೫. ಜನವಸಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ನಾತಿಕಿಯಾದಿಬ್ಯಾಕರಣವಣ್ಣನಾ

೨೭೩-೨೭೫. ‘‘ಪರಿತೋ’’ತಿ ಪದಂ ಯಥಾ ಸಮನ್ತತ್ಥವಾಚಕೋ, ಏವಂ ಸಮೀಪತ್ಥವಾಚಕೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಸಮನ್ತಾ ಸಾಮನ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಆಮೇಡಿತೇನ ಪನ ಸಮನ್ತತ್ಥೋ ಜೋತಿತೋ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಸಾಮನ್ತಾ ಜನಪದೇಸು ‘‘ನಾತಿಕೇ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಾತಿಕಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾತೋ ಯಮತ್ಥೋ. ಯಸ್ಸ ಪರಿತೋ ಜನಪದೇಸು ಬ್ಯಾಕರೋತಿ, ತತ್ಥ ಪರಿಚಾರಕಾರಕಾನಂ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಂ, ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವಾ ತಸ್ಸ ವಕ್ಖಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಪರಿತೋ ಪರಿತೋ ಜನಪದೇಸು’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಚಾರಕೇತಿ ಉಪಾಸಕೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಬುದ್ಧಧಮ್ಮಸಙ್ಘಾನಂ ಪರಿಚಾರಕೇ’’ತಿ. ಉಪಪತ್ತೀಸೂತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೀಸು. ಞಾಣಗತಿಪುಞ್ಞಾನಂ ಉಪಪತ್ತೀಸೂತಿ ಏತ್ಥ ಞಾಣಗತೂಪಪತ್ತಿ ನಾಮ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಞಾಣಗಮನಸ್ಸ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಪುಞ್ಞೂಪಪತ್ತಿ ನಾಮ ತಂತಂದೇವನಿಕಾಯೂಪಪತ್ತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ‘‘ವಜ್ಜಿಮಲ್ಲೇಸೂ’’ತಿಆದಿಕೇ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚತೂಸುಪಿ ಪದೇಸು. ಪುರಿಮೇಸೂತಿ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತೇ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ದಸಸುಯೇವಾತಿ ತೇಸು ಏವ ದಸಸು ಜನಪದೇಸು. ಪರಿಚಾರಕೇ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ ಬ್ಯಕಾತಬ್ಬಾನಂ ಬಹೂನಂ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭನತೋ. ನಾತಿಕೇ ಭವಾ ನಾತಿಕಿಯಾ.

ನಿಟ್ಠಙ್ಗತಾತಿ ನಿಟ್ಠಂ ನಿಚ್ಛಯಂ ಉಪಗತಾ.

ಆನನ್ದಪರಿಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೭೬. ಯಸ್ಮಾ ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ನಾಮ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾಯ, ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾ ಚ ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾಯ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಹೋ ಧಮ್ಮೋ, ಅಹೋ ಸಙ್ಘೋ’’ತಿ ಧಮ್ಮಸಙ್ಘಗುಣಕಿತ್ತನಾಪಿ ಅತ್ಥತೋ ಬುದ್ಧಗುಣಕಿತ್ತನಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಭಗವನ್ತಂ ಕಿತ್ತಯಮಾನರೂಪಾ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ಅಹೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ.

೨೭೮. ಞಾಣಗತೀತಿ ‘‘ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಂ ಪಹಾತಬ್ಬಪಹಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಮಗ್ಗಞಾಣಗಮನಂ. ಯಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾ ಏವ ಞಾಣಗತಿಯಾ ವಸೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಓಪಪಾತಿಕತಾದಿವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ತಾದಿಸಂ ತಸ್ಸ ಅಭಿಸಮ್ಪರಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಞಾಣಾಭಿಸಮ್ಪರಾಯಮೇವಾ’’ತಿ.

೨೭೯. ಉಪಸನ್ತಂ ಪತಿ ಸಮ್ಮತಿ ಆಲೋಕೀಯತೀತಿ ಉಪಸನ್ತಪತಿಸೋ. ಉಪಸನ್ತದಸ್ಸನೋ ಉಪಸನ್ತಉಸ್ಸನ್ನೋ. ಭಾತಿರಿವಾತಿ ಏತ್ಥ ರ-ಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ, ಇವ-ಸದ್ದೋ ಭುಸತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತಿವಿಯ ಭಾತೀ’’ತಿ.

ಜನವಸಭಯಕ್ಖವಣ್ಣನಾ

೨೮೦. ಜೇಟ್ಠಕಭಾವೇನ ಜನೇ ವಸಭಸದಿಸೋತಿ ಜನವಸಭೋತಿ ಅಸ್ಸ ದೇವಪುತ್ತಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಹೋಸಿ.

ಇತೋ ದೇವಲೋಕಾ ಚವಿತ್ವಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ರಾಜಭೂತಸ್ಸ. ಮನುಸ್ಸಲೋಕಾ ಚವಿತ್ವಾ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ದೇವಭೂತಸ್ಸ. ಏತ್ಥೇವಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಭವೇ, ಏತ್ಥಾಪಿ ವೇಸ್ಸವಣಸ್ಸ ಸಹಬ್ಯತಾವಸೇನ.

೨೮೧. ಆಸಿಸನಂ ಆಸಾ, ಪತ್ಥನಾ. ಆಸಾಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಕತ್ತುಕಮ್ಯತಾಕುಸಲಚ್ಛನ್ದಂ ವದತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಯದಗ್ಗೇತಿ ಏತ್ಥ ಅಗ್ಗ-ಸದ್ದೋ ಆದಿಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ದಿವಸಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ‘‘ಪುರಿಮಂ…ಪೇ… ಅವಿನಿಪಾತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಯಥಾ ತತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಸುಗತಿತೋ ಸುಗತೂಪಪತ್ತಿಯೇವ ಅಹೋಸಿ, ತಥಾ ಕತೂಪಚಿತಕುಸಲಕಮ್ಮತ್ತಾ. ಫುಸ್ಸಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಕಾಲತೋ ಪಭುತಿ ಹಿ ಸಮ್ಭತವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಕುಸಲಸಮ್ಭಾರೋ ಏಸ ದೇವಪುತ್ತೋ. ಅನಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಅನು ಅನು ಅಚ್ಛರಿಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಅಚ್ಛರಿಯಮೇವಾ’’ತಿ. ಸಯಂಪರಿಸಾಯಾತಿ ಸಕಾಯ ಪರಿಸಾಯ. ಭಗವತೋ ದಿಟ್ಠಸದಿಸಮೇವಾತಿ ಆವಜ್ಜನಸಮನನ್ತರಂ ಯಥಾ ತೇ ಭಗವತೋ ಚತುವೀಸತಿಸತಸಹಸ್ಸಮತ್ತಾ ಸತ್ತಾ ಞಾಣಗತಿತೋ ದಿಟ್ಠಾ, ಏವಂ ತುಮ್ಹೇಹಿ ದಿಟ್ಠಸದಿಸಮೇವ. ವೇಸ್ಸವಣಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ಸುತಂ ಮಯಾತಿ ವದತಿ.

ದೇವಸಭಾವಣ್ಣನಾ

೨೮೨. ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಸಙ್ಗಹತ್ಥನ್ತಿ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ಆರಕ್ಖಾಸಂವಿಧಾನವಸೇನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ವಸ್ಸೂಪಗತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಏವಂ ಸುಖೇನ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ, ಪವಾರಣಸಙ್ಗಹೋ ಪನಸ್ಸ ಪವಾರೇತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಪರಿಸ್ಸಯಪರಿಹರಣತ್ಥಂ. ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಂ ದೂರಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛನ್ತೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅತ್ತನಾಪಿ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನತ್ಥಂ ಸನ್ನಿಪತಿಯೇವ. ಏತ್ಥೇತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ಏತ್ಥ ಅಯ್ಯಾನಂ ವಸನಟ್ಠಾನೇ.

ತದಾಪೀತಿ ‘‘ಪುರಿಮಾನಿ ಭನ್ತೇ ದಿವಸಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಕಾಲೇಪಿ. ಏತೇನೇವ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕನಿಮಿತ್ತಮೇವ. ತೇನಾಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ತದಹುಪೋಸಥೇ ಪನ್ನರಸೇ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಆಸನೇಪಿ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಸುಧಮ್ಮಾಯ ದೇವಸಭಾಯ ಪಠಮಂ ದೇವೇಸು ತಾವತಿಂಸೇಸು ನಿಸಿನ್ನೇಸು ತಸ್ಸಾ ಚತೂಸು ದ್ವಾರೇಸು ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಇದಂ ನೇಸಂ ಆಸನೇ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಚಾರಿತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಯೇನತ್ಥೇನಾತಿ ಯೇನ ಕಿಚ್ಚೇನ ಯೇನ ಪಯೋಜನೇನ. ಆರಕ್ಖತ್ಥನ್ತಿ ಆರಕ್ಖಭೂತಮತ್ಥಂ. ವುತ್ತಂ ವಚನಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ವುತ್ತವಚನಾ, ಮಹಾರಾಜಾನೋ.

೨೮೩. ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾತಿ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ.

ಸನಙ್ಕುಮಾರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೮೪. ಅಭಿಸಮ್ಭವಿತುಂ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೋ ಅನಭಿಸಮ್ಭವನೀಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ. ಚಕ್ಖುಯೇವ ಪಥೋ ರೂಪದಸ್ಸನಸ್ಸ ಮಗ್ಗೋ ಉಪಾಯೋತಿ ಚಕ್ಖುಪಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಚಕ್ಖುಪಥಸ್ಮಿನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ’’ತಿ, ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಗೋಚರಯೋಗ್ಗೋ ವಾ ಚಕ್ಖುಪಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಆಪಾಥೇ ವಾ’’ತಿ. ನಾಭಿಭವತೀತಿ ನ ಅಭಿಭವತಿ, ಗೋಚರಭಾವಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಾತಿ ತಾವತಿಂಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಾ, ನ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ, ನಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ‘‘ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ ಹಿ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಯಥಾ ಜಾತಿರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಉಪರಿಮಾನ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ, ತಂ ನ ಯುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ ಉಪರಿಮಾನಂ ಮೂಲಪಟಿಸನ್ಧಿರೂಪಂ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ, ಮಾಪಿತಮೇವ ಪಸ್ಸಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸುಣನ್ತೋವ ನಿದ್ದಂ ಓಕ್ಕಮೀತಿ ಗತಿಯೋ ಉಪಧಾರೇನ್ತೋ ಬಹಿ ವಿಸಟವಿತಕ್ಕವಿಚ್ಛೇದೇನ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಆಪನ್ನಚಿತ್ತತಾಯ. ಮಯ್ಹಂ ಅಯ್ಯಕಸ್ಸಾತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ.

ಪಞ್ಚ ಸಿಖಾ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಞ್ಚಸಿಖೋ, ಪಞ್ಚಸಿಖೋ ವಿಯ ಪಞ್ಚಸಿಖೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚಸಿಖಗನ್ಧಬ್ಬಸದಿಸೋ’’ತಿ. ಮಮಾಯನ್ತೀತಿ ಪಿಯಾಯನ್ತಿ.

೨೮೫. ಸುಮುತ್ತೋತಿ ಸರದೋಸೇಹಿ ಸುಟ್ಠು ಮುತ್ತೋ. ಯೇಹಿ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದೀಹಿ ಪಲಿಬುದ್ಧತ್ತಾ ಸರೋ ಅವಿಸ್ಸಟ್ಠೋ ಸಿಯಾ, ತದಭಾವತೋ ವಿಸ್ಸಟ್ಠೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಪಲಿಬುದ್ಧೋ’’ತಿ. ವಿಞ್ಞಾಪೇತೀತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ, ಅನ್ತೋಗಧಹೇತುಅತ್ಥೋ ಕತ್ತುಸಾಧನೋ ಏಸ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥವಿಞ್ಞಾಪನೋ’’ತಿ. ಸರಸ್ಸ ಮಧುರತಾ ನಾಮ ಮದ್ದವನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಧುರೋ ಮುದೂ’’ತಿ. ಸವನಂ ಅರಹತೀತಿ ಸವನೀಯೋ. ಸವನಾರಹತಾಯ ಚ ಆಪಾಥಸುಖತಾಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಣ್ಣಸುಖೋ’’ತಿ. ಬಿನ್ದೂತಿ ಪಿಣ್ಡಿತೋ. ಆಕೋಟಿತಭಿನ್ನಕಂಸಸದ್ದೋ ವಿಯ ಅನೇಕಾವಯವೋ ಅಹುತ್ವಾ ನಿರವಯವೋ, ಏಕಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕಗ್ಘನೋ’’ತಿ, ಏತೇನೇವಸ್ಸ ಅವಿಸಾರಿತಾ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಗಮ್ಭೀರುಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಚಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರತಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಭಿಮೂಲತೋ’’ತಿಆದಿ. ಏವಂ ಸಮುಟ್ಠಿತೋತಿ ಜೀವ್ಹಾದಿಪ್ಪಹಾರಮತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೋ. ಅಮಧುರೋ ಚ ಹೋತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಾನಂ ಪರಿಲಹುಭಾವತೋ. ನ ಚ ದೂರಂ ಸಾವೇತಿ ವೀರಭಾವಾಭಾವತೋ. ನಿನ್ನಾದೀ ಸುವಿಪುಲಭಾವತೋ ಸವಿಸೇಸಂ ನಿನ್ನಾದೋ, ಪಾಸಂಸನಿನ್ನಾದೋ ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹಾಮೇಘ…ಪೇ… ಯುತ್ತೋ’’ತಿ.

ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಚ್ಛಿಮನ್ತಿ ದುತಿಯಂ, ಚತುತ್ಥಂ, ಛಟ್ಠಂ, ಅಟ್ಠಮಞ್ಚ ಪದಂ. ಪುರಿಮಸ್ಸ ಪುರಿಮಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪಠಮಸ್ಸ, ತತಿಯಸ್ಸ, ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ, ಸತ್ತಮಸ್ಸ ಚ. ಅತ್ಥೋಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥನಿದ್ದೇಸೋ ಏವ. ವಿಸ್ಸಟ್ಠತಾ ಹಿಸ್ಸ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಮಞ್ಜುಭಾವೋ ಸವನೀಯತಾಯ, ಬಿನ್ದುಭಾವೋ ಅವಿಸಾರಿತಾಯ, ಗಮ್ಭೀರಭಾವೋ ನಿನ್ನಾದಿತಾಯಾತಿ. ಯಥಾಪರಿಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾ-ಸದ್ದೋ ಪರಿಮಾಣವಾಚೀ, ನ ಪಕಾರಾದಿವಾಚೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯತ್ತಕಾ ಪರಿಸಾ’’ತಿ, ತೇನ ಪರಿಸಪ್ಪಮಾಣಂ ಏವಸ್ಸ ಸರೋ ನಿಚ್ಛರತಿ, ಅಯಮಸ್ಸ ಧಮ್ಮತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ತಕಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ.

‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚೀ’’ತಿಆದಿ ‘‘ಯಾವಞ್ಚ ಸೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಹೇತುಕಿತ್ತನವಸೇನ ಸಮತ್ಥನಂ ಸರಣೇಸು ನೇಸಂ ನಿಚ್ಚಸೇವನೇನ, ಸೀಲೇಸು ಚ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ ಛಕಾಮಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಅನುಪ್ಪಾದನತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇ ಹಿ ಕೇಚಿ…ಪೇ… ವದತೀ’’ತಿ. ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕಗಹಿತಸರಣೇತಿ ಮಗ್ಗೇನಾಗತಸರಣಗಮನೇ. ತೇ ಹಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತವಿಚಿಕಿಚ್ಛತಾಯ ರತನತ್ತಯೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾಯೇವ, ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಸದ್ಧಾಯ ವಸೇನ ಬುದ್ಧಾದೀನಂ ಗುಣೇ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಜಾನನ್ತಿ, ಅಪರನೇಯ್ಯಬುದ್ಧಿನೋ ತೇ ಪರಿಯಾಯತೋ ನಿಬ್ಬೇಮತಿಕಗಹಿತಸರಣಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಗನ್ಧಬ್ಬದೇವಗಣನ್ತಿ ಗನ್ಧಬ್ಬದೇವಸಮೂಹಂ. ತುಕಾ ವುಚ್ಚತಿ ಖೀರಿಣೀ ಯಾ ತುಕಾತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸಾ ಚುಣ್ಣಂ ತುಕಾಪಿಟ್ಠಂ. ತಂ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪಕ್ಖಿತ್ತಂ ಘನಂ ನಿರನ್ತರಚಿತಂ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ.

ಭಾವಿತಇದ್ಧಿಪಾದವಣ್ಣನಾ

೨೮೭. ಸುಪಞ್ಞತ್ತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪಿತಾ ಬೋಧಿತಾ, ಅಸಙ್ಕರತೋ ವಾ ಠಪಿತಾ, ತಂ ಪನ ಬೋಧನಂ, ಅಸಙ್ಕರತೋ ಠಪನಞ್ಚ ಅತ್ಥತೋ ದೇಸನಾ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸುಕಥಿತಾ’’ತಿ. ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನಾತಿ ಸಮಿಜ್ಝನಟ್ಠೇನ, ನಿಪ್ಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ. ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ, ಇದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮುಪಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಉಪರೂಪರಿ ವಿಸೇಸಸಙ್ಖಾತಂ ಇದ್ಧಿಂ ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಾದೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ಸಮಿಜ್ಝತಿ ನಿಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ, ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ತಾವ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇದ್ಧಿಪಹೋನಕತಾಯಾತಿ ಇದ್ಧಿಯಾ ನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಮತ್ಥಭಾವಾಯ. ಇದ್ಧಿವಿಸವಿತಾಯಾತಿ ಇದ್ಧಿಯಾ ನಿಪ್ಫಾದನೇ ಯೋಗ್ಯಭಾವಾಯ. ಅನೇಕತ್ಥತ್ತಾ ಹಿ ಧಾತೂನಂ ಯೋಗ್ಯತ್ಥೋ ವಿ-ಪುಬ್ಬೋ ಸು-ಸದ್ದೋ, ವಿಸವನಂ ವಾ ಪಜ್ಜನಂ ವಿಸವಿತಾ, ತತ್ಥ ಕಾಮಕಾರಿತಾ ವಿಸವಿತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನತಾಯಾತಿ ವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿಯಾ ವಿವಿಧರೂಪಕರಣಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸನತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ.

‘‘ಛನ್ದಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖು ಅಧಿಪತಿಂ ಕರಿತ್ವಾ ಲಭತಿ ಸಮಾಧಿಂ, ಲಭತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸೇಕಗ್ಗತಂ, ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೪೩೨) ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ಅಧಿಪತಿಸದ್ದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಧಿಪತಿಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ಪನ ‘‘ಛನ್ದಹೇತುಕೋ, ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಪಧಾನಭೂತಾತಿ ವೀರಿಯಭೂತಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾದಿನಿವತ್ತನತ್ಥಞ್ಹಿ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವೀರಿಯಂ. ತತ್ಥ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಪಧಾನಭೂತಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಪನ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ವಿಸುಂ ಸಮಾಸಯೋಜನವಸೇನ ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಇದ್ಧಿಪಾದತ್ಥೋ ಪಾದಸ್ಸ ಉಪಾಯತ್ಥತಂ, ಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥತಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾಯೋಗವಸೇನ ಇಧ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ವಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಪುಬ್ಬಭಾಗಾನಂ ಕತ್ತುಕರಣಿದ್ಧಿಭಾವಂ, ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯೇ ವಾ ವುತ್ತೇಹಿ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೇಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾಯ ಇದ್ಧಿಯಾ ಕತ್ತಿದ್ಧಿಭಾವಂ, ಛನ್ದಾದೀನಞ್ಚ ಕರಣಿದ್ಧಿಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕತ್ತುಅತ್ಥೋ, ಕರಣತ್ಥೋ ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋತಿ ಕತ್ತುಅತ್ಥಂ ತಾವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿಪ್ಫತ್ತಿಪರಿಯಾಯೇನ ಇಜ್ಝನಟ್ಠೇನ ವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಇತರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಏತಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ವುತ್ತನ್ತಿ ಕತ್ಥ ವುತ್ತಂ? ಇದ್ಧಿಪಾದವಿಭಙ್ಗಪಾಠೇ. (ವಿಭ. ೪೩೪) ತಥಾಭೂತಸ್ಸಾತಿ ತೇನಾಕಾರೇನ ಭೂತಸ್ಸ, ತೇ ಛನ್ದಾದಿಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಛನ್ದಾದಯೋ ಅನ್ತೋಕತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಖನ್ಧಾ ಕಥಿತಾ. ಸೇಸೇಸೂತಿ ಸೇಸಿದ್ಧಿಪಾದೇಸು.

ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತ’’ನ್ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೀರಿಯಂ ಆಗತಂ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಂ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಂ ‘‘ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧೀ’’ತಿ, ದುತಿಯಂ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗದಸ್ಸನಂ. ದ್ವೇಯೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗಾನಿ, ಸಮಾಧಿ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಚ. ಛನ್ದಾದಯೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಿ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಪನ ಪಧಾನವಚನೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತೋ, ನ ಛನ್ದಾದೀಹೀತಿ ನ ಇಧ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿತಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ವೀರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಠಿತಮೇವ, ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗವಸೇನ ಪನ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರವಚನೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಾಪಿ ದ್ವೀಹಿ ವೀರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸಮಾಧಿ, ತಥಾವಿಸಿಟ್ಠೇನೇವ ಚ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ, ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ವುತ್ತಾ, ವಿಸೇಸನಭಾವೋ ಚ ಛನ್ದಾದೀನಂ ತಂತಂಅವಸ್ಸಯದಸ್ಸನವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿ…ಪೇ… ಇದ್ಧಿಪಾದ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥೇಪಿ ಪಾದ-ಸದ್ದೇ ಉಪಾಯತ್ಥೇನ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯೇ (ವಿಭ. ೪೫೬) ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಛನ್ದಾದೀನಮೇವ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ. ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕೇ (ವಿಭ. ೪೫೭ ಆದಯೋ) ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಉದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ವಿಭತ್ತೋ. ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ ಕತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ ನ ಸಿಯಾತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಸೇನ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇದಾನಿ ಪಟಿಲಾಭಪುಬ್ಬಭಾಗಾನಂ ವಸೇನ ಇದ್ಧಿಪಾದೇ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಇಧ ಇದ್ಧಿಪಾದಕಥಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತ್ಥಾರೇನ ಪನ…ಪೇ… ವುತ್ತಾ’’ತಿ.

ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ. ತೇಸು ಹಿ ಏಕಚ್ಚೇ ‘‘ಇದ್ಧಿ ನಾಮ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏಕಚ್ಚೇ ‘‘ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ಪನ ಅನಿಪ್ಫನ್ನೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅನಿಪ್ಫನ್ನೋತಿ ಚ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಸಿದ್ಧೋ, ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಭತೋತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಪಾಠತೋ (ವಿಭ. ೪೫೮) ದೀಘನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೮೭) ಆನೀತೋ ಪುರಿಮನಯತೋ ಅಞ್ಞೇನಾಕಾರೇನ ದೇಸನಾಯ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಛನ್ದೋ ಏವ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಇಮೇ ಪನಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಆಗತಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ. ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೯೩; ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೧೦; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರಅಪದಾನವಣ್ಣನಾಯ ವಿತ್ಥಾರೋ) ‘‘ಛನ್ದೇ ಸತಿ ಕಥಂ ನಾನುಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಸತ್ತಾಹಂ ಭತ್ತಾನಿ ಅಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಅನುಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಛನ್ದಮೇವ ಅವಸ್ಸಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ…ಪೇ… ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ಸೋಣತ್ಥೇರೋ (ಮಹಾವ. ೨೪೩; ಅ. ನಿ. ೬.೫೫; ಥೇರಗಾ. ಅಟ್ಠ. ತೇರಸನಿಪಾತ; ಅಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.ಸೋಣಕೋಟಿವೀಸತ್ಥೇರಅಪದಾನವಣ್ಣನಾಯ ವಿತ್ಥಾರೋ) ಭಾವನಮನುಯುತ್ತೋ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಪರಮಸುಖುಮಾಲೋ ಪಾದೇಸು ಫೋಟೇಸು ಜಾತೇಸುಪಿ ವೀರಿಯಂ ನಪ್ಪಟಿಪಸ್ಸಮ್ಭೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಣತ್ಥೇರೋ ವೀರಿಯಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಭೂತತ್ಥೇರೋ (ಥೇರಗಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.ಸಮ್ಮೂತತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾಯ ವಿತ್ಥಾರೋ) ‘‘ಚಿತ್ತವತೋ ಕಿಂ ನಾಮ ನ ಸಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಭಾವನಂ ಆರಾಧೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಭೂತತ್ಥೇರೋ ಚಿತ್ತಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ಮೋಘತ್ಥೇರೋ ವೀಮಂಸಂ ಅವಸ್ಸಯಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಭಗವಾ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೫; ಬು. ವಂ. ೫೪.೩೫೩; ಮಹಾ. ನಿ. ೧೮೬; ಚೂಳನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೪೪; ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸೇ ೮೮; ನೇತ್ತಿ. ೫; ಪೇಟಕೋ. ೨೨, ೩೧) ಸುಞ್ಞತಾಕಥಂ ಕಥೇಸಿ, ಪಞ್ಞಾನಿಸ್ಸಿತಮಾನನಿಗ್ಗಹತ್ಥಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥಞ್ಚ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಸಮಾನೋ ಪಞ್ಹಂ ಕಥೇಸಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಮೋಘರಾಜಾ ವೀಮಂಸಂ ಧುರಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ.

ಪುನಪ್ಪುನಂ ಛನ್ದುಪ್ಪಾದನಂ ಪೇಸನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ.

ಪರಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಪರಕ್ಕಮಸೀಸೇನ ಸೂರಭಾವಂ ವದತಿ. ಥಾಮಭಾವತೋ ಚ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸೂರಭಾವಸದಿಸತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಚಿನ್ತನಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನ್ತಸಂವಿಧಾನಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ.

ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿ ನಾಮ ವಿಸಿಟ್ಠಜಾತಿತಾ. ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಚ ಪಞ್ಞಾ ಸೇಟ್ಠಾ’’ತಿ ವೀಮಂಸಾಯ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ. ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೪೩೩) ಪನ ಚಿತ್ತಿದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸ ಜಾತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸದಿಸತಾ, ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದಸ್ಸ ಮನ್ತಬಲಸದಿಸತಾ ಚ ಯೋಜಿತಾ.

ಅನೇಕಂ ವಿಹಿತಂ ವಿಧಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅನೇಕವಿಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೇಕವಿಧ’’ನ್ತಿ. ವಿಧ-ಸದ್ದೋ ಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ಞಾಣವತ್ಥೂ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೭೫೧) ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇದ್ಧಿವಿಧನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸ’’ನ್ತಿ.

ತಿವಿಧಓಕಾಸಾಧಿಗಮವಣ್ಣನಾ

೨೮೮. ‘‘ಸುಖಸ್ಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಸುಖಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಝಾನಸುಖಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸುಖಸ್ಸ ಫಲಸುಖಸ್ಸಾ’’ತಿ. ನಾನಪ್ಪನಾಪತ್ತತಾಯ ಪನ ಅಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಸುಖಸ್ಸ, ವಿಪಸ್ಸನಾಸುಖಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಅಗ್ಗಹಣಂ. ಪುರಿಮೇಸು ತಾವ ದ್ವೀಸು ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೇಸು ತೀಣಿಪಿ ಸುಖಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತತಿಯೇ ಪನ ಕಥನ್ತಿ? ತತ್ಥ ಕಾಮಂ ತೀಣಿ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ದ್ವೇ ಪನ ಲಬ್ಭನ್ತಿಯೇವ. ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಹೇತಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಕ್ಖರಕಥಲಮ್ಪಿ ಮಚ್ಛಗುಮ್ಬಮ್ಪಿ ಚರನ್ತಮ್ಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಮ್ಪೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೯; ಮ. ನಿ. ೧.೪೩೩; ೨.೨೫೯; ಅ. ನಿ. ೧.೪೫, ೪೬) ವಿಯ. ಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ಸಂಸಗ್ಗಂ ಉಪಗತೋ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ, ಸೋ ಪನ ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಚಿತ್ತೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತೋ’’ತಿ. ಅರಿಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅರಿಯಭಾವಕರಂ ಧಮ್ಮಂ. ಉಪಾಯತೋತಿ ವಿಧಿತೋ. ಪಥತೋತಿ ಮಗ್ಗತೋ. ಕಾರಣತೋತಿ ಹೇತುತೋ. ಯೇನ ಹಿ ವಿಧಿನಾ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಪಟಿಪತ್ತಿ ಹೋತಿ, ಸೋ ಉಪೇತಿ ಏತೇನಾತಿ ಉಪಾಯೋ, ಸೋ ತದಧಿಗಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗಭಾವತೋ ಪಥೋ, ತಸ್ಸ ಕರಣತೋ ಕಾರಣನ್ತಿ ಚ ವುಚ್ಚತಿ.

‘‘ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಕಾರಣಭೂತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಪಥಮನಸಿಕಾರೋತಿ ತಸ್ಸ ಏವ ಮಗ್ಗಭೂತೋ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಅನಿಚ್ಚೇತಿ ಆದಿಅನ್ತವನ್ತತಾಯ, ಅನಚ್ಚನ್ತಿಕತಾಯ ಚ ಅನಿಚ್ಚೇ ತೇಭೂಮಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಯೋಜನಾ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಉದಯಬ್ಬಯಪಟಿಪೀಳನತಾಯ ದುಕ್ಖನತೋ, ದುಕ್ಖಮತೋ ಚ ದುಕ್ಖೇ, ಅವಸವತ್ತನತ್ಥೇನ, ಅನತ್ತಸಭಾವತಾಯ ಚ ಅನತ್ತನಿ, ಅಸುಚಿಸಭಾವತಾಯ ಅಸುಭೇ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹಿ ತೇಭೂಮಕಂ ಸಙ್ಖತಂ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರಣತೋ ‘‘ಅಸುಭ’’ನ್ತ್ವೇವ ವತ್ತುಂ ಅರಹತಿ. ಸಚ್ಚಾನುಲೋಮಿಕೇನ ವಾತಿ ಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯಸ್ಸ ಅನುಲೋಮನವಸೇನ. ‘‘ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆವಜ್ಜನಾಯ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ತತೋ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಾ ಕುಸಲಜವನಪ್ಪವತ್ತಿ ಫಲವೋಹಾರೇನೇವ ತಥಾ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಸಾ ಹಿ ವಸೇನ ಸಾ ಕುಸಲುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಹೋತೀತಿ. ಆವಜ್ಜನಾ ಹಿ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ಆವಟ್ಟೇತೀತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಟ್ಟನಾ, ಅನು ಅನು ಆವಟ್ಟೇತೀತಿ ಅನ್ವಾವಟ್ಟನಾ. ಭವಙ್ಗಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಞ್ಞಂ ಆಭುಜತೀತಿ ಆಭೋಗೋ. ಸಮನ್ನಾಹರತೀತಿ ಸಮನ್ನಾಹಾರೋ. ತದೇವಾರಮ್ಮಣಂ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ ಠಪೇತೀತಿ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರಲಕ್ಖಣೋ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಸ್ಸ ವಸೇನ ಪುಗ್ಗಲೋ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಆವಜ್ಜಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ.

ಅಸಂಸಟ್ಠೋತಿ ನ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಕಾಮಾದೀಹಿ ವಿವಿತ್ತೋ ವಿನಾಭೂತೋ. ಕಾಮಾದಿವಿಸಂಸಗ್ಗಹೇತು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸುಖಂ ನಾಮ ವಿವೇಕಜಂ ಪೀತಿಸುಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಜ್ಝಾನಸುಖ’’ನ್ತಿ. ಕಾಮಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸುಖಮ್ಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಮೇವ, ಸುತ್ತೇಸು ಪನ ತಂ ಕಾಯಿಕಸುಖಸ್ಸಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ವಿಸೇಸತೋ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇಧಾಪಿ ಝಾನಭೂತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಸುಖನ್ತಿ, ಇತರಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸುಖಾ’’ತಿ. ಹೇತುಮ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಝಾನಸುಖಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ. ಅಪರಾಪರಂ ಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಝಾನಾಧಿಗಮಹೇತು ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸೋಮನಸ್ಸಂ.

ಪಮೋದನಂ ಪಮುದೋ, ತರುಣಪೀತಿ, ತತೋ ಪಮುದಾ. ‘‘ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಪೀತತ್ಥಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು ತರುಣಪೀತಿ ‘‘ಪಾಮೋಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇಧ ಪನ ಪಕಟ್ಠೋ ಮುದೋ ಪಮುದೋ ಪಾಮೋಜ್ಜನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಞ್ಚ ಸೋಮನಸ್ಸರಹಿತಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅವಿನಾಭಾವಿತಾಯ ‘‘ಬಲವತರಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಝಾನಸ್ಸ ಉಜುವಿಪಚ್ಚನೀಕತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಝಾನಂ ಪನ ತದೇಕಟ್ಠೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಕಿಲೇಸೇ, ಸಬ್ಬೇಪಿ ಅಕುಸಲೇ ಧಮ್ಮೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿಯೇವ, ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯತೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಓಕಾಸಗ್ಗಹಣತೋ, ಲದ್ಧೋಕಾಸತಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಗ್ಗಫಲಸುಖಾಧಿಗಮಾಯ ಓಕಾಸಭಾವತೋ ವಾ ಓಕಾಸೋ, ಅಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ. ಪುರಿಮಪಕ್ಖೇ ಪನ ಓಕಾಸಂ ಅವಸರಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ.

ರೂಪಸಭಾವತಾಯ, ಏಕನ್ತರೂಪಾಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ, ಸವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಯ ಚ ಆನಾಪಾನವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾನಂ ಥೂಲಭಾವಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಕಾಯವಚೀಸಙ್ಖಾರಾ ತಾವ ಓಳಾರಿಕಾ ಹೋನ್ತೂ’’ತಿ ಆಹ. ತಬ್ಬಿಧುರತಾಯ ಪನ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ವೇದನಾಸಞ್ಞಾನಂ ಥೂಲತಂ ಅನನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ಕಥಂ ಓಳಾರಿಕಾ’’ತಿ ಆಹ. ಇತರೋ ‘‘ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ’’ತಿ ಕಾರಣಂ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಮತ್ಥಂ ವಿವರತಿ. ತೇತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ. ಅಪ್ಪಹೀನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ಲಬ್ಭಮಾನಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತತಾಯ ‘‘ಓಳಾರಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಅರಹನ್ತಿ, ಪಹೀನಾ ಪನ ತದಭಾವತೋ ‘‘ಸುಖುಮಾ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಹೀನೇ ಉಪಾದಾಯ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಓಳಾರಿಕಾ ನಾಮ ಜಾತಾ’’ತಿ. ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸುಖನ್ತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ’’ತಿ ಪನ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಚೀಸಙ್ಖಾರಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾವ ಸಿದ್ಧಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದುತಿಯ…ಪೇ… ವಿಸುಂ ನ ವುತ್ತಾನೀ’’ತಿ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಸಿದ್ಧಾಪಿ ಸುಪಾಕಟಭಾವೇನ ವಿಭಾವೇತುಂ ಸರೂಪತೋ ಗಣ್ಹಾತಿ. ನ ಹಿ ಅರಿಯವಿನಯೇ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿವಿಭಾವನಾ ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪಕತೀತಿ. ಯಥಾ ನೀವರಣವಿಕ್ಖಮ್ಭನಞ್ಚ ಪಠಮಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಉಪಾಯೋ, ಏವಂ ಸುಖದುಕ್ಖವಿಕ್ಖಮ್ಭನಂ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ಉಪಾಯೋತಿ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅವಿಜ್ಜಾರಾಗಾದೀಹಿ ಸಹ ವಜ್ಜೇಹೀತಿ ಸಾವಜ್ಜಂ, ಅಕುಸಲಂ, ತದಭಾವತೋ ಅನವಜ್ಜಂ ಕುಸಲಂ. ಅತ್ತನೋ ಹಿತಸುಖಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೇನ ಸೇವನೀಯತೋ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಕುಸಲಂ, ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯತೋ ನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ, ಅಕುಸಲಂ. ಲಾಮಕಭಾವೇನ ಹೀನಂ, ಅಕುಸಲಂ, ಸೇಟ್ಠಭಾವೇನ ಪಣೀತಂ, ಕುಸಲನ್ತಿ ಸಾವಜ್ಜದುಕಾದಯೋ ತಯೋಪಿ ದುಕಾ ಯಥಾರಹಂ ಏತೇಸಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾನಂ ವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಚತೂಹಿ ದುಕೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ. ಯಥಾರಹಂ ಕಣ್ಹಞ್ಚ ಸುಕ್ಕಞ್ಚ ಪಟಿದ್ವನ್ದಿಭಾವತೋ, ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಞ್ಚ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಞ್ಚ ಅದ್ವಯಭಾವತೋ. ವಟ್ಟಪಟಿಚ್ಛಾದಿಕಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಹೀಯತಿ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋ. ತತೋ ಏವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸುಖನ್ತಿ ಏವಂ ಕಮ್ಮಪಥಮುಖೇನ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಯಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸುಖಞ್ಚೇವ ಅರಹತ್ತಫಲಸುಖಞ್ಚ, ತಂ ಇಧ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಅನ್ತೋಗಧಾ ಏವ ನಾನನ್ತರಿಯಭಾವತೋ.

ಅಟ್ಠತಿಂಸಾರಮ್ಮಣವಸೇನಾತಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಂ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನಂ ವಸೇನ. ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದಿವಸೇನ ಆಗತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಕಥ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಮೇವ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥನಂ ನಯತೋ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೧೯) ವುತ್ತಮೇವ. ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿಪಿ ಗಹಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ತೇಹಿ ವಿನಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಭಾವತ್ತಾ ಚ ತೇಸಂ. ದಸ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾನೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಕಾಯಗತಾಸತಿಂ ಆನಾಪಾನಞ್ಚ ಅಟ್ಠ ಅನುಸ್ಸತಿಯೋ, ಸಞ್ಞಾವವತ್ಥಾನಞ್ಚಾತಿ ದಸ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಾನಿ. ಅಧಿಸೀಲಂ ನಾಮ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಯನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮನ್ತೇನ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ ಪಠಮಂ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮಂ ಭಜತೀ’’ತಿ. ಅಧಿಚಿತ್ತಂ ನಾಮ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನನಿಟ್ಠಂ ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಂ, ತಪ್ಪರಿಯೋಸಾನತ್ತಾ ಫಲಜ್ಝಾನಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ ದುತಿಯ’’ನ್ತಿ. ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಾ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ ನಾಮ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾ ತತಿಯ’’ನ್ತಿ. ಸಿಕ್ಖತ್ತಯವಸೇನ ತಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೇ ನೀಹರನ್ತೇನ ಯಥಾರಹಂ ತಂತಂಸುತ್ತವಸೇನಪಿ ನೀಹರಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸಾಮಞ್ಞಫಲೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಯದಗ್ಗೇನ ಚ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೇ ಭಜನ್ತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತಪ್ಪಧಾನತ್ತಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ತೇ ಭಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೀಸು ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮಾನಂ ವಸೇನ ಯಥಾನುಪುಬ್ಬಂ ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮಾತಿ. ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾತಿ ಸಮಾಯೋಜೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಭಾವೇನ ಸಮಾನೇತ್ವಾ. ದುಕ್ಕಥಿತನ್ತಿ ಅಸಮ್ಬನ್ಧಕಥನೇನ, ಅತಿಪಪಞ್ಚಕಥನೇನ ವಾ ದುಟ್ಠು ಕಥಿತನ್ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ ತಥಾಕಥನಸ್ಸೇವ ಸುಕಥನಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಪಿಟಕಂ…ಪೇ… ಸುಕಥಿತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾ

೨೮೯. ನ ಕೇವಲಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯೇನೇವ ಕುಸಲಟ್ಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ, ಅಥ ಖೋ ಬಾಹಿತಿಕಪರಿಯಾಯೇನ ಪೀತಿ ಆಹ ‘‘ಫಲಕುಸಲಸ್ಸ ಚಾ’’ತಿ. ಖೇಮಟ್ಠೇನಾತಿ ಚತೂಹಿಪಿ ಯೋಗೇಹಿ ಅನುಪದ್ದವಭಾವೇನ. ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತೋತಿ ಸಮಥವಸೇನ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಚ ಸುಟ್ಠು ಸಮಾಹಿತೋ. ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋತಿ ವಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತತ್ತಾ ಏಕಗ್ಗತಂ ಅವಿಕ್ಖೇಪಂ ಪತ್ತಚಿತ್ತೋ. ಅತ್ತನೋ ಕಾಯತೋತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೋ ಸಮಾನೋ ‘‘ಸಮಾಹಿತೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫; ೫.೧೦೭೧, ೧೦೭೨; ನೇತ್ತಿ. ೪೦; ಮಿ. ಪ. ೧.೧೪) ವಚನತೋ. ತತ್ಥ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ತತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪರಸ್ಸ ಕಾಯೇಪಿ ಞಾಣದಸ್ಸನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಸ್ಸ ಕಾಯಾಭಿಮುಖಂ ಞಾಣಂ ಪೇಸೇತೀ’’ತಿ. ಸಮ್ಮಾ ವಿಪ್ಪಸೀದತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಾನಪಚ್ಚಯೇನ ಅಭಿಪ್ಪಸಾದೇನ ಞಾಣೂಪಸಞ್ಹಿತೇನ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಕಾಯಂ ಓಕಪ್ಪೇತಿ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನೇಸು. ಸತಿ ಕಥಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಕಥಿತಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣದಸ್ಸನಾನಂ ತದುಭಯಸಾಧಾರಣಭಾವತೋ.

ಸತ್ತಸಮಾಧಿಪರಿಕ್ಖಾರವಣ್ಣನಾ

೨೯೦. ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಕಥಾಯ. ಝಾನಕ್ಖಸ್ಸ ವೀರಿಯಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗರಥಸ್ಸ ಸೀಲಂ ವಿಭೂಸನಭಾವೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಲಙ್ಕಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಸತ್ತಹಿ ನಗರಪರಿಕ್ಖಾರೇಹೀತಿ ನಗರಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ರಕ್ಖಣಕೇಹಿ ಕತಪರಿಕ್ಖೇಪೋ, ಪರಿಖಾ, ಉದ್ದಾಪೋ, ಪಾಕಾರೋ, ಏಸಿಕಾ, ಪಲಿಘಾ, ಪಾಕಾರಪಕ್ಖಣ್ಡಿಲನ್ತಿ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ನಗರಪರಿಕ್ಖಾರೇಹಿ. ಸಮ್ಭರೀಯತಿ ಫಲಂ ಏತೇನಾತಿ ಸಮ್ಭಾರೋ, ಕಾರಣಂ. ಭೇಸಜ್ಜಞ್ಹಿ ಬ್ಯಾಧಿವೂಪಸಮನೇನ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಪರಿವಾರಪರಿಕ್ಖಾರವಸೇನಾತಿ ಪರಿವಾರಸಙ್ಖಾತಪರಿಕ್ಖಾರವಸೇನ. ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾದಯೋ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪರಿಕರಣತೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತೋ. ಉಪೇಚ್ಚ ನಿಸ್ಸೀಯತೀತಿ ಉಪನಿಸಾ, ಸಹ ಉಪನಿಸಾಯಾತಿ ಸಉಪನಿಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ, ಸಹಕಾರೀಕಾರಣಭೂತೋ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ಇಧ ‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸಮ್ಮಾ ಪಸತ್ಥಾ ಸುನ್ದರಾ ದಿಟ್ಠಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ, ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ. ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪತಿಟ್ಠಿತಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಂ ಠಿತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಹೋತೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಪರಿಜಾನನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಿಯಾ ಕಾಮವಿತಕ್ಕಾದಿಕೇ ಸಮುಗ್ಘಾಟೇನ್ತೋ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನೇ ಪಹೋತಿ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿಂ ಪನಸ್ಸ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪವತ್ತತೀ’’ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಪಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಸೇಸಪದೇಸು ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಯಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ ಬಹೂಪಕಾರಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸಾ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪಜ್ಜೋತೋ, ಪಞ್ಞಾಸತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ. ತಾಯ ಹಿ ಸೋ ಅವಿಜ್ಜನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಚೋರೇ ಘಾತೇನ್ತೋ ಖೇಮೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪುಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಕಥಾಯಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಆದಿತೋ ಗಯ್ಹತಿ, ಇಧ ಪನ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನದೇಸನಾಯ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಙ್ಕಪ್ಪೇತಿ, ನ ಮಿಚ್ಛಾಕಾಮಸಙ್ಕಪ್ಪಾದಿವಸೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾಯ ಉಪಕಾರಕೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಖೋ ಗಹಪತಿ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದತೀ’’ತಿ, (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೪೮) ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾ ಪಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ‘‘ಇದಞ್ಚಿದಞ್ಚ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಹಿ ಪಠಮಂ ವಾಚಾಯ ಸಂವಿದಹಿತ್ವಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ತೇ ತೇ ಕಮ್ಮನ್ತಾ ಸಮ್ಮಾ ಪಯೋಜೀಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಾಚಾ ಕಾಯಕಮ್ಮಸ್ಸ ಉಪಕಾರಿಕಾತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಚಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತೋ ಪಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ವಚೀದುಚ್ಚರಿತಂ, ತಿವಿಧಞ್ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಂ ಪಹಾಯ ಉಭಯಂ ಸುಚರಿತಂ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸೇವ ಆಜೀವಟ್ಠಮಕಸೀಲಂ ಪೂರತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾವಾಚಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಕಮ್ಮನ್ತಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವೋ ಪಹೋತಿ. ವಿಸುದ್ಧಿದಿಟ್ಠಿಸಮುದಾಗತಸಮ್ಮಾಆಜೀವಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋ ಪಧಾನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಸಮ್ಮಾಆಜೀವಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮೋ ಪಹೋತಿ. ಯೋನಿಸೋ ಪದಹನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಾದೀಸು ಚತೂಸು ವತ್ಥೂಸು ಸತಿ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸತಿ ಪಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಾ ಸತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ನೇಸಿತ್ವಾ ಪಹೋತಿ ಏಕತ್ತಾರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಾತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸತಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿ ಪಹೋತೀತಿ. ಅಯಞ್ಚ ನಯೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪಹೋತೀ’’ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಮತ್ಥೋ ಯುತ್ತೋ, ಅಯಮೇವ ಚ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ.

ಮಗ್ಗಞಾಣೇತಿ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಞಾಣೇ ಠಿತಸ್ಸ ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ. ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಹಿ ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಸಮ್ಮಾದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಏವ ನೇಸಂ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನತೋ ಇಧ ‘‘ಮಗ್ಗಞಾಣ’’ನ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಾ. ಮಗ್ಗವಿಮುತ್ತೀತಿ ಮಗ್ಗೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಿಮುಚ್ಚನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಮೇವ. ಫಲಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ ಏವ ‘‘ಫಲಸಮ್ಮಾಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ವುತ್ತಂ, ಪರಿಯಾಯವಚನಞ್ಚ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಫಲವಿಮುತ್ತಿ ಪನ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅಮತಸ್ಸ ದ್ವಾರಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಮಾಹ. ಸೋ ಪನ ವಿನಾ ಚ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿನಾ ಅನನ್ತರಂ ಅಬಾಹಿರಂ ಕರಿತ್ವಾ ಯಾವದೇವ ಮನುಸ್ಸೇಹಿ ಸುಪ್ಪಕಾಸಿತತ್ತಾ ವಿವಟೋ. ಧಮ್ಮವಿನೀತಾತಿ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ವಿನೀತಾ. ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿನಯವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾನಿಯ್ಯಾನೇನ ನಿಯ್ಯಾತಾ’’ತಿ.

ಅತ್ಥೀತಿ ಪುಥುತ್ಥವಿಸಯಂ ನಿಪಾತಪದಂ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೭; ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೦; ೩.೧೫೪; ಸಂ. ನಿ. ೪.೧೨೭; ಅ. ನಿ. ೬.೨೯; ೧೦.೬೦; ವಿಭ. ೩೫೬; ಖು. ಪಾ. ೨.೧.ದ್ವತ್ತಿಂಸಆಕಾರ; ನೇತ್ತಿ. ೪೭) ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗಾಮಿನೋ ಚ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಚೇವೇತ್ಥ ಸಕದಾಗಾಮಿನೋ’’ತಿ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಸಂಯೋಜನಪಚ್ಚಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುಭೂತೋ ಪುಞ್ಞಭಾಗೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಪುಞ್ಞಭಾಗಾ, ಅತಿಸಯವಿಸಿಟ್ಠೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಿಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಓತ್ತಪ್ಪಮಾನೋತಿ ಉತ್ತಸನ್ತೋ ಭಾಯನ್ತೋ. ನ ಪನ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ಥಿ ಏವಾತಿ ದೀಪೇತಿ.

೨೯೧. ಅಸ್ಸಾತಿ ವೇಸ್ಸವಣಸ್ಸ. ಲದ್ಧಿ ಪನ ನ ಅತ್ಥಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಸಚ್ಚತ್ತಾ. ‘‘ಅಭಿಸಮಯೇ ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣಾ ಸಬ್ಬಬುದ್ಧಾನಂ ಸದಿಸಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೨೯೨. ಕಾರಣಸ್ಸ ಏಕರೂಪತ್ತಾ ಇಮಾನಿ ಪನ ಪದಾನೀತಿ ನ ಕೇವಲಂ ‘‘ತಯಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ, ಅಥ ಖೋ ‘‘ಇಮಮತ್ಥಂ ಜನವಸಭೋ ಯಕ್ಖೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಪದಾನಿ ಪೀತಿ.

ಜನವಸಭಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಾ.