ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ

ನೀವರಣಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೮೨. ಪಹಾತಬ್ಬಾದಿಧಮ್ಮವಿಭಾಗದಸ್ಸನವಸೇನ ಪಞ್ಚಧಾ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಪಾಳಿತೋ ಏವ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ತಮತ್ಥಂ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ್ತೋ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧೇನ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಂ ಕಥೇತು’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ನೀವರಣಾದಿವಸೇನೇವ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ? ವಿನೇಯ್ಯಜ್ಝಾಸಯತೋ. ಯೇಸಞ್ಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಪಹಾತಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಪಠಮಂ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಭಾಗೇನ ವತ್ತಬ್ಬಾನಿ, ತೇಸಂ ವಸೇನೇತ್ಥ ಭಗವತಾ ಪಠಮಂ ನೀವರಣೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾ ಕಥಿತಾ. ತಥಾ ಹಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಪಿ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ದೇಸಿತಾ, ತತೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇಸು ಖನ್ಧೇಸು, ಆಯತನೇಸು ಚ ಭಾವೇತಬ್ಬೇಸು ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸು, ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿವಿಭಾಗೇಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಚ ಉತ್ತರಾ ದೇಸನಾ, ತಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಸಮಥಭಾವನಾಪಿ ಯಾವದೇವ ವಿಪಸ್ಸನತ್ಥಾ ಇಚ್ಛಿತಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾಪಧಾನಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾಬಹುಲಾ ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನದೇಸನಾತಿ ತಸ್ಸಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸವಿಭಾಗೇನ ದೇಸಿತಭಾವಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಖನ್ಧಾಯತನದುಕ್ಖಸಚ್ಚವಸೇನ ಮಿಸ್ಸಕಪರಿಗ್ಗಹಕಥನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಹಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಕಲಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪರಿಗ್ಗಹಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ ಇತರೇಸಂ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ.

‘‘ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಧಮ್ಮಾನಂ ಯುಗನನ್ಧತಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಜಾನನಕಾಲೇ ಅಭಾವಾ ‘‘ಅಭಿಣ್ಹಸಮುದಾಚಾರವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪಲಬ್ಭಮಾನಂ. ಯಥಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ, ಸೋ ಪನ ‘‘ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಕಾರಣಾಕಾರೋವ, ಅತ್ಥತೋ ಕಾರಣಮೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ. ಚ-ಸದ್ದೋ ವಕ್ಖಮಾನತ್ಥಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ.

ತತ್ಥಾತಿ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಪದೇ. ಸುಭಮ್ಪೀತಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋಪಿ. ಸೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ಗಹಣಾಕಾರೇನ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತನಕಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ಚ. ಇಟ್ಠಂ, ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ವಾ ಗಯ್ಹಮಾನಂ ರೂಪಾದಿ ಸುಭಾರಮ್ಮಣಂ. ಆಕಙ್ಖಿತಸ್ಸ ಹಿತಸುಖಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಪಾಯಭೂತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ಅನುಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ. ತನ್ತಿ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಭಾಗಹೇತುಭೂತೇ, ಆರಮ್ಮಣಭೂತೇ ಚ ದುವಿಧೇ ಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ. ಆಹಾರೋತಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಆಹರತೀತಿ ಕತ್ವಾ.

ಅಸುಭನ್ತಿ ಅಸುಭಜ್ಝಾನಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ತಂ ಪನ ದಸಸು ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಅಸುಭೇಸು ಚ ಕೇಸಾದೀಸು ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಅಸುಭೇಸು ಚ ಪವತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕೇಸಾದೀಸು ಹಿ ಸಞ್ಞಾ ‘‘ಅಸುಭಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ಗಿರಿಮಾನನ್ದಸುತ್ತೇ (ಅ. ನಿ. ೧೦.೬೦) ವುತ್ತಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಚ ಗಹಣಂ ನಿರವಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತೇಸು ಪನ ಅಸುಭೇಸು ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ, ‘‘ಅಸುಭ’’ನ್ತಿ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತದನುಕೂಲತ್ತಾ ಪನ ಇತರೇ ಪೀತಿ.

ಏಕಾದಸಸು ಅಸುಭೇಸು ಪಟಿಕ್ಕೂಲಾಕಾರಸ್ಸ ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ, ಯಥಾ ವಾ ತತ್ಥ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ. ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾವಹಾಯ ಅಸುಭಭಾವನಾಯ ಅನುಯುಞ್ಜನಾ ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗೋ. ‘‘ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುನೋ ಮಿತಾಹಾರಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಭಿಭವಾಭಾವಾ ಓತಾರಂ ಅಲಭಮಾನೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಯಮೇವ ಚ ಅತ್ಥೋ ನಿದ್ದೇಸೇಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯೋ ಪನ ಭೋಜನಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಕೂಲತಂ, ತಬ್ಬಿಪರಿಣಾಮಸ್ಸ ತದಾಧಾರಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಭೂತಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಜೇಗುಚ್ಛತಂ, ಕಾಯಸ್ಸ ಚ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕತ್ತಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಜಾನಾತಿ, ಸೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಭೋಜನೇ ಪಮಾಣಸ್ಸ ಜಾನನೇನ ಭೋಜನೇಮತ್ತಞ್ಞೂ ನಾಮ. ತಾದಿಸಸ್ಸ ಹಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತೇವ.

ಅಸುಭಕಮ್ಮಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ದನ್ತಟ್ಠಿದಸ್ಸಾವೀ. ಪಹೀನಸ್ಸಾತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹೀನಸ್ಸ. ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏವರೂಪೇಸು ಠಾನೇಸು ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನ (ಧ. ಸ. ೧೧೫೯, ೧೫೦೩) ಸಬ್ಬೋಪಿ ಲೋಭೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನಾ’’ತಿ.

ಪಟಿಘಮ್ಪಿ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ ಪರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಪಟಿಘಸ್ಸ ಕಾರಣನ್ತಿ ಕತ್ವಾ.

ಮೇಜ್ಜತಿ ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಮಿತ್ತೋ, ಹಿತೇಸೀ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಮಿತ್ತೇ ಭವಾ, ಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಏಸಾತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಹಿತೇಸಿತಾ, ತಸ್ಸಾ ಮೇತ್ತಾಯ. ಅಪ್ಪನಾಪಿ ಉಪಚಾರೋಪಿ ವಟ್ಟತಿ ಸಾಧಾರಣವಚನಭಾವತೋ. ‘‘ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಪ್ಪನಾವ ವಟ್ಟತಿ ಅಪ್ಪನಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾಯ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸುಟ್ಠು ಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ತನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಮೇತ್ತಾಯ. ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋತಿ ಬಹುಲೀಕಾರವತೋ.

ಸತ್ತೇಸು ಮೇತ್ತಾಯನಸ್ಸ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನಂ ಪವತ್ತನಂ ಮೇತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ, ಪಠಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಮೇತ್ತಾಮನಸಿಕಾರೋ ಪರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವತೋ ಮೇತ್ತಾಮನಸಿಕಾರೋವ ಮೇತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಂ. ಕಮ್ಮಮೇವ ಸಕಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕಾ, ಸತ್ತಾ, ತಬ್ಭಾವೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾ, ಕಮ್ಮದಾಯಾದತಾ. ದೋಸಮೇತ್ತಾಸು ಯಾಥಾವತೋ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸಾನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ವೀಮಂಸಾ ಇಧ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ. ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಿಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತವನ್ತತಾ ಇಧ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ. ಓದಿಸ್ಸಕಅನೋದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣಾನನ್ತಿ (ಓಧಿಸಕಅನೋಧಿಸಕದಿಸಾಫರಣಾನಂ ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೧೫) ಅತ್ತಅತಿಪಿಯಸಹಾಯಮಜ್ಝತ್ತವೇರಿವಸೇನ ಓದಿಸ್ಸಕತಾ, ಸೀಮಾಸಮ್ಭೇದೇ ಕತೇ ಅನೋದಿಸ್ಸಕತಾ. ಏಕಾದಿದಿಸಾಫರಣವಸೇನ ದಿಸಾಫರಣತಾ ಮೇತ್ತಾಯ ಉಗ್ಗಹಣೇ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವಿಹಾರರಚ್ಛಾಗಾಮಾದಿವಸೇನ ವಾ ಓದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣಂ. ವಿಹಾರಾದಿಉದ್ದೇಸರಹಿತಂ ಪುರತ್ಥಿಮಾದಿದಿಸಾವಸೇನ ಅನೋದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣನ್ತಿ ಏವಂ ದ್ವಿಧಾ ಉಗ್ಗಹಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಓದಿಸ್ಸಕಅನೋದಿಸ್ಸಕದಿಸಾಫರಣಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಗ್ಗಹೋತಿ ಚ ಯಾವ ಉಪಚಾರಾ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉಗ್ಗಹಿತಾಯ ಆಸೇವನಾ ಭಾವನಾ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ, ಪಾಣಾ, ಭೂತಾ, ಪುಗ್ಗಲಾ, ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಏತೇಸಂ ವಸೇನ ಪಞ್ಚವಿಧಾ, ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಅವೇರಾ ಹೋನ್ತು, ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಝಾ, ಅನೀಘಾ, ಸುಖೀ ಅತ್ತಾನಂ ಪರಿಹರನ್ತೂತಿ ಚತುಧಾ ಪವತ್ತಿತೋ ವೀಸತಿವಿಧಾ ಅನೋದಿಸ್ಸಕಫರಣಾ ಮೇತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಾ ಇತ್ಥಿಯೋ, ಪುರಿಸಾ, ಅರಿಯಾ, ಅನರಿಯಾ, ದೇವಾ, ಮನುಸ್ಸಾ, ವಿನಿಪಾತಿಕಾತಿ ಸತ್ತೋಧಿಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ಸತ್ತವಿಧಾ, ಅಟ್ಠವೀಸತಿ ವಿಧಾ ವಾ, ದಸಹಿ ದಿಸಾಹಿ ದಿಸೋಧಿಕರಣವಸೇನ ಪವತ್ತಾ ದಸವಿಧಾ, ಏಕೇಕಾಯ ವಾ ದಿಸಾಯ ಸತ್ತಾದಿಇತ್ಥಾದಿಅವೇರಾದಿಭೇದೇನ ಅಸೀತಾಧಿಕಚತುಸತಪ್ಪಭೇದಾ ಚ ಓಧಿಸೋ ಫರಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಯೇನ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಅರತಿಆದಿಕಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸೋ ಅರತಿಆದೀಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ. ತೇನ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಹಿ ಇದಂ ಭುಮ್ಮಂ. ಏಸ ನಯೋ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾ ಪನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು, ಅಧಿಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಭಾವರಿಞ್ಚನಾ. ಕಾಯವಿನಮನಾತಿ ಕರಜಕಾಯಸ್ಸ ವಿರೂಪೇನಾಕಾರೇನ ನಮನಾ. ಲೀನಾಕಾರೋತಿ ಸಙ್ಕೋಚಾಪತ್ತಿ.

ಕುಸಲಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟ್ಠಪನಸಭಾವತಾಯ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾನಂ ವಿಸೋಸನಸಭಾವತಾಯ ಚ ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದಿತೋ ಪವತ್ತವೀರಿಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಾರಮ್ಭವೀರಿಯ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪಠಮಾರಮ್ಭಮತ್ತಸ್ಸ ಕೋಸಜ್ಜವಿಧಮನಂ, ಥಾಮಗಮನಞ್ಚ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತಾಯ ತತೋ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಪರಾಪರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧಾಸೇವನಂ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಂ ಆವಹನ್ತಂ ಅತಿವಿಯ ಥಾಮಗತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನತೋ ತತೋಪಿ ಬಲವತರ’’ನ್ತಿ.

ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋತಿ ಅತಿಭೋಜನೇ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ, ಏತ್ತಕೇ ಭುತ್ತೇ ತಂ ಭೋಜನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ, ಏತ್ತಕೇ ನ ಹೋತೀತಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಾರಣಾಕಾರಣಗಾಹೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬ್ಯತಿರೇಕವಸೇನ ಚೇತಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏತ್ತಕೇ ಭುತ್ತೇ ತಂ ಭೋಜನಂ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ ಚ ಅತ್ಥತೋ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಪಞ್ಚ…ಪೇ… ನ ಹೋತೀ’’ತಿ. ದಿವಾ ಸೂರಿಯಾಲೋಕನ್ತಿ ದಿವಾ ಗಹಿತನಿಮಿತ್ತಂ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಂ ರತ್ತಿಯಂ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾಪೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಧುತಙ್ಗಾನಂ ವೀರಿಯನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧುತಙ್ಗನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪೀ’’ತಿ.

ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮ್ಪಿ ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಂ ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮಾವಹತಾಯ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಮೇವಾತಿ ‘‘ಅವೂಪಸಮೋ ನಾಮ ಅವೂಪಸನ್ತಾಕಾರೋ, ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮೇವೇತಂ ಅತ್ಥತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸ ಗನ್ಥತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಚ ಸುತ್ತಾದೀನಿ ವಿಚಾರೇನ್ತಸ್ಸ ತಬ್ಬಹುಲವಿಹಾರಿನೋ ಅತ್ಥವೇದಾದಿಪಟಿಲಾಭಸಬ್ಭಾವತೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಹೋತೀತಿ, ಯಥಾವಿಧಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ, ಯಥಾನುರೂಪಪತಿಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಚ ಕತಾಕತಾನುಸೋಚನಞ್ಚ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನಪಿ…ಪೇ… ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಯದಗ್ಗೇನ ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾವಿನಯಪಕತಞ್ಞುತಾಹಿಪಿ ತಂ ಪಹೀಯತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವುದ್ಧಸೇವಿತಾ ಚ ವುದ್ಧಸೀಲಿತಂ ಆವಹತೀತಿ ಚೇತೋವೂಪಸಮಕರತ್ತಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಪ್ಪಹಾನಕಾರೀ ವುತ್ತಾ. ವುದ್ಧತ್ತಂ ಪನ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚವಿನೋದಕಾ ವಿನಯಧರಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಚ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಹೇತುಕೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಪರಿಪುಚ್ಛಾಬಹುಲಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿನಯನಯೇನೇವ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾದಯೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ. ಪಹೀನೇ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮಂ. ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತತ್ತಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ.

ತಿಟ್ಠತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಠಾನೀಯಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಠಾನೀಯಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಠಾನೀಯಾ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಕಾರಣಭೂತಾ ಧಮ್ಮಾ, ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವಾ ಠಾನೀಯಾ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಠಾನೀಯಾ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಠಾನೀಯಾ, ಅತ್ಥತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಏವ. ಸಾ ಹಿ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಪರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಸಭಾಗಹೇತುತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಕಾರಣಂ.

ಕುಸಲಾಕುಸಲಾತಿ ಕೋಸಲ್ಲಸಮ್ಭೂತಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಾ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಕುಸಲಾ. ಯೇ ಅಕುಸಲಾ, ತೇ ಸಾವಜ್ಜಾ, ಅಸೇವಿತಬ್ಬಾ, ಹೀನಾ ಚ. ಯೇ ಕುಸಲಾ, ತೇ ಅನವಜ್ಜಾ, ಸೇವಿತಬ್ಬಾ,ಪಣೀತಾ ಚ. ಕುಸಲಾ ವಾ ಹೀನೇಹಿ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ಆರದ್ಧಾ ಹೀನಾ, ಪಣೀತೇಹಿ ಪಣೀತಾ. ಕಣ್ಹಾತಿ ಕಾಳಕಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಾ. ಸುಕ್ಕಾತಿ ಓದಾತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಭಸ್ಸರಭಾವಕರಣಾ. ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತಿಹೇತುತೋ ವಾ ಕಣ್ಹಾ. ಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತಿಹೇತುತೋ ಸುಕ್ಕಾ. ತೇ ಏವ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ. ಕಣ್ಹಾ ಹಿ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಾಯ ಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ, ತಥಾ ಸುಕ್ಕಾಪಿ ಇತರೇಹಿ. ಅಥ ವಾ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಾ ಚ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ಚ ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ. ಸುಖಾ ಹಿ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ, ದುಕ್ಖಾ ಚ ವೇದನಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾತಿ.

ಕಾಮಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾಹಿ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಅಟ್ಠವತ್ಥುಕಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯತಿ, ತಥಾಪಿ ರತನತ್ತಯವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಮೂಲಿಕಾ ಸೇಸವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಆರಬ್ಭಾ’’ತಿ. ರತನತ್ತಯಗುಣಾವಬೋಧೇ ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿಆದಿ (ಧ. ಸ. ೧೦೦೮, ೧೧೨೩, ೧೧೬೭, ೧೨೪೧, ೧೨೬೩, ೧೨೭೦; ವಿಭ. ೯೧೫) ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಅಸಮ್ಭವೋತಿ. ವಿನಯೇ ಪಕತಞ್ಞುತಾ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾಯ ಕಙ್ಖತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ವಿನಯೇ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿ. ಓಕಪ್ಪನಿಯಸದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲಸ್ಸಾತಿ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುನೋ ಅನುಪವಿಸನಸದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತಅಧಿಮೋಕ್ಖೇನ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಬಹುಲಸ್ಸ, ಅಧಿಮುಚ್ಚನಞ್ಚ ಅಧಿಮೋಕ್ಖುಪ್ಪಾದನಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಸದ್ಧಾಯ ವಾ ನಿನ್ನಪೋಣತಾಅಧಿಮುತ್ತಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ.

ಸಮುದಯವಯಾತಿ ಸಮುದಯವಯಧಮ್ಮಾ. ಸುಭನಿಮಿತ್ತಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದೀಸೂತಿ ‘‘ಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದೀಸು ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದೀಸೂ’’ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಪಠಮೇನ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ, ದುತಿಯೇನಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಆದೀನಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ನೀವರಣಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಖನ್ಧಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೮೩. ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಾದಿವಸೇನ ಉಪಾದಾತಬ್ಬಾ ವಾ ಖನ್ಧಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ.

ಇತಿ ರೂಪನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಇದಂ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾಹ ‘‘ಇದಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ. ತಯಿದಂ ಸರೂಪಗ್ಗಹಣಭಾವತೋ ಅನವಸೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ರೂಪಂ, ನ ಇತೋ ಪರಂ ರೂಪಂ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ. ಇತೀತಿ ವಾ ಪಕಾರತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇತಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಭೂತುಪಾದಾದಿವಸೇನ ಯತ್ತಕೋ ರೂಪಸ್ಸ ಪಭೇದೋ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ರೂಪಂ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಭಾವತೋತಿ ರುಪ್ಪನಸಭಾವತೋ, ಚಕ್ಖಾದಿವಣ್ಣಾದಿಸಭಾವತೋ ಚ. ವೇದನಾದೀಸುಪೀತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಅಯಂ ವೇದನಾ, ಏತ್ತಕಾ ವೇದನಾ, ನ ಇತೋ ಪರಂ ವೇದನಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಭಾವತೋ ವೇದನಂ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ, ಸಭಾವತೋತಿ ಚ ‘‘ಅನುಭವನಸಭಾವತೋ, ಸಾತಾದಿಸಭಾವತೋ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಖನ್ಧಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಆಯತನಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೮೪. ಛಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರೇಸೂತಿ ‘‘ಛಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಛಸು ಬಾಹಿರೇಸೂ’’ತಿ ‘‘ಛಸೂ’’ತಿ ಪದಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಾನಿ ಉಭಯಾನಿ ಛಳೇವ ವುತ್ತಾನಿ? ಛವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯುಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾನತೋ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕಾಯಸ್ಸ ಚಕ್ಖಾಯತನಮೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಂ, ರೂಪಾಯತನಮೇವ ಚ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತಥಾ ಇತರಾನಿ ಇತರೇಸಂ, ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಪನ ಭವಙ್ಗಮನಸಙ್ಖಾತೋ ಮನಾಯತನೇಕದೇಸೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರಂ, ಅಸಾಧಾರಣಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ. ಚಕ್ಖತೀತಿ ಚಕ್ಖು, ರೂಪಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಿ, ವಿಭಾವೇತಿ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಣಾತೀತಿ ಸೋತಂ. ಘಾಯತೀತಿ ಘಾನಂ. ಜೀವಿತನಿಮಿತ್ತತಾಯ ರಸೋ ಜೀವಿತಂ, ತಂ ಜೀವಿತಂ ಅವ್ಹಾಯತೀತಿ ಜಿವ್ಹಾ. ಕುಚ್ಛಿತಾನಂ ಸಾಸವಧಮ್ಮಾನಂ ಆಯೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿದೇಸೋತಿ ಕಾಯೋ. ಮುನಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಮನೋ. ರೂಪಯತಿ ವಣ್ಣವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಹದಯಙ್ಗತಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತೀತಿ ರೂಪಂ. ಸಪ್ಪತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಹರೀಯತಿ ಸೋತವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವಂ ಗಮೀಯತೀತಿ ಸದ್ದೋ. ಗನ್ಧಯತಿ ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಂ ಸೂಚೇತೀತಿ ಗನ್ಧೋ. ರಸನ್ತಿ ತಂ ಸತ್ತಾ ಅಸ್ಸಾದೇನ್ತೀತಿ ರಸೋ. ಫುಸೀಯತೀತಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವಂ ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ. ಸಬ್ಬಾನಿ ಪನ ಆಯಾನಂ ತನನಾದಿಅತ್ಥೇನ ಆಯತನಾನಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೫೧೦, ೫೧೧, ೫೧೨; ವಿಸುದ್ಧಿ. ಟೀ. ೨.೫೧೦) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಜಾನಾತೀತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೪; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೭) ಏತ್ಥ ಚಕ್ಖು ನಾಮ ಪಸಾದಚಕ್ಖು, ನ ಸಸಮ್ಭಾರಚಕ್ಖು, ನಾಪಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಆದಿಕನ್ತಿ ಆಹ ಚಕ್ಖುಪಸಾದನ್ತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಂ ಚಕ್ಖು ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಪಸಾದೋ’’ತಿ. (ಧ. ಸ. ೫೯೬) ಚ-ಸದ್ದೋ ವಕ್ಖಮಾನತ್ಥಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ಅವಿಪರೀತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ರಸಸ್ಸ ಚೇವ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ, ರೂಪೇಸು ಆವಿಞ್ಛನಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚೇವ ರೂಪಾಭಿಘಾತಾರಹಭೂತಪಸಾದಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ದಟ್ಠುಕಾಮತಾನಿದಾನಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನಭೂತಪಸಾದಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ವಸೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ಯಾಥಾವಸರಸವಸೇನ ಚೇವ ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಚ, ಯಾಥಾವಸರಸೋತಿ ಚ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೋ ಹಿ ರಸೀಯತಿ ಅವಿರದ್ಧಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಅಸ್ಸಾದೀಯತಿ ರಮೀಯತೀತಿ ‘‘ರಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಾಮಞ್ಞಲಕ್ಖಣವಸೇನ.

‘‘ಚಕ್ಖುಞ್ಚ ಪಟಿಚ್ಚ ರೂಪೇ ಚ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೪, ೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೧, ೪೨೫, ೪೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೪೩, ೪೫; ೨.೪.೬೦) ಸಮುದಿತಾನಿಯೇವ ರೂಪಾಯತನಾನಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತು, ನ ವಿಸುಂ ವಿಸುನ್ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಜೋತನತ್ಥಂ ‘‘ರೂಪೇ ಚಾ’’ತಿ ಪುಥುವಚನಗ್ಗಹಣಂ, ತಾಯ ಏವ ಚ ದೇಸನಾಗತಿಯಾ ಕಾಮಂ ಇಧಾಪಿ ‘‘ರೂಪೇ ಚ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ರೂಪಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಬಹಿದ್ಧಾ ಚತುಸಮುಟ್ಠಾನಿಕರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಏಕವಚನವಸೇನ ಅತ್ಥೋ. ಸರಸಲಕ್ಖಣ ವಸೇನಾತಿ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ವಸೇನ ಚೇವ ಚಕ್ಖುಪಟಿಹನನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ವಸೇನ ಚಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಉಭಯಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಚಕ್ಖುಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ, ರೂಪೇ ಆರಮ್ಮಣಾಧಿಪತಿಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಭೂತೇ ಚ ಪಟಿಚ್ಚ. ಕಾಮಂ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತಸಂವಣ್ಣನಾ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ನಾಮ ಅಭಿಧಮ್ಮಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಾ ಏವಾತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನೇವ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮರಾಗ…ಪೇ… ಅವಿಜ್ಜಾಸಂಯೋಜನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಕಾಮೇಸು ರಾಗೋ, ಕಾಮೋ ಚ ಸೋ ರಾಗೋ ಚಾತಿ ವಾ ಕಾಮರಾಗೋ. ಸೋ ಏವ ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ ಸಂಯೋಜನಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಯಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜತಿ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಟ್ಟಸ್ಮಿಂ ಸಂಯೋಜೇತಿ ಬನ್ಧತಿ ಇತಿ ದುಕ್ಖೇನ ಸತ್ತಂ, ಭವಾದಿಕೇ ವಾ ಭವನ್ತರಾದೀಹಿ, ಕಮ್ಮುನಾ ವಾ ವಿಪಾಕಂ ಸಂಯೋಜೇತಿ ಬನ್ಧತೀತಿ ಸಂಯೋಜನಂ. ಏವಂ ಪಟಿಘಸಂಯೋಜಂಆದೀನಮ್ಪಿ ಯಥಾರಹಮತ್ಥೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಸರಸಲಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸತ್ತಸ್ಸ ವಟ್ಟತೋ ಅನಿಸ್ಸಜ್ಜನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಚೇವ ಯಥಾವುತ್ತಬನ್ಧನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಚ ವಸೇನಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಭವಸ್ಸಾದದಿಟ್ಠಿಸ್ಸಾದನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಕಾಮಸ್ಸಾದಗ್ಗಹಣಂ. ಅಸ್ಸಾದಯತೋತಿ ಅಭಿರಮನ್ತಸ್ಸ. ಅಭಿನನ್ದತೋತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾವಸೇನ ನನ್ದನ್ತಸ್ಸ. ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ಬಲವತೋ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಕಾಮರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣೇತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಆಪಾಥಗತೇ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮನವಸೇನ ‘‘ಆಪಾಥಗತ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಏತಂ ಆರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಏತಂ ಏವಂಸುಖುಮಂ ಏವಂದುಬ್ಬಿಭಾಗಂ ಆರಮ್ಮಣಂ. ‘‘ನಿಚ್ಚಂ ಧುವ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ. ‘‘ಉಚ್ಛಿಜ್ಜಿಸ್ಸತಿ ವಿನಸ್ಸಿಸ್ಸತೀತಿ ಗಣ್ಹತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದೀನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ. ಪಠಮಾಯ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅನುರೋಧವಸೇನ ‘‘ಸತ್ತೋ ನು ಖೋ’’ತಿ, ಇತರಾಯ ಅನುರೋಧವಸೇನ ‘‘ಸತ್ತಸ್ಸ ನು ಖೋ’’ತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತೋ. ಅತ್ತತ್ತನಿಯಾದಿಗಾಹಾನುಗತಾ ಹಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅಸತಿ ಅಭಾವತೋ. ಭವಂ ಪತ್ಥೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಈದಿಸೇ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೇ ಯಸ್ಮಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಇದಂ ಇಟ್ಠಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸುಲಭಂ ಜಾತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಯತಿಮ್ಪಿ ಏದಿಸೋ, ಇತೋ ವಾ ಉತ್ತರಿತರೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಭವಂ ನಿಕಾಮೇನ್ತಸ್ಸ. ಏವರೂಪನ್ತಿ ಏವರೂಪಂ ರೂಪಂ. ತಂಸದಿಸೇ ಹಿ ತಬ್ಬೋಹಾರವಸೇನೇವಂ ವುತ್ತಂ. ಭವತಿ ಹಿ ತಂಸದಿಸೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಾ ಏವ ತಿತ್ತಿರೀ, ತಾನಿ ಏವ ಓಸಧಾನೀ’’ತಿ. ಉಸೂಯತೋತಿ ಉಸೂಯಂ ಇಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದಯತೋ. ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಮಚ್ಛರಾಯತೋತಿ ಅಞ್ಞೇನ ಅಸಾಧಾರಣಭಾವಕರಣೇನ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಕರೋತೋ. ಸಬ್ಬೇಹೇವ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ನವಹಿ ಸಂಯೋಜನೇಹಿ.

ತಞ್ಚ ಕಾರಣನ್ತಿ ಸುಭನಿಮಿತ್ತಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಾದಿವಿಭಾಗಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದಿರೂಪಾರಮ್ಮಣಞ್ಚೇವ ತಜ್ಜಾಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಞ್ಚಾತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಂಯೋಜನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾಸಮೂಹತಭೂಮಿಲದ್ಧುಪ್ಪನ್ನಂ ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವತ್ತಮಾನುಪ್ಪನ್ನತಾ ಸಮುದಾಚಾರಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಿತಾ. ಯೇನ ಕಾರಣೇನಾತಿ ಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಥಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಾರಣೇನ. ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಚೇವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಚ ಪಹಾನಕಾರಣಂ. ಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛರಿಯಾನಂ ಅಪಾಯಗಮನೀಯತಾಯ ಪಠಮಮಗ್ಗವಜ್ಝತಾ ವುತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧) ಸುತ್ತಪದಂ ಕಥನ್ತಿ? ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾನುಲೋಮಸಾಸನಾ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ, ಅಯಂ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮನಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋತಿ. ಓಳಾರಿಕಸ್ಸಾತಿ ಥೂಲಸ್ಸ, ಯತೋ ಅಭಿಣ್ಹಸಮುಪ್ಪತ್ತಿಪರಿಯುಟ್ಠಾನತಿಬ್ಬತಾವ ಹೋತಿ. ಅಣುಸಹಗತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಭಾವೇನ ಅಣುಭಾವಂ ಸುಖುಮಭಾವಂ ಗತಸ್ಸ. ಉದ್ಧಚ್ಚಸಂಯೋಜನಸ್ಸಪೇತ್ಥ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ ಯಥಾವುತ್ತಸಂಯೋಜನೇಹಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋ. ಏಕತ್ಥತಾಯ ಸೋತಾದೀನಂ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಜಾನನಾ, ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾದಿಪಜಾನನಾ ಚ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಅತಿದಿಸತಿ.

ಅತ್ತನೋ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಅತ್ತನೋ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಧಮ್ಮೇಸು, ಅತ್ತನೋ ಉಭಯಧಮ್ಮೇಸು ವಾ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಮುಖೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಞ್ಚ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಪರಸನ್ತಾನೇಸು ಆಯತನಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ಪರಸ್ಸ ವಾ ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ರೂಪಾಯತನಸ್ಸಾತಿ ಅಡ್ಢೇಕಾದಸಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ರೂಪಸಭಾವಸ್ಸ ಆಯತನಸ್ಸ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ‘‘ವುತ್ತನಯೇನ ನೀಹರಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಸೇಸಕ್ಖನ್ಧೇಸೂತಿ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಸು. ವುತ್ತನಯೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅತಿದೇಸೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೇ ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ’’ತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೇ ‘‘ನಾಮರೂಪಸಮುದಯಾ’’ತಿ ಸೇಸಖನ್ಧೇಸು ‘‘ಫಸ್ಸಸಮುದಯಾ’’ತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ಇತರಂ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮಾನನ್ತಿ ಖನ್ಧಪಬ್ಬೇ ವಿಯ ಆಯತನಪಬ್ಬೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರನಿವತ್ತನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಗಹಿತಂ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಾ ನ ಗಹೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಆಯತನಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೮೫. ಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಕಿಲೇಸನಿದ್ದಾಯ ಪಟಿಬುಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸ, ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ವಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಕಸತ್ತಸ್ಸ. ಅಙ್ಗೇಸೂತಿ ಕಾರಣೇಸು, ಅವಯವೇಸು ವಾ. ಉದಯವಯಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಸಮ್ಬೋಧಿಪಟಿಪದಾಯಂ ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯೋಗಾವಚರೋತಿ ಸಮ್ಬೋಧೀ’’ತಿ. ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ನಾಮ ಪರಿಯಾಯಕಥಾ, ಅಯಞ್ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನದೇಸನಾ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗವಸೇನ ಪವತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೋಗಾವಚರೋತಿ ಸಮ್ಬೋಧೀ’’ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ‘‘ಅರಿಯಸಾವಕೋ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯ.

‘‘ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ‘‘ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನೀಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಸತಿಯಂ, ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಚೇತಂ ಭುಮ್ಮಂ.

ಸತಿ ಚ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಞ್ಚ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಅಥ ವಾ ಸತಿಪ್ಪಧಾನಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದಿಸಾತ್ಥಕಭಾವಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಞಾಣಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ತಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸತೋಕಾರೀಭಾವಾವಹತ್ತಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಹೋತಿ. ಯಥಾ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಪ್ಪಹಾನಂ, ಅನುರೂಪಧಮ್ಮಸೇವನಾ ಚ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸತಿರಹಿತಪುಗ್ಗಲವಿವಜ್ಜನಾ, ಸತೋಕಾರೀಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ತತ್ಥ ಚ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತತಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಹೋತೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ತಿಸ್ಸದತ್ತತ್ಥೇರೋ ನಾಮ, ಯೋ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಸುವಣ್ಣಸಲಾಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಾರಸಸು ಭಾಸಾಸು ಕತರಭಾಸಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇಮೀ’’ತಿ ಪರಿಸಂ ಪವಾರೇಸಿ. ಅಭಯತ್ಥೇರೋತಿ ದತ್ತಾಭಯತ್ಥೇರಮಾಹ.

ಧಮ್ಮಾನಂ, ಧಮ್ಮೇಸು ವಾ ವಿಚಯೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯೋ, ಸೋ ಏವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ. ‘‘ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋತಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ತಂತಂಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಆದಿಕಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಅವಬುಜ್ಝನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ. ಸೋ ಹಿ ಅವಿಪರೀತಮನಸಿಕಾರತಾಯ ‘‘ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತದಾಭೋಗತಾಯ ಆವಜ್ಜನಾಪಿ ತಗ್ಗತಿಕಾ ಏವ, ತಸ್ಸ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಪವತ್ತನಂ ಬಹುಲೀಕಾರೋ. ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭಾವಾಯ. ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾತಿ ವಿಪುಲಭಾವಾಯ. ಪಾರಿಪೂರಿಯಾತಿ ಪರಿಬ್ರೂಹನಾಯ.

ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾತಿ ಪರಿಯೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಕಭಾವೋ. ಆಚರಿಯೇ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ಪಞ್ಚಪಿ ನಿಕಾಯೇ ಸಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪರಿಯೋಗಾಹೇತ್ವಾ ಯಂ ಯಂ ತತ್ಥ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ, ತಂ ತಂ ‘‘ಇದಂ ಭನ್ತೇ ಕಥಂ, ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಅತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಖನ್ಧಧಾತು…ಪೇ… ಬಹುಲತಾ’’ತಿ. ವತ್ಥೂನಂ ವಿಸದಭಾವಕರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಸರೀರಂ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾನಿ ಚೀವರಾನಿ ಚ ‘‘ವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ, ತಾನಿ ಯಥಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸುಖಾವಹಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಕರಣಂ ತೇಸಂ ವಿಸದಭಾವಕರಣಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಉಸ್ಸನ್ನದೋಸನ್ತಿ ವಾತಾದಿಉಸ್ಸನ್ನದೋಸಂ. ಸೇದಮಲಮಕ್ಖಿತನ್ತಿ ಸೇದೇನ ಚೇವ ಜಲ್ಲಿಕಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಸರೀರಮಲೇನ ಚ ಮಕ್ಖಿತಂ. ಚ-ಸದ್ದೇನ ಅಞ್ಞಮ್ಪಿ ಸರೀರಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪೀಳಾವಹಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸೇನಾಸನಂ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೇನ ಪತ್ತಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅವಿಸದೇ ಸತಿ, ವಿಸಯಭೂತೇ ವಾ. ಕಥಂ ಭಾವನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ ತಾನಿ ವಿಸಯೋ? ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಪವತ್ತನಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದವಸೇನೇವಂ ವುತ್ತಂ. ತೇ ಹಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಯ ಅಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕೇಸು ನಿಸ್ಸಯಾದಿಪಚ್ಚಯಭೂತೇಸು. ಞಾಣಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ನ ಕೇವಲಂ ತಂ ವತ್ಥುಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ತಸ್ಮಿಂ ಅಪರಿಸುದ್ಧೇ ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅಪರಿಸುದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ನಿಸ್ಸಯಾಪರಿಸುದ್ಧಿಯಾ ತಂನಿಸ್ಸಿತಾಪರಿಸುದ್ಧಿ ವಿಯ ವಿಸಯಸ್ಸ ಅಪರಿಸುದ್ಧತಾಯ ವಿಸಯಿನೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸಮಭಾವಕರಣನ್ತಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅನೂನಾಧಿಕಭಾವಕರಣಂ. ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಪಟುತರಭಾವೇನ, ಪಞ್ಞಾಯ ಅವಿಸದತಾಯ, ವೀರಿಯಾದೀನಞ್ಚ ಸಿಥಿಲತಾದಿನಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತರಾನಿ ಮನ್ದಾನೀ’’ತಿ. ತತೋತಿ ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ, ಇತರೇಸಞ್ಚ ಮನ್ದತ್ತಾ. ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖೇ ಪತಿತುಂ ಅದತ್ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾನಂ ಪಗ್ಗಹೋ, ಪಗ್ಗಹೋವ ಕಿಚ್ಚಂ ಪಗ್ಗಹಕಿಚ್ಚಂ, ‘‘ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಾನಂ, ಅನಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನಂ. ವಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ಯೇನ ವಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ. ರೂಪಗತಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುನಾ ಯೇನ ಯಾಥಾವತೋ ವಿಸಯಸಭಾವಂ ಪಸ್ಸತಿ, ತಂ ದಸ್ಸನಕಿಚ್ಚಂ. ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಬಲವತಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ. ಸಹಜಾತಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇನ್ತಾನಂ ಸಹಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕರಸತಾವಸೇನೇವ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ತನ್ತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನಾತಿ ಯಸ್ಸ ಸದ್ಧೇಯ್ಯಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಉಳಾರತಾದಿಗುಣೇ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನತಾದಿವಿಭಾಗತೋ ಯಾಥಾವತೋ ವೀಮಂಸನೇನ. ಏವಞ್ಹಿ ಏವಂಧಮ್ಮತಾನಯೇನ ಸಭಾವಸರಸತೋ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನೇ ಸವಿಪ್ಫಾರೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ನ ಹೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವೋ’’ತಿ ಪರಿಜಾನನವಸೇನ ಪಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ. ಧುರಿಯಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಯಥಾ ಸದ್ಧಾಯ ಬಲವಭಾವೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಮನ್ದಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಬಲವಭಾವೇ ಸದ್ಧಾಯ ಮನ್ದಭಾವೋ ಹೋತೀತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಂ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ವಾ, ಯಥಾ ವಾ ಮನಸಿಕರೋತೋ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತಥಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನ ಹಾಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ತಥಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ಭಾವನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತೇನಾಕಾರೇನ ಭಾವನಾಯ ಅನನುಯುಞ್ಜನತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇಧ ದುವಿಧೇನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಕಿಚ್ಚುತ್ತರಿಯತೋ, ವೀರಿಯಾದೀನಂ ವಾ ಮನ್ದಕಿಚ್ಚತಾಯ. ತತ್ಥ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ ಹಾಪನವಿಧಿ ದಸ್ಸಿತೋ. ದುತಿಯಕಪ್ಪೇ ಪನ ಯಥಾ ಮನಸಿ ಕರೋತೋ ವೀರಿಯಾದೀನಂ ಮನ್ದಕಿಚ್ಚತಾಯ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಲವಂ ಜಾತಂ, ತಥಾ ಅಮನಸಿಕಾರೇನ, ವೀರಿಯಾದೀನಂ ಪಟುಕಿಚ್ಚಭಾವಾವಹೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ತೇಹಿ ಸಮರಸಂ ಕರೋನ್ತೇನ ಹಾಪೇತಬ್ಬಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯೇಸುಪಿ ಹಾಪನವಿಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರವತ್ಥೂತಿ. ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಸತ್ಥು ರೂಪಕಾಯದಸ್ಸನಪ್ಪಸುತೋ ಏವ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ ಸತ್ಥಾರಾ ‘‘ಕಿಂ ತೇ ವಕ್ಕಲಿ ಇಮಿನಾ ಪೂತಿಕಾಯೇನ ದಿಟ್ಠೇನ, ಯೋ ಖೋ ವಕ್ಕಲಿ ಧಮ್ಮಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಮಂ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೭; ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಪಠಮಮಹಾಸಙ್ಗೀತಿಕಥಾ; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೦೮; ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೮೦; ಪಟಿ. ಮ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨.೧೩೦; ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೧೦೦೭; ಥೇರಗಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ) ಓವದಿತ್ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ನಿಯೋಜಿತೋಪಿ ತಂ ಅನನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಪಣಾಮಿತೋ ಅತ್ತಾನಂ ವಿನಿಪಾತೇತುಂ ಪಪಾತಟ್ಠಾನಂ ಅಭಿರುಹಿ, ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನೋವ ಓಭಾಸಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಅತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ –

‘‘ಪಾಮೋಜ್ಜಬಹುಲೋ ಭಿಕ್ಖು, ಪಸನ್ನೋ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ;

ಅಧಿಗಚ್ಛೇ ಪದಂ ಸನ್ತಂ, ಸಙ್ಖಾರೂಪಸಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೮೧) –

ಗಾಥಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಏಹಿ ವಕ್ಕಲೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ತೇನ ಅಮತೇನೇವ ಅಭಿಸಿತ್ತೋ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ. ಸದ್ಧಾಯ ಬಲವಭಾವತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವೀಥಿಂ ನ ಓತರತಿ, ತಂ ಞತ್ವಾ ಭಗವಾ ತಸ್ಸ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ಸತ್ಥಾರಾ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರವತ್ಥು ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತಭಾವೇ ಸೇಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಕಿಚ್ಚಾಕರಣೇ.

ಇತರಕಿಚ್ಚಭೇದನ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಾದಿಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಂ. ಪಸ್ಸದ್ಧಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಹಾಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಬಲವಭಾವೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಹಾಯತಿ, ಏವಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಆದಿಭಾವನಾಯ ಹಾಯತಿ ಸಮಾಧಿಪಕ್ಖಿಯತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ. ತಥಾ ಹಿ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತಂ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ ರಕ್ಖನ್ತೀ ವೀರಿಯಾದಿಭಾವನಾ ವಿಯ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಮತ್ತತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಪಾತತೋ ರಕ್ಖನ್ತೀ ಏಕಂಸತೋ ಹಾಪೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಆದಿಭಾವನಾಯ ಹಾಪೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಸೋಣತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥೂತಿ ಸುಕುಮಾರಸೋಣತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥು. (ಮಹಾವ. ೨೪೨; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೦೫) ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸೀತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ‘‘ಮಮ ಸರೀರಂ ಸುಖುಮಾಲಂ, ನ ಚ ಸಕ್ಕಾ ಸುಖೇನೇವ ಸುಖಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ, ಕಿಲಮೇತ್ವಾಪಿ ಸಮಣಧಮ್ಮೋ ಕಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ತಂ ಠಾನಚಙ್ಕಮಮೇವ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ಪಧಾನಂ ಅನುಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಪಾದತಲೇಸು ಫೋಟೇಸು ಉಟ್ಠಿತೇಸುಪಿ ವೇದನಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ದಳ್ಹಂ ವೀರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅಚ್ಚಾರದ್ಧವೀರಿಯತಾಯ ವಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ. ಸತ್ಥಾ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ವೀಣೂಪಮೋವಾದೇನ ಓವದಿತ್ವಾ ವೀರಿಯಸಮತಾಯೋಜನವೀಥಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಗಿಜ್ಝಕೂಟಂ ಗತೋ. ಥೇರೋಪಿ ಸತ್ಥಾರಾ ದಿನ್ನನಯೇನ ವೀರಿಯಸಮತಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಭಾವೇನ್ತೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸೋಣತ್ಥೇರಸ್ಸ ವತ್ಥು ದಸ್ಸೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಸತಿಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇಸುಪಿ.

ಸಮತನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅನೂನಾನಧಿಕಭಾವಂ, ತಥಾ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಂ. ಯಥಾ ಹಿ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಧುರಿಯಧಮ್ಮಭೂತಾನಂ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನಾತಿವತ್ತನಂ ವಿಸೇಸತೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ಯತೋ ನೇಸಂ ಸಮಧುರತಾಯ ಅಪ್ಪನಾ ಸಮ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಂ ಕೋಸಜ್ಜುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಸಮರಸತಾಯ ಸತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞೂಪತ್ಥಮ್ಭನತೋ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅನ್ತದ್ವಯಪಾತಾಭಾವೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಅಪ್ಪನಾ ಇಜ್ಝತಿ. ‘‘ಬಲವಸದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ವುತ್ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಮತ್ಥನಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಯೋ ಬಲವತಿಯಾ ಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಅವಿಸದಞಾಣೋ, ಸೋ ಮುಧಪ್ಪಸನ್ನೋ ಹೋತಿ, ನ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸನ್ನೋ. ತಥಾ ಹಿ ಅವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಪಸೀದತಿ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ತಿತ್ಥಿಯಸಾವಕಾ. ಕೇರಾಟಿಕಪಕ್ಖನ್ತಿ ಸಾಠೇಯ್ಯಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ. ಸದ್ಧಾಹೀನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅತಿಧಾವನ್ತೋ ‘‘ದೇಯ್ಯವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಾಗೇನ ವಿನಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನಪಿ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಂ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀನಿ ಪರಿಕಪ್ಪೇತಿ ಹೇತುಪತಿರೂಪಕೇಹಿ ವಞ್ಚಿತೋ, ಏವಂಭೂತೋ ಚ ಸುಕ್ಖತಕ್ಕವಿಲುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಪಣ್ಡಿತಾನಂ ವಚನಂ ನಾದಿಯತಿ ಸಞ್ಞತ್ತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭೇಸಜ್ಜಸಮುಟ್ಠಿತೋ ವಿಯ ರೋಗೋ ಅತೇಕಿಚ್ಛೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸಮಭಾವೋ ನ ಅತ್ಥಾವಹೋ, ಅನತ್ಥಾವಹೋವ, ಏವಂ, ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸಮಭಾವೋ ನ ಅತ್ಥಾವಹೋ, ಅನತ್ಥಾವಹೋವ, ತಥಾ ನ ಅವಿಕ್ಖೇಪಾವಹೋ, ವಿಕ್ಖೇಪಾವಹೋವಾತಿ. ಕೋಸಜ್ಜಂ ಅಭಿಭವತಿ, ತೇನ ಅಪ್ಪನಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅಭಿಭವತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತದುಭಯನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾದ್ವಯಂ, ಸಮಾಧಿವೀರಿಯದ್ವಯಞ್ಚ. ಸಮಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಮರಸಂ ಕಾತಬ್ಬಂ.

ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸಾತಿ ಸಮಥಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕಸ್ಸ. ಏವನ್ತಿ ಏವಂ ಸನ್ತೇ, ಸದ್ಧಾಯ ಥೋಕಂ ಬಲವಭಾವೇ ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದ್ದಹನ್ತೋತಿ ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀತಿ ಮನಸಿಕರಣಮತ್ತೇನ ಕಥಂ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತೀ’’ತಿ ಅಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ವುತ್ತವಿಧಿ ಇಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸದ್ದಹನ್ತೋ ಸದ್ಧಂ ಜನೇನ್ತೋ. ಓಕಪ್ಪೇನ್ತೋತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ವಿಯ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಅವಕಪ್ಪೇನ್ತೋ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೋ. ಏಕಗ್ಗತಾ ಬಲವತೀ ವಟ್ಟತಿ ಸಮಾಧಿಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಝಾನಸ್ಸ. ಉಭಿನ್ನನ್ತಿ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾನಂ. ಸಮಾಧಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನೋ ಅಧಿಮತ್ತತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಮತ್ತತಾಪಿ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮತಾಯಪೀ’’ತಿ, ಸಮಭಾವೇನಾಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪ್ಪನಾತಿ ಲೋಕಿಯಪ್ಪನಾ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಹೋತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಪ್ಪನಾ ಪನ ತೇಸಂ ಸಮಭಾವೇನೇವ ಇಚ್ಛಿತಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಂ ಯುಗನನ್ಧಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೧೭೦; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೫).

ಯದಿ ವಿಸೇಸತೋ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಂ, ಸಮಾಧಿವೀರಿಯಾನಞ್ಚ ಸಮತಾವ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಕಥಂ ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತಿ ಪನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಬಲವತೀ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು. ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕೇಕದೇಸೇ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ‘‘ಸದ್ಧಾವೀರಿಯಪಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪೀತಿ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕೇನ ಸಮಾಧಿನಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಹೀ’’ತಿ. ಸಾತಿ ಸತಿ. ಸಬ್ಬೇಸು ರಾಜಕಮ್ಮೇಸು ನಿಯುತ್ತೋ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಿಕೋ. ತೇನಾತಿ ತೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಕಾರಣೇನ. ಆಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲೀನೇ, ಉದ್ಧತೇ ಚ ಚಿತ್ತೇ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಸಬ್ಬೇ ವಾ ಲೀನೇ, ಉದ್ಧತೇ ಚ ಚಿತ್ತೇ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಅತ್ಥಿಕಾ ಏತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಾ. ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಸತಿ ಪಟಿಸರಣಂ ಪರಾಯಣಂ ಅಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಅನಧಿಗತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಕ್ಖಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೇ ಅನೋಗಾಳ್ಹಪಞ್ಞಾನನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಬಾಹುಸಚ್ಚವಸೇನಪಿ ಖನ್ಧಾಯತನಾದೀಸು ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಬುದ್ಧೀನಂ. ಬಹುಸ್ಸುತಸೇವನಾ ಹಿ ಸುತಮಯಞಾಣಾವಹಾ. ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಙ್ಗೀಪಿ ಭಾವನಾಮಯಞಾಣೇ ಠಿತತ್ತಾ ಏಕಂಸತೋ ಪಞ್ಞವಾ ಏವ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಪಞ್ಞಾಸ ಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಉದಯಬ್ಬಯಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ’’ತಿ. ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವವಸೇನ ತಪ್ಪರಿಚ್ಛೇದಕಞಾಣಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಭಾವಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಗಮ್ಭೀರೇಸು ಖನ್ಧಾದೀಸು ಪವತ್ತಾಯ ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ. ತಞ್ಹಿ ಞೇಯ್ಯಂ ತಾದಿಸಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಚರಿತಬ್ಬತೋ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಂ, ತಸ್ಸಾ ವಾ ಪಞ್ಞಾಯ ತತ್ಥ ಪಭೇದತೋ ಪವತ್ತಿ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಾ, ತಸ್ಸಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಆಹ ‘‘ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾಯ ಪಭೇದಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋ ನಾಮ ಅರಹಾ ಏವ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತೋತಿಪಿ ಸೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರೀ ಹೋತೀ’’ತಿ. ವೀರಿಯಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

‘‘ತತ್ತಂ ಅಯೋಖಿಲಂ ಹತ್ಥೇ ಗಮೇನ್ತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೦, ೨೬೭; ಅ. ನಿ. ೩.೩೬) ವುತ್ತಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಕಮ್ಮಕಾರಣಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಸ್ಸ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಕರೋನ್ತೀತಿ, ದೇವದೂತಸುತ್ತಾದೀಸು ತಸ್ಸ ಆದಿತೋ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಕಮ್ಮಕಾರಣತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ. ಸಕಟವಹನಾದಿಕಾಲೇತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತದಞ್ಞಮನುಸ್ಸೇಹಿ, ತಿರಚ್ಛಾನೇಹಿ ಚ ವಿಬಾಧಿಯಮಾನಕಾಲಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ‘‘ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಅಪರಾಪರಂ ಪೇತೇಸು ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವಾ ಪೇತಾನಂ ಏಕಚ್ಚತಿರಚ್ಛಾನಾನಂ ವಿಯ ತಥಾ ದೀಘಾಯುಕತಾಪಿ ಸಿಯಾತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಕಾಲೋ ನಾಗರಾಜಾ ಚತುನ್ನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ಮೇತ್ತೇಯ್ಯಸ್ಸಪಿ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖೀಭಾವಂ ಲಭಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಯಂ ತಸ್ಸ ಕಪ್ಪಾಯುಕತಾ ವುತ್ತಾ.

ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿನೋತಿ ‘‘ವೀರಿಯಾಯತ್ತೋ ಏವ ಸಬ್ಬೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ, ಲೋಕಿಯೋ ಚ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ಏವಂ ವೀರಿಯೇ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನಸೀಲಸ್ಸ. ಗಮನವೀಥಿನ್ತಿ ಸಪುಬ್ಬಭಾಗಂ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ, ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿ, ಸತ್ತವಿಸುದ್ಧಿಪರಮ್ಪರಾ ವಾ. ಸಾ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಟ್ಟನಿಯ್ಯಾನಾಯ ಗನ್ತಬ್ಬಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಕತ್ವಾ ಗಮನವೀಥಿ ನಾಮ. ಕಾಯದಳ್ಹೀಬಹುಲೋತಿ ಯಥಾ ತಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮಪ್ಪಸುತೋ. ಪಿಣ್ಡನ್ತಿ ರಟ್ಠಪಿಣ್ಡಂ. ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾನಂ ಅತ್ತನಿ ಕಾರಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಪ್ಫಲಭಾವಸ್ಸ ಕರಣೇನ ಪಿಣ್ಡಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಪಟಿಪೂಜನಾ ಪಿಣ್ಡಾಪಚಾಯನಂ.

ನೀಹರನ್ತೋತಿ ಪತ್ತಥವಿಕತೋ ನೀಹರನ್ತೋ. ತಂ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾತಿ ತಂ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ವಚನಂ ಅತ್ತನೋ ವಸನಪಣ್ಣಸಾಲದ್ವಾರೇ ಠಿತೋವ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞತಾಯ ದಿಬ್ಬಸೋತೇನ ಸುತ್ವಾ. ಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿ, ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಇಮಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ. ದಾತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸೀತಿ ‘‘ತಯಿ ಕತೇನ ದಾನಮಯೇನ, ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಮಯೇನ ಚ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ಖೇತ್ತವಿಸೇಸಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಅಪರಾಪರಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ, ಅನ್ತೇ ನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ದಾತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ಥೇರೋ ಅತ್ತಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಸಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಾತಿ ‘‘ಅಕಿಚ್ಛೇನೇವ ಮಯಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾವಸಾನೇ ಸಞ್ಜಾತಪಾಮೋಜ್ಜವಸೇನ ಸಿತಂ ಕರೋನ್ತೋ ಏವ.

ವಿಪ್ಪಟಿಪನ್ನನ್ತಿ ಜಾತಿಧಮ್ಮಕುಲಧಮ್ಮಾದಿಲಙ್ಘನೇನ ಅಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನಂ. ಏವಂ ಯಥಾ ಅಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೋ ಪುತ್ತೋ ತಾಯ ಏವ ಅಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಕುಲಸನ್ತಾನತೋ ಬಾಹಿರೋ ಹುತ್ವಾ ಪಿತು ಸನ್ತಿಕಾ ದಾಯಜ್ಜಸ್ಸ ನ ಭಾಗೀ, ಏವಂ. ಕುಸೀತೋಪಿ ತೇನ ಕುಸೀತಭಾವೇನ ಅಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೋ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಾ ಲದ್ಧಬ್ಬಅರಿಯಧನದಾಯಜ್ಜಸ್ಸ ನ ಭಾಗೀ. ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋವ ಲಭತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪಜ್ಜನತೋ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಯೋಜನಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ.

ಮಹಾತಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಮಹನ್ತೋ ವಿಪುಲೋ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ. ತಂ ಪನಸ್ಸ ಗುಣಮಹತ್ತಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಕಮ್ಪನೇನ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸತ್ಥುನೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಯಸ್ಮಾ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗಮೇನ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಸ್ಸಭಾವೋ ಸಮ್ಪಜಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಬುದ್ಧಪುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಸಮ್ಭಿನ್ನಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಅಲಸಾನಂ ಭಾವನಾಯ ನಾಮಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಜಾನನ್ತಾನಂ ಕಾಯದಳ್ಹೀಬಹುಲಾನಂ ಯಾವದತ್ಥಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಾದಿಅನುಯುಞ್ಜನಕಾನಂ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಿಕಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ದೂರತೋ ವಜ್ಜನಾ ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ. ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೨೩; ೩.೬೫; ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೨೦; ಮಹಾನಿ. ೧೬೧) ಭಾವನಾರದ್ಧವಸೇನ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಾನಂ ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮಾನಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಚ್ಛಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೬೪) ಪನ ಜಾತಿಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ನ ಗಹಿತಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನತಾ, ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣತಾತಿ ಇದಂ ದ್ವಯಂ ಗಹಿತಂ. ತತ್ಥ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾಯ ಏವ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಗಹಿತಾ ಹೋತಿ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಸ್ಸ ವೀರಿಯಾಯತ್ತತಾದಸ್ಸನಭಾವತೋ. ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಂ ತದಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಏವ ಗಹಿತಂ ಹೋತಿ, ವೀರಿಯುಪ್ಪಾದನೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಂ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಮೇವ. ತತ್ಥ ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನ- ತದಧಿಮುತ್ತತಾಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನಪಚ್ಚಯೂಪಸಂಹಾರವಸೇನ, ಅಪಾಯಭಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಯೋ ಸಮುತ್ತೇಜನವಸೇನ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಪೀತಿ ಪರತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪೀತಿಯಾ ವಿಸೇಸಕಾರಣಸಭಾಗಹೇತುಭಾವತೋ ‘‘ಪೀತಿಯೇವ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ತಸ್ಸಾ ಪನ ಬಹುಸೋ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪುಥುತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ. ಯಥಾ ಸಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಪಟಿಪತ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪಾದಕಮನಸಿಕಾರೋ.

‘‘ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವತ್ತಬ್ಬಂ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೨೩) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿಯಾ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿನಿಟ್ಠತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಾವ ಉಪಚಾರಾ’’ತಿ. ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಮಾನೋತಿ ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಮಾನೋ. ಧಮ್ಮಗುಣೇ ಅನುಸ್ಸರನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಯಾವ ಉಪಚಾರಾ ಸಕಲಸರೀರಂ ಫರಮಾನೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯೋಜನಾ, ಏವಂ ಸೇಸಅನುಸ್ಸತೀಸು. ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತನ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯಞ್ಚ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ತಸ್ಸಾಪಿ ವಿಮುತ್ತಾಯತನಭಾವೇನ ತಗ್ಗತಿಕತ್ತಾ. ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಪ್ಪದೇಸವೂಪಸಮೇಪಿ ನಿಪ್ಪದೇಸವೂಪಸಮೇ ವಿಯ ತಥಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪವತ್ತಿತೋ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೋ ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಂ ಆವಹನ್ತೋ ತಥಾರೂಪಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ…ಪೇ… ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ. ತೇ ಹಿ ನ ಸಮುದಾಚರನ್ತೀತಿ. ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣತ್ಥೋ, ಯಸ್ಮಾ ನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ನೇಸಂ ಅಸಮುದಾಚಾರಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯೋಜನಾ. ನ ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗುಪ್ಪತ್ತಿ ಯುತ್ತಾ. ಪಸಾದನೀಯೇಸು ಠಾನೇಸು ಪಸಾದಸಿನೇಹಾಭಾವೇನ ಥೂಸಸಮಹದಯತಾ ಲೂಖತಾ, ಸಾ ತತ್ಥ ಆದರಗಾರವಾಕರಣೇನ ವಿಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾಯ ಸಂಸೂಚಿತಲೂಖಭಾವೇ’’ತಿ.

ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥವೂಪಸಮಲಕ್ಖಣಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಏವ ಯಥಾವುತ್ತಬೋಧಿಅಙ್ಗಭೂತೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ.

ಪಣೀತಭೋಜನಸೇವನತಾತಿ ಪಣೀತಸಪ್ಪಾಯಭೋಜನಸೇವ ನತಾ. ಉತುಇರಿಯಾಪಥಸುಖಗ್ಗಹಣೇನ ಸಪ್ಪಾಯಉತುಇರಿಯಾಪಥಗ್ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಞ್ಹಿ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಸೇವಿಯಮಾನಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಕಲ್ಲತಾಪಾದನವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಕಲ್ಲತಂ ಆವಹನ್ತಂ ದುವಿಧಾಯಪಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಕಾರಣಂ ಹೋತಿ. ಅಹೇತುಕಂ ಸತ್ತೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸುಖದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅಯಮೇಕೋ ಅನ್ತೋ, ಇಸ್ಸರಾದಿವಿಸಮಹೇತುಕನ್ತಿ ಪನ ಅಯಂ ದುತಿಯೋ. ಏತೇ ಉಭೋ ಅನ್ತೇ ಅನುಪಗಮ್ಮ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮುನಾ ಹೋತೀತಿ ಅಯಂ ಮಜ್ಝಿಮಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ. ಮಜ್ಝತ್ತೋ ಪಯೋಗೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಮಜ್ಝತ್ತಪಯೋಗೋ, ತಸ್ಸ ಭಾವೋ ಮಜ್ಝತ್ತಪಯೋಗತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಪಹಾಯ ಸಾರದ್ಧಕಾಯತಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯತಾಯ ಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತೀ ಪಸ್ಸದ್ಧಿದ್ವಯಂ ಆವಹತಿ, ಏತೇನೇವ ಸಾರದ್ಧಕಾಯಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾನಂ ತದಾವಹನತಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಯಥಾಸಮಾಹಿತಾಕಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಗಯ್ಹಮಾನೋ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಸಮಥೋ ಏವ ಸಮಥನಿಮಿತ್ತಂ. ನಾನಾರಮ್ಮಣೇ ಪರಿಬ್ಭಮನೇನ ವಿವಿಧಂ ಅಗ್ಗಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಬ್ಯಗ್ಗೋ, ವಿಕ್ಖೇಪೋ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಅನವಟ್ಠಾನರಸೋ, ಭನ್ತತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ ಚ ವುತ್ತೋ, ಏಕಗ್ಗತಾಭಾವತೋ ಬ್ಯಗ್ಗಪಟಿಪಕ್ಖೋತಿ ಅಬ್ಯಗ್ಗೋ, ಸಮಾಧಿ. ಸೋ ಏವ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಯ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಚ ಅಬ್ಯಗ್ಗನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ ಚ ಪಞ್ಞಾವಹಾ ವುತ್ತಾ, ಸಮಾಧಾನಾವಹಾಪಿ ತಾ ಹೋನ್ತಿ ಸಮಾಧಾನಾವಹಭಾವೇನೇವ ಪಞ್ಞಾವಹಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವತ್ಥುವಿಸದ…ಪೇ… ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

ಕರಣಭಾವನಾಕೋಸಲ್ಲಾನಂ ಅವಿನಾಭಾವತೋ, ರಕ್ಖನಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ಚ ತಂಮೂಲಕತ್ತಾ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ನಾಮ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಕುಸಲತಾ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಕೋಸಲ್ಲಂ ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ ಏವಾತಿ. ಅತಿಸಿಥಿಲವೀರಿಯತಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಮನ್ದತಂ, ಪಮೋದವೇಕಲ್ಲಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಲೀನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ಲಯಾಪತ್ತಿತೋ ಸಮುದ್ಧರಣಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಾಲೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಲೀನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಂ ತಂ ಏತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುಸಮುಟ್ಠಾಪಯಂ ಹೋತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸೋ ಪರಿತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಉಜ್ಜಾಲಿತುಕಾಮೋ ಅಸ್ಸ, ಸೋ ತತ್ಥ ಸುಕ್ಖಾನಿ ಚೇವ ತಿಣಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಸುಕ್ಖಾನಿ ಗೋಮಯಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಸುಕ್ಖಾನಿ ಕಟ್ಠಾನಿ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಮುಖವಾತಞ್ಚ ದದೇಯ್ಯ, ನ ಚ ಪಂಸುಕೇನ ಓಕಿರೇಯ್ಯ, ಭಬ್ಬೋ ನು ಖೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಪರಿತ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಂ ಉಜ್ಜಾಲಿತುನ್ತಿ. ಏವಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೪).

ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾಸಕಂ ಆಹಾರವಸೇನ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದೀನಂ ಭಾವನಾಸಮುಟ್ಠಾಪನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಅನನ್ತರಂ ವಿಭಾವಿತಾ ಏವ. ಆರದ್ಧವೀರಿಯತಾದೀಹೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಬಲವತಂ, ಪಮೋದುಬ್ಬಿಲಾವನಞ್ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಉದ್ಧತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದಿಸಮುಟ್ಠಾಪನೇನ ಉದ್ಧತಾಪತ್ತಿತೋ ನಿಸೇಧನಂ. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಉದ್ಧತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಾಲೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಉದ್ಧತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತಂ ತಂ ಏತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸುವೂಪಸಮಯಂ ಹೋತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸೋ ಮಹನ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುಕಾಮೋ ಅಸ್ಸ, ಸೋ ತತ್ಥ ಅಲ್ಲಾನಿ ಚೇವ ತಿಣಾನಿ…ಪೇ… ಪಂಸುಕೇನ ಚ ಓಕಿರೇಯ್ಯ, ಭಬ್ಬೋ ನು ಖೋ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ಮಹನ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇತುನ್ತಿ. ಏವಂ ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೪).

ಏತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾಸಕಂ ಆಹಾರವಸೇನ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾದೀನಂ ಭಾವನಾಸಮುಟ್ಠಾಪನಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತತ್ಥ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾ ವುತ್ತಾ ಏವ. ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ವಕ್ಖತಿ. ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಮನ್ದತಾಯಾತಿ ಪಞ್ಞಾಬ್ಯಾಪಾರಸ್ಸ ಅಪ್ಪಭಾವೇನ. ಯಥಾ ಹಿ ದಾನಂ ಅಲೋಭಪಧಾನಂ, ಸೀಲಂ ಅದೋಸಪಧಾನಂ, ಏವಂ ಭಾವನಾ ಅಮೋಹಪಧಾನಾ. ತತ್ಥ ಯದಾ ಪಞ್ಞಾ ನ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ತದಾ ಭಾವನಾ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಾವಹಾ ನ ಹೋತಿ, ಅನಭಿಸಙ್ಖತೋ ವಿಯ ಆಹಾರೋ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಿರುಚಿಂ ನ ಜನೇತಿ, ತೇನ ತಂ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಭಾವನಾಯ ಸಮ್ಮದೇವ ಅವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಸಮಸುಖಂ ನ ವಿನ್ದತಿ, ತೇನಾಪಿ ಚಿತ್ತಂ ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗ…ಪೇ… ನಿರಸ್ಸಾದಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಸಂವೇಗುಪ್ಪಾದನಂ, ಪಸಾದುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ತಿಕಿಚ್ಛನನ್ತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಟ್ಠ ಸಂವೇಗವತ್ಥೂನೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಜಾತಿಜರಾಬ್ಯಾಧಿಮರಣಾನಿ ಯಥಾರಹಂ ಸುಗತಿಯಂ, ದುಗ್ಗತಿಯಞ್ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ತದಞ್ಞಮೇವ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಾದಿಖುಪ್ಪಿಪಾಸಾದಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಬಾಧನಾದಿಹೇತುಕಂ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಯಿದಂ ಸಬ್ಬಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಭವನಿಸ್ಸಿತಂ ಗಹಿತನ್ತಿ ಅತೀತೇ ಅನಾಗತೇ ಚ ಕಾಲೇ ವಟ್ಟಮೂಲಕದುಕ್ಖಾನಿ ವಿಸುಂ ಗಹಿತಾನಿ. ಯೇ ಪನ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರೂಪಜೀವಿನೋ, ತತ್ಥ ಚ ಉಟ್ಠಾನಫಲೂಪಜೀವಿನೋ, ತೇಸಂ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಜೀವಿಕಾದುಕ್ಖಂ ಅಟ್ಠಮಂ ಸಂವೇಗವತ್ಥು ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮಯೇ ಸಮ್ಪಹಂಸನಾತಿ ಅಯಂ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಹಂಸಿತಬ್ಬಸಮಯೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಂವೇಗಜನನವಸೇನ ಚೇವ ಪಸಾದುಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಚ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಹಂಸನಾ, ಸಂವೇಗಜನನಪುಬ್ಬಕಪಸಾದುಪ್ಪಾದನೇನ ತೋಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚವಿರಹೇನ, ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಸಮಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಭಾವನಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಆಗಮ್ಮ. ‘‘ಅಲೀನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಕೋಸಜ್ಜಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಧಿಮತ್ತತಾಯ ಅಲೀನಂ, ಉದ್ಧಚ್ಚಪಕ್ಖಿಕಾನಂ ಅನಧಿಮತ್ತತಾಯ ಅನುದ್ಧತಂ, ಪಞ್ಞಾಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ಉಪಸಮಸುಖಾಧಿಗಮೇನ ಚ ಅನಿರಸ್ಸಾದಂ, ತತೋ ಏವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ. ತತ್ಥ ಅಲೀನತಾಯ ಪಗ್ಗಹೇ, ಅನುದ್ಧತತಾಯ ನಿಗ್ಗಹೇ, ಅನಿರಸ್ಸಾದತಾಯ ಸಮ್ಪಹಂಸನೇ ನ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಅಲೀನಾನುದ್ಧತತಾ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತಂ, ಅನಿರಸ್ಸಾದತಾಯ ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪನ್ನಂ, ಸಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ವಾ ಅಲೀನಂ ಅನುದ್ಧತಂ. ಸಮಥವೀಥಿಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನಿರಸ್ಸಾದನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸಮಯೇ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನತಾತಿ ಅಯಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಸಮಯೇ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಅಬ್ಯಾವಟತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಅಭಿಭುಯ್ಯ ಪೇಕ್ಖನಾ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ, ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೂಪಗಮನತೋ ಚ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಸಮಾಧಾನ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಮಾಹಿತಭಾವಸಾಧನಂ ಏವಾತಿ ತತ್ಥ ಸಮಧುರಭಾವೇನಾಹ ‘‘ಉಪಚಾರಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ವಾ’’ತಿ.

ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಟ್ಠಾನೀಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅನುರೋಧವಿರೋಧವಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಸಿಜ್ಝನತೋ, ಅಸತಿ ಚ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ. ಸೋ ಚ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೋ ವಿಸಯವಸೇನ ದುವಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಸಙ್ಖಾರಮಜ್ಝತ್ತತಾ’’ತಿ. ತದುಭಯೇ ಚ ವಿರುಜ್ಝನಂ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾಯ ಏವ ದೂರೀಕತನ್ತಿ ಅನುರುಜ್ಝನಸ್ಸೇವ ಪಹಾನವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತ್ತಮಜ್ಝತ್ತತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಕೇಲಾಯನಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ’’ತಿ. ಉಪೇಕ್ಖಾಯ ಹಿ ವಿಸೇಸತೋ ರಾಗೋ ಪಟಿಪಕ್ಖೋ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾ ರಾಗಬಹುಲಸ್ಸ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೋ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೬೭). ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ, ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ದ್ವೀಹೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಸಮಾನತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಏವೇತ್ಥ ಸಮಾನಾ, ನ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಸಬ್ಬಥಾ ಸಮಾನನ್ತಿ. ಅಸ್ಸಾಮಿಕಭಾವೋ ಅನತ್ತನಿಯತಾ. ಸತಿ ಹಿ ಅತ್ತನಿ ತಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚನಭಾವೇನ ಚೀವರಂ, ಅಞ್ಞಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನಿಯಂ ನಾಮ ಸಿಯಾ, ಸೋ ಪನ ಕೋಚಿ ನತ್ಥೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅನದ್ಧನಿಯನ್ತಿ ನ ಅದ್ಧಾನಕ್ಖಮಂ ನ ಚಿರಟ್ಠಾಯಿ, ಇತ್ತರಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಾವಕಾಲಿಕನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ.

ಮಮಾಯತೀತಿ ಮಮತ್ತಂ ಕರೋತಿ ‘‘ಮಮಾ’’ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಮಮಾಯನ್ತಾತಿ ಮಾನಂ ದಬ್ಬಂ ಕರೋನ್ತಾ.

ಅಯಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನದೇಸನಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗವಸೇನ ದೇಸಿತಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾ ಸತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಠಮಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಚತುಸಚ್ಚಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ

೩೮೬. ಯಥಾಸಭಾವತೋತಿ ಅವಿಪರೀತಸಭಾವತೋ. ಬಾಧನಕ್ಖಣತೋ ಯೋ ಯೋ ವಾ ಸಭಾವೋ ಯಥಾಸಭಾವೋ, ತತೋ, ರುಪ್ಪನಾದಿ ಕಕ್ಖಳಾದಿಸಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜನಿಕಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕನ್ತಿ ಪವತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಜನಿಕಂ ನಿಮಿತ್ತಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಂ. ಪುರಿಮತಣ್ಹನ್ತಿ ಯಥಾಪರಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಪುರೇತರಂ ಸಿದ್ಧಂ ತಣ್ಹಂ. ಸಿದ್ಧೇ ಹಿ ಕಾರಣೇ ತಸ್ಸ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿ. ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ದುಕ್ಖಂ, ಸಮುದಯೋ ಚಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಂ, ತದುಭಯಂ ನ ಪವತ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು. ದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪರಿಜಾನಾತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದತೀತಿ ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನೋ, ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತಂ ದುಕ್ಖಪರಿಜಾನನಂ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೩೮೮. ಏವಂ ವುತ್ತಾತಿ ಏವಂ ಉದ್ದೇಸವಸೇನ ವುತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ ಪರಿಯಾದಾನವಚನಂ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾವಸೇನ ಆಮೇಡಿತನಿದ್ದೇಸಭಾವತೋ. ಸತ್ತನಿಕಾಯೇತಿ ಸತ್ತಾನಂ ನಿಕಾಯೇ, ಸತ್ತಘಟೇ ಸತ್ತಸಮೂಹೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ದೇವಮನುಸ್ಸಾದಿಭೇದಾಸು ಹಿ ಗತೀಸು ಭುಮ್ಮದೇವಾದಿಖತ್ತಿಯಾದಿಹತ್ಥಿಆದಿಖುಪ್ಪಿಪಾಸಿಕಾದಿತಂತಂಜಾತಿವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸತ್ತಸಮೂಹೋ ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಜಾತೀತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಜನನಂ ಜಾತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸ್ವಾಯಂ ಉಪ್ಪಾದವಿಕಾರೋ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನೋ ಯೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ತೇ ತೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸವಿಕಾರಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸವಿಕಾರಾನನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದಸಙ್ಖಾತೇನ ವಿಕಾರೇನ ಸವಿಕಾರಾನಂ. ಜಾತಿಆದೀನಿ ಹಿ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಕಾರವಿಸೇಸಾತಿ. ‘‘ಉಪಸಗ್ಗಮಣ್ಡಿತವೇವಚನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಕೇವಲಂ ಉಪಸಗ್ಗೇನ ಪದವಡ್ಢನಂ ಕತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನುಪವಿಟ್ಠಾಕಾರೇನಾತಿ ಅಣ್ಡಕೋಸಂ, ವತ್ಥಿಕೋಸಞ್ಚ ಓಗಾಹನಾಕಾರೇನ. ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಆಯತನಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಸಂಸಿದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತೇನ.

ಅಥ ವಾ ಜನನಂ ಜಾತೀತಿ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಂ ಜಾತಿಮಾಹ. ಸಞ್ಜಾತೀತಿ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಾಯತನಂ. ಸಮ್ಪುಣ್ಣಾ ಹಿ ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಿ. ಓಕ್ಕಮನಟ್ಠೇನ ಓಕ್ಕನ್ತೀತಿ ಅಣ್ಡಜಜಲಾಬುಜವಸೇನ ಜಾತಿ. ತೇ ಹಿ ಅಣ್ಡಕೋಸಂ, ವತ್ಥಿಕೋಸಞ್ಚ ಓಕ್ಕಮನ್ತಾ ಪವಿಸನ್ತಾ ವಿಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತನಟ್ಠೇನ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕವಸೇನ. ತೇ ಹಿ ಪಾಕಟಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ಅಭಿಬ್ಯತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ‘‘ಜನನಂ ಜಾತೀ’’ತಿಆದಿ ಆಯತನವಸೇನ, ಯೋನಿವಸೇನ ಚ ದ್ವೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಜಾತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ… ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ ಸತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ. ಪಾತುಭಾವೋತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಅತ್ಥೋ, ಪಕಾರತ್ಥೋ ವಾ, ತೇನ ‘‘ಆಯತನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಪದಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಪರಮತ್ಥಕಥಾತಿ. ಏಕವೋಕಾರಭವಾದೀಸೂತಿ ಏಕಚತುಪಞ್ಚವೋಕಾರಭವೇಸು. ತಸ್ಮಿಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಾತುಭಾವೇ ಸತಿ. ಆಯತನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಏಕಚತುವೋಕಾರಭವೇಸು ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ ವಸೇನ, ಸೇಸೇಸು ರೂಪಧಾತುಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಕಾಮಧಾತುಯಂ ವಿಕಲಾವಿಕಲಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತನ್ನಂ, ನವನ್ನಂ, ದಸನ್ನಂ, ಪುನದಸನ್ನಂ, ಏಕಾದಸನ್ನಞ್ಚ ಆಯತನಾನಂ ವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಪಾತುಭವನ್ತಾನೇವ, ನ ಕುತೋಚಿ ಆಗತಾನಿ. ಪಟಿಲದ್ಧಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನತ್ತಾ. ಆಯತನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ವಾ ಆಯತನಾನಂ ಅತ್ತಲಾಭೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೩೮೯. ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಸರೂಪನಿದ್ದೇಸೋ. ಸರೂಪಞ್ಹೇತಂ ಜಿಣ್ಣತಾಯ, ಯದಿದಂ ‘‘ಜರಾ’’ತಿ, ‘‘ವಯೋಹಾನೀತಿ ವಾ. ಜೀರಣಮೇವ ಜೀರಣತಾ, ಜೀರನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಆಕಾರೋ ತಾ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಕಾರಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ’’ತಿ. ಖಣ್ಡಿತದನ್ತಾ ಖಣ್ಡಿತಾ ನಾಮ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ. ಯಸ್ಸ ವಿಕಾರಸ್ಸ ವಸೇನ ಸತ್ತೋ ‘‘ಖಣ್ಡಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಂ. ತಥಾ ಪಲಿತಾನಿ ಅಸ್ಸ ಸನ್ತೀತಿ ‘‘ಪಲಿತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಪಾಲಿಚ್ಚಂ. ವಲಿತ್ತಚತಾಯ ವಾ ವಲಿ ತಚೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ವಲಿತ್ತಚೋ.

ಫಲೂಪಚಾರೇನಾತಿ ಫಲವೋಹಾರೇನ.

೩೯೦. ಚವನಮೇವ ಚವನತಾ, ಚವನ್ತಸ್ಸ ವಾ ಆಕಾರೋ ತಾ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ. ಖನ್ಧಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನಭೂತಾ ಖನ್ಧಾ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇನೇವ ಭೇದೇನ ನಿರೋಧನಂ ಅದಸ್ಸನಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಭೇದೋ ಅನ್ತರಧಾನಂ ಮರಣಂ. ಮಚ್ಚುಮರಣನ್ತಿ ಮಚ್ಚುಸಙ್ಖಾತಂ ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಭೂತಂ ಮರಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಖಣಿಕಮರಣ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಮಚ್ಚು ಮರಣ’’ನ್ತಿ ಸಮಾಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಯೋ ‘‘ಮಚ್ಚೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಭೇದೋ, ಯಞ್ಚ ಮರಣಂ ಪಾಣಚಾಗೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮರಣನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ. ಕಾಲಕಿರಿಯಾತಿ ಮರಣಕಾಲೋ, ಅನತಿಕ್ಕಮನೀಯತ್ತಾ ವಿಸೇಸೇನ ‘‘ಕಾಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ, ಅತ್ಥತೋ ಚುತಿಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ, ಕಾಲಸ್ಸ ವಾ ಅನ್ತಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾತಿ ಯಾ ಲೋಕೇ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಚುತಿ, ಮರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾವ ‘‘ಯಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಸತ್ತವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಅಯಂ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಲಬ್ಭಮಾನಾನಂ ರುಪ್ಪನಾದಿಸಭಾವಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿನಸ್ಸನಜೋತನಾಭಾವತೋ.

ಅತ್ತಾತಿ ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ, ಖನ್ಧಸಮೂಹೋ, ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪೋ ನಿಕ್ಖಿಪನಂ, ಪಾತನಂ ವಿನಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂಪನ ‘‘ಮರಣಂ ಪತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಕ್ಖೇಪಹೇತುತಾಯ ಪತನಂ ‘‘ನಿಕ್ಖೇಪೋ’’ತಿ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದೋ’’ತಿ ಪಬನ್ಧವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸಮೂಹಸ್ಸ ವಿನಾಸಜೋತನಾತಿ ಏಕದೇಸತೋ ಪರಮತ್ಥಕಥಾ, ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋ’’ತಿ ಪನೇತ್ಥ ನ ಕೋಚಿ ವೋಹಾರಲೇಸೋ ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪಚ್ಛೇದೋ ಪನ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಪರಮತ್ಥತೋ ಮರಣ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಯಸ್ಸ ಖನ್ಧಭೇದಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಮತೋ, ಫುಸ್ಸೋ ಮತೋ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಭೇದೋ ಖನ್ಧಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಮರಣ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏತದೇವ ಸಮ್ಮುತಿಮರಣನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯುಪಚ್ಛೇದಮೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಸಬ್ಬಸೋ ಪಬನ್ಧಸಮುಚ್ಛೇದೋ ಹಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣನ್ತಿ.

೩೯೧. ಬ್ಯಸನೇನಾತಿ ಅನತ್ಥೇನ. ‘‘ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೨೧) ವಿಯ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ. ಸೋಚನನ್ತಿ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾಯ ಸೋಚನಲಕ್ಖಣೋ. ಸೋಚಿತಸ್ಸ ಸೋಚನಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಭಾವೋ ಸೋಚಿತಭಾವೋ. ಅಬ್ಭನ್ತರೇತಿ ಅತ್ತಭಾವಸ್ಸ ಅನ್ತೋ. ಅತ್ತನೋ ಲೂಖಸಭಾವತಾಯ ಸೋಸೇನ್ತೋ. ಥಾಮಗಮನೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಸೋಸನವಸೇನ ಪರಿಸೋಸೇನ್ತೋ.

೩೯೨. ‘‘ಆದಿಸ್ಸ ಆದಿಸ್ಸ ದೇವನ್ತಿ ಪರಿದೇವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಆದೇವೋ’’ತಿ ಆದೇವನ-ಸದ್ದಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸುಮೋಚನಾದಿವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತಬ್ಬಿಕಾರಾಪತ್ತಿಯಾ ಸೋ ಸದ್ದೋ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ. ತಂ ತಂ ವಣ್ಣನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಗುಣಂ. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ಆದೇವಪರಿದೇವಸ್ಸೇವ. ಭಾವನಿದ್ದೇಸಾತಿ ‘‘ಆದೇವಿತತ್ತಂ ಪರಿದೇವಿತತ್ತ’’ನ್ತಿ ಭಾವನಿದ್ದೇಸಾ.

೩೯೩. ನಿಸ್ಸಯಭೂತೋ ಕಾಯೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಕಾಯಿಕಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕಾಯಪಸಾದವತ್ಥುಕ’’ನ್ತಿ. ದುಕ್ಕರಂ ಖಮನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದುಕ್ಖಮನಂ, ಸೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ ಸಭಾವೋತಿ ದುಕ್ಖಮನಟ್ಠೋ, ತೇನ. ಸಾತವಿಧುರತಾಯ ಅಸಾತಂ.

೩೯೪. ಚೇತಸಿ ಭವನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕಂ, ತಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

೩೯೫. ಸಬ್ಬವಿಸಯಪಟಿಪತ್ತಿನಿವಾರಣವಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಸೀದನಂ ಸಂಸೀದನಂ. ಉಟ್ಠಾತುಮ್ಪಿ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಕರಣವಸೇನ ಅತಿಬಲವಂ, ವಿರೂಪಂ ವಾ ಸೀದನಂ ವಿಸೀದನಂ. ಚಿತ್ತಕಿಲಮಥೋತಿ ವಿಸೀದನಾಕಾರೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಖೇದೋ. ಉಪಾಯಾಸೋ, ಸಯಂ ನ ದುಕ್ಖೋ ದೋಸತ್ತಾ, ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮನ್ತರತ್ತಾ ವಾ. ಯೇ ಪನ ದೋಮನಸ್ಸಮೇವ ‘‘ಉಪಾಯಾಸೋ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ತೇ ‘‘ಉಪಾಯಾಸೋ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ (ಧಾತು. ೨೪೯). ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ. ಉಪ-ಸದ್ದೋ ಭುಸತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಬಲವತರಂ ಆಯಾಸೋ ಉಪಾಯಾಸೋ’’ತಿ. ಧಮ್ಮಮತ್ತತಾದೀಪನೋ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ ಧಮ್ಮತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕತ್ತುಅಭಾವಜೋತನೋ, ಅಸತಿ ಚ ಕತ್ತರಿ ತೇನ ಕತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ, ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವೋ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತತ್ತನಿಯಾಭಾವದೀಪಕಾಭಾವನಿದ್ದೇಸಾ’’ತಿ.

೩೯೮. ಜಾತಿಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಪಕತಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿಸಭಾವಾನ’’ನ್ತಿ, ಜಾಯನಪಕತಿಕಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಮಗ್ಗಭಾವನಿಚ್ಛಾಹೇತುಕತಾ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ ತಾದಿಸಂ ಇಚ್ಛಂ ನಿವತ್ತೇನ್ತೋ ‘‘ವಿನಾ ಮಗ್ಗಭಾವನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅಪರೋ ನಯೋ ನ ಖೋ ಪನೇತನ್ತಿ ಯಮೇತಂ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಯಂ ನ ಜಾತಿಧಮ್ಮಾ ಅಸ್ಸಾಮ, ನ ಚ ವತ ನೋ ಜಾತಿ ಆಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಹೀನಸಮುದಯೇಸು ಅರಿಯೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಅಜಾತಿಧಮ್ಮತ್ತಂ, ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇಸು ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಜಾತಿಯಾ ಅನಾಗಮನಂ ಇಚ್ಛಿತಂ, ತಂ ಇಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ವಿನಾ ಅಪ್ಪತ್ತಬ್ಬತೋ, ಅನಿಚ್ಛನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಭಾವನಾಯ ಪತ್ತಬ್ಬತೋ ನ ಇಚ್ಛಾಯ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವಕ್ಖಮಾನತ್ಥಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ ಪಿ-ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪರಿ ಸೇಸಾನಿ ಉಪಾದಾಯ ಪಿ-ಕಾರೋ’’ತಿ. ಯನ್ತಿ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಕರಣೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇನಪಿ ಧಮ್ಮೇನಾ’’ತಿ. ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ, ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಭಾವೋ ಏತ್ಥ ಹೇತು ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತನ್ತಿ ವಾ ಇಚ್ಛಿತಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಅಲಬ್ಭನಂ, ಏವಮೇತ್ಥ ‘‘ಯಮ್ಪೀತಿ ಯೇನಪೀ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಿವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಯದಾ ಪನ ಯಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಇಚ್ಛ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ಅಪೇಕ್ಖತಿ, ತದಾ ಅಲಾಭವಿಸಿಟ್ಠಾ ಇಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಯದಾ ಪನ ‘‘ನ ಲಭತೀ’’ತಿ ಏತಂ ಅಪೇಕ್ಖತಿ, ತದಾ ಇಚ್ಛಾವಿಸಿಟ್ಠೋ ಅಲಾಭೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯವತ್ಥುಗತಾ ಇಚ್ಛಾವ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ಜರಾಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆಗತೇಸು ಸಬ್ಬವಾರೇಸು.

ಸಮುದಯಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪೦೦. ಪುನಬ್ಭವಕರಣಂ ಪುನೋಬ್ಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಮನೋ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ ಪುರಿಮಪದಸ್ಸ ಓ-ಕಾರನ್ತತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಇಕ-ಸದ್ದೇನ ಗಮಿತತ್ಥತ್ತಾ ಕಿರಿಯಾವಾಚಕಸ್ಸ ಸದ್ದಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಯಥಾ ‘‘ಅಸೂಪಭಕ್ಖನಸೀಲೋ ಅಸೂಪಿಕೋ’’ತಿ. ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ಪನ ‘‘ಪುನಬ್ಭವಂ ದೇತಿ, ಪುನಬ್ಭವಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೦೩) ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ ಸೋ ‘‘ತದ್ಧಿತಾ’’ ಇತಿ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸತೋ, ವಿಚಿತ್ತತ್ತಾ ವಾ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿಯಾ, ಅಭಿಧಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾ ತದ್ಧಿತಾನಂ ತೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೇಸು ಪೋನೋಬ್ಭವಿಕಸದ್ದಸಿದ್ಧಿ ಸಮ್ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತೋ. ತತ್ಥ ಕಮ್ಮುನಾ ಸಹಜಾತಾ ಪುನಬ್ಭವಂ ದೇತಿ, ಅಸಹಜಾತಾ ಕಮ್ಮಸಹಾಯಭೂತಾ ಪುನಬ್ಭವಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ದುವಿಧಾಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ನನ್ದನಟ್ಠೇನ, ರಞ್ಜನಟ್ಠೇನ ಚ ನನ್ದೀರಾಗೋ, ಯೋ ಚ ನನ್ದೀರಾಗೋ, ಯಾ ಚ ತಣ್ಹಾಯನಟ್ಠೇನ ತಣ್ಹಾ, ಉಭಯಮೇತಂ ಏಕತ್ಥಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ ‘‘ನನ್ದೀರಾಗೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ಥತೋ ಏಕತ್ತಮೇವ ಗತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಬ್ಭಾವತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಸಹ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸನಿದಸ್ಸನಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೯) ವಿಯ. ತಸ್ಮಾ ನನ್ದೀರಾಗಸಹಗತಾತಿ ನನ್ದೀರಾಗಭಾವಂ ಗತಾ ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಸು ನನ್ದೀರಾಗಭಾವಸ್ಸ ಅಪಚ್ಚಕ್ಖಾಯ ವತ್ತನತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಾಗಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಾರೂಪಭವರಾಗಸ್ಸ ವಿಸುಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಕಾಮಭವೇ ಏವ ಭವಪತ್ಥನುಪ್ಪತ್ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಪಿಯರೂಪೇ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ‘‘ನಿವಿಸತೀ’’ತಿ. ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಾನುಸಯವಸೇನ ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿನಿವೇಸಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ. ಸಮ್ಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಸೋಭಗ್ಗೇ, ದೇವತ್ತೇ ಚ. ಅತ್ತನೋ ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಸವತ್ಥುಕಂ ಚಕ್ಖುಂ ವದತಿ, ಸಪಸಾದಂ ವಾ ಮಂಸಪಿಣ್ಡಂ. ವಿಪ್ಪಸನ್ನಂ ಪಞ್ಚಪಸಾದನ್ತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಸುಪ್ಪಸನ್ನನೀಲಪೀತಲೋಹಿತಕಣ್ಹಓದಾತವಣ್ಣವನ್ತಂ. ರಜತಪನಾಳಿಕಂ ವಿಯ ಛಿದ್ದಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಓದಾತತ್ತಾ. ಪಾಮಙ್ಗಸುತ್ತಂ ವಿಯ ಆಲಮ್ಬಕಣ್ಣಬದ್ಧಂ. ತುಙ್ಗಾ ಉಚ್ಚಾ ದೀಘಾ ನಾಸಿಕಾ ತುಙ್ಗನಾಸಾ, ಏವಂ ಲದ್ಧವೋಹಾರಂ ಅತ್ತನೋ ಘಾನಂ. ‘‘ಲದ್ಧವೋಹಾರಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ತುಙ್ಗಾ ನಾಸಾ ಯೇಸಂ ತೇ ತುಙ್ಗನಾಸಾ, ಏವಂ ಲದ್ಧವೋಹಾರಾ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಘಾನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಜಿವ್ಹಂ…ಪೇ… ಮಞ್ಞನ್ತಿ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನತೋ, ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ. ಕಾಯಂ…ಪೇ… ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಆರೋಹಪರಿಣಾಹಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಮನಂ…ಪೇ… ಮಞ್ಞನ್ತಿ ಅತೀತಾದಿಅತ್ಥಚಿನ್ತನಸಮತ್ಥಂ. ಅತ್ತನಾ ಪಟಿಲದ್ಧಾನಿ ಅಜ್ಝತ್ತಞ್ಚ ಸರೀರಗನ್ಧಾದೀನಿ, ಬಹಿದ್ಧಾ ಚ ವಿಲೇಪನಗನ್ಧಾದೀನಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಯದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಹೋತಿ, ತದಾ ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹಿತಾ ಉಪ್ಪಾದಕಿರಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ವುತ್ತಾ, ವಿಸಯವಿಸಿಟ್ಠಾ ಚ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಭಾವೇನ. ನ ಹಿ ಸಾಮಞ್ಞವಿಸೇಸೇಹಿ ನಾನತ್ತವೋಹಾರೋ ನ ಹೋತೀತಿ. ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾತಿ ವಾ ಅನಿಚ್ಛಿತೋ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೇತುಭಾವೇನ ವುತ್ತೋ, ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ನಿಚ್ಛಿತೋ ಫಲಭಾವೇನ ಯದಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಹೋತಿ, ಏತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ.

ನಿರೋಧಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪೦೧. ‘‘ಸಬ್ಬಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನವೇವಚನಾನೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕಾತುಂ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಆಗಮ್ಮಾತಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ಕತ್ವಾ. ನಿಬ್ಬಾನಹೇತುಕೋ ಹಿ ತಣ್ಹಾಯ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧೋ. ಖಯಗಮನವಸೇನ ವಿರಜ್ಜತಿ. ಅಪ್ಪವತ್ತಿಗಮನವಸೇನ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ಅನಪೇಕ್ಖತಾಯ ಚಜನವಸೇನ, ಹಾನಿವಸೇನ ವಾ ಚಜೀಯತಿ. ಪುನ ಯಥಾ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ, ತಥಾ ದೂರ ಖಿಪನವಸೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಜ್ಜೀಯತಿ. ಬನ್ಧನಭೂತಾಯ ಮೋಚನವಸೇನ ಮುಚ್ಚತಿ. ಅಸಂಕಿಲೇಸವಸೇನ ನ ಅಲ್ಲೀಯತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಏಕಮೇವ ಸಮಾನಂ ನಾನಾನಾಮೇಹಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ಪಟಿಪಕ್ಖನಾನತಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಮೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮವಿಧುರಸಭಾವತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ನಾಮಾನಿಪಿ ಗುಣನೇಮಿತ್ತಿಕತ್ತಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮವಿಧುರಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತಾನಂ ನಾಮಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನಾ’’ತಿ. ಅಸೇಸಂ ವಿರಜ್ಜತಿ ತಣ್ಹಾ ಏತ್ಥಾತಿ ಅಸೇಸವಿರಾಗೋತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ, ನ ವಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿಗತೇ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋತಿ ಅನುಪ್ಪಾದೋ, ಅಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೋ. ‘‘ಅಪ್ಪವತ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಆಯೂಹನಂ ಸಮುದಯೋ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖವಸೇನ ಅನಾಯೂಹನಂ.

ತಣ್ಹಾ ಅಪ್ಪಹೀನೇ ಸತಿ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಹಾನೇ ಪನ ಸತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವಸ್ಸಾ ಅಭಾವೋ ಸುದಸ್ಸಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತತ್ಥೇವ ಅಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ. ಅಪಞ್ಞತ್ತಿನ್ತಿ ಅಪಞ್ಞಾಪನಂ, ‘‘ತಿತ್ತ ಅಲಾಬು ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವೋಹಾರಾಭಾವಂ ವಾ. ತಿತ್ತಅಲಾಬುವಲ್ಲಿಯಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿನಿನ್ನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮೂಲಚ್ಛೇದನಂ ವಿಯ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಯ ಪಹಾನಂ, ತದಪ್ಪವತ್ತಿ ವಿಯ ತಣ್ಹಾಯ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ದುತಿಯಉಪಮಾಯಂ ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರಂ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಚೋರಘಾತಕಾ ವಿಯ ಮಗ್ಗೋ. ದಕ್ಖಿಣದ್ವಾರೇ ಘಾತಿತಾಪಿ ಚೋರಾ ಪಚ್ಛಾ ‘‘ಅಟವಿಯಂ ಚೋರಾ ಘಾತಿತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ನಿರುದ್ಧಾಪಿ ತಣ್ಹಾ ‘‘ಚಕ್ಖಾದೀಸು ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ತತ್ಥ ಕಿಚ್ಚಕರಣಾಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಪುರಿಮಾ ವಾ ಉಪಮಾ ಮಗ್ಗೇನ ನಿರುದ್ಧಾಯ ‘‘ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪೇಸು ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾ, ಪಚ್ಛಿಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆಗಮ್ಮ ನಿರುದ್ಧಾಯ ‘‘ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪೇಸು ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾತಿ ಅಯಂ ಏತಾಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೪೦೨. ಅಞ್ಞಮಗ್ಗಪಟಿಕ್ಖೇಪನತ್ಥನ್ತಿ ತಿತ್ಥಿಯೇಹಿ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಾಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪನತ್ಥಂ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಮಗ್ಗಭಾವಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಅಞ್ಞಮಗ್ಗಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ, ತದತ್ಥಂ. ‘‘ಅಯ’’ನ್ತಿ ಪನ ಅತ್ತನೋ, ತೇಸು ಚ ಭಿಕ್ಖೂಸು ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖವಚನಂ. ಆರಕತ್ತಾತಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ ಅರಿಯಸದ್ದಸಿದ್ಧಿಮಾಹ. ಅರಿಯಭಾವಕರತ್ತಾತಿ ಅರಿಯಕರಣೋ ಅರಿಯೋತಿ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅರಿಯಭಾವಕರತ್ತಾ ಅರಿಯಂ ಕರೋತೀತಿ ವಾ ಅರಿಯೋ, ಅರಿಯಫಲಪಟಿಲಾಭಕರತ್ತಾ ವಾ ಅರಿಯಂ ಫಲಂ ಲಭಾಪೇತಿ ಜನೇತೀತಿ ಅರಿಯೋ. ಪುರಿಮೇನ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಫಲವಸೇನ ಅರಿಯನಾಮಲಾಭೋ ವುತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಾವಹಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಚತುಸಚ್ಚಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಪವತ್ತಂ ಭಾವನಾಕಮ್ಮಂ ಯೋಗಿನೋ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಠಾನಭೂತನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ. ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಟ್ಟಂ ಪವತ್ತಿಹೇತುಭಾವತೋ. ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ ನಿವತ್ತಿತದಧಿಗಮುಪಾಯಭಾವತೋ. ವಟ್ಟೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾಭಿನಿವೇಸೋ ಸರೂಪತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಸಬ್ಭಾವತೋ. ವಿವಟ್ಟೇ ನತ್ಥಿ ಅವಿಸಯತ್ತಾ, ವಿಸಯತ್ತೇ ಚ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ. ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪಾಳಿಯಾ ಹಿ ತದತ್ಥಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ವಾಚುಗ್ಗತಕರಣಂ ಉಗ್ಗಹೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ವಾಚಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೋ’’ತಿ. ಇಟ್ಠಂ ಕನ್ತನ್ತಿ ನಿರೋಧಮಗ್ಗೇಸು ನಿನ್ನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಅಭಿನನ್ದನಂ, ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೋಯೇವ ಚ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಕರಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏಕಪಟಿವೇಧೇನೇವಾತಿ ಏಕಞಾಣೇನೇವ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇನ. ಪಟಿವೇಧೋ ಪಟಿಘಾತಾಭಾವೇನ ವಿಸಯೇ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಂ. ಅಭಿಸಮಯೋ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ವಿಸಯಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಸಙ್ಖಾತೋ ಅವಬೋಧೋ. ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಜಾನನಮೇವ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೋ, ತೇನ. ಇದಞ್ಚ ಯಥಾ ತಸ್ಮಿಂ ಞಾಣೇ ಪವತ್ತೇ ಪಚ್ಛಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸರೂಪಾದಿಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೨.೪೮೪; ೩.೧೦೪) ಪವತ್ತನತೋ. ಪಹೀನಸ್ಸ ಪುನ ಅಪ್ಪಹಾತಬ್ಬತಾಯ ಪಕಟ್ಠಂ ಹಾನಂ ಚಜನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ಪಹಾನಮೇವ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಪಹಾನಪಟಿವೇಧೋ, ತೇನ. ಅಯಮ್ಪಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಲೇಸೇ ಅಪ್ಪಹೀಯಮಾನೇ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಸತಿ ಚ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಸ್ಸ ಪಟಿಘಾತಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಂ ಆಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ತಥಾಪವತ್ತಿಯಂ ಪಟಿಘಾತಾಭಾವೇನ ನಿಸ್ಸಙ್ಗಚಾರಂ ಉಪಾದಾಯ ಏವಂ ವುತ್ತೋ. ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಂ ಅನುಸ್ಸವಾಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಸರೂಪತೋ ಆರಮ್ಮಣಕರಣಂ ‘‘ಇದಂ ತ’’ನ್ತಿ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಗಹಣಂ, ಸಾ ಏವ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೋ, ತೇನ. ಅಯಂ ಪನಸ್ಸ ಆವರಣಸ್ಸ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ಞಾಣಂ ನಿರೋಧಂ ಆಲಮ್ಬಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತೋ ತಂ ಸರೂಪತೋ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ಪವತ್ತತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತೋ. ಭಾವನಾ ಉಪ್ಪಾದನಾ, ವಡ್ಢನಾ ಚ. ತತ್ಥ ಪಠಮಮಗ್ಗೇ ಉಪ್ಪಾದನಟ್ಠೇನ, ದುತಿಯಾದೀಸು ವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ, ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ವಾ ಉಭಯಥಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಠಮಮಗ್ಗೇಪಿ ಹಿ ಯಥಾರಹಂ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಯಂ ಪವತ್ತಂ ಪರಿಜಾನನಾದಿಂ ವಡ್ಢೇನ್ತೋ ಪವತ್ತೋತಿ ವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ. ದುತಿಯಾದೀಸುಪಿ ಅಪ್ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನತೋ, ಪುಗ್ಗಲನ್ತರಭಾವಸಾಧನತೋ ಚ ಉಪ್ಪಾದನಟ್ಠೇನ ಭಾವನಾ ಸಕ್ಕಾ ವಿಞ್ಞಾತುಂ, ಸಾ ಏವ ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೋ, ತೇನ. ಅಯಮ್ಪಿ ಹಿ ಯಥಾ ಞಾಣೇ ಪವತ್ತೇ ಪಚ್ಛಾ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾನಂ ಸರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಸಮ್ಮೋಹೋ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ.

ತಿಟ್ಠನ್ತು ತಾವ ಯಥಾಧಿಗತಾ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ, ಯಥಾಪವತ್ತೇಸು ಫಲಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಅಯಂ ಯಥಾಧಿಗತಸಚ್ಚಧಮ್ಮೇಸು ವಿಯ ವಿಗತಸಮ್ಮೋಹೋವ ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ಪತ್ತಧಮ್ಮೋ ವಿದಿತಧಮ್ಮೋ ಪರಿಯೋಗಾಳ್ಹಧಮ್ಮೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೮; ದೀ. ನಿ. ೧.೨೯೯; ಮ. ನಿ. ೨.೬೯) ಯತೋ ಸಚಸ್ಸ ಧಮ್ಮತಾಸಞ್ಚೋದಿತಾ ಯಥಾಧಿಗತಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾಲಮ್ಬನಿಯೋ ಮಗ್ಗವೀಥಿತೋ ಪರತೋ ಮಗ್ಗಫಲಪಹೀನಾವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸನಿಬ್ಬಾನಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಮ್ಮೋಪಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದಯೋ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ‘‘ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನಾ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬಾ. ಏಕಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತೀತಿ ಏತ್ಥಾಹ ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ‘‘ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ನಾನಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಕಿಚ್ಚಕರ’’ನ್ತಿ, ಸೋ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ (ಕಥಾ. ೨೭೪) ಓಧಿಸೋಕಥಾಯ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ. ಇದಾನಿ ತಮೇವ ಏಕಾಭಿಸಮಯಂ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಏವಮಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ…ಪೇ… ಪಟಿವೇಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಪಟಿವೇಧೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ, ಇಧ ಪನ ಉಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಅವಬೋಧೋ ಪರಿಯಾಯತೋ ತಥಾ ವುತ್ತೋ. ಪಟಿವೇಧನಿಮಿತ್ತತ್ತಾ ವಾ ಉಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಞಾಣಂ ‘‘ಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಸಭಾವಂ. ಕಿಚ್ಚತೋತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಹಿ ದುಕ್ಖಾದಿಞಾಣೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಇಧ ನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ, ಇಮಸ್ಸೇವ ವಾ ಞಾಣಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾದಿಪ್ಪಕಾಸನಕಿಚ್ಚತೋ, ಪರಿಞ್ಞಾದಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರಮ್ಮಣಪಟಿವೇಧೋತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧಮಾಹ. ಸಾತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ. ಉಗ್ಗಹಾದೀಸು ವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ನ ವುತ್ತಾ ಅನವಸರತ್ತಾ. ಅಧಿಗಮೇ ಹಿ ಸತಿ ತಸ್ಸಾ ಸಿಯಾ ಅವಸರೋ.

ತಂಯೇವ ಹಿ ಅನವಸರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಬ್ಬೇ ಪರಿಗ್ಗಹತೋತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಿಗ್ಗಹತೋ ಪುಬ್ಬೇ. ಉಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಞ್ಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹೋ. ತಥಾ ತಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನತೋ ಮನಸಿಕಾರದಳ್ಹತಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾ ದುಕ್ಖಪರಿಞ್ಞಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ ಯೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಗ್ಗಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅಪರಭಾಗೇತಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ. ದುದ್ದಸತ್ತಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣವಸೇನ ಪಾಕಟಾನಿಪಿ ಪಕತಿಞಾಣೇನ ಸಭಾವರಸತೋ ದಟ್ಠುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ. ಗಮ್ಭೀರೇನೇವ ಚ ಭಾವನಾಞಾಣೇನ, ತಥಾಪಿ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣೇನೇವ ಯಾಥಾವತೋ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಗಮ್ಭೀರಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧತೋ ಪನ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಗಮ್ಭೀರ’’ನ್ತಿ. ಇತರಾನಿ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಅಸಂಕಿಲೇಸಿಕತಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತಸುಖಪ್ಪತ್ತಾಯ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಭವತಾಯ, ಅನುಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬತಾಯ ಚ ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಅಪಾಕಟತ್ತಾ ಚ ಪರಮಗಮ್ಭೀರತ್ತಾ, ತಥಾ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಞಾಣೇನೇವ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬತಾಯ ಪಕತಿಞಾಣೇನ ದಟ್ಠುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಾನೀತಿ ದುದ್ದಸಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇತರೇಸಂ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಯೋಗೋತಿ ಕಿರಿಯಾ, ವಾಯಾಮೋ ವಾ. ತಸ್ಸ ಮಹನ್ತತರಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತಂ, ದುಕ್ಕರತರತಞ್ಚ ಉಪಮಾಹಿ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಭವಗ್ಗಗ್ಗಹಣತ್ಥ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ. ಪಟಿವೇಧಕ್ಖಣೇತಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧಕ್ಖಣೇ. ಏಕಮೇವ ತಂ ಞಾಣನ್ತಿ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಏಕಮೇವ ತಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಹೋತಿ.

ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಇಮೇಸು ವಿರಮಿತಬ್ಬತಾವಸೇನ ಜೋತಿತೇಸು ತೀಸು ಕಾಮಬ್ಯಾಪಾದವಿಹಿಂಸಾವಿತಕ್ಕವತ್ಥೂಸು. ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ತಿವಿಧಅಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ. ಪದಪಚ್ಛೇದತೋತಿ ಏತ್ಥ ಗತಮಗ್ಗೋ ‘‘ಪದ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಯೇನ ಚ ಉಪಾಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಕಾಮವಿತಕ್ಕೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಗತಮಗ್ಗೋತಿ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಛೇದೋ ಘಾತೋ ಪದಪಚ್ಛೇದೋ, ತತೋ ಪದಪಚ್ಛೇದತೋ. ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಸಾಧನಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸಾಧನೇನ ಮಗ್ಗಙ್ಗಂ ಪೂರಯಮಾನೋ ಏಕೋವ ತಿವಿಧಕಿಚ್ಚಸಾಧನೋ ಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಿವಿಧಾಕುಸಲಸಙ್ಕಪ್ಪಸಮುಚ್ಛೇದನಮೇವ ಹೇತ್ಥ ತಿವಿಧಕಿಚ್ಚಸಾಧನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ‘‘ಇಮೇಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಮುಸಾವಾದಾವೇರಮಣಿಆದಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೭೦೩) ವಿರತಿಚೇತನಾ, ಸಬ್ಬೇ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನೀತಿ ಆಗತಾನೀತಿ ತತ್ಥ ಪಧಾನಾನಂ ವಿರತಿಚೇತನಾನಂ ವಸೇನ ‘‘ವಿರತಿಯೋಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಚೇತನಾಯೋಪೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೭೦೩) ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಕೇಚಿ ‘‘ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ನ ಕೇವಲಂ ಪಿಸುಣವಾಚಾ ವೇರಮಣಿಆದೀನಂಯೇವ ಸಙ್ಗಹೋ, ಅಥ ಖೋ ತಾದಿಸಾನಂ ಚೇತನಾನಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಸೇನ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ಮುಸಾವಾದಾದೀಹಿ ವಿರಮಣಕಾಲೇ ವಾ ವಿರತಿಯೋ, ಸುಭಾಸಿತಾದಿವಾಚಾಭಾಸನಾದಿಕಾಲೇ ಚ ಚೇತನಾಯೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ವಿರತಿಯೋವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ ಚೇತನಾನಂ ಅಮಗ್ಗಙ್ಗತ್ತಾ. ಏಕಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾದಿಞಾಣತಾ ವಿಯ, ಏಕಾಯ ವಿರತಿಯಾ ಮುಸಾವಾದಾದಿವಿರತಿಭಾವೋ ವಿಯ ಚ ಏಕಾಯ ಚೇತನಾಯ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಿಕಿಚ್ಚತ್ತಯಸಾಧನಸಭಾವಾಭಾವಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಿಭಾವಾಸಿದ್ಧಿತೋ, ತಂಸಿದ್ಧಿಯಂ ಅಙ್ಗತ್ತಯತಾಸಿದ್ಧಿತೋ ಚ.

ಭಿಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಜೀವಹೇತುಕಂ ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ ನಾಮ ಅಯೋನಿಸೋ ಆಹಾರಪರಿಯೇಸನಹೇತುಕಮೇವ ಸಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಖಾದನೀಯ…ಪೇ… ದುಚ್ಚರಿತ’’ನ್ತಿ. ಕಾಯವಚೀದುಚ್ಚರಿತಗ್ಗಹಣಞ್ಚ ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಯೇವ ಆಜೀವಪಕೋಪೋ, ನ ಮನೋದ್ವಾರೇತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮೇಸುಯೇವ ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸೂ’’ತಿ.

ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ಅಸಮುದಾಚಾರವಸೇನ ವಾ ಅನನುಭೂತಾರಮ್ಮಣವಸೇನ ವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಹಿ ಅನಮತಗ್ಗೇ ಸಂಸಾರೇ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಪಾಪಕಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ನ ಸನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ’’ತಿಆದಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಅಯಂ ಇಮಂ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭವೇ.ಜನೇತೀತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ತಾದಿಸಂ ಛನ್ದಂ ಕುರುಮಾನೋ ಏವಂ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ನಾಮ. ವಾಯಾಮಂ ಕರೋತೀತಿ ಪಯೋಗಂ ಪರಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ. ವೀರಿಯಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕವೀರಿಯಂ ಪಕಾರತೋ ವತ್ತೇತಿ. ವೀರಿಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ಪಗ್ಗಹಿತಂ ಕರೋತೀತಿ ತೇನೇವ ಸಹಜಾತವೀರಿಯೇನ ಚಿತ್ತಂ ಉಕ್ಖಿಪೇನ್ತೋ ಕೋಸಜ್ಜಪಾತತೋ ನಿಸೇಧನೇನ ಪಗ್ಗಹಿತಂ ಕರೋತಿ. ಪದಹನಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಪಧಾನಂ ವೀರಿಯಂ ಕರೋತಿ. ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪನೇತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪದಾನಿ ಆಸೇವನಾಭಾವನಾಬಹುಲೀಕಮ್ಮಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾಹಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ.

ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಸದಿಸವೋಹಾರೇನ ವುತ್ತಂ. ಭವತಿ ಹಿ ತಂಸದಿಸೇಸು ತಬ್ಬೋಹಾರೋ ಯಥಾ ‘‘ಸಾ ಏವ ತಿತ್ತಿರಿ, ತಾನಿ ಏವ ಓಸಧಾನೀ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಾನಿ ತಾದಿಸೇ’’ತಿ. ಉಪ್ಪನ್ನಾನನ್ತಿ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಅವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪನ್ನಾನಂ. ಪಹಾನಾಯಾತಿ ಪಜಹನತ್ಥಾಯ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಕುಸಲಾತಿ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ತೇಸಞ್ಚ ಉಪ್ಪಾದೋ ನಾಮ ಅಧಿಗಮೋ ಪಟಿಲಾಭೋ, ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಅಪ್ಪಟಿಲಾಭೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧಾನಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಠಿತಿಯಾ ವೀರಿಯಂ ಆರಭತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ನ ಖಣಠಿತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ತದತ್ಥಂ ವೀರಿಯಾರಬ್ಭೇನ ಪಯೋಜನಾಭಾವತೋ, ಅಥ ಖೋ ಪಬನ್ಧಠಿತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಬನ್ಧವಸೇನ ಠಿತತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಸಮ್ಮುಸ್ಸನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮವಸೇನ ಅದಸ್ಸನಮುಪಗಮನನ್ತಿ ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅಸಮ್ಮುಸ್ಸನಂ ಅಸಮ್ಮೋಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಮ್ಮೋಸಾಯಾತಿ ಅವಿನಾಸನತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಭಿಯ್ಯೋಭಾವೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಭವನಂ, ಸೋ ಪನ ಉಪರೂಪರಿ ಉಪ್ಪತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪರಿಭಾವಾಯಾ’’ತಿ. ವೇಪುಲ್ಲಂ ಅಭಿಣ್ಹಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಗುಣಬಲವಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾತಿ ವಿಪುಲಭಾವಾಯಾ’’ತಿ, ಮಹನ್ತಭಾವಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಾವನಾಯ ಪರಿಪೂರಣತ್ಥನ್ತಿ ಝಾನಾದಿಭಾವನಾಪರಿಬ್ರೂಹನತ್ಥಂ.

ಚತೂಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಕುಸಲಾನುಪ್ಪಾದನಾದೀಸು ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು. ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸಪಿ ಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಏಕಜ್ಝಂ ನಿಪ್ಫಾದನವಸೇನ.

ಝಾನಾನಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ನಾನಾತಿ ಯದಿಪಿ ಸಮಾಧಿಉಪಕಾರಕೇಹಿ ಅಭಿನಿರೋಪನಾನುಮಜ್ಜನಸಮ್ಪಿಯಾಯನಬ್ರೂಹನಸನ್ತಸುಖಸಭಾವೇಹಿ ವಿತಕ್ಕಾದೀಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗಭೇದತೋ ಭಾವನಾತಿಸಯಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ವಸೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ವಿಭತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ವಾಯಾಮೋ ವಿಯ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಕುಸಲಾನುಪ್ಪಾದನಾದಿಚತುವಾಯಾಮಕಿಚ್ಚಂ, ಸತಿ ವಿಯ ಚ ಅಸುಭಾಸುಖಾನಿಚ್ಚಾನತ್ತೇಸು ಕಾಯಾದೀಸು ಸುಭಾದಿಸಞ್ಞಾಪ್ಪಹಾನಚತುಸತಿಕಿಚ್ಚಂ, ಏಕೋ ಸಮಾಧಿ ಚತುಝಾನಸಮಾಧಿಕಿಚ್ಚಂ ನ ಸಾಧೇತೀತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಏವ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ, ತಥಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇಪಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಏವ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾನಾಮಗ್ಗವಸೇನಾತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಾದಿನಾನಾಮಗ್ಗವಸೇನ ಝಾನಾನಿ ನಾನಾ. ದುತಿಯಾದಯೋಪಿ ಮಗ್ಗಾ ದುತಿಯಾದೀನಂ ಝಾನಾನಂ. ಅಯಂ ಪನಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗಭಾವೇನ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಏಕತ್ತೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯನ್ತಿ ಪನ ಅಯಂ ಝಾನವಸೇನ ಸಬ್ಬಸದಿಸಸಬ್ಬಾಸದಿಸೇಕಚ್ಚಸದಿಸತಾ ವಿಸೇಸೋ.

ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಯಮೇನ ಹೋತೀತಿ ಇಧ ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಯಮಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಮ್ಪಿ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೦೫). ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೩೫೦) ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ವುತ್ತೋ ಸಬ್ಬವಾದಾವಿರೋಧತೋ, ಇಧ ಪನ ಸಮ್ಮಸಿತಜ್ಝಾನಪುಗ್ಗಲಜ್ಝಾಸಯವಾದನಿವತ್ತನತೋ ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಯಮೋ ವುತ್ತೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಯಮೋ ಪನ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಇಧಾಪಿ ನ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಞ್ಞೇ ಚ ಆಚರಿಯವಾದಾ ಪರತೋ ವಕ್ಖಮಾನಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಮೇವ ತಾವ ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಯಮಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಯಮೇನ ತಾವಾ’’ತಿ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕೋ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಆಸನ್ನಪದೇಸೇ ವುಟ್ಠಿತಸಮಾಪತ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸದಿಸಭಾವಂ ಕರೋತಿ ಭೂಮಿವಣ್ಣೋ ವಿಯ ಗೋಧಾವಣ್ಣಸ್ಸ. ಪರಿಪುಣ್ಣಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅಟ್ಠ ಸತ್ತ ಚ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತ ಹೋನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಛ ಹೋನ್ತಿ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಮಗ್ಗಙ್ಗಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಸತ್ತಛಭಾವಂ ಅತಿದಿಸತಿ ‘‘ಏಸ ನಯೋ’’ತಿ. ಅರೂಪೇ ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಂ…ಪೇ… ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನನು ತತ್ಥ ‘‘ಅರೂಪೇ ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೩೫೦) ವುತ್ತಂ, ನ ‘‘ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನ’’ನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಯೇಸು ಪನ ಸಂಸಯೋ ಅತ್ಥಿ, ತೇಸಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನೇನ, ತೇನ ಅತ್ಥತೋ ‘‘ಚತುಕ್ಕಪಞ್ಚಕಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಏವಮಾಹಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಮುದಾಯಞ್ಚ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘‘ತಞ್ಚ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ನ ಲೋಕಿಯ’’ನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಯವೇಕತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಸಮುದಾಯಸ್ಸ ವಿಸೇಸಕಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮೇವ ಹಿ ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚತುಕ್ಕಂ, ಪಞ್ಚಕಂ ವಾತಿ. ಏತ್ಥ ಕಥನ್ತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಕಥಂ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂಝಾನಿಕಾವಸ್ಸ ತತ್ಥ ತಯೋ ಮಗ್ಗಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಜ್ಝಾನಿಕಂಪಠಮಫಲಾದಿಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗಭಾವನಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಿಕಂ ಪನ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಅರೂಪಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ, ತಜ್ಝಾನಿಕಂ ಫಲಞ್ಚ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಉಪರಿಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ಅಞ್ಞಝಾನಿಕಾಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ, ಝಾನಙ್ಗಾದಿನಿಯಾಮಿಕಾ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸಮಾಪತ್ತಿಪಾದಕಂ, ನ ಸಮ್ಮಸಿತಬ್ಬಾತಿ ಫಲಸ್ಸಾಪಿ ಪಾದಕತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಕೇಚಿ ಪನಾತಿ ಮೋರವಾಪೀಮಹಾದತ್ತತ್ಥೇರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಪುನ ಕೇಚೀತಿ ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರಂ. ತತಿಯವಾರೇ ಕೇಚೀತಿ ‘‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ನಿಯಮೇತೀ’’ತಿ ಏವಂ ವಾದಿನಂ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರಞ್ಚೇವ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತೇ ದ್ವೇ ಚ ಥೇರೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಇತರೇ ಥೇರೇ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ.

೪೦೩. ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಾನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನೋ ನಿರೋಧೋಪಿ ಸಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ. ಪರಸ್ಸ ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಬ್ಯಾಮಮತ್ತೇ ಕಳೇವರೇ ಸಸಞ್ಞಿಮ್ಹಿ ಸಮನಕೇ ಲೋಕಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಪೇಮಿ, ಲೋಕಸಮುದಯಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಪೇಮಿ, ಲೋಕನಿರೋಧಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಪೇಮಿ, ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಪಟಿಪದಞ್ಚ ಪಞ್ಞಾಪೇಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೦೭; ಅ. ನಿ. ೪.೪೫) ಕಥಂ ಪನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ ನಿರೋಧಮಗ್ಗಸಚ್ಚಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀತಿ? ಅನುಸ್ಸವಾದಿಸಿದ್ಧಮಾಕಾರಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಉದ್ದಿಸ್ಸಾಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹೋ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಯಥಾಸಮ್ಭವತೋತಿ ಸಮ್ಭವಾನುರೂಪಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಸೇಸಸಚ್ಚವಸೇನ ಸಮುದಯವಯಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚತುಸಚ್ಚಪಬ್ಬವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪೦೪. ‘‘ಅಟ್ಠಿಕಸಙ್ಖಲಿಕಂ ಸಮಂಸ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾ ಸತ್ತ ಸಿವಥಿಕಾ ಅಟ್ಠಿಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತಾಯ ಇತರಾಸಂ ಉದ್ಧುಮಾತಕಾದೀನಂ ಸಭಾವೇನೇವಾತಿ ನವನ್ನಂ ಸಿವಥಿಕಾನಂ ಅಪ್ಪನಾಕಮ್ಮಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ. ದ್ವೇಯೇವಾತಿ ಆನಾಪಾನಂ, ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಕಾರೋತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇಯೇವ. ಅಭಿನಿವೇಸೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಿನಿವೇಸೋ, ಸೋ ಪನ ಸಮ್ಮಸನಿಯಧಮ್ಮಪರಿಗ್ಗಹೋ. ಇರಿಯಾಪಥಾ, ಆಲೋಕಿತಾದಯೋ ಚ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಮತ್ತತಾಯ ನ ಸಮ್ಮಸನುಪಗಾ ವಿಞ್ಞತ್ತಿಆದಯೋ ವಿಯ. ನೀವರಣಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಆದಿತೋ ನ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇರಿಯಾಪಥ…ಪೇ… ನ ಜಾಯತೀ’’ತಿ. ಕೇಸಾದಿಅಪದೇಸೇನ ತದುಪಾದಾನಧಮ್ಮಾ ವಿಯ ಇರಿಯಾಪಥಾದಿಅಪದೇಸೇನ ತದವತ್ಥಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ನೀವರಣಾದಿಮುಖೇನ ಚ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ, ತಂನಿಸ್ಸಯಧಮ್ಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರೋ ಚ ಇರಿಯಾಪಥಾದೀಸುಪಿ ‘‘ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಜಾಯತೀ’’ತಿ ಅವೋಚ. ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಮೇ’’ತಿಆದಿ ಪನ ಸಭಾವತೋ ಇರಿಯಾಪಥಾದೀನಂ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಛಿತಭಾವದಸ್ಸನಂ. ಅಪರಿಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಿಕಾ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞಾತಿ.

ಕಾಮಂ ‘‘ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖುಗ್ಗಹಣಂ ಕತಂ ತಂಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಭಿಕ್ಖುಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ದೇಸನಾ ಪನ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ, ನ ಭಿಕ್ಖು ಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯೋ ಹಿ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇನ ಞಾತಮರಿಯಾದಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಜಾನನ್ತೀ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಾ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಾ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ಫಲಭಾವತೋ ಅಗ್ಗಫಲಂ ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಞ್ಞಾತಿ ಅರಹತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಅಪ್ಪತರೇಪಿ ಕಾಲೇ ಸಾಸನಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಯೋಜನಾ. ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತೋತಿ ನಿಗಮೇನ್ತೋ.

ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ.