಾಟಿಕಾ ವಿಯಾತಿ ಆಸಾಟಿಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕುಸಲವಿತಕ್ಕಂ ಆಸಾಟಿಕಂ ಅಹಾರೇತ್ವಾ’’ತಿ.

‘‘ಗಣ್ಡೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಚನ್ನೇತಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ ವಚನತೋ (ಅ. ನಿ. ೮.೫೬) ಛಹಿ ವಣಮುಖೇಹಿ ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಯೂಸೋ ಗಣ್ಡೋ ವಿಯ ಪಿಲೋತಿಕಖಣ್ಡೇನ ಛಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ವಿಸ್ಸನ್ದಮಾನಕಿಲೇಸಾಸುಚಿ ಅತ್ತಭಾವವಣೋ ಸತಿಸಂವರೇನ ಪಿದಹಿತಬ್ಬೋ, ಅಯಂ ಪನ ಏವಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಸೋ ಗೋಪಾಲಕೋ ವಣಂ ನ ಪಟಿಚ್ಛಾದೇತಿ, ಏವಂ ಸಂವರಂ ನ ಸಮ್ಪಾದೇತೀ’’ತಿ.

ಯಥಾ ಧೂಮೋ ಇನ್ಧನಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ಸಣ್ಹೋ ಸುಖುಮೋ ತಂ ತಂ ವಿವರಂ ಅನುಪವಿಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪೇನ್ತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಡಂಸಮಕಸಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಂ ವಿನೋದೇತಿ, ಅಗ್ಗಿಜಾಲಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಇನ್ಧನಭೂತಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಜಾತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಸಣ್ಹಾ ಸುಖುಮಾ ತಂ ತಂ ಖನ್ಧನ್ತರಂ ಆಯತನನ್ತರಞ್ಚ ಅನುಪವಿಸ್ಸ ಬ್ಯಾಪೇತಿ, ಸತ್ತಾನಂ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕಾದಿಪರಿಸ್ಸಯಂ ವಿನೋದೇತಿ, ಞಾಣಗ್ಗಿಜಾಲಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋತಿ ಧೂಮೋ ವಿಯಾತಿ ಧೂಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಗೋಪಾಲಕೋ ಧೂಮಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಧೂಮಂ ನ ಕರೋತೀ’’ತಿ. ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಕಾತಬ್ಬಾ ತದನುಚ್ಛವಿಕಾ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಉಪನಿಸಿನ್ನಕಥಾ. ಕತಸ್ಸ ದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುಮೋದನಕಥಾ ಅನುಮೋದನಾ. ತತೋತಿ ಧಮ್ಮಕಥಾದೀನಂ ಅಕರಣತೋ. ‘‘ಬಹುಸ್ಸುತೋ ಗುಣವಾ’’ತಿ ನ ಜಾನನ್ತೀತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಅತ್ತನೋ ಜಾನಾಪನತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಕಥಾದಿ ನ ಕಾತಬ್ಬಮೇವಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ನ ಕಾತಬ್ಬಮೇವ, ಸುದ್ಧಾಸಯೇನ ಪನ ಧಮ್ಮೇ ಕಥಿತೇ ತಸ್ಸ ಗುಣಜಾನನತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ನಾಭಾಸಮಾನಂ ಜಾನನ್ತಿ, ಮಿಸ್ಸಂ ಬಾಲೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತಂ;

ಭಾಸಯೇ ಜೋತಯೇ ಧಮ್ಮಂ, ಪಗ್ಗಣ್ಹೇ ಇಸಿನಂ ಧಜ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೨.೨೪೧);

ತರನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ತಿತ್ಥಂ, ನದೀತಳಾಕಾದೀನಂ ನಹಾನಾದಿಅತ್ಥಂ ಓತರಣಟ್ಠಾನಂ. ಯಥಾ ಪನ ತಂ ಉದಕೇನ ಓತಿಣ್ಣಸತ್ತಾನಂ ಸರೀರಮಲಂ ಪವಾಹೇತಿ, ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇತಿ, ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ, ಏವಂ ಬಹುಸ್ಸುತಾ ಅತ್ತನೋ ಸಮೀಪಂ ಓತಿಣ್ಣಸತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮೂದಕೇನ ಚಿತ್ತಮಲಂ ಪವಾಹೇನ್ತಿ, ಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇನ್ತಿ, ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ತಿತ್ಥಂ ವಿಯಾತಿ ತಿತ್ಥಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಿತ್ಥಭೂತೇ ಬಹುಸ್ಸುತಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ. ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕಥಂ ರೋಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ, ಭನ್ತೇ, ಇದಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಕಥಂ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ರೋಪೇತಬ್ಬೋ, ಕೇನ ಪಕಾರೇನ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಾಚಕೋ ಜಾತೋ. ‘‘ನಿರೂಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ನಿರೂಪೇತಬ್ಬಂ ಅಯಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ ಕಥಮೇತ್ಥ ನಿರುಳ್ಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇಮಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಕೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಸದ್ದತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಳಿಪದೇಸೇ. ಪಾಳಿ ಕಿಂ ವದೇತೀತಿ ಭಾವತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅತ್ಥೋ ಕಿಂ ದೀಪೇತೀತಿ ಭಾವತ್ಥಂ ವಾ ಸಙ್ಕೇತತ್ಥಂ ವಾ. ನ ಪರಿಪುಚ್ಛತೀತಿ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಪುಚ್ಛಾವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಚ್ಛಂ ನ ಕರೋತಿ. ನ ಪರಿಪಞ್ಹತೀತಿ ಪರಿ ಪರಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಂ ನ ಆಚಿಕ್ಖತಿ ನ ವಿಭಾವೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಜಾನಾಪೇತೀ’’ತಿ. ತೇತಿ ಬಹುಸ್ಸುತಭಿಕ್ಖೂ. ವಿವರಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಕಥನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭಾಜೇತ್ವಾ ನ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ’’ತಿ. ಅನುತ್ತಾನೀಕತನ್ತಿ ಞಾಣೇನ ಅಪಾಕಟೀಕತಂ ಗುಯ್ಹಂ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ. ನ ಉತ್ತಾನೀಕರೋನ್ತೀತಿ ಸಿನೇರುಮೂಲಕಂ ವಾಲಿಕಂ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ವಿಯ ಪಥವೀಸನ್ಧಾರೋದಕಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಉತ್ತಾನಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ. ಏವಂ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಬಹುಸ್ಸುತಾ ‘‘ತಿತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯತೋ, ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಧಮ್ಮಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ತಿತ್ಥನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ತರನ್ತಿ ಏತೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ತಳಾಕನ್ತಿ ‘‘ತಿತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ಸುಮೇಧಭೂತೋ –

‘‘ಏವಂ ಕಿಲೇಸಮಲಧೋವಂ, ವಿಜ್ಜನ್ತೇ ಅಮತನ್ತಳೇ;

ನ ಗವೇಸತಿ ತಂ ತಳಾಕಂ, ನ ದೋಸೋ ಅಮತನ್ತಳೇ’’ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೧೪);

ಧಮ್ಮಸ್ಸೇವ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೋತರಣತಿತ್ಥಭೂತಸ್ಸ ಓತರಣಪಕಾರಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮತಿತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

ಪೀತಾಪೀತನ್ತಿ ಗೋಗಣೇ ಪೀತಂ ಅಪೀತಞ್ಚ ಗೋರೂಪಂ ನ ಜಾನಾತಿ ನ ವಿನ್ದತಿ. ಅವಿನ್ದನ್ತೋ ಹಿ ನ ಲಭತೀತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಆನಿಸಂಸಂ ನ ವಿನ್ದತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅವಿನ್ದನಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಗ್ಗಂ ಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಅಯಂ ಲೋಕುತ್ತರೋತಿ ಪದಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅರಿಯ’’ನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ ಅನನ್ತರವಿಧಿಪ್ಪಟಿಸೇಧೋ ವಾ, ಅರಿಯ-ಸದ್ದೋ ವಾ ನಿದ್ದೋಸಪರಿಯಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ಚ ವಿಸುಂ ಏಕಜ್ಝಞ್ಚ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಉಪಾದಾಯ ಗಹೇತಬ್ಬಂ, ಅಟ್ಠಙ್ಗತಾ ಬಾಹುಲ್ಲತೋ ಚ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಸತ್ತಙ್ಗಸ್ಸಪಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ.

ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇತಿಆದೀಸು ಅವಿಸೇಸೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ವುತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಲೋಕಿಯಾ, ತತ್ಥ ಸಮ್ಮೋಹವಿದ್ಧಂಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಏವಂ ಇಮೇ ಲೋಕಿಯಾ, ಇಮೇ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ನ ಪಜಾನಾತಿ.

ಅನವಸೇಸಂ ದುಹತೀತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಣೇ ಮತ್ತಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ದಾಯಕೇ ಸದ್ಧಾಹಾನಿಯಾ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯಹಾನಿಯಾ ಅನವಸೇಸಂ ದುಹತಿ. ವಾಚಾಯ ಅಭಿಹಾರೋ ವಾಚಾಭಿಹಾರೋ. ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅಭಿಹಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾಭಿಹಾರೋ.

ಇಮೇ ಅಮ್ಹೇಸು ಗರುಚಿತ್ತೀಕಾರಂ ನ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ನವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯೇಸು ಪಿತುಪೇಮಸ್ಸ ಅನುಪಟ್ಠಾಪನತೋ. ತೇನ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಗಾರವತಾಭಾವದೀಪನೇನ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ಅಭಾಜನಭಾವಂ, ತೇನ ಥೇರಾನಂ ತೇಸು ಅನುಗ್ಗಹಾಭಾವಂ. ನ ಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಸಾಸನೇ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಅನನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬೇ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ನಿರತ್ಥಕಂ ವಾ ಅನುಗ್ಗಹಂ ಕರೋನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನವಕೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಕಥಾಬನ್ಧನ್ತಿ ಪವೇಣಿಆಗತಂ ಪಕಿಣ್ಣಕಧಮ್ಮಕಥಾಮಗ್ಗಂ. ಸಚ್ಚಸತ್ತಪಟಿಸನ್ಧಿಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಸುಞ್ಞತಾದೀಪನಂ ಗುಯ್ಹಗನ್ಥಂ. ವುತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನಾತಿ ‘‘ನ ರೂಪಞ್ಞೂ’’ತಿಆದೀಸು ವುತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸೇಧಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಅಗ್ಗಹಣವಸೇನ. ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ ‘‘ರೂಪಞ್ಞೂ ಹೋತೀತಿ ಗಣನಾತೋ ವಾ ವಣ್ಣತೋ ವಾ ರೂಪಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ತಸ್ಸ ಗೋಗಣೋಪಿ ನ ಪರಿಹಾಯತಿ, ಪಞ್ಚಗೋರಸಪರಿಭೋಗತೋಪಿ ನ ಪರಿಬಾಹಿರೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಅತ್ಥಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ. ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ಯಥಾರಹಂ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಮಹಾಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೪. ಚೂಳಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೫೦. ಚೇಲುಕ್ಕಾಹೀತಿ ಚೇಲಮಯಾಹಿ ಉಕ್ಕಾಹಿ. ಉಕ್ಕಭೂತಾನಿ ಚೇಲಾನಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಉಕ್ಕಚೇಲಾ, ನಗರಂ. ಸಬ್ಬಾ ಗಙ್ಗಾ ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಪಕತಿಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತಿ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸಪಿ ಭಗವತೋ ಪಾಕಟಾ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾಯತೇವ. ಸೋತ್ಥೀತಿ ಅನುಪದ್ದವೋ. ವಡ್ಢೀತಿ ಅಪರಿಹಾನಿ. ಆರೋಗ್ಯನ್ತಿ ಅರೋಗತಾ ಆಬಾಧಾಭಾವೋ.

ಮಗಧೋ ಜನಪದೋ ನಿವಾಸೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಾಗಧೋ, ಮಾಗಧೋವ ಮಾಗಧಿಕೋ. ಪಞ್ಞಾಯ ನಾಮ ದುಟ್ಠುಭಾವೋ ನತ್ಥಿ ಏಕನ್ತಾನವಜ್ಜತಾಯ, ತಸ್ಮಾ ದು-ಸದ್ದೋ ಅಭಾವವಾಚೀ ‘‘ದುಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಜಾತಿ-ಸದ್ದೋ ಚ ಸಭಾವತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಪ್ಪಞ್ಞಸಭಾವೋ’’ತಿ. -ಸದ್ದೋ ಆರಮ್ಭತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪತಾರೇಸೀತಿ ತಾರೇತುಂ ಆರಭೀ’’ತಿ ಪರತೀರಂ ಗಾವೀನಂ ಅಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ. ಸುವಿದೇಹಾನನ್ತಿ ಸುನ್ದರವಿದೇಹಾನಂ. ವಿದೇಹರಟ್ಠಂ ಕಿರ ಭೂಮಿಭಾಗದಸ್ಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ವನರಾಮಣೇಯ್ಯಕಾದಿನಾ ಚ ಸುನ್ದರಂ. ಆಮಣ್ಡಲಿಕಂ ಕರಿತ್ವಾತಿ ಆವತ್ತೇ ಪತಿತಾ ತೇಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನ ಪರಿಬ್ಭಮಿತ್ವಾ. ಕತಿಪಯಾಪಿ ಗಾವಿಯೋ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ನದೀಸೋತೇನ ವೂಳ್ಹತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಡ್ಢಿಂ ವಿನಾಸಂ ಪಾಪುಣಿಂಸೂ’’ತಿ. ಕತಿಪಯಾಸುಪಿ ಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾಸು ಗಾವೀಸು ಅನುಕ್ಕಮೇನಪಿ ಸಿಯಾ ಗೋಗಣಸ್ಸ ವಡ್ಢೀತಿ. ವಿಸ್ಸಮಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪರಿಸ್ಸಮವಿನೋದನಟ್ಠಾನಂ. ತಿತ್ಥಾ ಭಟ್ಠಾತಿ ಗಹೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥತಾಯ ತಿತ್ಥಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ. ಅರೋಗೋ ನಾಮ ನಾಹೋಸೀತಿ ಲೋಮಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾ ಗಾವಿಯೋ ನದೀಸೋತೇ ವಿನಟ್ಠಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಯೇಸು ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಸು ಇಧ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾ, ತೇ ಅಜಾನನ್ತಾ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ಇಮಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧಲೋಕೇ ಖನ್ಧಧಾತಾಯತನೇಸು ಅಕುಸಲಾ ಅಛೇಕಾ’’ತಿ. ಅಯಮೇವ ನಯೋ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ಪರಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿ ಏತ್ಥಾಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಲೋಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ. ಮಾರೋ ಏತ್ಥ ಧೀಯತೀತಿ ಮಾರಧೇಯ್ಯಂ. ಮಾರೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಕಿಲೇಸಮಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಖನ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾ ಹಿ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತನಭಾವೇನ ಗಹಿತಾ, ಮಚ್ಚುಮಾರೋ ವಿಸುಂ ಗಹಿತೋ ಏವ, ಕಿಲೇಸಮಾರವಸೇನೇವ ಚ ದೇವಪುತ್ತಮಾರಸ್ಸ ಕಾಮಭವೇ ಆಧಿಪಚ್ಚನ್ತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಯೇ ಇಧಲೋಕಾದೀಸು ಅಛೇಕಾ, ತೇಸಂ. ತೇ ಪನ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಛ ಸತ್ಥಾರೋ ದಸ್ಸಿತಾ’’ತಿ.

೩೫೧. ಬಲವಗಾವೋತಿ ಬಲವನ್ತೇ ಗೋರೂಪೇ. ತೇ ಪನ ದಮ್ಮತಂ ಉಪಗತಗೋಣಾ ಚೇವ ಧೇನುಯೋ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ದನ್ತಗೋಣೇ ಚೇವ ಧೇನುಯೋ ಚಾ’’ತಿ. ಅವಿಜಾತಗಾವೋತಿ ನ ವಿಜಾತಗಾವಿಯೋ. ವಚ್ಛಕೇತಿ ಖುದ್ದಕವಚ್ಛೇ. ಅಪ್ಪತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಕ-ಸದ್ದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತರುಣವಚ್ಛಕೇ’’ತಿ. ಕಿಸಾಬಲಕೇತಿ ದುಬ್ಬಲೇ.

೩೫೨. ಮಾರಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ಛೇತ್ವಾತಿ ಖನ್ಧಮಾರಸಮ್ಬನ್ಧೀತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಸೋತಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ತಯೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾತಿ ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಸಬ್ಬವಾರೇಸೂತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಸೋತಾಪನ್ನಅಟ್ಠಮಕವಾರೇಸು. ತತ್ಥ ಪನ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಚತುಮಗ್ಗವಜ್ಝಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ದ್ವೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾ, ಏಕಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾ, ಪಠಮಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಂ ಖೇಪೇನ್ತೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಧಮ್ಮಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಅನುಸ್ಸರಣಸೀಲಾತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರಿನೋ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಚೇತ್ಥ ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಸದ್ಧಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಿ, ಸದ್ಧಾಯ ವಾ ಅನುಸ್ಸರಣಸೀಲಾತಿ ಸದ್ಧಾನುಸಾರಿನೋ.

ಜಾನತಾತಿ ಏತ್ಥ ಜಾನನಕಿರಿಯಾವಿಸಯಸ್ಸ ಅವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಅಧಿಕಾರವಸೇನ ಅನವಸೇಸಞೇಯ್ಯವಿಸೇಸಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಜಾನನ್ತೇನಾ’’ತಿ. ಅನ್ತೋಸಾರವಿರಹತೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತಟ್ಠೇನ ಚ ನಳೋ ವಿಯಾತಿ ನಳೋ, ಮಾನೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಗತಮಾನನಳಂ ಕತ’’ನ್ತಿ. ಖೇಮಂ ಪತ್ಥೇಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಅನುಪದ್ದವತ್ತಾ ‘‘ಖೇಮ’’ನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಪತ್ಥನಾ ಚ ಛನ್ದಪತ್ಥನಾ, ನ ತಣ್ಹಾಪತ್ಥನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಛನ್ದೇನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ಥೇಥಾ’’ತಿ. ಪತ್ತಾಯೇವ ನಾಮ ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ನ ಕೋಚಿ ಅನ್ತರಾಯೋ. ಸೋತ್ಥಿನಾ ಪಾರಗಮನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ದೇಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಖೇಮಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ದೇಸನಾಯ ಪರಿಯೋಸಾಪಿತತ್ತಾ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸೀತಿ.

ಚೂಳಗೋಪಾಲಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೫. ಚೂಳಸಚ್ಚಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೫೩. ಹಂಸವಟ್ಟಕಚ್ಛನ್ನೇನಾತಿ ಹಂಸವಟ್ಟಕಪಟಿಚ್ಛನ್ನೇನ, ಹಂಸಮಣ್ಡಲಾಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ವದನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾದೋ, ಮಗ್ಗೋ. ಕಿಂ ವದನ್ತಿ? ಉತ್ತರಂ. ವಾದಾನಂ ಸತಾನಿ ವಾದಸತಾನಿ. ‘‘ನಿಗಣ್ಠೋ ಪಞ್ಚವಾದಸತಾನಿ, ನಿಗಣ್ಠೀ ಪಞ್ಚವಾದಸತಾನೀ’’ತಿ ಏವಂ ನಿಗಣ್ಠೋ ಚ ನಿಗಣ್ಠೀ ಚ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ವಾದಸತಾನಿ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಿಚರನ್ತಾ. ಕಿರಿಯತೋ ತೇ ಪುಚ್ಛಿಂಸು, ಲಿಙ್ಗತೋ ಪನ ನಿಗಣ್ಠಭಾವೋ ಞಾತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಹಂ ವಾದಂ ಆರೋಪೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ.

ಜಗ್ಗನ್ತೋ ಸಮ್ಮಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ. ದಿವಾತರನ್ತಿ ಅತಿದಿವಂ. ‘‘ಕಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾ, ಕಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಹಿ ವುತ್ತೇ ಥೇರೋ ಆಹ ‘‘ಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪತ್ತಾ’’ತಿ. ಪುಚ್ಛಾ ವಾದಾನಂ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೋ, ಯಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ವಾದಪಸುತಾ ವಾದಾಭಿರತಾ ಧಜಂ ಪಗ್ಗಯ್ಹ ವಿಚರಥ, ತಸ್ಮಾ ವಾದಾನಂ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖೋ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪತ್ತೋ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಮಾತುಗಾಮಭಾವತೋ ಪುಬ್ಬಪಕ್ಖಂ ದೇಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಪನ ಮಾತುಗಾಮಾ ನಾಮ ಪಠಮಂ ಪುಚ್ಛಥಾ’’ತಿ. ತಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾ ಏಕೇಕಾ ಅಡ್ಢತೇಯ್ಯಸತವಾದಮಗ್ಗಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಿಯೋ ವಾದಸಹಸ್ಸಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಯಥಾ ನಿಸಿತಸ್ಸ ಖಗ್ಗಸ್ಸ ಕುಮುದನಾಳಚ್ಛೇದನೇ ಕಿಮತ್ಥಿ ಭಾರಿಯಂ, ಏವಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಸಾವಕೇಸು ಪಞ್ಞವನ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗಭಾವೇ ಠಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ಪುಥುಜ್ಜನಪರಿಕಪ್ಪಿತಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಕಿಮತ್ಥಿ ಭಾರಿಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಥೇರೋ ಖಗ್ಗೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ನಿಜ್ಜಟಂ ನಿಗ್ಗಣ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ತಾ ಪುನ ತತ್ಥ ಜಟಂ ಗಣ್ಠಿಂ ಕಾತುಂ ನ ವಿಸಹನ್ತಿ, ತಥಾ ವಿಜಟೇತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ. ಅಯಂ ಥೇರೋ ಚತುರಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇ ಅನ್ಧಕಾರೇ ಸಹಸ್ಸವಟ್ಟಿಕಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅವಿಸಯೇ ಅನ್ಧಕಾರಭೂತೇ ಪಞ್ಹೇ ಪುಚ್ಛಿತಮತ್ತೇಯೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಯಞ್ಚ ಅನ್ತಿಮಭವಿಕತಾಯ ಕೋಹಞ್ಞೇ ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತಿಯೋ ‘‘ಏತ್ತಕಮೇವ, ಭನ್ತೇ, ಮಯಂ ಜಾನಾಮಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಥೇರಸ್ಸ ವಿಸಯನ್ತಿ ಥೇರಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾವಿಸಯಂ.

ನೇವ ಅನ್ತಂ ನ ಕೋಟಿಂ ಅದ್ದಸಂಸೂತಿ ಏಕನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಬಹುಭಾವತೋ ತಸ್ಸಾ ಪುಚ್ಛಾಯ ಅತ್ಥೋ ಏವಮನ್ತೋ ಏವಮವಸಾನಕೋಟೀತಿ ನ ಪಸ್ಸಿಂಸು ನ ಜಾನಿಂಸು. ಥೇರೋ ತಾಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾರುಚಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಇದಾನಿ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸಥಾ’’ತಿ? ಉತ್ತರಿತರಪಞ್ಞೋತಿ ವಾದಮಗ್ಗಪರಿಚಯೇನ ಮೇಧಾವಿತಾಯ ಚ ಯಾದಿಸಾ ತಾಸಂ ಪಞ್ಞಾ, ತತೋ ಉತ್ತರಿತರಪಞ್ಞೋ.

ಕಥಾಮಗ್ಗೋತಿ ವಾದಮಗ್ಗೋ. ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪರಪ್ಪವಾದಾದೀಹಿ ಭಸ್ಸಂ ವಾದಮಗ್ಗಂ ಪಕಾರೇಹಿ ವದೇತೀತಿ ಭಸ್ಸಪ್ಪವಾದಕೋ. ಪಣ್ಡಿತವಾದೋತಿ ಅಹಂ ಪಣ್ಡಿತೋ ನಿಪುಣೋ ಬಹುಸ್ಸುತೋತಿ ಏವಂವಾದೀ. ಯಂ ಯಂ ನಕ್ಖತ್ತಾಚಾರೇನ ಆದಿಸತೀತಿ ನಕ್ಖತ್ತಗತಿಯಾ ಕಾಲಞಾಣೇನ ‘‘ಅಸುಕದಿವಸೇ ಚನ್ದಗ್ಗಾಹೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸೂರಿಯಗ್ಗಾಹೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಯಂ ಯಂ ಆದೇಸಂ ಭಣತಿ. ಸಾಧುಲದ್ಧಿಕೋ ಞಾಣಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸುನ್ದರೋ. ಆರೋಪಿತೋತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾಹೇತುನಿದಸ್ಸನಾದಿದೋಸಂ ಉಪರಿ ಆರೋಪಿತೋ ವಾದೋ ಸ್ವಾರೋಪಿತೋ. ದೋಸಪದಂ ಆರೋಪೇನ್ತೇನ ವಾದಿನಾ ಪರವಾದಿಮ್ಹಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ತಸ್ಸ ಧಾತುಕ್ಖೋಭೋಪಿ ಸಿಯಾ, ಚಿತ್ತವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಯೇನ ದೋಸೋ ತೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪಿತೋ ಸಮ್ಪವೇಧಿತೋತಿ. ಥೂಣನ್ತಿ ಸರೀರಂ ಖೋಭಿತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ಥೂಣನ್ತಿ ಹಿ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ ಸಬ್ಬಙ್ಗಸರೀರಧಾರಣತೋ. ಅಪಿಚ ಥೂಣಪದೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ಕಥಾಮಗ್ಗೋ ವಾದಮಗ್ಗಂ ಗಣ್ಹನ್ತಾನಂ. ಸಚ್ಚಕೋ ಪನ ಕೋಹಞ್ಞೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಾದಪ್ಪಭೇದವಸೇನ ಪರೇ ವಿಮ್ಹಾಪೇನ್ತೋ ‘‘ಥೂಣಂ ಚೇಪಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಾವಕಾನಂ ವಿನಯಂ ನಾಮ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ, ತಞ್ಚ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಏಸಾ ಏವ ಚಸ್ಸ ಅನುಸಾಸನೀತಿ ವಿನಯನಾದಿಮುಖೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಮತಂ ಸಾಸನಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಸಚ್ಚಕೋ ‘‘ಕಥಂ ಪನ, ಭೋ, ಅಸ್ಸಜೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಥಸ್ಸ ಥೇರೋ ‘‘ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಕಥಾ ನಾಮ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಬುದ್ಧಾವೇಣಿಕಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ತತ್ರ ಚ ಮಯಾ ಅನಿಚ್ಚಕಥಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿತಾಯ ತಂ ಅಸಹನ್ತೋ ಸಚ್ಚಕೋ ತುಚ್ಛಮಾನೇನ ಪಟಪಟಾಯನ್ತೋ ಕುರುಮಾನೋ ಲಿಚ್ಛವೀ ಗಹೇತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಅಥಸ್ಸ ಭಗವಾ ವಾದಂ ಮದ್ದಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ತದಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ ವಿಜಹಿತವಾದೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚಾನತ್ತಲಕ್ಖಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಭಗವತೋ ಅನುಸಾಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏವಂ, ಭೋ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಅಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಥೇರೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಉಪಾರಮ್ಭಸ್ಸ ಓಕಾಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಮಗ್ಗಫಲಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖತಾಪರಿಯಾಯೇನ. ಅಯನ್ತಿ ಸಚ್ಚಕೋ. ನಯಿದಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸಾಸನಂ ನಾಮಾತಿ ಯತ್ಥ ತುಮ್ಹೇ ಅವಟ್ಠಿತಾ, ಇದಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಸಾಸನಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ದುಕ್ಖತೋ ಅನಿಸ್ಸರಣತ್ತಾ, ಅಥ ಖೋ ಮಹಾಆಘಾತನಂ ನಾಮೇತಂ, ಮಹಾದುಕ್ಖನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪನ ನಿರಯುಸ್ಸದೋ ನಾಮ ಉಸ್ಸದನಿರಯೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ತಿ ನಾಮ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಸುಖಾಸಾ. ಉಟ್ಠಾಯುಟ್ಠಾಯಾತಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಕತ್ವಾ, ದುಕ್ಖಮೇವ ಜೀರಾಪೇನ್ತಾ ಸಬ್ಬಸೋ ದುಕ್ಖಮೇವ ಅನುಭವನ್ತಾ, ಆಹಿಣ್ಡಥ ವಿಚರಥಾತಿ. ಸಬ್ಬಮಿದಂ ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಪರಿಕಪ್ಪಿತಮೇವ. ಕಸ್ಮಾ? ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೂಪಸಞ್ಹಿತಾಯೇವ ಹೇತ್ಥ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ನಾಮ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಂ ಭಗವತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ವುಸ್ಸತಿ. ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಭಾವೇನ ‘‘ಯದನಿಚ್ಚಂ, ತಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯತೋ ದುಕ್ಖಂ, ನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಸೋತುಂ ಅಯುತ್ತಂ ಮಿಚ್ಛಾವಾದತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೩೫೪. ಸಹ ಅತ್ಥಾನುಸಾಸನಂ ಅಗಾರನ್ತಿ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ, ರಾಜಕುಲಾನಂ ಸನ್ಥಾಪನಅಗಾರನ್ತಿಪಿ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ಥಾಗಾರೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ತಾದಿಸೇ ಕಾಲೇ ರಾಜಕಿಚ್ಚಾನಂ ಸನ್ಥಾನಮೇತ್ಥ ವಿಚಾರೇನ್ತೀತಿ ಸನ್ಧಾಗಾರಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸನ್ಥಾಗಾರೇತಿಪಿ ಅತ್ಥೋ. ಪತಿಟ್ಠಿತನ್ತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ಚ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ. ಇದಾನೇವ ಪಿಟ್ಠಿಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋತಿ ಭಗವತೋ ನಲಾಟಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ವಿಮುಖಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೋ. ಸುರಾಘರೇತಿ ಸುರಾಸಮ್ಪಾದಕಗೇಹೇ. ಪಿಟ್ಠಕಿಲಞ್ಜನ್ತಿ ಪಿಟ್ಠಠಪನಕಿಳಞ್ಜಂ. ವಾಲನ್ತಿ ಚಙ್ಗವಾರಂ. ಸಾಣಸಾಟಕಕರಣತ್ಥನ್ತಿ ಸಾಣಸಾಟಕಂ ಕರೋನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಸಾಣಸಾಟಕಕರಣಂ, ಸುತ್ತಂ, ತದತ್ಥಂ. ಸಾಣವಾಕಾ ಏತೇಸು ಸನ್ತೀತಿ ಸಾಣವಾಕಾ, ಸಾಣದಣ್ಡಾ. ತೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಣಾನಂ ಧೋವನಸದಿಸಂ ಕೀಳಿತಜಾತಂ ಯಥಾ ‘‘ಉದ್ದಾಲಪುಪ್ಫಭಞ್ಜಿಕಾ, ಸಾಣಭಞ್ಜಿಕಾ’’ತಿ ಚ. ಕಿಂ ಸೋ ಭವಮಾನೋತಿ ಕೀದಿಸೋ ಹುತ್ವಾ ಸೋ ಭವಮಾನೋ, ಕಿಂ ಹೋನ್ತೋ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಾದಾರೋಪನಂ ನಾಮ ತತೋ ಉತ್ತರಿತರಸೂರಗುಣೋ ಏವ ಯಕ್ಖಾದಿಭಾವೇನ ಸೋ ಭವಮಾನೋ ಅಭಿಸಮ್ಭುಣೇಯ್ಯ. ಅಯಂ ಪನ ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತಾಯ ಪಿಸಾಚರೂಪೋ ಕಿಂ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ನಿದ್ದಾಯನ್ತೋ ಅಜ್ಜ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಏವಂ ವದತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಯಕ್ಖೋ’’ತಿಆದಿ.

೩೫೫. ಮಹಾಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಸಮಯೇತಿ ಮಹತಿ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕಕಾಲೇ, ಗಗನಮಜ್ಝೇ ಸೂರಿಯಗತವೇಲಾಯ. ದಿವಾಪಧಾನಿಕಾ ಪಧಾನಾನುಯುಞ್ಜಕಾ. ವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಂ ದಿವಾವಿಹಾರೂಪಗಮನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕಾತಬ್ಬವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ. ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಭಗವತಿ ಗಾರವಬಹುಮಾನಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಉಭೋ ಹತ್ಥೇ ಕಮಲಮಕುಲಾಕಾರೇ ಕತ್ವಾ ಉಕ್ಖಿಪ್ಪ ಭಗವನ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ.

ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ತಂ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏವಂ ‘‘ಮಹತಿಯಾ ಲಿಚ್ಛವಿಪರಿಸಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕಿಂ ಸೀಸೇನ ಭೂಮಿಂ ಪಹರನ್ತೇನೇವ ವನ್ದನಾ ಕತಾ ಹೋತಿ? ಕೇರಾಟಿಕಾತಿ ಸಠಾ. ಮೋಚೇನ್ತಾತಿ ಭಿಕ್ಖಾದಾನತೋ ಮೋಚೇನ್ತಾ. ಅವಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾಖಿತ್ತಮತ್ತಿಕಾಪಿಣ್ಡೋ ವಿಯ. ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಂ ವಚನಂ ಅಸಲ್ಲಪೇನ್ತೋ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ.

೩೫೬. ದಿಸ್ಸತಿ ‘‘ಇದಂ ಇಮಸ್ಸ ಫಲ’’ನ್ತಿ ಅಪದಿಸ್ಸತಿ ಏತೇನಾತಿ ದೇಸೋ, ಕಾರಣಂ, ತದೇವ ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಓಕಾಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಞ್ಚಿದೇವ ದೇಸನ್ತಿ ಕಞ್ಚಿ ಓಕಾಸಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರಣ’’ನ್ತಿ. ಓಕಾಸೋ ಠಾನನ್ತಿ ಚ ಕಾರಣಂ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಾನಮೇತಂ ಅನವಕಾಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೬೧; ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೮-೧೩೧; ಅ. ನಿ. ೧.೨೬೮-೨೯೫; ವಿಭ. ೮೦೯). ಯದಾಕಙ್ಖಸೀತಿ ನ ವದನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಧಮ್ಮವಿಸಯತ್ತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ. ತುಮ್ಹನ್ತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ. ಯಕ್ಖ…ಪೇ… ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪುಚ್ಛಾವುಸೋ, ಯದಾಕಙ್ಖಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೬; ಸು. ನಿ. ಆಳವಕಸುತ್ತ) ಪುಚ್ಛಾವಚನಾನಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಞತ್ವಾ ಸಯಂ ಲೋಕಮಿಮಂ ಪರಞ್ಚಾತಿ ಇದಂ ಮಹಾಸತ್ತೋ ನಿರಯಂ ಸಗ್ಗಞ್ಚ ತೇಸಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಆಹ.

ತಗ್ಘ ತೇ ಅಹಮಕ್ಖಿಸ್ಸಂ, ಯಥಾಪಿ ಕುಸಲೋ ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಪಕಾರೇನ ಸುಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ಜಾನಾತಿ ಕಥೇತಿ, ತಥಾ ಅಹಂ ಕಥೇಸ್ಸಾಮಿ. ತಸ್ಸ ಪನ ಕಾರಣಂ ಅಕಾರಣಞ್ಚ ಅವಿಜಾನನ್ತೋ ರಾಜಾನಂ ಕರೋತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ಅಹಂ ಪನ ತೇ ಅಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಹ ‘‘ರಾಜಾ ಚ ಖೋ…ಪೇ… ನ ವಾ’’ತಿ.

ಕಥಿತನಿಯಾಮೇನೇವ ಕಥೇನ್ತೋತಿ ತೇಪರಿವಟ್ಟಕಥಾಯ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಮ್ಪೇಸ ಕಥೇಸ್ಸತಿ, ಇಧ ಪನ ಅಞ್ಞಥಾ ಸಾವಕೇನ ಅಸ್ಸಜಿನಾ ಕಥಿತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಸಮಣೇನ ಗೋತಮೇನಾತಿ ವಚನೋಕಾಸಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ದುಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಥೇರೇನ ಕಥಿತನಿಯಾಮೇನೇವ ಅನಿಚ್ಚಾನತ್ತಲಕ್ಖಣಮೇವ ಕಥೇನ್ತೇನ ಭಗವತಾ – ‘‘ರೂಪಂ ಅನತ್ತಾ ಯಾವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಸಚ್ಚಕೋ ತಂ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಞಾಪನೇ ಉಪಮಾಪಮಾಣಂ ಯಥಾ ‘‘ಗೋ ವಿಯ ಗವಯೋ’’ತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಉಪಮೇಯ್ಯಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಮಾಪಮಾಣೇನ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ಉಪಮಾ ಮಂ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಪಟಿಭಾತೀ’’ತಿ, ಉಪಮಂ ತೇ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಉಪಮಾಯಪಿಧೇಕಚ್ಚೇ ವಿಞ್ಞೂ ಪುರಿಸಾ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಆಜಾನನ್ತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಭಗವಾ ಉಪಮಾಸತೇನ, ಅಞ್ಞೇನ ವಾಪಿ ಪಮಾಣೇನ ತವ ಅತ್ತಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇತುಂ ನ ಲಬ್ಭಾ ಅತ್ತನೋ ವಿಯ ಪಮಾಣಸ್ಸಪಿ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಭಾತು ತಂ ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಕೋಚಿ ಪರಮತ್ಥತೋ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ ಏಕಂಸೇನ ಅನುಪಲದ್ಧಿತೋ, ಏವಸ್ಸ ಞಾಪಕಪುಗ್ಗಲಂ ಪಮಾಣಮ್ಪಿ ನ ಉಪಲಬ್ಭತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಹರ ತಂ ಉಪಮಂ ವಿಸ್ಸತ್ಥೋ’’ತಿ, ನ ತೇನ ತವ ಅತ್ತವಾದೋ ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ಕಾಯಿಕಂ ವಾ ಪುಞ್ಞಾಪುಞ್ಞಂ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೇ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ರೂಪತ್ತಾಯಂ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ, ತಥಾ ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ಸುಖದುಕ್ಖಪಟಿಸಂವೇದನಂ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೇ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ನೀಲಾದಿಸಞ್ಜಾನನಂ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಾದಿ, ಯಂ ದಿಟ್ಠಂ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವಿಜಾನನಂ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೇ ಉಪಲಬ್ಭತಿ, ತೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ವಿಞ್ಞಾಣತ್ತಾಯಂ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋತಿ. ಏವಂ ರೂಪಾದಿಲಕ್ಖಣೋ ಅತ್ತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಕಾಯೇ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಕಾನಂ ಕಮ್ಮಾನಂ ವಿಪಾಕಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ಏವಞ್ಚೇತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಮ್ಮಫಲಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಕಿಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತೇತಿ ಸತ್ತಾ. ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ. ‘‘ರೂಪತ್ತಾಯಂ ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿನಾ ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮೇ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ರೂಪೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿಆದಿಂ ವದನ್ತೋ ಅಯಂ ನಿಗಣ್ಠೋ ಅತ್ತನೋ ವಾದಂ ಭಿನ್ದತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಸ್ಸ, ಪತಿಟ್ಠಾಯಕಸ್ಸ ಚ ಅಭೇದದೀಪನತೋ. ರೂಪಾದಯೋ ವೇದನಾದಿಸಭಾವಾ ಅತ್ತಾ ತನ್ನಿಸ್ಸಯೇನ ಪುಞ್ಞಾದಿಕಿರಿಯಾಸಮುಪಲದ್ಧಿತೋ ಇಧ ಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪುಞ್ಞಾದಿಕಿರಿಯಾ ಸಮುಪಲಬ್ಭತಿ, ತೇ ರೂಪಾದಯೋ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತಾ ಅತ್ತಸಭಾವಾ ದಿಟ್ಠಾ ಯಥಾ ತಂ ದೇವತಾದೀಸು, ಯೇ ಪನ ಸತ್ತಸಞ್ಞಿತಾ ತತೋ ಅಞ್ಞೇ ಅಸತ್ತಸಭಾವಾ ದಿಟ್ಠಾ ಯಥಾ ತಂ ಕಟ್ಠಕಲಿಙ್ಗರಾದೀಸೂತಿ ಏವಂ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಂ ಸಹೇತುಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ನಿಗಣ್ಠೋ ನಿದಸ್ಸನಂ ಆನೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿವಿಯ ಸಕಾರಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಮಂ ಆಹರೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಪನ ‘‘ಬಲಕರಣೀಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗಾ ವಿಯ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಾಪಿ ಸಜೀವಾ ಏವಾತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ತೇ ಸದಿಸೂದಾಹರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಚೇ ಪನ ಯೇ ಜೀವಸ್ಸ ಆಧಾರಣಭಾವೇನ ಸಹಿತೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಭಾವೇನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ, ತೇ ಸಜೀವಾತಿ ಇಚ್ಛಿತಾ, ನ ಕೇವಲೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಭಾವೇನ. ಏವಂ ಸತಿ ‘‘ಬಲಕರಣೀಯಾ ಕಮ್ಮನ್ತಾ’’ತಿ ವದನ್ತೇನ ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಭಾವೇನ ಉಪನೀತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಅತ್ತವಾದಭಞ್ಜನಸ್ಸ ಅನತ್ತತಾಪತಿಟ್ಠಾಪನಸ್ಸ ಚ ಸುಗತಾವೇಣಿಕತ್ತಾ. ಯಂ ಪನೇತರಹಿ ಸಾಸನಿಕಾ ಯಥಾಸತ್ತಿ ತದುಭಯಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತಂ ಬುದ್ಧೇಹಿ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ ತೇಸಂ ದೇಸನಾನುಸಾರತೋ. ನಿವತ್ತೇತ್ವಾತಿ ನೀಹರಿತ್ವಾ, ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಕಲಂ ವೇಸಾಲಿನ್ತಿ ಸಬ್ಬವೇಸಾಲಿವಾಸಿನಂ ಜನಂ ನಿಸ್ಸಯೂಪಚಾರೇನ ನಿಸ್ಸಿತಂ ವದತಿ ಯಥಾ ‘‘ಗಾಮೋ ಆಗತೋ’’ತಿ. ಸಂವಟ್ಟಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತ್ವಾ, ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೩೫೭. ಪತಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ತಂ ವಾದಂ ನ ಅವಜಾನಾತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಕಾರೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಘಾತಿ-ಸದ್ದೋ ಹಿಂಸನತ್ಥೋ, ತತೋ ಚ ಸದ್ದವಿದೂ ಅರಹತ್ಥಂ ತಾಯ-ಸದ್ದಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಘಾತೇತಾಯನ್ತಿ ರೂಪಸಿದ್ಧಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಘಾತಾರಹ’’ನ್ತಿ. ಜಾಪೇತಾಯನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವತ್ತಿತುಞ್ಚ ಮರಹತೀತಿ ಮ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದೀಪೇತೀತಿ ‘‘ವತ್ತತಿ’’ಇಚ್ಚೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ವತ್ತಿತುಞ್ಚ ಮರಹತೀ’’ತಿ ದುತಿಯೇನ ಪದೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ದೀಪೇತಿ.

ಪಾಸಾದಿಕಂ ಅಭಿರೂಪನ್ತಿ ಅಭಿಮತರೂಪಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಬ್ಬಾವಯವಂ. ತತೋ ಏವ ಸುಸಜ್ಜಿತಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸುಟ್ಠು ಸಜ್ಜಿತಾಕಾರಮೇವ. ಏವಂವಿಧನ್ತಿ ಯಾದಿಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ದುಬ್ಬಣ್ಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇತಿ ‘‘ವತ್ತತಿ ತೇ ತಸ್ಮಿಂ ರೂಪೇ ವಸೋ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಕಾರಣಗ್ಗಹಣೇ. ಕಾರಣಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ ಗಹಿತಂ ‘‘ವತ್ತತಿ…ಪೇ… ಮಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ. ತೇನೇತಂ ದಸ್ಸೇತಿ ರೂಪಂ ಅನತ್ತಾ ಅವಸವತ್ತನತೋ, ಯಞ್ಹಿ ವಸೇ ನ ವತ್ತತಿ, ತಂ ಅನತ್ತಕಮೇವ ದಿಟ್ಠಂ ಯಥಾ ತಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿ. ವಾದನ್ತಿ ದೋಸಂ ನಿಗ್ಗಹಂ ಆರೋಪೇಸ್ಸತಿ. ಸತ್ತಧಾ ಮುದ್ಧಾ ಫಲತೀತಿ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಸಾಕಚ್ಛಾಹಿ ತಥಾಗತೇ, ಪುಚ್ಛನ್ತೇ ಅಬ್ಯಾಕರಣೇನ ವಿಹೇಸಾಯ ಕಯಿರಮಾನತ್ತಾ ತತಿಯೇ ವಾರೇ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ವಿಹೇಸಕಸ್ಸ ಸತ್ತಧಾ ಮುದ್ಧಾ ಫಲತಿ ಯಥಾ ತಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಭಾವೂಪಗಮನೇ. ವಜಿರಪಾಣಿ ಪನ ಕಸ್ಮಾ ಠಿತೋ ಹೋತೀತಿ? ಭಗವಾ ವಿಯ ಅನುಕಮ್ಪಮಾನೋ ಮಹನ್ತಂ ಭಯಾನಕಂ ರೂಪಂ ಮಾಪೇತ್ವಾ ತಾಸೇತ್ವಾ ಇಮಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಾಪೇಮೀತಿ ತಸ್ಸ ಪುರತೋ ಆಕಾಸೇ ವಜಿರಂ ಆಹರನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ನ ಮುದ್ಧಂ ಫಾಲೇತುಕಾಮೋ. ನ ಹಿ ಭಗವತೋ ಪುರತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಏಕಂಸತೋ ಸಹಧಮ್ಮಿಕಮೇವ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಪುಚ್ಛಿತೇ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ.

ಆದಿತ್ತನ್ತಿ ದಿಪ್ಪಮಾನಂ. ಅಕ್ಖಿನಾಸಾದೀನೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಏಳಕಸೀಸಸದಿಸಕೇಸಮಸ್ಸುಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠಿವಿಸ್ಸಜ್ಜಾಪನತ್ಥ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ನಯಿದಂ ಯದಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಆಗಮನಂ, ಅಥ ಖೋ ಆದಿತೋ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಅತ್ತನಾ ಕತಪಟಿಞ್ಞಾವಸೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನ್ತಿ ವಜಿರಪಾಣಿಂ. ತಂ ಸಚ್ಚಕಸ್ಸ ಪಟಿಞ್ಞಾಯ ಪರಿವತ್ತನಕಾರಣಂ. ಅಞ್ಞೇಪಿ ನು ಖೋತಿಆದಿ ಸಚ್ಚಕಸ್ಸ ವೀಮಂಸಕಭಾವದಸ್ಸನಂ. ಅವೀಮಂಸಕೇನ ಹಿ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಯಕ್ಖೋತಿ ವದೇಯ್ಯ, ತೇನಸ್ಸ ಅಸಾರುಪ್ಪಂ ಸಿಯಾ, ಅಯಂ ಪನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭೀತಭಾವಂ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ‘‘ಅದ್ಧಾಮೇ ಯಕ್ಖಂ ನ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಯ್ಹಮೇವ ಭಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ತೀರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತಪ್ಪತ್ತವಸೇನ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ.

೩೫೮. ಉಪಧಾರೇತ್ವಾತಿ ಬ್ಯಾಕಾತಬ್ಬಮತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣೇಸುಪಿ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿಯ ನಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ‘‘ಅಕುಸಲಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಮಾ ಅಹೋಸಿ, ಅಕುಸಲಾ ದೋಮನಸ್ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಮಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಪ್ಪದಟ್ಠವಿಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಸಪ್ಪದಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ ಸರೀರಪದೇಸೇ ಪತಿತಂ ವಿಸಂ. ಅಲ್ಲೀನೋತಿ ಸಂಸಿಲಿಟ್ಠೋ. ಉಪಗತೋತಿ ನ ಅಪಗತೋ. ಅಜ್ಝೋಸಿತೋತಿ ಗಿಲಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಪರಿತೋ ಜಾನೇಯ್ಯಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಜಾನೇಯ್ಯ. ಪರಿಕ್ಖೇಪೇತ್ವಾತಿ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನವಸೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೇಪೇತ್ವಾ. ತಥಾಭೂತೋ ಚಸ್ಸ ಖಯವಯಂ ಉಪನೇತಿ ನಾಮಾತಿ ಆಹ ‘‘ಖಯಂ ವಯಂ ಅನುಪ್ಪಾದಂ ಉಪನೇತ್ವಾ’’ತಿ.

೩೫೯. ಅತ್ತನೋ ವಾದಸ್ಸ ಅಸಾರಭಾವತೋ, ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ವಾ ಸಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಅನ್ತೋಸಾರವಿರಹಿತೋ ರಿತ್ತೋ. ವಿಪ್ಪಕಾರನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸೀಲಾಚಾರಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ವಿರೂಪತಂ ಸಾಪರಾಧತಂ ಸಾವಜ್ಜತಂ ತೇಸಂ ಉಪರಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ. ಸಿನ್ನಪತ್ತೋತಿ ತನುಕಪತ್ತೋ. ವಿಫಾರಿತನ್ತಿ ವಿಫಾಳಿತಂ.

ಅಸಾರಕರುಕ್ಖಪರಿಚಿತೋತಿ ಪಲಾಸಾದಿಅಸಾರರುಕ್ಖಕೋಟ್ಟನೇ ಕತಪರಿಚಯೋ. ಥದ್ಧಭಾವನ್ತಿ ವಿಪಕ್ಕಭಾವಂ, ತಿಕ್ಖಭಾವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನತ್ಥೀತಿ ಸದಾ ನತ್ಥೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಪರಿಸತೀತಿ ಚತುಪರಿಸಮಜ್ಝೇ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಗಣ್ಠಿಕಂ ಪಟಿಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಸರೀರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯನ್ತಾರುಳ್ಹಸ್ಸ ವಿಯಾತಿ ಬ್ಯಾಕರಣತ್ಥಂ ವಾಯಮಯನ್ತಂ ಆರುಳ್ಹಸ್ಸ ವಿಯ.

೩೬೦. ದಿಟ್ಠಿವಿಸೂಕಾನೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಕಿಞ್ಚಕಾನಿ. ದಿಟ್ಠಿಸಞ್ಚರಿತಾನೀತಿ ದಿಟ್ಠಿತಾಳನಾನಿ. ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಫನ್ದಿತಾನೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಇಞ್ಜಿತಾನಿ. ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಞತ್ವಾತಿ ತೇಸಂ ಲಿಚ್ಛವಿಕುಮಾರಾನಂ ಇಞ್ಜಿತೇನೇವ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಜಾನಿತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇ’’ತಿಆದಿ.

೩೬೧. ಯಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ವಿಸಾರದೋ ಹೋತಿ ಪರೇಹಿ ಅಸಂಹಾರಿಯೋ, ತಂ ಞಾಣಂ ವಿಸಾರದಸ್ಸ ಭಾವೋತಿ ಕತ್ವಾ ವೇಸಾರಜ್ಜನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಞಾಣಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ. ತತೋ ಏವಮಸ್ಸ ನ ಪರೋ ಪಚ್ಚೇತಬ್ಬೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಪರಪ್ಪಚ್ಚಯೋ. ನ ಪರೋ ಪತ್ತಿಯೋ ಸದ್ದಹಾತಬ್ಬೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಪರಪ್ಪತ್ತಿಯೋ. ಕಾಮಂ ಸಚ್ಚಕೋ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮೀತಿ ಇದಂ ಸಾಸನವೋಹಾರಂ ನ ಜಾನಾತಿ. ಪಸ್ಸತೀತಿ ಪನ ದಸ್ಸನಕಿರಿಯಾಯ ವಿಪ್ಪಕತಭಾವಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನ ಏತ್ತಾವತಾ ಭಿಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಂ ಪರಿಯೋಸಿತ’’ನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಪುನ ‘‘ಕಿತ್ತಾವತಾ ಪನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಆರಭಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಸ್ಸತೀತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ.

ಯಥಾಭೂತಂ ಪಸ್ಸತೀತಿ ದಸ್ಸನಂ, ವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಅನುತ್ತರಿಯಂ, ದಸ್ಸನಮೇವ ಅನುತ್ತರಿಯನ್ತಿ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ, ದಸ್ಸನೇಸು ವಾ ಅನುತ್ತರಿಯಂ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ. ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾತಿ ಚೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ‘‘ಅನುತ್ತರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಲೋಕಿಯಪಟಿಪದಾನುತ್ತರಿಯೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇದಾನಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಅನುತ್ತರಿಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುದ್ಧಲೋಕುತ್ತರಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸತಿಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುತ್ತರಭಾವೇ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ತತೋ ಉತ್ತರಿತರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ದಸ್ಸನಾನುತ್ತರಿಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ. ಸೇಸಾನಿ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀತಿ ಸೇಸಾನಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ. ಅಗ್ಗಫಲವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲವಿಮುತ್ತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಂ. ಖೀಣಾಸವಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀಯಮಾನಾಸವಸ್ಸ. ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನೀತಿ ಅಟ್ಠ ಮಗ್ಗಙ್ಗಾನಿ. ಚತುಸಚ್ಚನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಚ್ಚಾನುಗತಸಮ್ಮೋಹವಿದ್ಧಂಸನೇನೇವ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಞೇಯ್ಯಾವರಣಪ್ಪಹಾನಂ. ನಿಬ್ಬಿಸೇವನೋತಿ ನಿರುದ್ಧಕಿಲೇಸವಿಸೇವನೋ.

೩೬೨. ಧಂಸೀತಿ ಅನುದ್ಧಂಸನಸೀಲಾ. ಅನುಪಹತನ್ತಿ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಂ. ಸಕಲನ್ತಿ ಅನೂನಂ. ಕಾಯಙ್ಗನ್ತಿ ಕಾಯಮೇವ ಅಙ್ಗನ್ತಿ ವದನ್ತಿ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾತಂ ಅಙ್ಗಂ ಸೀಸಾದಿಅವಯವನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥಾ ‘‘ಹೋತು, ಸಾಧೂ’’ತಿ ಏವಮಿದಂ ವಾಚಾಯ ಅವಯವೋ ವಾಚಙ್ಗನ್ತಿ.

೩೬೩. ಆಹರನ್ತೀತಿ ಅಭಿಹರನ್ತಿ. ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಫಲಸಙ್ಖಾತೋ ಆನುಭಾವೋ. ಪುಞ್ಞಫಲಮ್ಪಿ ಹಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ ‘‘ಪುಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ – ‘‘ಕುಸಲಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಾನಹೇತು ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೮೦). ತೇನಾಹ ‘‘ಆಯತಿಂ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ. ಪುಞ್ಞಮಹೀತಿ ಮಹತಿ ಪುಞ್ಞಫಲವಿಭೂತಿ ಸೇತಚ್ಛತ್ತಮಕುಟಚಾಮರಾದಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾನಂಯೇವ ಪರಿವಾರೋ’’ತಿ. ಲಿಚ್ಛವೀಹಿ ಪೇಸಿತೇನ ಖಾದನೀಯಭೋಜನೀಯೇನ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಸಸಾವಕಸಙ್ಘೋ ಮಯಾ ಪರಿವಿಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಲಿಚ್ಛವೀನಮೇವ ತಂ ಪುಞ್ಞಂ ಹೋತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಂ ದಾಯಕಾನಂ ಸುಖಾಯ ಹೋತೂ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಸಚ್ಚಕೇನ ದಾನಂ ದಿನ್ನಂ, ನ ಲಿಚ್ಛವೀಹಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಸಚ್ಚಕಸ್ಸ ಸತಿಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಖೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇತಿ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ. ನಿಗಣ್ಠಸ್ಸ ಮತೇನ ವಿನಾಯೇವಾತಿ ಸಚ್ಚಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತೇನ ವಿನಾ ಏವ ತಸ್ಸ ದಕ್ಖಿಣಂ ಖೇತ್ತಗತಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ದಿನ್ನಂ ದಕ್ಖಿಣಂ…ಪೇ… ನಿಯ್ಯಾತೇಸೀ’’ತಿ.

ಚೂಳಸಚ್ಚಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೬. ಮಹಾಸಚ್ಚಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೬೪. ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರತೀತಿ ಇಮಿನಾ ತದಾ ಭಗವತೋ ವೇಸಾಲಿಯಂ ನಿವಾಸಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಾದಿಭೇದೋ ಸಬ್ಬೋ ಸಮಯೋ ಸಾಧಾರಣತೋ ಗಹಿತೋ, ತಥಾ ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನಾತಿ ಚ ಇಮಿನಾ. ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯನ್ತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ತಬ್ಬಿಸೇಸೋ, ಯೋ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರತ್ಥಾಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಕಾಲೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ತೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಏಕೋವ ಸಮಯೋ ವುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಸೇಸಸ್ಸ ಸಾಮಞ್ಞನ್ತೋಗಧತ್ತಾ. ಮುಖಧೋವನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮುಖಂ ಧೋವಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಮುಖಂ ಧೋವಿತ್ವಾ ಏವ ಹಿ ವಾಸಧುರೋ ಚೇ, ವೇಲಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಯಥಾಚಿಣ್ಣಂ ಭಾವನಾನುಯೋಗಂ, ಗನ್ಥಧುರೋ ಚೇ, ಗನ್ಥಪರಿಚಯೇ ಕತಿಪಯೇ ನಿಸಜ್ಜವಾರೇ ಅನುಯುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಪತ್ತಚೀವರಂ ಆದಾಯ ವಿತಕ್ಕಮಾಳಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ.

ಕಾರಣಂ ಯುತ್ತಂ, ಅನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಬ್ಬೇ ಯಥಾಚಿನ್ತಿತಂ ಪಞ್ಹಂ ಅಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಮಗ್ಗಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಮ್ಮಗ್ಗತೋ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಸ್ಸೇನ ತಾವ ಪರಿಹರನ್ತೋ’’ತಿ.

೩೬೫. ಊರುಕ್ಖಮ್ಭೋಪಿ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ನಾಮ-ಸದ್ದೋ ವಿಮ್ಹಯತ್ಥೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಮ್ಹಯತ್ಥವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಅನ್ಧೋ ನಾಮ ಪಬ್ಬತಂ ಅಭಿರುಹಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ವಿಮ್ಹಯವಾಚೀಸದ್ದಯೋಗೇನ ಹಿ ‘‘ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಅನಾಗತವಚನಂ. ಕಾಯನ್ವಯನ್ತಿ ಕಾಯಾನುಗತಂ. ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಖೋ ಕಾಯೋ ಏವಂಧಮ್ಮೋ ಏವಂಭಾವೀ ಏವಂಅನತೀತೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೯; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೨; ಮ. ನಿ. ೩.೧೫೪) ಕಾಯಸ್ಸ ಅಸುಭಾನಿಚ್ಚಾದಿತಾಯ ಅನುಪಸ್ಸನಾ ಕಾಯಭಾವನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಭಾವನಾತಿ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ಅನಾಗತರೂಪನ್ತಿ ಅಭೀತೇ ಅತ್ಥೇ ಅನಾಗತಸದ್ದಾರೋಪನಂ ಅನಾಗತಪ್ಪಯೋಗೋ ನ ಸಮೇತಿ. ಅತ್ಥೋಪೀತಿ ‘‘ಊರುಕ್ಖಮ್ಭೋಪಿ ನಾಮ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಅತ್ಥೋಪಿ ನ ಸಮೇತಿ. ಅಯನ್ತಿ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗೋ. ತೇಸನ್ತಿ ನಿಗಣ್ಠಾನಂ.

೩೬೬. ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತಕಾಯಭಾವನಂ ವಿತ್ಥಾರೇನ್ತೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಯೇ ತಂ ಅನುಯುತ್ತಾ, ತೇ ನಾಮಗೋತ್ತತೋ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ನನ್ದೋ ವಚ್ಛೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಿಲಿಟ್ಠತಪಾನನ್ತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಕಿಲೇಸನತಪಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ. ಜಾತಮೇದನ್ತಿ ಮೇದಭಾವಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಮೇದಂ. ಪುರಿಮಂ ಪಹಾಯಾತಿ ಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಅನಾಹಾರಅಪ್ಪಾಹಾರತಾದಿವಸೇನ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಪಚಿನನಂ ಖೇದನಂ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ. ಕಾಯಭಾವನಾ ಪನ ನ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ನಿಯಮಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಕಾಯಭಾವನಾಪಿ ತವ ಞಾಣೇನ ನ ಞಾಯತಿ, ಸೇಸತೋಪಿ ನ ದಿಸ್ಸತಿ.

೩೬೭. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇತಿ ‘‘ಕಾಯಭಾವನಮ್ಪಿ ಖೋ ತ್ವಂ, ಅಗ್ಗಿವೇಸ್ಸನ, ನ ಅಞ್ಞಾಸಿ, ಕುತೋ ಪನ ತ್ವಂ ಚಿತ್ತಭಾವನಂ ಜಾನಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ. ತಥಾ ‘‘ಯೋ ತ್ವಂ ಏವಂ ಓಳಾರಿಕಂ ದುಬ್ಬಲಂ ಕಾಯಭಾವನಂ ನ ಜಾನಾಸಿ, ಸೋ ತ್ವಂ ಕುತೋ ಸನ್ತಸುಖುಮಂ ಚಿತ್ತಭಾವನಂ ಜಾನಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾಠಾನೇ. ಅಬುದ್ಧವಚನಂ ನಾಮೇತಂ ಪದನ್ತಿ ಕಾಯಭಾವನಾಸಞ್ಞಿತವಿಪಸ್ಸನಾತೋ ಚಿತ್ತಭಾವನಾ ಸನ್ತಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾ ಪನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ಓಳಾರಿಕಾ ಚೇವ ದುಬ್ಬಲಾ ಚಾತಿ ಅಯಞ್ಚ ಏತಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಬುದ್ಧವಚನಂ ನಾಮೇತಂ ವಚನಂ ಸಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಥೇರೋ ಪಕ್ಕಮಿತುಂ ಆರಭತಿ. ಅಥ ನಂ ಮಹಾಸೀವತ್ಥೇರೋ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಾಮೇಸಾ ನ ಆದಿತೋ ಸುಬ್ರೂಹಿತಾ ಬಲವತೀ ತಿಕ್ಖಾ ವಿಸದಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ತರುಣವಸೇನಾಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಿಸ್ಸತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿ ಸುತ್ತಪದಂ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೬೨) ಆಹರಿ. ತತ್ಥ ಆದಾನನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿ. ನಿಕ್ಖೇಪನನ್ತಿ ಚುತಿ. ಓಳಾರಿಕನ್ತಿ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ದುಟ್ಠುಲ್ಲಭಾವತ್ತಾ ಓಳಾರಿಕಂ. ಕಾಯನ್ತಿ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಸಮೂಹಭೂತಂ ಕಾಯಂ. ಓಳಾರಿಕನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ಓಳಾರಿಕಾಕಾರೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನೇವ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆದಾನಮ್ಪಿ ನಿಕ್ಖೇಪನಮ್ಪೀ’’ತಿ.

೩೬೮. ಸುಖಸಾರಾಗೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಸುಖವೇದನಾಯ ಬಲವತರರಾಗೇನ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ. ಪಟ್ಠಾನೇ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ ಅವಚನೇನೇವ. ತಸ್ಮಾತಿ ಸುಖೇ ಠಿತೇ ಏವ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ನಿರೋಧಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಅನನ್ತರಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಖೇಪೇತ್ವಾತಿ ಕುಸಲಾನಿ ಖೇಪೇತ್ವಾ. ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಏವ ಓಕಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ. ಉಭತೋಪಕ್ಖಂ ಹುತ್ವಾತಿ ‘‘ಕದಾಚಿ ಸುಖವೇದನಾ, ಕದಾಚಿ ದುಕ್ಖವೇದನಾ’’ತಿ ಪಕ್ಖದ್ವಯವಸೇನಪಿ ವೇದನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಯಾದಾಯ ಹೋತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಭಾವಿತಕಾಯಸ್ಸ ಅಭಾವಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ.

೩೬೯. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಾತಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕಸ್ಸಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಮಹಾಭೂತಪರಿಗ್ಗಹಾದಿಕಾಲೇ ಬಹಿ ಚಿತ್ತಚಾರಂ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಏವ ಸತಿಂ ಸಂಹರನ್ತಸ್ಸ ಅಲದ್ಧಸ್ಸಾದಂ ಕಾಯಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದತಿ, ಸಮ್ಬಾಧೇ ವಜೇ ಸನ್ನಿರುದ್ಧೋ ಗೋಗಣೋ ವಿಯ ವಿಹಞ್ಞತಿ ವಿಪ್ಫನ್ದತಿ, ಅಚ್ಚಾಸನ್ನಹೇತುಕಞ್ಚ ಸರೀರೇ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಆಸನ್ನಾ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅದ್ಧಾನೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇತಿ ಮಹಾಭೂತಪರಿಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಕಾಲೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸರೀರಪದೇಸೇ. ದುಕ್ಖಂ ದೂರಾಪಗತಂ ಹೋತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಬಲೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ ಅಪ್ಪನಾಭಾವತೋ. ಅನಪ್ಪಕಂ ವಿಪುಲಂ. ಸುಖನ್ತಿ ಝಾನಸುಖಂ. ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಝಾನಸಮುಟ್ಠಾನಪಣೀತರೂಪವಸೇನ ರೂಪಕಾಯಂ ಅನುಪವಿಸತಿ, ನಾಮಕಾಯೋಕ್ಕಮನೇ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಪಿ ಸಮ್ಮಸನಭಾವನಾ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಆದಿತೋವ ಕಾಯಕಿಲಮಥಚಿತ್ತುಪಘಾತಾಪಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪನ ಅಪಚ್ಚನೀಕತ್ತಾ ಸಿನಿದ್ಧಭಾವತೋ ಚ ನ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಯ ಸುಖಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚನೀಕೋ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಚ ದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಸಮಾಧೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ಸಮಾಧಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪನೇತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಚ ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಯಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕಾ, ಸಾ ಚ ಕಾಯಭಾವನಾ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ, ಭಾವಿತತ್ತಾ ಕಾಯಸ್ಸಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಯಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚನೀಕೋ, ಸೋ ಚ ಚಿತ್ತಭಾವನಾ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಚಿತ್ತಂ ನ ಪರಿಯಾದಾಯ ತಿಟ್ಠತಿ, ಭಾವಿತತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಯೋಜನಾ.

೩೭೦. ಗುಣೇ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಅಪದೇಸೇನ ವಿನಾ ಸಮೀಪಮೇವ ನೇತ್ವಾ. ತಂ ವತ ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಪರಿಯಾದಾಯ ಠಸ್ಸತೀತಿ ನೇತಂ ಠಾನಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

೩೭೧. ಕಿಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸುಖಾಪಿ ದುಕ್ಖಾಪಿ ವೇದನಾ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮತ್ಥನ್ತಿ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನಭಿಭವನೀಯತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ. ತತ್ಥ ತಾವ ಪಾಸರಾಸಿಸುತ್ತೇ ಬೋಧಿಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಜ್ಜಾ ‘‘ತತ್ಥೇವ ನಿಸೀದಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಇಧ ಮಹಾಸಚ್ಚಕಸುತ್ತೇ ದುಕ್ಕರಕಾರಿಕಾಯ ದುಕ್ಕರಚರಣೇ ನಿಸಜ್ಜಾ ‘‘ತತ್ಥೇವ ನಿಸೀದಿ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ.

೩೭೪. ಛನ್ದಕರಣವಸೇನಾತಿ ತಣ್ಹಾಯನವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಿನೇಹಕರಣವಸೇನಾತಿ ಸಿನೇಹನವಸೇನ. ಮುಚ್ಛಾಕರಣವಸೇನಾತಿ ಮೋಹನವಸೇನ ಪಮಾದಾಪಾದನೇನ. ವಿಪಾಸಾಕರಣವಸೇನಾತಿ ಪಾತುಕಮ್ಯತಾವಸೇನ. ಅನುದಹನವಸೇನಾತಿ ರಾಗಗ್ಗಿನಾ ಅನುದಹನವಸೇನ. ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗವೇವಚನಮೇವ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸರಣಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ.

ಅಲ್ಲಗ್ಗಹಣೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಸಸ್ನೇಹಗ್ಗಹಣೇನ ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಭಾವಂ, ಉದಕೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಭಾವಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮುದಾಚಾರಾವತ್ಥಂ, ಉದುಮ್ಬರಕಟ್ಠಗ್ಗಹಣೇನ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅಸಾರಕತ್ತಂ. ಇಮಿನಾವ ನಯೇನಾತಿ ‘‘ಅಲ್ಲಂ ಉದುಮ್ಬರಕಟ್ಠ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ. ಸಪುತ್ತಭರಿಯಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯಾತಿ ಪುತ್ತಭರಿಯೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕತಪರಿಬ್ಬಾಜಕಪಬ್ಬಜ್ಜಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಕುಟೀಚಕಬಹೂದಕಹಂಸ-ಪರಮಹಂಸಾದಿಭೇದಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಬ್ಬಜ್ಜಾ.

೩೭೬. ಕುತೋಪಿ ಇಮಸ್ಸ ಆಪೋಸಿನೇಹೋ ನತ್ಥೀತಿ ಕೋಳಾಪಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಛಿನ್ನಸಿನೇಹಂ ನಿರಾಪ’’ನ್ತಿ. ಕೋಳನ್ತಿ ವಾ ಸುಕ್ಖಕಲಿಙ್ಗರಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಕೋಳಂ ಕೋಳಭಾವಂ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಕೋಳಾಪಂ. ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮಮಹತ್ತನಿಸ್ಸಿತತಾ ಪಕತಿಯಾ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಅನಭಿಭೂತತಾಯ. ಅತಿನ್ತತಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವನಾಯ. ತಥಾ ಹಿ ಸುಕ್ಖಕೋಳಾಪಭಾವೋ, ಆರಕಾ ಉದಕಾ ಥಲೇ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವೋ ಚ ನಿದಸ್ಸಿತೋ. ಓಪಕ್ಕಮಿಕಾಹೀತಿ ಕಿಲೇಸಅತಿನಿಗ್ಗಣ್ಹನುಪಕ್ಕಮಪ್ಪಭವಾಹಿ. ವೇದನಾಹೀತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿವೇದನಾಹಿ. ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ಹಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾ.

೩೭೭. ಕಿಂ ಪನ ನ ಸಮತ್ಥೋ, ಯತೋ ಏವಂ ಪರೇಹಿ ಚಿನ್ತಿತುಮ್ಪಿ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಂ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ಅಕಾಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕತ್ವಾಪಿ ಅಕತ್ವಾಪಿ ಸಮತ್ಥೋವ ಕಾರಣಸ್ಸ ನಿಪ್ಫನ್ನತ್ತಾ. ‘‘ಯಥಾಪಿ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಖೋ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಚರಿಮಭವೇ ಅನ್ತಮಸೋ ಸತ್ತಾಹಮತ್ತಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾ ಹೋತಿಯೇವ, ಏವಂ ಭಗವಾ ಸಮತ್ಥೋ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಂ ಕಾತುಂ, ಏವಞ್ಚ ನಂ ಅಕಾಸಿ, ನ ಪನ ತಾಯ ಬುದ್ಧೋ ಜಾತೋ, ಅಥ ಖೋ ಮಜ್ಝಿಮಾಯ ಏವ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಾ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಬೋಧಾಯ ಅಮಗ್ಗಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ, ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಭಗವತೋ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕವಸೇನ ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನಿ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾ ಅಹೋಸಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅವಚಾಹಂ ಜೋತಿಪಾಲೋ, ಕಸ್ಸಪಂ ಸುಗತಂ ತದಾ;

ಕುತೋ ನು ಬೋಧಿ ಮುಣ್ಡಸ್ಸ, ಬೋಧಿ ಪರಮದುಲ್ಲಭಾ.

ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ಅಚರಿಂ ದುಕ್ಕರಂ ಬಹುಂ;

ಛಬ್ಬಸ್ಸಾನುರುವೇಲಾಯಂ, ತತೋ ಬೋಧಿಮಪಾಪುಣಿಂ.

ನಾಹಂ ಏತೇನ ಮಗ್ಗೇನ, ಪಾಪುಣಿಂ ಬೋಧಿಮುತ್ತಮಂ;

ಕುಮಗ್ಗೇನ ಗವೇಸಿಸ್ಸಂ, ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮೇನ ವಾರಿತೋ’’ತಿ.

ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾಯ ಬೋಧಾಯ ಅಮಗ್ಗಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಕೇಚಿ. ಅಥ ವಾ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪರಕ್ಕಮಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನತ್ಥಾಯ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾ. ಪಣೀತಾಧಿಮುತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತಭಾವತೋ ಅಭಿನೀಹಾರಾನುರೂಪಂ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ತಿಬ್ಬಛನ್ದತಾಯ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ತದತ್ಥಂ ಈದಿಸಮ್ಪಿ ನಾಮ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಂ ಅಕಾಸೀತಿ ಲೋಕೇ ಅತ್ತನೋ ವೀರಿಯಾನುಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ – ‘‘ಸೋ ಚ ಮೇ ಪಚ್ಛಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಾವಹೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಲೋಕನಾಥೋ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಂ ಅಕಾಸಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ವೀರಿಯನಿಮ್ಮಥನಗುಣೋತಿ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸಂವಡ್ಢನಸಮ್ಪಾದನಗುಣೋ. ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಪಾಸಾದೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಙ್ಗಾಮೇ ದ್ವೇ ತಯೋ ಸಮ್ಪಹಾರೇತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವಾ ಪರಸೇನಾಯ ಪಹಾರಪಯೋಗೇ. ಪಧಾನವೀರಿಯನ್ತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಹಿ ಆಸೇವನವೀರಿಯಂ, ಸಬ್ಬಂ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗವೀರಿಯಂ.

ಅಭಿದನ್ತನ್ತಿ ಅಭಿಭವನದನ್ತಂ, ಉಪರಿದನ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪರಿದನ್ತ’’ನ್ತಿ. ಸೋ ಹಿ ಇತರಂ ಮುಸಲಂ ವಿಯ ಉದುಕ್ಖಲಂ ವಿಸೇಸತೋ ಕಸ್ಸಚಿ ಖಾದನಕಾಲೇ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ವತ್ತತಿ. ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಬಲವಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಯುತ್ತೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತೇನ. ಅಕುಸಲಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಸಹಿತಂ ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಂ. ಅಕುಸಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಿತುಂ ಅಪ್ಪದಾನಂ ನಿಗ್ಗಹೋ. ತಂತಂಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವಿನೋದನಂ ಅಭಿನಿಪ್ಪೀಳನಂ. ವೀರಿಯತಾಪೇನ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಅಭಿಸನ್ತಾಪನಂ. ಸದರಥೋತಿ ಸಪರಿಳಾಹೋ. ಪಧಾನೇನಾತಿ ಪದಹನೇನ, ಕಾಯಸ್ಸ ಕಿಲಮಥುಪ್ಪಾದಕೇನ ವೀರಿಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ತುದಸ್ಸ. ಸತೋತಿ ಸಮಾನಸ್ಸ.

೩೭೮. ಸೀಸವೇಠನನ್ತಿ ಸೀಸಂ ರಜ್ಜುಯಾ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ದಣ್ಡಕೇನ ಪರಿವತ್ತಕವೇಠನಂ. ಅರಹನ್ತೋ ನಾಮ ಏವರೂಪಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಯಥಾಯಂ, ಏವಂ ವಿಸಞ್ಞೀಭೂತಾಪಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮತಕಸದಿಸಾ’’ತಿ, ವೇದನಾಪ್ಪತ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಪಿನಪ್ಪಟಿಗ್ಗಹಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ಸೇತವಾರಣಸುಪಿನಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ಬ್ಯಾಕತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ.

೩೭೯. ಧಮ್ಮಸರೀರಸ್ಸ ಅರೋಗಭಾವೇನ ಸಾಧೂತಿ ಮರಿಸನಿಯೋತಿ ಮಾರಿಸೋ, ಪಿಯಾಯನವಚನಮೇತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪಿಯಾಯಮಾನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಜಜ್ಜಿತನ್ತಿ ಏವಂ ಅಭುಞ್ಜಿತಂ ಭಕಾರಸ್ಸ ಜಕಾರಾದೇಸಂ ಕತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಭೋಜನ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಮಾ ಕರಿತ್ಥಾತಿ ‘‘ಲೋಮಕೂಪೇಹಿ ಅಜ್ಝೋಹಾರೇಸ್ಸಾಮ ಅನುಪ್ಪವೇಸೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಯಥಾ ತುಮ್ಹೇಹಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಮಾ ಕರಿತ್ಥ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಾಪೇಸ್ಸಾಮಹನ್ತಿ ಅಹಞ್ಚ ಯಾವದತ್ಥಂ ಆಹಾರಮತ್ತಂ ಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಯಥಾ ಯಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ಏವಂ ಆಹಾರಂ ಪಟಿಸೇವಿಸ್ಸಾಮಿ.

೩೮೦-೮೧. ಏತಾವ ಪರಮನ್ತಿ ಏತ್ತಕಂ ಪರಮಂ, ನ ಇತೋ ಪರಂ ಓಪಕ್ಕಮಿಕದುಕ್ಖವೇದನಾವೇದಿಯನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಞ್ಞೋ ಗಹೇತಬ್ಬನಙ್ಗಲತೋ ಅಞ್ಞಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಏಕೇನ ಊನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಸುವಣ್ಣಪರಿಕ್ಖತಂ, ಇತರಾನಿ ರಜತಪರಿಕ್ಖತಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಮಚ್ಚಾ ಏಕೇನೂನಅಟ್ಠಸತರಜತನಙ್ಗಲಾನೀ’’ತಿ. ಆಳಾರುದಕಸಮಾಗಮೇ ಲದ್ಧಜ್ಝಾನಾನಿ ವಟ್ಟಪಾದಕಾನಿ, ಆನಾಪಾನಸಮಾಧಿ ಪನ ಕಾಯಗತಾಸತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಸಞ್ಚ ಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕತ್ತಾ ‘‘ಬೋಧಾಯ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಬುಜ್ಝನತ್ಥಾಯಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ವಾ ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝನಾಯ. ಸತಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರಣಕವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸತಾನುಸಾರಿವಿಞ್ಞಾಣಂ. ಕಸ್ಸಾ ಪನ ಸತಿಯಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಯಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೩೮೨. ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತಾತಿ ತಂತಂವತ್ತಕರಣವಸೇನ ಪತಿಉಪಟ್ಠಿತಾ ಉಪಟ್ಠಾಯಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಣ್ಣಸಾಲಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಚ್ಚಯಬಾಹುಲ್ಲಿಕೋತಿ ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಬಾಹುಲ್ಲಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಆವತ್ತೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಪಚ್ಚಯಗೇಧಪ್ಪಹಾನಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಇದಾನಿ ತತೋ ಪಟಿನಿವತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ರಸಗಿದ್ಧೋ…ಪೇ… ಆವತ್ತೋ’’ತಿ. ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೇನಾತಿ ಧಮ್ಮತಾಯ. ತಮೇವ ಧಮ್ಮತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಬಾರಾಣಸಿಮೇವ ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಅವಿಜಹಿತಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪವತ್ತನಟ್ಠಾನಮೇವ ಅಗಮಂಸು. ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯಾ ಕಿರ ವಿಸಾಖಮಾಸಸ್ಸ ಅದ್ಧಮಾಸಿಯಂ ಗತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸು ಗತೇಸು ಅಡ್ಢಮಾಸಂ ಕಾಯವಿವೇಕಂ ಲಭಿತ್ವಾ’’ತಿ.

೩೮೭. ‘‘ಅದ್ಧಾಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸ ಸಾವಕಾಚಿತ್ತಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ನೋ ಕಾಯಭಾವನ’’ನ್ತಿ ಇಮಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಏಕಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ’’ನ್ತಿ. ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನನ್ತಿ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ. ಅಸಲ್ಲೀನೋ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ತೇಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ನ ಲಿತ್ತೋ. ಅನುಪಲಿತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ ತಣ್ಹಾನನ್ದಿಯಾ ಅಭಾವೇನ. ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಮೇವಾತಿ ಗೋಚರಜ್ಝತ್ತಸಞ್ಞಿತೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ, ನಿಬ್ಬಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಸನ್ನಿಸೀದಾಪೇಮೀತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಧಿನಾ ಅಚ್ಚನ್ತಸಮಾದಾನವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಸೀದಾಪೇಮಿ. ಪುಬ್ಬಾಭೋಗೇನಾತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಆಭೋಗೇನ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕ್ಖಣಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಧುಕಾರ…ಪೇ… ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನೇಯೇವಾ’’ತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಂ ವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಬುದ್ಧಾನಂ ನ ಭಾರಿಯಂ ವಸೀಭಾವಸ್ಸ ತಥಾಸುಪ್ಪಗುಣಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಧಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಅಸ್ಸಾಸವಾರೇ ವಾ. ತದಾ ಹಿ ದೇಸಿಯಮಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ಉಪಧಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ದೇಸಿತದೇಸನಾ ನಿರತ್ಥಕಾ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ನಿರತ್ಥಕಾ ಕಿರಿಯಾ ಅತ್ಥಿ.

ಓಕಪ್ಪನೀಯಮೇತನ್ತಿ ‘‘ತಸ್ಸಾ ಏವ ಕಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಂ ಅತಿವಿಯ ಅಚ್ಛರಿಯಗತಂ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ ಈದಿಸೀ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸೇವ ಹೋತೀತಿ ಉಪವಾದವಸೇನ ವದತಿ, ನ ಸಭಾವೇನ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಪಸಾದಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ. ಕಾಯದರಥೋತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸವಸೇನ ರೂಪಕಾಯಸ್ಸ ಪರಿಸ್ಸಮಾಕಾರೋ. ಉಪಾದಿನ್ನಕೇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇ. ಅನುಪಾದಿನ್ನಕೇತಿ ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇ. ವಿಕಸನ್ತಿ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಸಮ್ಫಸ್ಸೇನ. ತದಭಾವೇನ ಮಕುಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಕೇಸಞ್ಚಿ ತಿನ್ತಿನಿಕಾದಿರುಕ್ಖಾನಂ. ಪತಿಲೀಯನ್ತಿ ನಿಸ್ಸಯರೂಪಧಮ್ಮಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ. ಅರೂಪಧಮ್ಮತಾಯ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚೇವ ಕಿರಿಯಾಮಯವಿಞ್ಞಾಣಾನಞ್ಚ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಸಞ್ಞಿತಾ ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾ ಹೋತಿ, ಯತ್ಥ ನಿದ್ದಾಸಮಞ್ಞಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ದರಥವಸೇನ ಭವಙ್ಗಸೋತಞ್ಚ ಇಧ ನಿದ್ದಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ದರಥವಸೇನಾತಿ ದರಥವಸೇನೇವ, ನ ಥಿನಮಿದ್ಧವಸೇನಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಅವಧಾರಣಫಲಞ್ಚ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಂ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ದರಥಸಙ್ಖಾತಸರೀರಗಿಲಾನಹೇತುಕಂ ನಿದ್ದಂ ಸನ್ಧಾಯ. ಸರೀರಗಿಲಾನಞ್ಚ ಭಗವತೋ ನತ್ಥೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ‘‘ಪಿಟ್ಠಿ ಮೇ ಆಗಿಲಾಯತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೦; ಮ. ನಿ. ೨.೨೨; ಚೂಳವ. ೩೪೫) ವಚನತೋ. ಸಮ್ಮೋಹವಿಹಾರಸ್ಮಿನ್ತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಏತಂ ಭುಮ್ಮವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮೋಹವಿಹಾರೋತಿ ವದನ್ತೀ’’ತಿ, ಸಮ್ಮೋಹವಿಹಾರಸ್ಮಿಂ ವಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಏತಂ ವದನ್ತಿ, ಯದಿದಂ ದಿವಾ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.

೩೮೯. ಉಪನೀತೇಹೀತಿ ದೋಸಮಗ್ಗಂ ನಿನ್ದಾಪಥಂ ಉಪನೀತೇಹಿ. ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಪಿಯಾಯಿತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ತೋ’’ತಿ. ಅನುಮೋದಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿ ದೇಸನಾಯ ಥೋಮನವಸೇನ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಾಚಾಯಪಿ ಪಸಂಸನ್ತೋ’’ತಿ. ಸಮ್ಪತ್ತೇ ಕಾಲೇತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯೋಗ್ಗೇ ಕಾಲೇ ಅನುಪ್ಪತ್ತೇ.

ಗಣಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾತಿ ಗಣಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಗಣಪಲಿಬೋಧಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಪಪಞ್ಚನ್ತಿ ಅವಸೇಸಕಿಲೇಸಂ. ‘‘ಪುಞ್ಞವಾ ರಾಜಪೂಜಿತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಾಲೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಛನ್ದವಾಸಹರಣೇನ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ.

ಸಕಲಂ ರತ್ತಿಂ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂಯೇವ ಕಥಿತತ್ತಾ ಥೇರಸ್ಸ ಞಾಣಂ ದೇಸನಾವಿಭವಞ್ಚ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏತ್ತಕಾವ, ಭನ್ತೇ, ಬುದ್ಧಗುಣಾ’’ತಿ. ಇಮಾಯ, ಭನ್ತೇ, ತುಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮಕಥಾಯ ಅನವಸೇಸತೋ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಕಥಿತಾ ವಿಯ ಜಾಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಅನನ್ತಾಪರಿಮೇಯ್ಯಾವ ತೇ, ಕಿಂ ಇತೋ ಪರೇಪಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೇವಾತಿ ಥೇರಂ ತತ್ಥ ಸೀಹನಾದಂ ನದಾಪೇತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೇಪಿ ಅತ್ಥೀ’’ತಿಆದಿ. ರಜ್ಜಸ್ಸ ಪದೇಸಿಕತ್ತಾ, ಯಥಾವುತ್ತಸುಭಾಸಿತಸ್ಸ ಚ ಅನಗ್ಘತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಯಂ ಮೇ ದುಗ್ಗತಪಣ್ಣಾಕಾರೋ’’ತಿ. ತಿಯೋಜನಸತಿಕನ್ತಿ ಇದಂ ಪರಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪರಿಭೋಗವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮಹಾಸಚ್ಚಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ ಸಮತ್ತಾ.

೭. ಚೂಳತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೯೦. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪುಬ್ಬಾರಾಮಮಿಗಾರಮಾತುಪಾಸಾದಾನಂ ಅತ್ಥವಿಭಾವನೇ ಅಯಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾ ಅನುಪುಬ್ಬೀ ಕಥಾ. ಮಣೀನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪದುಮರಾಗಮಣೀನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞೇಹಿ ಚಾ’’ತಿ. ತೇನ ಇನ್ದನೀಲಾದಿಮಣೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಮಞ್ಜಿಟ್ಠಪಭಸ್ಸರಕಬರವಣ್ಣವಸೇನ ಸತ್ತವಣ್ಣೇಹಿ.

ತಣ್ಹಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯೋ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೩.೭.೬೧), ತಸ್ಮಿಂ. ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯೇತಿ ಚ ವಿಸಯೇ ಇದಂ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತತಾಯ. ಅಪರಭಾಗಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ, ಸಾ ಸಾಸನಚಾರಿಗೋಚರಾ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ದೇಸೇಥಾತಿ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತಾಯ ಖಯವಯಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ತಂ ಅತೀತಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಾ, ಸೋ ಏವ ಅಪರಿಹಾನಸಭಾವತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಾ ನಿಟ್ಠಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತನಿಟ್ಠೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕನ್ತನಿಟ್ಠೋ ಸತತನಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ ಕುಪ್ಪನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಯೋಗಕ್ಖೇಮೀ. ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ವುಸಿತತ್ತಾ, ತಸ್ಸ ಚ ಅಪರಿಹಾನಸಭಾವತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಚ್ಚಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಂ.

ವೇಗಾಯತೀತಿ ತುರಿತಾಯತಿ. ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸೀತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ಅತ್ತನಾ ಯಥಾ ಸುತಾಯ ಸತ್ಥು ದೇಸನಾಯ ಅನುಸ್ಸರಣವಸೇನ ಉಪಧಾರೇಸಿ. ಅನುಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾವಾತಿ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯವಸೇನ ಅನುಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಏವ. ಛಸು ದ್ವಾರೇಸು ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಛದ್ವಾರಿಕಾ, ತೇಹಿ.

ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ. ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಇಧ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಸಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ಆಯತನಧಾತುಯೋಪಿ ತಗ್ಗತಿಕಾ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ನಾಲಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯಾ’’ತಿ. ನ ಯುತ್ತಾ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝೋಸಾನಾಯ. ‘‘ಅಲಮೇವ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ ಅಲಂ ವಿರಜ್ಜಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೭೨; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೪-೧೨೫, ೧೨೮, ೧೩೪, ೧೪೩) ವಿಯ ಅಲಂ-ಸದ್ದೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಭವನ್ತಿ. ಯದಿಪಿ ‘‘ತತಿಯಾ, ಚತುತ್ಥೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಸುದ್ಧಿದ್ವಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾ, ತಸ್ಸಾ ಪನ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನಭಾವತೋ, ಸತಿ ಚ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ (ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾ, ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಅನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥತೋ) ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಸುಪಾಕಟಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅಭಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ. ತಥೇವ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ನಾಲಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯಾತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಉಪಸಂಹರತಿ, ನ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಭಾರಧಮ್ಮಾನಂ. ಪುರಿಮಾಯ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಸಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಪರತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ, ದುತಿಯಾಯ ಸರೂಪತೋ ತಸ್ಸಾ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಾರೋಪನವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನಭಾವತೋ. ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತಾಯ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತತಾಯ ಚ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ. ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಭಾವತೋ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚ ವೇದನಾಯ ಆಸನ್ನಭಾವತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಸುಖಸಾರಾಗಿತಾಯ, ಭವಸ್ಸಾದಗಧಿತಮಾನಸತಾಯ ಚ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ವೇದನಾವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಉಪ್ಪಾದವಯಟ್ಠೇನಾತಿ ಉದಯಬ್ಬಯಸಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನೇನ. ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಅದ್ಧು ವಾ. ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಅನಿಚ್ಚತಾ ಉದಯವಯತಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಖಯತೋ ವಯತೋ ದಸ್ಸನಞಾಣಂ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀ, ತಸ್ಮಾ. ಖಯವಿರಾಗೋತಿ ಖಯಸಙ್ಖಾತೋ ವಿರಾಗೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಲುಜ್ಜನಾ. ಯಂ ಆಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ವಿರಜ್ಜನಾ ಹೋತಿ, ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗೋ. ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸಿಮ್ಹಿಪೀತಿ ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸಿಪದೇಪಿ. ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಅಭಿದಿಸಿತ್ವಾ ತಂ ಏಕದೇಸೇನ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ನಿರೋಧೋಪಿ ಹಿ…ಪೇ… ದುವಿಧೋಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸಬ್ಬಾಸವಸಂವರೇ ವುತ್ತವೋಸ್ಸಗ್ಗೋವ ಇಧ ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ಪಕ್ಖನ್ದನವಸೇನ ಅಪ್ಪನತೋ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ತದಭಾವತೋ. ಸೋತಿ ಮಗ್ಗೋ. ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗಾಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಪರಿಚ್ಚಜನೇನ ಪಕ್ಖನ್ದನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ವಾ ಕಾರಣೇಹಿ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಉಭಯಮ್ಪೇತಂ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ. ತದುಭಯಸಮಙ್ಗೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಙ್ಗೀ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಚ. ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೫೨) ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಆಯತಿಂ ತೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಖನ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಪನ ಮಗ್ಗೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾಯ ಏಕನ್ತಕಾರಣಭೂತಾಯ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಮಗ್ಗೇ ಪನ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಞಾಯಾಗತಮೇವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತದುಭಯಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿ.

ಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ಉಪಾದಿಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮುಪಾದಾನವಸೇನ ಉಪಾದಿಯನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪೀಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾವಸೇನ ನ ಉಪಾದಿಯತೀ’’ತಿ. ತಣ್ಹಾವಸೇನ ವಾ ಅಸತಿ ಉಪಾದಿಯನೇ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಉಪಾದಿಯನಂ ಅನವಕಾಸಮೇವಾತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾವಸೇನ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ನ ಪರಾಮಸತೀತಿ ನಾದಿಯತಿ, ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸವಸೇನ ವಾ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನ ಪರಾಮಸತಿ. ಸಂಖಿತ್ತೇನೇವ ಖಿಪ್ಪಂ ಕಥೇಸೀತಿ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಪಪಞ್ಚಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ.

೩೯೧. ಅಭಿಸಮಾಗನ್ತ್ವಾತಿ ಅಭಿಮುಖಞಾಣೇನ ಞೇಯ್ಯಂ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಯಾಥಾವತೋ ವಿದಿತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಯಥಾಪರಿಸವಿಞ್ಞಾಪಕತ್ತಾತಿ ಯಥಾಪರಿಸಂ ಧಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಮಹತಿಯಾ, ಅಪ್ಪಕಾಯ ವಾ ಪರಿಸಾಯ ಅನುರೂಪಮೇವ ವಿಞ್ಞಾಪನತೋ. ಪರಿಯನ್ತಂ ನ ನಿಚ್ಛರತೀತಿ ನ ಪವತ್ತತಿ. ಮಾ ನಿರತ್ಥಕಾ ಅಗಮಾಸೀತಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಸತ್ಥು ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ. ಏಕಞ್ಹೇತಂ ಸತ್ಥು ವಚೀಘೋಸಸ್ಸ ಅಟ್ಠಸು ಅಙ್ಗೇಸು, ಯದಿದಂ ಪರಿಸಪರಿಯನ್ತತಾ. ಛಿದ್ದವಿವರೋಕಾಸೋತಿ ಛಿದ್ದಭೂತೋ, ವಿವರಭೂತೋ ವಾ ಓಕಾಸೋಪಿ ನತ್ಥಿ, ಭಗವತೋ ಸದ್ದಾಸವನಕಾರಣಂ ವುತ್ತಮೇವ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಕಾರಣತೋ.