೩. ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ
೧೩೧. ಪೂಜನೀಯಭಾವತೋ, ಬುದ್ಧಸಮ್ಪದಞ್ಚ ಪಹಾಯ ಪವತ್ತತಾ ಮಹನ್ತಞ್ಚ ತಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾತಿ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ; ಸವಾಸನಪ್ಪಹಾನತೋ ಮಹನ್ತಂ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ; ಮಹತಾ ಕಾಲೇನ ಮಹತಾ ವಾ ಗುಣರಾಸಿನಾ ಸಾಧಿತಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ; ಮಹನ್ತಭಾವಾಯ, ಧಾತೂನಂ ಬಹುಭಾವಾಯ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ; ಮಹತೋ ಲೋಕತೋ ನಿಸ್ಸಟಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ; ಸಬ್ಬಲೋಕಾಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಮಹತೋ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ; ಮಹತಿ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿಪಿ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ, ತಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಸುತ್ತಂ ಮಹಾಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸುತ್ತಂ. ಗಿಜ್ಝಾ ಏತ್ಥ ವಸನ್ತೀತಿ ಗಿಜ್ಝಂ, ಗಿಜ್ಝಂ ಕೂಟಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಗಿಜ್ಝಕೂಟೋ, ಗಿಜ್ಝಂ ವಿಯ ವಾ ಗಿಜ್ಝಂ, ಕೂಟಂ, ತಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಗಿಜ್ಝಕೂಟೋ, ಪಬ್ಬತೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಗಿಜ್ಝಕೂಟೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಗಿಜ್ಝಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಭಿಯಾತುಕಾಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿಭವನತ್ಥೋ, ‘‘ಅಭಿವಿಜಾನಾತೂ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೪; ೩.೮೫; ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೬) ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಭವನತ್ಥಾಯ ಯಾತುಕಾಮೋ’’ತಿ. ವಜ್ಜಿರಾಜಾನೋತಿ ‘‘ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಇಮೇ’’ತಿಆದಿತೋ ಪವತ್ತಂ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ವಜ್ಜೀ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ರಾಜಾನೋ, ವಜ್ಜೀರಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ರಾಜಾನೋ ವಜ್ಜಿರಾಜಾನೋ. ವಜ್ಜಿರಟ್ಠಸ್ಸ ಪನ ವಜ್ಜಿಸಮಞ್ಞಾ ತನ್ನಿವಾಸಿರಾಜಕುಮಾರವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ರಾಜಿದ್ಧಿಯಾತಿ ರಾಜಭಾವಾನುಗತೇನ ಸಭಾವೇನ. ಸೋ ಪನ ಸಭಾವೋ ನೇಸಂ ಗಣರಾಜೂನಂ ಮಿಥೋ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ, ಚಿರಟ್ಠಾಯೀ ಚ ಅಹೋಸೀತಿ ‘‘ಸಮಗ್ಗಭಾವಂ ಕಥೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನು ಅನು ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಅನುಭಾವೋ, ಅನುಭಾವೋ ಏವ ಆನುಭಾವೋ, ಪತಾಪೋ, ಸೋ ಪನ ನೇಸಂ ಪತಾಪೋ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿವಾಹನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ತತ್ಥ ಚ ಸುಸಿಕ್ಖಿತಭಾವೇನ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ ಜಾತೋತಿ ‘‘ಏತೇನ…ಪೇ… ಕಥೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಾಳಚ್ಛಿಗ್ಗಲೇನಾತಿ ಕುಞ್ಚಿಕಾಛಿದ್ದೇನ. ಅಸನನ್ತಿ ಸರಂ. ಅತಿಪಾತಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿ. ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖನ್ತಿ ಪೋಙ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪೋಙ್ಖಂ, ಪುರಿಮಸರಸ್ಸ ಪೋಙ್ಖಪದಾನುಗತಪೋಙ್ಖಂ ಇತರಂ ಸರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿರಾಧಿತನ್ತಿ ಅವಿರಜ್ಝಿತಂ. ಉಚ್ಛಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಉಮ್ಮೂಲನವಸೇನ ಕುಲಸನ್ತತಿಂ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮಿ. ಅಯನಂ ವಡ್ಢನಂ ಅಯೋ, ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ಅನಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಡ್ಢಿಯಾ ಏತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿ. ವಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ವಿದೂರತೋ ಖಿಪತಿ, ಅಪನೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಗಙ್ಗಾಯನ್ತಿ ಗಙ್ಗಾಸಮೀಪೇ. ಪಟ್ಟನಗಾಮನ್ತಿ ಸಕಟಪಟ್ಟನಗಾಮಂ. ಆಣಾತಿ ಆಣಾ ವತ್ತತಿ. ಅಡ್ಢಯೋಜನನ್ತಿ ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಟನೇ ಅಡ್ಢಯೋಜನಟ್ಠಾನವಾಸಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಟನೇ. ಬಲವಾಘಾತಜಾತೋತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಬಲವಕೋಧೋ.
ಮೇತಿ ಮಯ್ಹಂ. ಗತೇನಾತಿ ಗಮನೇನ.
ರಾಜಅಪರಿಹಾನಿಯಧಮ್ಮವಣ್ಣನಾ
೧೩೪. ಸೀತಂ ವಾ ಉಣ್ಹಂ ವಾ ನತ್ಥಿ, ತಾಯಂ ವೇಲಾಯಂ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಸಮಸೀತುಣ್ಹಾವ ಉತು ಹೋತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ಅಭಿಣ್ಹಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾತಿ ನಿಚ್ಚಸನ್ನಿಪಾತಾ, ತಂ ಪನ ನಿಚ್ಚಸನ್ನಿಪಾತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಿವಸಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸನ್ನಿಪಾತಬಹುಲಾತಿ ಪಚುರಸನ್ನಿಪಾತಾ. ವೋಸಾನನ್ತಿ ಸಙ್ಕೋಚಂ. ‘‘ಯಾವಕೀವ’’ನ್ತಿ ಏಕಮೇವೇತಂ ಪದಂ ಅನಿಯಮತೋ ಪರಿಮಾಣವಾಚೀ, ಕಾಲೋ ಚೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲ’’ನ್ತಿ. ‘‘ವುದ್ಧಿಯೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಣ್ಹಂ ಅಸನ್ನಿಪತನ್ತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆಕುಲಾತಿ ಖುಭಿತಾ, ನ ಪಸನ್ನಾ. ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ವಗ್ಗಬನ್ಧತೋ ವಿಭಜ್ಜ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಹುತ್ವಾ.
ಸನ್ನಿಪಾತಭೇರಿಯಾತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಾರೋಚನಭೇರಿಯಾ. ಅಡ್ಢಭುತ್ತಾ ವಾತಿ ಸಾಮಿಭುತ್ತಾ ಚ. ಓಸೀದಮಾನೇತಿ ಹಾಯಮಾನೇ.
ಪುಬ್ಬೇ ಅಕತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಂ. ಸುಙ್ಕನ್ತಿ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಪಬ್ಬತಖಣ್ಡ ನದೀತಿತ್ಥಗಾಮದ್ವಾರಾದೀಸು ರಾಜಪುರಿಸಾನಂ ದಾತಬ್ಬಭಾಗಂ. ಬಲಿನ್ತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಸಸ್ಸಾದಿತೋ ಛಭಾಗಂ, ಸತ್ತಭಾಗನ್ತಿಆದಿನಾ ಲದ್ಧಕರಂ. ದಣ್ಡನ್ತಿ ದಸವೀಸತಿಕಹಾಪಣಾದಿಕಂ ಅಪರಾಧಾನುರೂಪಂ ಗಹೇತಬ್ಬಧನದಣ್ಡಂ. ವಜ್ಜಿಧಮ್ಮನ್ತಿ ವಜ್ಜಿರಾಜಧಮ್ಮಂ. ಇದಾನಿ ಅಪಞ್ಞತ್ತಪಞ್ಞಾಪನಾದೀಸು ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸೇ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸಂ ಅಪಞ್ಞತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಾರಿಚರಿಯಕ್ಖಮಾತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಕ್ಖಮಾ.
ಕುಲಭೋಗಇಸ್ಸರಿಯಾದಿವಸೇನ ಮಹತೀ ಮತ್ತಾ ಪಮಾಣಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾಮತ್ತಾ, ನೀತಿಸತ್ಥವಿಹಿತೇ ವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠಪಿತಾ ಮಹಾಮತ್ತಾ ವಿನಿಚ್ಛಯಮಹಾಮತ್ತಾ, ತೇಸಂ. ದೇನ್ತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತಿ. ಸಚೇ ಚೋರೋತಿ ಏವಂಸಞ್ಞಿನೋ ಸಚೇ ಹೋನ್ತಿ. ಪಾಪಭೀರುತಾಯ ಅತ್ತನಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅವತ್ವಾ. ದಣ್ಡನೀತಿಸಞ್ಞಿತೇ ವೋಹಾರೇ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ವೋಹಾರಿಕಾ, ಯೇ ‘‘ಧಮ್ಮಟ್ಠಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಸುತ್ತಧರಾ ನೀತಿಸುತ್ತಧರಾ, ಈದಿಸೇ ವೋಹಾರವಿನಿಚ್ಛಯೇ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಠಪಿತಾ. ಪರಮ್ಪರಾಭತೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಕುಲೇಸು ಜಾತಾ ಅಗತಿಗಮನವಿರತಾ ಅಟ್ಠಮಹಲ್ಲಕಪುರಿಸಾ ಅಟ್ಠಕುಲಿಕಾ.
ಸಕ್ಕಾರನ್ತಿ ಉಪಕಾರಂ. ಗರುಭಾವಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಮೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗರುನೋ’’ತಿ ತತ್ಥ ಗರುಭಾವಂ ಪತಿ ಪತಿ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ. ಮಾನೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾನೇನ್ತಿ, ತಂ ಪನ ಸಮ್ಮಾನನಂ ತೇಸು ನೇಸಂ ಅತ್ತಮನತಾಪುಬ್ಬಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೇನ ಪಿಯಾಯನ್ತೀ’’ತಿ. ನಿಪಚ್ಚಕಾರನ್ತಿ ಪಣಿಪಾತಂ. ದಸ್ಸೇನ್ತೀತಿ ‘‘ಇಮೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪಿತಾಮಹಾ, ಮಾತಾಮಹಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನೀಚಚಿತ್ತಾ ಹುತ್ವಾ ಗರುಚಿತ್ತಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ. ಸನ್ಧಾರೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಘಟೇತುಂ.
ಪಸಯ್ಹಾಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಬಲಕ್ಕಾರಸ್ಸ. ಕಾಮಂ ವುದ್ಧಿಯಾ ಪೂಜನೀಯತಾಯ ‘‘ವುದ್ಧಿಹಾನಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ವುತ್ತಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ, ಪಾಳಿಯಂ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ವುದ್ಧಿಯೇವ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ, ನೋ ಪರಿಹಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತದನುಕ್ಕಮೇನ ‘‘ವುದ್ಧಿಹಾನಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಅಲದ್ಧೋಕಾಸೇ ಪಾಪಕಮ್ಮೇ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೇ ವಾ ಅನವಸರೋವ ದೇವತೋಪಸಗ್ಗೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಲದ್ಧೋಕಾಸೇ ಸಿಯಾ ದೇವತೋಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅವಸರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ…ಪೇ… ವಡ್ಢೇನ್ತೀ’’ತಿ. ಏತೇನೇವ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ‘‘ಬಲಕಾಯಸ್ಸ ದಿಗುಣತಿಗುಣತಾದಸ್ಸನಂ, ಪಟಿಭಯಭಾವದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಆದಿನಾ ದೇವತಾನಂ ಸಙ್ಗಾಮಸೀಸೇ ಸಹಾಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.
ಅನಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠಂ. ಆವರಣತೋತಿ ನಿಸೇಧನತೋ. ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತಾ ಧಮ್ಮಿಯಾತಿ ಇಧ ‘‘ಧಮ್ಮಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಮಿಗಸೂಕರಾದಿಘಾತಾಯ ಸುನಖಾದೀನಂ ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ವನಚರಣಂ ವಾಜೋ, ಮಿಗವಾ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾ, ತೇ ವಾ ವಾಜೇನ್ತಿ ನೇನ್ತೀತಿ ವಾಜಿಕಾ, ಮಿಗವಧಚಾರಿನೋ. ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಪಯೋಗೇನ ಹಿ ಸಾ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟಾ ಪಕಾಸಭೂತಾತಿ.
೧೩೫. ದೇವಾಯತನಭಾವೇನ ಚಿತತ್ತಾ, ಲೋಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತೀಕಾರಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಚ ಚೇತಿಯಂ ಅಹೋಸಿ.
ಕಾಮಂಕಾರವಸೇನ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ನ ಕರಣೀಯಾತಿ ಅಕರಣೀಯಾ. ಕಾಮಂಕಾರೋ ಪನ ಹತ್ಥಗತಕರಣವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅಭಿಮುಖಯುದ್ಧೇನಾತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಉಜುಕಮೇವ ಸಙ್ಗಾಮಕರಣೇನ. ಉಪಲಾಪನಂ ಸಾಮಂ ದಾನಞ್ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಭೇದೋಪಿ ಇಧ ಉಪಾಯೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಮಿಥುಭೇದಾಯಾ’’ತಿ. ಯುದ್ಧಸ್ಸ ಪನ ಅನುಪಾಯತಾ ಪಗೇವ ಪಕಾಸಿತಾ. ಇದನ್ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಉಪಲಾಪನಾಯ, ಅಞ್ಞತ್ರ ಮಿಥುಭೇದಾ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ವಚನಂ. ಕಥಾಯ ನಯಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಯಾವಕೀವಞ್ಚ…ಪೇ… ನೋ ಪರಿಹಾನೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಭಗವತೋ ಕಥಾಯ ನಯಂ ಉಪಾಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ.
ಅನುಕಮ್ಪಾಯಾತಿ ವಜ್ಜಿರಾಜೇಸು ಅನುಗ್ಗಹೇನ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ.
ಕಥನ್ತಿ ವಜ್ಜೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಕಾತಬ್ಬಯುದ್ಧಕಥಂ. ಉಜುಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿರಾಜಾನೋ ಆನೇತ್ವಾ ಪಾಕಾರಪರಿಖಾನಂ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವಾಪಾದನೇನ ಉಜುಭಾವಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ.
ಪತಿಟ್ಠಿತಗುಣೋತಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾಚರಿಯಗುಣೋ. ಇಸ್ಸರಾ ಸನ್ನಿಪತನ್ತು, ಮಯಂ ಅನಿಸ್ಸರಾ, ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಲಿಚ್ಛವಿನೋ ನ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸೂತಿ ಯೋಜನಾ. ಸೂರಾ ಸನ್ನಿಪತನ್ತೂತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.
ಬಲಭೇರಿನ್ತಿ ಯುದ್ಧಾಯ ಬಲಕಾಯಸ್ಸ ಉಟ್ಠಾನಭೇರಿಂ.
ಭಿಕ್ಖುಅಪರಿಹಾನಿಯಧಮ್ಮವಣ್ಣನಾ
೧೩೬. ಅಪರಿಹಾನಾಯ ಹಿತಾತಿ ಅಪರಿಹಾನಿಯಾ, ನ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ವಾ ಅಪರಿಹಾನಿಯಾ, ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅಪರಿಹಾನಿಯಾ ಕಾರಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪರಿಹಾನಿಕರೇ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇ ಪರಿಹಾನಿಕರಾನಂ ಉಜುಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ವುದ್ಧಿಹೇತುಭೂತೇ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಉಪರೂಪರಿ ಞಾಣಾಲೋಕಂ ಪಸಾದೇನ್ತೀ ಸತ್ತಾನಂ ಹದಯನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮತಿ, ಪಕಾಸೇತಬ್ಬೇ ಚ ಅತ್ಥೇ ಹತ್ಥತಲೇ ಆಮಲಕಂ ವಿಯ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಪಾಕಟೇ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚನ್ದಸಹಸ್ಸಂ…ಪೇ… ಕಥಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ.
ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ‘‘ತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಾ ವಜ್ಜೀನಂ ಅಭಿಣ್ಹಸನ್ನಿಪಾತಾದಿಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಕಥೇನ್ತೋಯೇವ ಅಯಂ ಅಪರಿಹಾನಿಯಕಥಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾ, ಮಯ್ಹಂ ಪನ ಸಾಸನೇ ತಥಾರೂಪೀ ಕಥಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ, ಸಾ ಹೋತಿ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತಾ, ಯಾಯ ಸಾಸನಂ ಮಯ್ಹಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಅದ್ಧನಿಯಂ ಅಸ್ಸ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಸನ್ನಿಪಾತಾಪೇತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅಪರಿಹಾನಿಯೇ ಧಮ್ಮೇ ದೇಸೇನ್ತೋ ತೇನೇವ ನಿಯಾಮೇನ ದೇಸೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇದಂ ವಜ್ಜಿಸತ್ತಕೇ ವುತ್ತಸದಿಸಮೇವಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧಾಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ‘‘ತತೋ’’ತಿಆದಿ ದಿಸಾಸು ಆಗತಸಾಸನೇ ವುತ್ತಂ ತಂ ಕಥನಂ. ವಿಹಾರಸೀಮಾ ಆಕುಲಾ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾ ಠಿತಾ.
ಓಲೀಯಮಾನಕೋತಿ ಪಾಳಿತೋ, ಅತ್ಥತೋ ಚ ವಿನಸ್ಸಮಾನೋ. ಉಕ್ಖಿಪಾಪೇನ್ತಾತಿ ಪಗುಣಭಾವಕರಣೇನ, ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನೇನ ಚ ಪಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾ.
ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಯ ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ದೇಸಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ (ಪಾರಾ. ೫೬೫ ವಿತ್ಥಾರವತ್ಥು). ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ ವಿಯ ದಸವತ್ಥುದೀಪನೇನ (ಚೂಳವ. ೪೪೬ ವಿತ್ಥಾರವತ್ಥು). ‘‘ಗಿಹಿಗತಾನೀತಿ ಗಿಹಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಗಿಹೀಸು ಗತಾನಿ, ತೇಹಿ ಞಾತಾನಿ ಗಿಹಿಗತಾನಿ. ಧೂಮಕಾಲೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಧೂಮಕಾಲಿಕಂ ಚಿತಕಧೂಮವೂಪಸಮತೋ ಪರಂ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋ.
ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಸಾಸನೇ ಥಿರಭಾವಂ ಅನಿವತ್ತಿತಭಾವಂ ಉಪಗತಾ. ಥೇರಕಾರಕೇಹೀತಿ ಥೇರಭಾವಸಾಧಕೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ. ಬಹೂ ರತ್ತಿಯೋತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಬಹೂ ರತ್ತಿಯೋ ಜಾನನ್ತಿ. ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಪನಮೇವ ಸಾಸನೇ ಪರಿಣಾಯಕತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಪವತ್ತೇನ್ತೀ’’ತಿ.
ಓವಾದಂ ನ ದೇನ್ತಿ ಅಭಾಜನಭಾವತೋ. ಪವೇಣೀಕಥನ್ತಿ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಭತಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿದೀಪನಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ. ಸಾರಭೂತಂ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಾಪನೇನ ಸಾರಭೂತಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕೋಸಲ್ಲಅನುತ್ತರಸೀತೀಭಾವಅಧಿಚಿತ್ತಸುತ್ತಾದಿಧಮ್ಮತನ್ತಿಂ.
ಪುನಬ್ಭವದಾನಂ ಪುನಬ್ಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ. ಇತರೇತಿ ಯೇ ನ ಪಚ್ಚಯವಸಿಕಾ ನ ಆಮಿಸಚಕ್ಖುಕಾ, ತೇ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ವಸಂ.
ಆರಞ್ಞಕೇಸೂತಿ ಅರಞ್ಞಭಾಗೇಸು ಅರಞ್ಞಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು. ನನು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ತಣ್ಹಾ ಸಾವಜ್ಜಾ ಏವಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಗಾಮನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ, ತೇನ ‘‘ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಸಿನೇಹಾದಯೋ ವಿಯ ಆರಞ್ಞಕೇಸು ಸೇನಾಸನೇಸು ಸಾಲಯತಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಪಕ್ಖಿಯಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.
ಅತ್ತನಾವಾತಿ ಸಯಮೇವ, ತೇನ ಪರೇಹಿ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತಾನಂ ಸರಸೇನೇವ ಅನಾಗತಾನಂ ಪೇಸಲಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಗಮನಂ, ಆಗತಾನಞ್ಚ ಫಾಸುವಿಹಾರಂ ಪಚ್ಚಾಸಿಸನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನಾತಿ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ. ಅಗ್ಗಹಿತಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಂ. ಗಹಿತಸಜ್ಝಾಯಕರಣನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಅತ್ಥಚಿನ್ತನಂ. ಚಿನ್ತನತ್ಥೋ ಹಿ ಸಜ್ಝಾಯಸದ್ದೋ.
ಏನ್ತೀತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ. ನಿಸೀದನ್ತಿ ಆಸನಪಞ್ಞಾಪನಾದಿನಾ.
೧೩೭. ಆರಮಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಕಮ್ಮಂ ಆರಾಮೋ. ಕಮ್ಮೇ ರತಾ, ನ ಗನ್ಥಧುರೇ, ವಾಸಧುರೇ ವಾತಿ ಕಮ್ಮರತಾ, ಅನುಯುತ್ತಾತಿ ತಪ್ಪರಭಾವೇನ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಸುತಾ. ಇತಿ ಕಾತಬ್ಬಕಮ್ಮನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಉಚ್ಚಾವಚಕಮ್ಮಂ ಚೀವರವಿಚಾರಣಾದಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಉಪತ್ಥಮ್ಭನನ್ತಿ ದುಪಟ್ಟತಿಪಟ್ಟಾದಿಕರಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಪಠಮಪಟಲಾದೀನಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಕಾರಣತ್ತಾ ತಥಾ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಅಯಂ ಕಮ್ಮರಾಮತಾ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಚ್ಚೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.
ಕರೋನ್ತೋ ಯೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತತಿರಚ್ಛಾನಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೋಯೇವ. ಅತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾಭಾವೇಪಿ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ತಪ್ಪರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅವಧಾರಣವಚನಂ. ಪರಿಯನ್ತಕಾರೀತಿ ಸಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಾ. ‘‘ಪರಿಯನ್ತವತಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೯, ೧೯೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪಭಸ್ಸೋ ವಾತಿ ಪರಿಮಿತಕಥೋಯೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಕಥೇತಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಕಥನತೋ. ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಅರಿಯೋ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ.
ನಿದ್ದಾಯತಿಯೇವಾತಿ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನೇ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸೀ ನಿದ್ದಾಯತಿಯೇವ. ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನಾದಿನಾ ನ ನಂ ವಿನೋದೇತಿ.
ಏವಂ ಸಂಸಟ್ಠೋ ವಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾಯ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಏವ ವಿಹರತಿ.
ದುಸ್ಸೀಲಾ ಪಾಪಿಚ್ಛಾ ನಾಮಾತಿ ಸಯಂ ನಿಸ್ಸೀಲಾ ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಿಚ್ಛಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಪಾಪಾ ಲಾಮಕಾ ಇಚ್ಛಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಾ.
ಪಾಪಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಮೇತ್ತಿಕರಣತೋ ಪಾಪಮಿತ್ತಾ. ತೇಹಿ ಸದಾ ಸಹ ಪವತ್ತನೇನ ಪಾಪಸಹಾಯಾ. ತತ್ಥ ನಿನ್ನತಾದಿನಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಪಾಪಸಮ್ಪವಙ್ಕಾ.
೧೩೮. ಸದ್ಧಾ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಸದ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ. ಆಗಮನೀಯಪಟಿಪದಾಯ ಆಗತಸದ್ಧಾ ಆಗಮನೀಯಸದ್ಧಾ, ಸಾ ಸಾತಿಸಯಾ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪರೋಪದೇಸೇನ ವಿನಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಅವಿಪರೀತತೋ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಅಧಿಮುಚ್ಚನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧತೋ ಆಗತಸದ್ಧಾ ಅಧಿಗಮಸದ್ಧಾ ಸುರಬನ್ಧಾದೀನಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೧೧೮; ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧಕುಟ್ಠಿವತ್ಥು; ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೪೩) ವಿಯ. ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಪಸಾದೋ ಪಸಾದಸದ್ಧಾ ಮಹಾಕಪ್ಪಿನರಾಜಾದೀನಂ (ಅ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೩೧; ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೧.ಮಹಾಕಪ್ಪಿನತ್ಥೇರವತ್ಥು; ಥೇರಗಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.ಮಹಾಕಪ್ಪಿನತ್ಥೇರಗಾಥಾವಣ್ಣನಾ, ವಿತ್ಥಾರೋ) ವಿಯ. ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಓಕ್ಕನ್ತಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖನ್ದಿತ್ವಾ ಸದ್ದಹನವಸೇನ ಕಪ್ಪನಂ ಓಕಪ್ಪನಂ. ದುವಿಧಾಪೀತಿ ಪಸಾದಸದ್ಧಾಪಿ ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾಪಿ. ತತ್ಥ ಪಸಾದಸದ್ಧಾ ಅಪರನೇಯ್ಯರೂಪಾ ಹೋತಿ ಸವನಮತ್ತೇನ ಪಸೀದನತೋ. ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾ ಸದ್ಧೇಯ್ಯವತ್ಥುಂ ಓಗಾಹೇತ್ವಾ ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕರೋನ್ತೀ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೋ ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರಸದಿಸೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಹೀತಿ ಓಕಪ್ಪನಸದ್ಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ. ಹಿರೀ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಹಿರಿ, ಹಿರಿ ಮನೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಹಿರಿಮನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಾಪ…ಪೇ… ಚಿತ್ತಾ’’ತಿ. ಪಾಪತೋ ಓತ್ತಪ್ಪೇನ್ತಿ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನ್ತಿ ಭಾಯನ್ತೀತಿ ಓತ್ತಪ್ಪೀ.
ಬಹು ಸುತಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿ ಏತೇನಾತಿ ಬಹುಸ್ಸುತೋ, ಸುತಗ್ಗಹಣಂ ಚೇತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಂ ಧಾರಣಪರಿಚಯಪರಿಪುಚ್ಛಾನುಪೇಕ್ಖನದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಾನಂ ಪೇತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ. ಸವನಮೂಲಕತ್ತಾ ವಾ ತೇಸಮ್ಪಿ ತಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅತ್ಥಕಾಮೇನ ಪರಿಯಾಪುಣಿತಬ್ಬತೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದಿಪುರಿಸತ್ಥಸಿದ್ಧಿಯಾ ಪರಿಯತ್ತಭಾವತೋ ಚ ಪರಿಯತ್ತಿ, ತೀಣಿ ಪಿಟಕಾನಿ. ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧೋ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನಂ. ತದಪಿ ಬಾಹುಸಚ್ಚಂ ಯಥಾವುತ್ತಬಾಹುಸಚ್ಚಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ. ಪರಿಯತ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಾವಹೇನ ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನ ಬಹುಸ್ಸುತಭಾವಸ್ಸ ಇಧ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ಸೋತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಬಹುಸ್ಸುತೋ. ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತಿ ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಪಕಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥಕಬಹುಸ್ಸುತೋತಿ ನಿಸ್ಸಯಮುಚ್ಚನಕಬಹುಸ್ಸುತಾದಯೋ ವಿಯ ಪದೇಸಿಕೋ ಅಹುತ್ವಾ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಮೇವ ಬಾಹುಸಚ್ಚಸಬ್ಭಾವತೋ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಕಾಯನತೋ ಕಥನತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಬಹುಸ್ಸುತೋ. ತೇ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಪಟಿವೇಧಸದ್ಧಮ್ಮಾನಂ ಮೂಲಭೂತೇ ಪರಿಯತ್ತಿಸದ್ಧಮ್ಮೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಭಾವತೋ.
ಆರದ್ಧನ್ತಿ ಪಗ್ಗಹಿತಂ. ತಂ ಪನ ದುವಿಧಮ್ಪಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭವಿಭಾಗೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏಕಕಾತಿ ಏಕಾಕಿನೋ, ವೂಪಕಟ್ಠವಿಹಾರಿನೋತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾತಿ ಪರತೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ. ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇತುನ್ತಿ ‘‘ತ್ವಂ ಅಸುಕನಾಮೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇಹಿ ‘‘ಆಮಾ’’ತಿ ಪಟಿಜಾನಾಪೇತುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಚಿರಕತಾದಿಅನುಸ್ಸರಣಸಮತ್ಥಸತಿನೇಪಕ್ಕಾನಂ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನೇವ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಏವರೂಪೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ.
೧೩೯. ಬುಜ್ಝತಿ ಏತಾಯಾತಿ ‘‘ಬೋಧೀ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಆದಿಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅಙ್ಗೋತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಪಸತ್ಥೋ, ಸುನ್ದರೋ ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋತಿ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ ಅಸುಭದುಕ್ಖಾನಿಚ್ಚಾನತ್ತಭಾವಸಲ್ಲಕ್ಖಣಸಙ್ಖಾತಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ. ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ಪೀಳನಾದಿಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಚಯೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪವಿಚಯಲಕ್ಖಣೋ. ಅನುಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾನುಪ್ಪಾದನಾದಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹೋ ಪಗ್ಗಣ್ಹನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣೋ. ಫರಣಂ ವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಫರಣಲಕ್ಖಣೋ. ಉಪಸಮೋ ಕಾಯಚಿತ್ತಪರಿಳಾಹಾನಂ ವೂಪಸಮನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಉಪಸಮಲಕ್ಖಣೋ. ಅವಿಕ್ಖೇಪೋ ವಿಕ್ಖೇಪವಿದ್ಧಂಸನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ. ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚರಹಿತೇ ಅಧಿಚಿತ್ತೇ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಪಗ್ಗಹನಿಗ್ಗಹಸಮ್ಪಹಂಸನೇಸು ಅಬ್ಯಾವಟತ್ತಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಲಕ್ಖಣೋ.
ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ, ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಛಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾ, ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ, ದುಪ್ಪಞ್ಞಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ, ಪಞ್ಞವನ್ತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಛಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸತ್ತಹಿ ಕಾರಣೇಹೀ’’ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೮೫; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೧೮) ವಕ್ಖತಿ, ತಂ ಗಮ್ಭೀರಞಾಣಚರಿಯಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಇಮಂ ಕಾರಣಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ನವಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಅಪಾಯಭಯಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಗಮನವೀಥಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಪಿಣ್ಡಪಾತಸ್ಸ ಅಪಚಾಯನತಾ, ದಾಯಜ್ಜಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಸತ್ಥುಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಕುಸೀತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ, ಆರದ್ಧವೀರಿಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ನವಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೮೫; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೧೮) ಪನ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಾವಿತಾ, ಜಾತಿಮಹತ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಏಕಾದಸಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ದಸಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿ, ಧಮ್ಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಸಙ್ಘಸೀಲಚಾಗದೇವತಾಉಪಸಮಾನುಸ್ಸತಿ, ಲೂಖಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ, ಸಿನಿದ್ಧಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ದಸಹಿ. ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೮೫; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೧೮) ಪನ ಪಸಾದನಿಯಸುತ್ತನ್ತಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಏಕಾದಸಾ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಸತ್ತಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಪಣೀತಭೋಜನಸೇವನತಾ, ಉತುಸುಖಸೇವನತಾ, ಇರಿಯಾಪಥಸುಖಸೇವನತಾ, ಮಜ್ಝತ್ತಪಯೋಗತಾ, ಸಾರದ್ಧಕಾಯಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನತಾ, ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಪುಗ್ಗಲಸೇವನತಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ. ದಸಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ವತ್ಥುವಿಸದಕಿರಿಯಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತ್ತಪಟಿಪಾದನಾ, ನಿಮಿತ್ತಕುಸಲತಾ, ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಗ್ಗಹಣಂ, ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹಣಂ, ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಹಂಸನಂ, ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಂ, ಅಸಮಾಹಿತಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಂ, ಸಮಾಹಿತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಂ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ದಸಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೮೫; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೧೮) ಪನ ‘‘ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ‘‘ಏಕಾದಸಹೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹೀತಿ ಸತ್ತಮಜ್ಝತ್ತತಾ, ಸಙ್ಖಾರಮಜ್ಝತ್ತತಾ, ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಕೇಲಾಯನಪುಗ್ಗಲಪರಿವಜ್ಜನಾ, ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಮಜ್ಝತ್ತಪುಗ್ಗಲಸೇವನಾ, ತದಧಿಮುತ್ತತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಮಹಾಸತಿಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೮೫; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೧೮) ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಕಾಮಂ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಏವ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಭಾವತೋ. ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾ ನಾಮ ಪರಿಯಾಯಕಥಾತಿ ‘‘ಇಮಿನಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ… ಕಥೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
೧೪೦. ತೇಭೂಮಕೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಅನುಪಸ್ಸತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ, ತಥಾ ಪವತ್ತಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಸಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹಗತಸಞ್ಞಾಯ ಭಾವಿತಾಯ ವಿಭಾವಿತಾ ಏವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಸಞ್ಞಾ’’ತಿ. ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ವಾಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಏವ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಅನತ್ತಸಞ್ಞಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ತಾ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ. ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಿಸ್ಸಕಾಪೇತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನನ್ತಿ ಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಸಿದ್ಧಮತ್ಥಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿರಾಗೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆಗತವಸೇನಾತಿ ತಥಾ ಆಗತಪಾಳಿವಸೇನ ‘‘ವಿರಾಗೋ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಹಿ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ‘‘ವಿರಾಗಸಞ್ಞಾ, ನಿರೋಧಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುತ್ತಸಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾಪಿ ಸಿಯುಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇ ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ.
೧೪೧. ಮೇತ್ತಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮೇತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಂ. ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ. ಇಮಾನಿಪಿ ಮೇತ್ತಾಕಾಯಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ವಸೇನ ಆಗತಾನಿ ತೇಸಂ ಸೇಟ್ಠಪರಿಸಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಪನ ಭಿಕ್ಖೂಸುಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏವಂ ಗಿಹೀಸುಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ಚತುಪರಿಸಸಾಧಾರಣತ್ತಾತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಾಮಂ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನಪಿ ಮೇತ್ತಾಕಾಯಕಮ್ಮಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಪನ ಚಾರಿತ್ತಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇನ ಅಯಮತ್ಥೋ ಇಚ್ಛಿತೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಧಮ್ಮಪೂರಣ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತೇಪಿಟಕಮ್ಪಿ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಪರಿಪುಚ್ಛನಅತ್ಥಕಥನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಂ ಹಿತಜ್ಝಾಸಯೇನ ಪವತ್ತಿತಬ್ಬತೋ.
ಆವೀತಿ ಪಕಾಸಂ, ಪಕಾಸಭಾವೋ ಚೇತ್ಥ ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಮುಖಾ’’ತಿ. ರಹೋತಿ ಅಪ್ಪಕಾಸಂ, ಅಪ್ಪಕಾಸತಾ ಚ ಯಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕರೀಯತಿ, ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಾಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಮ್ಮುಖಾ’’ತಿ. ಸಹಾಯಭಾವಗಮನಂ ತೇಸಂ ಪುರತೋ. ಉಭಯೇಹೀತಿ ನವಕೇಹಿ, ಥೇರೇಹಿ ಚ.
ಪಗ್ಗಯ್ಹಾತಿ ಪಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಉಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾ.
ಕಾಮಂ ಮೇತ್ತಾಸಿನೇಹಸಿನಿದ್ಧಾನಂ ನಯನಾನಂ ಉಮ್ಮೀಲನಾ, ಪಸನ್ನೇನ ಮುಖೇನ ಓಲೋಕನಞ್ಚ ಮೇತ್ತಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಮೇವ, ಯಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ನಯನಾನಂ ಮೇತ್ತಾಸಿನೇಹಸಿನಿದ್ಧತಾ, ಮುಖಸ್ಸ ಚ ಪಸನ್ನತಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮೇತ್ತಂ ಮನೋಕಮ್ಮಂ ನಾಮಾ’’ತಿ.
ಲಾಭಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋ ‘‘ಲಾಭಾವತ, ಲಾಭೋ ಲದ್ಧೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ಸೋ ಚೇತ್ಥ ‘‘ಧಮ್ಮಲದ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಅತೀತಕಾಲಿಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚೀವರಾದಯೋ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ. ಧಮ್ಮತೋ ಆಗತಾತಿ ಧಮ್ಮಿಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮಲದ್ಧಾ’’ತಿ. ಇಮಮೇವ ಹಿ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕುಹನಾದೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತೇನ ವಿಭಜನಪುಬ್ಬಕಂ ಕಾಯೇನ ವಿಭಜನನ್ತಿ ಮೂಲಮೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಚಿತ್ತೇನ ವಿಭಜನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಮತ್ತೇನಪಿ ಪಟಿವಿಭಾಗೋ ನ ಕಾತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಪ್ಪಟಿವಿಭತ್ತನ್ತಿ ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಭತ್ತಂ ವಾ ಲಾಭಂ ಭುಞ್ಜತೀತಿ ಕಮ್ಮನಿದ್ದೇಸೋ ಏವ.
ತಂ ತಂ ನೇವ ಗಿಹೀನಂ ದೇತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಜೀವಸೋಧನತ್ಥಂ. ನ ಅತ್ತನಾ ಭುಞ್ಜತೀತಿ ಅತ್ತನಾವ ನ ಪರಿಭುಞ್ಜತಿ ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಅಸಾಧಾರಣಭೋಗಿತಾ ಮಾ ಹೋತೂ’’ತಿ. ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಚ…ಪೇ… ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಲಾಭಸ್ಸ ತೀಸುಪಿ ಕಾಲೇಸು ಸಾಧಾರಣತೋ ಠಪನಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ‘‘ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಚ ಸಙ್ಘೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಹೋತೂ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ‘‘ಗಹೇತ್ವಾ…ಪೇ… ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಕಾಲೋ, ತದುಭಯಂ ಪನ ತಾದಿಸೇನ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗೇನ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೋ ಪುರಿಮಕಾಲೋ. ತಯಿದಂ ಪಟಿಗ್ಗಹಣತೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘‘ಸಙ್ಘೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಹೋತೂತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಹೋತಿ ‘‘ಸಙ್ಘೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಹೋತೂತಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾಮೀ’’ತಿ. ಪಟಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಹೋತಿ ‘‘ಸಙ್ಘೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಹೋತೂತಿ ಪಟಿಗ್ಗಹಿತಂ ಮಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ತಿಲಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಲದ್ಧಲಾಭಂ ಓಸಾನಲಕ್ಖಣಂ ಅವಿಕೋಪೇತ್ವಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೋ ಸಾಧಾರಣಭೋಗೀ, ಅಪ್ಪಟಿವಿಭತ್ತಭೋಗೀ ಚ ಹೋತಿ.
ಇಮಂ ಪನ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಇಮಂ ಚತುತ್ಥಂ ಸರಿತಬ್ಬಯುತ್ತಧಮ್ಮಂ. ನ ಹಿ…ಪೇ… ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಭೋಗಿತಾ ಏವ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಆರಮ್ಭೋಪಿ ತಾವ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಕುತೋ ಪೂರಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಲಾಭಸ್ಸ ಧಮ್ಮಿಕಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ವತ್ತಂ ಅಖಣ್ಡೇನ್ತೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಪ್ಪಟಿವಿಭತ್ತಭೋಗಿತಂ, ಸಾಧಾರಣಭೋಗಿತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸತಿ ಪನ ತದುಭಯೇ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ ಪೂರಿತೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪೂರೇತೀ’’ತಿ. ‘‘ಓದಿಸ್ಸಕಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ ಏತೇನ ಅನೋದಿಸ್ಸಕಂ ಕತ್ವಾ ಪಿತುನೋ, ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾದೀನಂ ವಾ ಥೇರಾಸನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದೇನ್ತಸ್ಸ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋಯೇವ ಹೋತೀತಿ. ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ ಪನಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಜಗ್ಗನಟ್ಠಾನೇ ಓದಿಸ್ಸಕಂ ಕತ್ವಾ ದಿನ್ನತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಲಿಬೋಧಜಗ್ಗನಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಕಸ್ಸ ಓದಿಸ್ಸಕದಾನಂ ನ ವಟ್ಟತೀತಿ? ನೋ ನ ವಟ್ಟತಿ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಗಿಲಾನಾದೀನಂ ಓದಿಸ್ಸಕಂ ಕತ್ವಾ ದಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿವಿಭಾಗಪಕ್ಖಿಕಂ ‘‘ಅಸುಕಸ್ಸ ನ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಬ್ಯತಿರೇಕಪ್ಪಧಾನೋ ಹಿ ಪಟಿವಿಭಾಗೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಸೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಅದಾತುಮ್ಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ದಾತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಕರುಣಾಯನವಸೇನ, ನ ವತ್ತಪೂರಣವಸೇನ.
ಸುಸಿಕ್ಖಿತಾಯಾತಿ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಣವಿಧಿಮ್ಹಿ ಸುಟ್ಠು ಸಿಕ್ಖಿತಾಯ, ಸುಕುಸಲಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ತಸ್ಸಾ ಕೋಸಲ್ಲಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸುಸಿಕ್ಖಿತಾಯ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ದ್ವಾದಸಹಿ ವಸ್ಸೇಹಿ ಪೂರತಿ, ನ ತತೋ ಓರ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ದುಪ್ಪೂರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ಮಹಪ್ಫಲೋ ಮಹಾನಿಸಂಸೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೇಹಿಪಿ ತಾವ ಗರುತರೇಹಿ ಫಲಾನಿಸಂಸೇಹಿ ಚ ಅನುಗತೋ. ತಂಸಮಙ್ಗೀ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಸೇಸಲಾಭೀ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಯ ಲೋಕೇ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಧಮ್ಮಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ದುಪ್ಪಜಹಂ ದಾನಮಯಸ್ಸ, ಸೀಲಮಯಸ್ಸ ಚ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಧಮ್ಮಂ ಸುದೂರೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ಕತ್ವಾ ಸುವಿಸುದ್ಧೇನ ಚೇತಸಾ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ ಪಞ್ಞಾತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ತಸ್ಸಿಮಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕತೋ, ಅನ್ವಯತೋ ಚ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.
ಇದಾನಿ ಯೇ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕೇ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೇ ಚ ಆನಿಸಂಸೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನೇವ ಇಸ್ಸಾ, ನ ಮಚ್ಛರಿಯಂ ಹೋತಿ ಚಿರಕಾಲಭಾವನಾಯ ವಿಧುತಭಾವತೋ. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗಸೀಲತಾಯ ವಿಸುದ್ಧತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ದದಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಭಜನ್ತಿ ನಂ ಬಹೂ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೩೪). ಸುಲಭಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ದಾನವಸೇನ ಉಳಾರಜ್ಝಾಸಯಾನಂ ಪಚ್ಚಯಲಾಭಸ್ಸ ಇಧಾನಿಸಂಸಭಾವತೋ ದಾನಸ್ಸ. ಪತ್ತಗತಂ ಅಸ್ಸ ದಿಯ್ಯಮಾನಂನ ಖೀಯತಿ ಪತ್ತಗತವಸೇನ ದ್ವಾದಸವಸ್ಸಿಕಸ್ಸ ಮಹಾಪತ್ತಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ ಪೂರಿತತ್ತಾ. ಅಗ್ಗಭಣ್ಡಂ ಲಭತಿ ದೇವಸಿಕಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಾನಂ ಅಗ್ಗತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಾನಸ್ಸ ದಿನ್ನತ್ತಾ. ಭಯೇವಾ…ಪೇ… ಆಪಜ್ಜನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಪಟಿಗ್ಗಾಹಕವಿಕಪ್ಪಂ ಅಕತ್ವಾ ಅತ್ತನಿ ನಿರಪೇಕ್ಖಚಿತ್ತೇನ ಚಿರಕಾಲಂ ದಾನಪೂರತಾಯ ಪಸಾದಿತಚಿತ್ತತ್ತಾ.
ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ಆನಿಸಂಸೇಸು ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೇಸು. ಇಮಾನಿ ತಂ ದೀಪನಾನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಕಾರಣಾನಿ. ಅಲಭನ್ತಾಪೀತಿ ಅಮಹಾಪುಞ್ಞತಾಯ ನ ಲಾಭಿನೋ ಸಮಾನಾಪಿ. ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಮಗ್ಗಸಭಾಗನ್ತಿ ಸಭಾಗಂ ತಬ್ಭಾಗಿಯಂ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಮಗ್ಗಂ ಜಾನನ್ತಿ.
ಅನುತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮತ್ತಾ, ಥೇರಾನಂ ಸಂಸಯವಿನೋದನತ್ಥಞ್ಚ ‘‘ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮೋ ಮೇ ಭನ್ತೇ ಪೂರಿತೋ’’ತಿ ಆಹ. ತಥಾ ಹಿ ದುತಿಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಥೇರೇನ ಅತ್ತಾ ಪಕಾಸಿತೋ. ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಪಿಯತಾಯ, ಸುಲಭಪಚ್ಚಯತಾಯಪಿ ಇದಂ ವತ್ಥುಮೇವ. ಪತ್ತಗತಾಖೀಯನಸ್ಸ ಪನ ವಿಸೇಸಂ ವಿಭಾವನತೋ ‘‘ಇದಂ ತಾವ…ಪೇ… ಏತ್ಥ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಗಿರಿಭಣ್ಡಮಹಾಪೂಜಾಯಾತಿ ಚೇತಿಯಗಿರಿಮ್ಹಿ ಸಕಲಲಙ್ಕಾದೀಪೇ, ಯೋಜನಪ್ಪಮಾಣೇ ಸಮುದ್ದೇ ಚ ನಾವಾಸಙ್ಘಾಟಾದಿಕೇ ಠಪೇತ್ವಾ ದೀಪಪುಪ್ಫಗನ್ಧಾದೀಹಿ ಕರಿಯಮಾನಮಹಾಪೂಜಾಯಂ. ಪರಿಯಾಯೇನಪೀತಿ ಲೇಸೇನಪಿ. ಅನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಣತೋಪಿ ಇದಂ ಯಥಾಭೂತಪ್ಪವೇದನಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಅನಾರೋಚೇತ್ವಾವ ಪಲಾಯಿಂಸು ಚೋರಭಯೇನ. ‘‘ಅತ್ತನೋ ದುಜ್ಜೀವಿಕಾಯಾ’’ತಿ ಚ ವದನ್ತಿ.
ವಟ್ಟಿಸ್ಸತೀತಿ ಕಪ್ಪಿಸ್ಸತಿ. ಥೇರೀ ಸಾರಣೀಯಧಮ್ಮಪೂರಿಕಾ ಅಹೋಸಿ, ಥೇರಸ್ಸ ಪನ ಸೀಲತೇಜೇನೇವ ದೇವತಾ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪಜ್ಜಿ.
ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಖಣ್ಡನ್ತಿ ಅಖಣ್ಡಾನಿ. ತಂ ಪನ ನೇಸಂ ಖಣ್ಡಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉಪಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾನಂ ಉದ್ದೇಸಕ್ಕಮೇನ ಆದಿ ಅನ್ತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸತ್ತಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಅನುಪಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾನಂ ಪನ ಸಮಾದಾನಕ್ಕಮೇನಪಿ ಆದಿ ಅನ್ತಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಪರಿಯನ್ತೇ ಛಿನ್ನಸಾಟಕೋ ವಿಯಾತಿ ವತ್ಥನ್ತೇ, ದಸನ್ತೇ ವಾ ಛಿನ್ನವತ್ಥಂ ವಿಯ, ವಿಸದಿಸೂದಾಹರಣಂ ಚೇತಂ ‘‘ಅಖಣ್ಡಾನೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ. ಏವಂ ಸೇಸಾನಿಪಿ ಉದಾಹರಣಾನಿ. ಖಣ್ಡಿತಭಿನ್ನತಾ ಖಣ್ಡಂ, ತಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಖಣ್ಡಂ, ಸೀಲಂ. ‘‘ಛಿದ್ದ’’ನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ವೇಮಜ್ಝೇ ಭಿನ್ನಂ ವಿನಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ ವಿಸಭಾಗವಣ್ಣೇನ ಗಾವೀ ವಿಯಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸಬಲರಹಿತಾನಿ ಅಸಬಲಾನಿ. ತಥಾ ಅಕಮ್ಮಾಸಾನಿ. ಸೀಲಸ್ಸ ತಣ್ಹಾದಾಸಬ್ಯತೋ ಮೋಚನಂ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಭಾವಾಪಾದನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ ಸೇರೀ ಸಯಂವಸೀ ಭುಜಿಸ್ಸೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಭುಜಿಸ್ಸಾನಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಭುಜಿಸ್ಸಭಾವಕಾರಣತೋ ಭುಜಿಸ್ಸಾನೀ’’ತಿ. ಸುಪರಿಸುದ್ಧಭಾವೇನ ಪಾಸಂಸತ್ತಾ ವಿಞ್ಞುಪಸತ್ಥಾನಿ. ಇಮಿನಾಹಂ ಸೀಲೇನ ದೇವೋ ವಾ ಭವೇಯ್ಯಂ, ದೇವಞ್ಞತರೋ ವಾ, ತತ್ಥ ‘‘ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಸಸ್ಸತೋ’’ತಿ, ‘‘ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಚ ಏವಂ ಆದಿನಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠೀಹಿ ಅಪರಾಮಟ್ಠತ್ತಾ. ‘‘ಅಯಂ ತೇ ಸೀಲೇಸು ದೋಸೋ’’ತಿ ಚತೂಸುಪಿ ವಿಪತ್ತೀಸು ಯಾಯ ಕಾಯಚಿ ವಿಪತ್ತಿಯಾ ದಸ್ಸನೇನ ಪರಾಮಟ್ಠುಂ ಅನುದ್ಧಂಸೇತುಂ. ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾನಿ.
ಸಮಾನಭಾವೂಪಗತಸೀಲಾತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮಾನಭಾವಂ ಉಪಗತಸೀಲಾ ಸಭಾಗವುತ್ತಿಕಾ. ಕಾಮಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಞ್ಚ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇ ನಾನತ್ತಂ ನ ಸಿಯಾ, ತಂ ಪನ ನ ಏಕನ್ತಿಕಂ, ಇದಂ ಏಕನ್ತಿಕಂ ನಿಯತಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮಗ್ಗಸೀಲೇ ನಾನತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸೀಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ಏತಂ ‘‘ಯಾನಿ ತಾನಿ ಸೀಲಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.
ಯಾಯನ್ತಿ ಯಾ ಅಯಂ ಮಯ್ಹಞ್ಚೇವ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭೂತಾ. ದಿಟ್ಠೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ನಿದ್ದೋಸಾತಿ ನಿಧುತದೋಸಾ, ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನರಾಗಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಸ್ಸರತಿ ನಿಗಚ್ಛತಿ. ಸಯಂ ನಿಯ್ಯನ್ತಸ್ಸೇವ ಹಿ ‘‘ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾಪೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಾ ಸತ್ಥು ಅನುಸಿಟ್ಠಿ, ತಂ ಕರೋತೀತಿ ತಕ್ಕರೋ, ತಸ್ಸ, ಯಥಾನುಸಿಟ್ಠಂ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಾನದಿಟ್ಠಿಭಾವನ್ತಿ ಸದಿಸದಿಟ್ಠಿಭಾವಂ ಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧೇನ ಅಭಿನ್ನದಿಟ್ಠಿಭಾವಂ. ವುದ್ಧಿಯೇವಾತಿ ಅರಿಯವಿನಯೇ ಗುಣೇಹಿ ವುಡ್ಢಿಯೇವ, ನೋ ಪರಿಹಾನೀತಿ ಅಯಂ ಅಪರಿಹಾನಿಯಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅತ್ತನೋಪಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅದ್ಧನಿಯತಂ ಆಕಙ್ಖನ್ತೇನ ಭಗವತಾ ಇಧ ದೇಸಿತಾ.
೧೪೨. ಆಸನ್ನಪರಿನಿಬ್ಬಾನತ್ತಾತಿ ಕತಿಪಯಮಾಸಾಧಿಕೇನ ಸಂವಚ್ಛರಮತ್ತೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಏತಂಯೇವಾತಿ ‘‘ಇತಿ ಸೀಲ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂಯೇವ ಇತಿ ಸೀಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ಪರಿಮಾಣತ್ಥೋ ಚ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಗಹಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಸೀಲಂ ಏತ್ತಕಂ ಸೀಲ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಸೀಲನ್ತಿ ಏವಂ ಪಭೇದಂ ಸೀಲಂ. ಏತ್ತಕನ್ತಿ ಏತಂ ಪರಮಂ, ನ ಇತೋ ಭಿಯ್ಯೋ. ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲನ್ತಿ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರಭೂತಂ ಲೋಕಿಯಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸಮಾಧೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಠತ್ವಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತೇ ‘‘ಪುಬ್ಬೇವ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ವಚೀಕಮ್ಮಂ ಆಜೀವೋ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೩೧; ಕಥಾ. ೮೭೪) ಏವಂ ವುತ್ತಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ. ಏಸೋತಿ ಮಗ್ಗಫಲಸಮಾಧಿ. ಪರಿಭಾವಿತೋತಿ ತೇನ ಸೀಲೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಭಾವಿತೋ ಸಮ್ಭಾವಿತೋ. ಮಹಪ್ಫಲೋ ಹೋತಿ ಮಹಾನಿಸಂಸೋತಿ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿ ತಾವ ಸಾಮಞ್ಞಫಲೇಹಿ ಮಹಪ್ಫಲೋ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖವೂಪಸಮೇನ ಮಹಾನಿಸಂಸೋ. ಇತರೋ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನೇನ ಮಹಪ್ಫಲೋ, ನಿಬ್ಬುತಿಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಾನಿಸಂಸೋ. ಯಮ್ಹಿ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಠತ್ವಾತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಚೇವ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ಚ ಠತ್ವಾ. ಸಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಪಞ್ಞಾ. ತೇನ ಪರಿಭಾವಿತಾತಿ ತೇನ ಯಥಾವುತ್ತಸಮಾಧಿನಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಭಾವಿತಾ ಪರಿಭಾವಿತಾ. ಮಹಪ್ಫಲಮಹಾನಿಸಂಸತಾ ಸಮಾಧಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಪಿ ಚ ತೇ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಝಾನಙ್ಗಪ್ಪಭೇದಹೇತುತಾಯ ಮಹಪ್ಫಲಾ ಸತ್ತದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಹೇತುತಾಯ ಮಹಾನಿಸಂಸಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಠತ್ವಾತಿ ಯಾಯಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯಂ, ಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯಂ ವಾ ಠತ್ವಾ. ಸಮಥಯಾನಿಕಸ್ಸ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸಹಗತಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಾಯ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ. ಸಮ್ಮದೇವಾತಿ ಸುಟ್ಠುಯೇವ ಯಥಾ ಆಸವಾನಂ ಲೇಸೋಪಿ ನಾವಸಿಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಸವೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚತಿ. ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ.
೧೪೩. ಲೋಕಿಯತ್ಥಸದ್ದಾನಂ ವಿಯ ಅಭಿರನ್ತ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಅಭಿರನ್ತಂ ಅಭಿರತಂ ಅಭಿರತೀತಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ. ಅಭಿರನ್ತ-ಸದ್ದೋ ಚಾಯಂ ಅಭಿರುಚಿಪರಿಯಾಯೋ, ನ ಅಸ್ಸಾದಪರಿಯಾಯೋ. ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ವಸನ್ತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದವತ್ಥುವಿಗಮೇನ ಸಿಯಾ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ಅನಭಿರತಿ, ಯದಿದಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಪಗೇವ ಬುದ್ಧಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಾನಂ…ಪೇ… ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅಭಿರತಿವಸೇನ ಕತ್ಥಚಿ ವಸಿತ್ವಾ ತದಭಾವತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಮನಂ ನಾಮ ಬುದ್ಧಾನಂ ನತ್ಥಿ. ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನತ್ಥಂ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ವಸಿತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಿದ್ಧೇ ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನತ್ಥಮೇವ ತತೋ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಯಥಾರುಚಿ. ಆಯಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಆ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಆಗಚ್ಛಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಹಿ ಯಾಮಾ’’ತಿ. ಅಯಾಮಾತಿ ಪನ ಪಾಠೇ ಅ-ಕಾರೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಸನ್ತಿಕಾವಚರತ್ತಾ ಥೇರಂ ಆಲಪತಿ, ನ ಪನ ತದಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ವಸನ್ತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅಭಾವತೋ. ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಗಣನೋ ಹಿ ತದಾ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿ’’ನ್ತಿ. ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಗಮನನ್ತಿ ಅಮ್ಬಲಟ್ಠಿಕಾಗಮನಪಟಿಸಂಯುತ್ತಪಾಠಮಾಹ. ಪಾಟಲಿಗಮನೇತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಉತ್ತಾನಮೇವ ಅನನ್ತರಂ, ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಸಂವಣ್ಣಿತರೂಪತ್ತಾ.
ಸಾರಿಪುತ್ತಸೀಹನಾದವಣ್ಣನಾ
೧೪೫. ‘‘ಆಯಸ್ಮಾ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ಪಾಠಜಾತಂ. ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯೇತಿ ಸಮ್ಪಸಾದನೀಯಸುತ್ತೇ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೪೧) ವಿತ್ಥಾರಿತಂ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಯಮ್ಪಿ ತತ್ಥೇವ ನಂ ಅತ್ಥತೋ ವಿತ್ಥಾರಯಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.
ದುಸ್ಸೀಲಆದೀನವವಣ್ಣನಾ
೧೪೮. ಆಗನ್ತ್ವಾ ವಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಆಗನ್ತುಕಾತಿ ಆವಸಥೋ, ತದೇವ ಅಗಾರನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆವಸಥಾಗಾರನ್ತಿ ಆಗನ್ತುಕಾನಂ ಆವಸಥಗೇಹ’’ನ್ತಿ. ದ್ವಿನ್ನಂ ರಾಜೂನನ್ತಿ ಲಿಚ್ಛವಿರಾಜಮಗಧರಾಜೂನಂ. ಸಹಾಯಕಾತಿ ಸೇವಕಾ. ಕುಲಾನೀತಿ ಕುಟುಮ್ಬಿಕೇ. ಸನ್ಥತನ್ತಿ ಸನ್ಥರಿ, ಸಬ್ಬಂ ಸನ್ಥರಿ ಸಬ್ಬಸನ್ಥರಿ, ತಂ ಸಬ್ಬಸನ್ಥರಿಂ. ಭಾವನಪುಂಸಕನಿದ್ದೇಸೋ ಚಾಯಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ಸಬ್ಬಂ ಸನ್ಥತಂ ಹೋತಿ, ಏವ’’ನ್ತಿ.
೧೪೯. ದುಸ್ಸೀಲೋತಿ ಏತ್ಥ ದು-ಸದ್ದೋ ಅಭಾವತ್ಥೋ ‘‘ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೪೪೯; ಅ. ನಿ. ೫.೧೦) ವಿಯ, ನ ಗರಹತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸೀಲೋ ನಿಸ್ಸೀಲೋ’’ತಿ. ಭಿನ್ನಸಂವರೋತಿ ಏತ್ಥ ಯೋ ಸಮಾದಿನ್ನಸೀಲೋ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ಸೀಲಭೇದಂ ಪತ್ತೋ, ಸೋ ತಾವ ಭಿನ್ನಸಂವರೋ ಹೋತಿ. ಯೋ ಪನ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಸಮಾದಿನ್ನಸೀಲೋ ಆಚಾರಹೀನೋ, ಸೋ ಕಥಂ ಭಿನ್ನಸಂವರೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ? ಸೋಪಿ ಸಾಧುಸಮಾಚಾರಸ್ಸ ಪರಿಹಾನಿಯಸ್ಸ ಭೇದಿತತ್ತಾ ಭಿನ್ನಸಂವರೋ ಏವ ನಾಮ. ವಿಸ್ಸಟ್ಠಸಂವರೋ ಸಂವರರಹಿತೋತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.
ತಂ ತಂ ಸಿಪ್ಪಟ್ಠಾನಂ. ಮಾಘಾತಕಾಲೇತಿ ‘‘ಮಾ ಘಾತೇಥ ಪಾಣಿನೋ’’ತಿ ಏವಂ ಮಾಘಾತಾತಿ ಘೋಸನಂ ಘೋಸಿತದಿವಸೇ.
ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತಿ ಪಾಪಕೋ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ.
ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಮಙ್ಕು ಹೋತಿಯೇವ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿಭಾವತೋ.
ತಸ್ಸಾತಿ ದುಸ್ಸೀಲಸ್ಸ. ಸಮಾದಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಉಟ್ಠಾಯ ಸಮುಟ್ಠಾಯ ಕತಕಾರಣಂ. ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ತಂ ಮನಸೋ ಉಪಟ್ಠಾತಿ. ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ಇಧಲೋಕನ್ತಿ ಉಮ್ಮೀಲನಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತದಾರಾದಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಇಧ ಲೋಕಂ ಪಸ್ಸತಿ. ನಿಮೀಲೇತ್ವಾ ಪರಲೋಕನ್ತಿ ನಿಮೀಲನಕಾಲೇ ಗತಿನಿಮಿತ್ತುಪಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪರಲೋಕಂ ಪಸ್ಸತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಞ್ಚಮಪದನ್ತಿ ‘‘ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಪಞ್ಚಮೋ ಆದೀನವಕೋಟ್ಠಾಸೋ.
ಸೀಲವನ್ತಆನಿಸಂಸವಣ್ಣನಾ
೧೫೦. ವುತ್ತವಿಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಾಯ ಆದೀನವಕಥಾಯ ವಿಪರಿಯಾಯೇನ. ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ತಂ ತಂ ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದಿಂ ಯಥಾಕಾಲಂ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಪಾಸಂಸಂ ಸೀಲಮಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸೀಲವಾ. ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಸೀಲೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಕಂ ಪನ ಅತ್ಥವಚನಂ ಸುಕರನ್ತಿ ಅನಾಮಟ್ಠಂ.
೧೫೧. ಪಾಳಿಮುತ್ತಕಾಯಾತಿ ಸಙ್ಗೀತಿಅನಾರುಳ್ಹಾಯ ಧಮ್ಮಿಕಥಾಯ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ಆವಸಥಾಗಾರೇ ಏವ.
ಪಾಟಲಿಪುತ್ತನಗರಮಾಪನವಣ್ಣನಾ
೧೫೨. ಇಸ್ಸರಿಯಮತ್ತಾಯಾತಿ ಇಸ್ಸರಿಯಪ್ಪಮಾಣೇನ, ಇಸ್ಸರಿಯೇನ ಚೇವ ವಿತ್ತೂಪಕರಣೇನ ಚಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಉಪಭೋಗೂಪಕರಣಾನಿಪಿ ಹಿ ಲೋಕೇ ‘‘ಮತ್ತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಪಾಟಲಿಗಾಮಂ ನಗರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಪಾಟಲಿಗಾಮೋ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಠಾನಂ ಇದಾನಿ ನಗರಂ ಕತ್ವಾ. ಮಾಪೇನ್ತೀತಿ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ಆಯಮುಖಪಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥನ್ತಿ ಆಯದ್ವಾರಾನಂ ಉಪಚ್ಛೇದನಾಯ. ‘‘ಸಹಸ್ಸಸೇವಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ಸಹಸ್ಸಸೋ ಏವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕೇಕವಗ್ಗವಸೇನ ಸಹಸ್ಸಂ ಸಹಸ್ಸಂ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ. ಘರವತ್ಥೂನೀತಿ ಘರಪತಿಟ್ಠಾಪನಟ್ಠಾನಾನಿ. ಚಿತ್ತಾನಿ ನಮನ್ತೀತಿ ತಂತಂದೇವತಾನುಭಾವೇನ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಚಿತ್ತಾನಿ ನಮನ್ತಿ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಪಾಠಕಾನಂ, ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ತಾಹಿ ವತ್ಥೂನಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾನಿ. ಸಿಪ್ಪಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಸಿಪ್ಪಾನುಗತವಿಜ್ಜಾನುಭಾವೇನ. ನಾಗಗ್ಗಾಹೋತಿ ನಾಗಾನಂ ನಿವಾಸಪ್ಪರಿಗ್ಗಹೋ. ಸೇಸದ್ವಯೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಾಸಾಣೋತಿ ಅಪ್ಪಲಕ್ಖಣಪಾಸಾಣೋ. ಖಾಣುಕೋತಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಖಾಣುಕೋ. ಸಿಪ್ಪಂ ಜಪ್ಪಿತ್ವಾ ತಾದಿಸಂ ಸಾರಮ್ಭಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ಅನಾರಮ್ಭೇ ಠಾನೇ ತಾಹಿ ವತ್ಥುಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಹಿ ದೇವತಾಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತಯಮಾನಾವಿಯ ತಂತಂಗೇಹಾನಿ ಮಾಪೇನ್ತಿ ಉಪದೇಸದಾನವಸೇನ. ನೇಸನ್ತಿ ವತ್ಥುವಿಜ್ಜಾಪಾಠಕಾನಂ, ಸಬ್ಬಾಸಂ ದೇವತಾನಂ. ಮಙ್ಗಲಂ ವಡ್ಢಾಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಮಙ್ಗಲಂ ಬ್ರೂಹೇಸ್ಸನ್ತಿ. ಪಣ್ಡಿತದಸ್ಸನಾದೀನಿ ಹಿ ಉತ್ತಮಮಙ್ಗಲಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಥ ಮಯ’’ನ್ತಿಆದಿ.
ಸದ್ದೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗಚ್ಛತಿ ಅವಯವಧಮ್ಮೇನ ಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಅಪದಿಸಿತಬ್ಬತೋ ಯಥಾ ‘‘ಅಲಙ್ಕತೋ ದೇವದತ್ತೋ’’ತಿ.
ಅರಿಯಕಮನುಸ್ಸಾನನ್ತಿ ಅರಿಯದೇಸವಾಸಿಮನುಸ್ಸಾನಂ. ರಾಸಿವಸೇನೇವಾತಿ ‘‘ಸಹಸ್ಸಂ ಸತಸಹಸ್ಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ರಾಸಿವಸೇನೇವ, ಅಪ್ಪಕಸ್ಸ ಪನ ಭಣ್ಡಸ್ಸ ಕಯವಿಕ್ಕಯೋ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಲಬ್ಭತೇವಾತಿ ‘‘ರಾಸಿವಸೇನೇವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಾಣಿಜಾಯ ಪಥೋ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವಣಿಪ್ಪಥೋತಿ ಪುರಿಮವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ಥೋ ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ವಾಣಿಜಾನಂ ಪಥೋ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ, ವಣಿಪ್ಪಥೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ವಾಣಿಜಾನಂ ವಸನಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಭಣ್ಡಪುಟೇ ಭಿನ್ದನ್ತಿ ಮೋಚೇನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಪುಟಭೇದನನ್ತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಣ್ಡಪುಟೇ…ಪೇ… ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ.
ಚ-ಕಾರತ್ಥೋ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ.
೧೫೩. ಕಾಳಕಣ್ಣೀ ಸತ್ತಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಕಣ್ಹಧಮ್ಮಬಹುಲತಾಯ ಪರೇಸಞ್ಚ ಕಣ್ಹವಿಪಾಕಾನತ್ಥನಿಬ್ಬತ್ತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ‘‘ಕಾಳಕಣ್ಣೀ’’ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ಪರೂಪದ್ದವಕರಾ ಅಪ್ಪೇಸಕ್ಖಸತ್ತಾ. ತನ್ತಿ ಭಗವನ್ತಂ. ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯನ್ತಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹೇ ಏಕಂ ಸಮಯಂ. ಗಾಮಪ್ಪವಿಸನನೀಹಾರೇನಾತಿ ಗಾಮಪ್ಪವೇಸನ ನಿವಸನಾಕಾರೇನ. ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚೀವರಂ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ, ಪತ್ತಂ ಹತ್ಥೇನ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸಕಪ್ಪಿತಪ್ಪದೇಸೇ. ಸಞ್ಞತೇತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಞ್ಞತೇ ಸುಸಂವುತಕಾಯವಾಚಾಚಿತ್ತೇ.
ಪತ್ತಿಂ ದದೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಪಸುತಂ ಪುಞ್ಞಂ ತಾಸಂ ದೇವತಾನಂ ಅನುಪ್ಪದಜ್ಜೇಯ್ಯ. ‘‘ಪೂಜಿತಾ’’ತಿಆದೀಸು ತದೇವ ಪತ್ತಿದಾನಂ ಪೂಜಾ, ಅನಾಗತೇ ಏವ ಉಪದ್ದವೇ ಆರಕ್ಖಸಂವಿಧಾನಂ ಪಟಿಪೂಜಾ. ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಞಾತಿಮನುಸ್ಸಾ ಞಾತಿಪೇತಾನಂ ಪತ್ತಿದಾನಾದಿನಾ ಪೂಜನಮಾನನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಿ ಇಮೇ ಪನ ಅಞ್ಞಾತಕಾಪಿ ಸಮಾನಾ ತಥಾ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನೇಸಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಆರಕ್ಖಾ ಸಂವಿಧಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಪವಾರೇತ್ವಾ ದೇವತಾ ತತ್ಥ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಬಲಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ಮಾನನಂ, ಸಮ್ಪತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಪರಿಸ್ಸಯಹರಣಂ ಪಟಿಮಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.
ಸುನ್ದರಾನಿ ಪಸ್ಸತೀತಿ ಸುನ್ದರಾನಿ ಇಟ್ಠಾನಿ ಏವ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಅನಿಟ್ಠಾನಿ.
೧೫೪. ಆಣಿಯೋ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾತಿ ಲಹುಕೇ ದಾರುದಣ್ಡೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಕವಾಟಫಲಕೇ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಕಾತುಂ ಆಣಿಯೋ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ. ನಾವಾಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕತಂ ಉಳುಮ್ಪಂ, ವೇಳುನಳಾದಿಕೇ ಸಙ್ಘರಿತ್ವಾ ವಲ್ಲಿಆದೀಹಿ ಕಲಾಪವಸೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕುಲ್ಲಂ.
ಉದಕಟ್ಠಾನಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಉದಕಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಏತಂ ‘‘ಅಣ್ಣವ’’ನ್ತಿ ಅಧಿವಚನಂ, ಸಮುದ್ದಸ್ಸೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸರನ್ತಿ ಇಧ ನದೀ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ ಸರತಿ ಸನ್ದತೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಗಮ್ಭೀರವಿತ್ಥತನ್ತಿ ಅಗಾಧಟ್ಠೇನ ಗಮ್ಭೀರಂ, ಸಕಲಲೋಕತ್ತಯಬ್ಯಾಪಿತಾಯ ವಿತ್ಥತಂ. ವಿಸಜ್ಜಾತಿ ಅನಾಸಜ್ಜ ಅಪ್ಪತ್ವಾ. ಪಲ್ಲಲಾನಿ ತೇಸಂ ಅತರಣತೋ. ವಿನಾಯೇವ ಕುಲ್ಲೇನಾತಿ ಈದಿಸಂ ಉದಕಂ ಕುಲ್ಲೇನ ಈದಿಸೇನ ವಿನಾ ಏವ ತಿಣ್ಣಾ ಮೇಧಾವಿನೋ ಜನಾ, ತಣ್ಹಾಸರಂ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸೇತುಂ ಕತ್ವಾ ನಿತ್ತಿಣ್ಣಾತಿ ಯೋಜನಾ.
ಪಠಮಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ಅರಿಯಸಚ್ಚಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೫೫. ಮಹಾಪನಾದಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ. ಪಾಸಾದಕೋಟಿಯಂಕತಗಾಮೋತಿ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಪತಿತಥುಪಿಕಾಯ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನೇ ನಿವಿಟ್ಠಗಾಮೋ. ಅರಿಯಭಾವಕರಾನನ್ತಿ ಯೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಅರಿಯಭಾವಕರಾನಂ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಕತ್ತುಭಾವೂಪಚಾರವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ತಚ್ಛಾವಿಪಲ್ಲಾಸಭೂತಭಾವೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ. ಅನುಬೋಧೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಂ ಞಾಣಂ, ಪಟಿವೇಧೋ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಅಭಿಸಮಯೋ, ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಅನುಬೋಧಪುಬ್ಬಕೋ ಪಟಿವೇಧೋ ಅನುಬೋಧೇನ ವಿನಾ ನ ಹೋತಿ, ಅನುಬೋಧೋಪಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಪಟಿವೇಧೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ, ತದುಭಯಾಭಾವಹೇತುಕಞ್ಚ ವಟ್ಟೇವ ಸಂಸರಣಂ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಅನನುಬೋಧಾ…ಪೇ… ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚಾ’’ತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಭವತೋ ಭವನ್ತರೂಪಗಮನಂ ಸನ್ಧಾವನಂ, ಅಪರಾಪರಂ ಚವನುಪಪಜ್ಜನವಸೇನ ಸಞ್ಚರಣಂ ಸಂಸರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಭವತೋ’’ತಿಆದಿ. ಸನ್ಧಾವಿತಸಂಸರಿತಪದಾನಂ ಕಮ್ಮಸಾಧನತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಮಯಾ ಚ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಚಾ’’ತಿ ಪಠಮವಿಕಪ್ಪೇ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪನ ಭಾವಸಾಧನತಂ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ‘‘ಮಮಞ್ಚೇವ ತುಮ್ಹಾಕಞ್ಚಾ’’ತಿ ಯಥಾರುತವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ. ನಯನಸಮತ್ಥಾತಿ ಪಾಪನಸಮತ್ಥಾ, ದೀಘರಜ್ಜುನಾ ಬದ್ಧಸಕುಣಂ ವಿಯ ರಜ್ಜುಹತ್ಥೋ ಪುರಿಸೋ ದೇಸನ್ತರಂ ತಣ್ಹಾರಜ್ಜುನಾ ಬದ್ಧಂ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ಭವನ್ತರಂ ನೇತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಭವನೇತ್ತಿ, ತಣ್ಹಾ, ಸಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸತ್ಥೇನ ಸುಟ್ಠು ಹತಾ ಛಿನ್ನಾತಿ ಭವನೇತ್ತಿಸಮೂಹತಾ.
ಅನಾವತ್ತಿಧಮ್ಮಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣವಣ್ಣನಾ
೧೫೬. ದ್ವೇ ಗಾಮಾ ‘‘ನಾತಿಕಾ’’ತಿ ಏವಂ ಲದ್ಧನಾಮೋ, ಞ-ಕಾರಸ್ಸ ಚಾಯಂ ನ-ಕಾರಾದೇಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನ ನಾಯರೇ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೭೪; ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨.೩೪) ವಿಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾತಿಗಾಮಕೇ’’ತಿ. ಗಿಞ್ಜಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ಇಟ್ಠಕಾ, ಗಿಞ್ಜಕಾಹಿ ಏವ ಕತೋ ಆವಸಥೋತಿ ಗಿಞ್ಜಕಾವಸಥೋ. ಸೋ ಕಿರ ಆವಾಸೋ ಯಥಾ ಸುಧಾಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಸಮ್ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ, ಏವಂ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಏವ ಚಿನಿತ್ವಾ ಛಾದೇತ್ವಾ ಕತೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇಟ್ಠಕಾಮಯೇ ಆವಸಥೇ’’ತಿ. ತುಲಾದಣ್ಡಕವಾಟಫಲಕಾನಿ ಪನ ದಾರುಮಯಾನೇವ.
೧೫೭. ಓರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಕಾಮಧಾತು, ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ತಂ ಓರಂ ಭಜನ್ತೀತಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ, ಓರಮ್ಭಾಗಸ್ಸ ವಾ ಹಿತಾನಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗಿಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತೀಹಿ ಮಗ್ಗೇಹೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ. ತೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತಾಯ ಹಿ ನೇಸಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯತಾ. ಓರಮ್ಭಞ್ಜಿಯಾನಿ ವಾ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ. ಇದಾನಿ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ನೇಸಂ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಭಾವಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಿ ಸಮತ್ಥತಾವಿಘಾತೇನ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾನಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಭಾವೇನ ಅರಿಯಾನಂ ರೂಪಾರೂಪಭವೂಪಪತ್ತಿಯಾ ವಿಬನ್ಧಾಯ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾನಿ ಅಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಾನೀ’’ತಿ. ನಿಬ್ಬತ್ತವಸೇನಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ. ಗನ್ತುಂ ನ ದೇನ್ತಿ ಮಹಗ್ಗತಗಾಮಿಕಮ್ಮಾಯೂಹನಸ್ಸ ವಿನಿಬನ್ಧನತೋ. ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀನಿ ತೀಣಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಬ್ಯಾಪಾದಾ ವಿಯ ಮಹಗ್ಗತೂಪಪತ್ತಿಯಾ ಅವಿನಿಬನ್ಧಭೂತಾನಿಪಿ ಕಾಮಭವೂಪಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ತತ್ಥ ಮಹಗ್ಗತಭವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮ್ಪಿ ತನ್ನಿಬ್ಬತ್ತಿಹೇತುಕಮ್ಮಪರಿಕ್ಖಯೇ ಕಾಮಭವೂಪಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯತಾಯ ಮಹಗ್ಗತಭವತೋ ಆನೇತ್ವಾ ಪುನ ಇಧೇವ ಕಾಮಭವೇ ಏವ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪೇನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಸಂಯೋಜನಾನಿ ಓರಮ್ಭಾಗಿಯಾನಿ ಏವ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅನಾಗಮನಸಭಾವಾತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ತಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ ಇಧ ನ ಆಗಮನಸಭಾವಾ. ಬುದ್ಧದಸ್ಸನಥೇರದಸ್ಸನಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾನಂ ಪನತ್ಥಾಯಸ್ಸ ಆಗಮನಂ ಅನಿವಾರಿತಂ.
ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸವಿರಳಾಕಾರತಾ ಪರಿಯುಟ್ಠಾನಮನ್ದತಾಯ ಅಬಹಲತಾತಿ ದ್ವೇಧಾಪಿ ತನುಭಾವೋ. ಅಭಿಣ್ಹನ್ತಿ ಬಹುಸೋ. ಬಹಲಬಹಲಾತಿ ತಿಬ್ಬತಿಬ್ಬಾ. ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಂ ಸನ್ತಾನಂ ಮದ್ದನ್ತಾ, ಫರನ್ತಾ, ಸಾಧೇನ್ತಾ, ಅನ್ಧಕಾರಂ ಕರೋನ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಪನ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಪಹೀನತ್ತಾ ತನುಕತನುಕಾ ಮನ್ದಮನ್ದಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ‘‘ಪುತ್ತಧೀತರೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಅಕಾರಣಂ. ತಥಾ ಹಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಪರಾಮಸನಮತ್ತೇನಪಿ ತೇ ಹೋನ್ತಿ. ಇದನ್ತಿ ‘‘ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ತನುತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ. ಭವತನುಕವಸೇನಾತಿ ಅಪ್ಪಕಭವವಸೇನ. ತನ್ತಿ ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಯೇ ಭವಾ ಅರಿಯಾನಂ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಲಕ್ಖಣಭವಾ ಏವ. ಯೇ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಕೀದಿಸಂ ತಂ ಭವತನುಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಭಯಥಾಪಿ ಭವತನುಕಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವೋ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಮೇ ಭವೇ ಭವತನುಕಂ ನತ್ಥಿ ಅಟ್ಠಮಸ್ಸೇವ ಭವಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಅಭಾವತೋ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.
ಕಾಮಾವಚರಲೋಕಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ಇತರಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ವಸೇನ ತಥಾ ವತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ. ಯೋ ಹಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ ದೇವಮನುಸ್ಸಲೋಕೇಸು ವೋಮಿಸ್ಸಕವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಸೋಪಿ ಕಾಮಭವವಸೇನೇವ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತಬ್ಬೋ. ಭಗವತಾ ಚ ಕಾಮಲೋಕೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ’’ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ಪಞ್ಚಸು ಸಕದಾಗಾಮೀಸು ಚತ್ತಾರೋ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಏಕೋವ ಗಹಿತೋ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಇಧ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ ಇಧೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಏಕಚ್ಚೋ ದೇವಲೋಕೇ ಪತ್ವಾ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ಇಧ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಯೋ ಪನ ಇಧ ಪತ್ವಾ ದೇವಲೋಕೇ ಯಾವತಾಯುಕಂ ವಸಿತ್ವಾ ಪುನ ಇಧೂಪಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಕಾಮಭವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಸಚೇ ಹೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಂಯೇವ ಚತುಕ್ಕಂ ದಸ್ಸಿತಂ.
ಚತೂಸು …ಪೇ… ಸಭಾವೋತಿ ಅತ್ಥೋ ಅಪಾಯಗಮನೀಯಾನಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಪಹೀನತ್ತಾ. ಧಮ್ಮನಿಯಾಮೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮನಿಯಾಮೇನ. ನಿಯತೋ ಉಪರಿಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿಭಾವತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ’’ತಿ.
ಧಮ್ಮಾದಾಸಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯವಣ್ಣನಾ
೧೫೮. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಞಾಣಗತಿನ್ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ‘‘ಅಸುಕೋ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಅಸುಕೋ ಸಕದಾಗಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಂತಂಞಾಣಾಧಿಗಮನಂ. ಞಾಣೂಪಪತ್ತಿಂ ಞಾಣಾಭಿಸಮ್ಪರಾಯನ್ತಿ ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ‘‘ನಿಯತೋ ಸಮ್ಬೋಧಿಪರಾಯಣೋ, ಸಕಿದೇವ ಇಮಂ ಲೋಕಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಞಾಣಸಹಿತಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭಾವಂ. ಓಲೋಕೇನ್ತಸ್ಸ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯಕಿಲಮಥೋವ, ನ ತೇನ ಕಾಚಿ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಚಿತ್ತವಿಹೇಸಾತಿ ಚಿತ್ತಖೇದೋ, ಸಾ ಕಿಲೇಸೂಪಸಂಹಿತತ್ತಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ನತ್ಥಿ. ಆದೀಯತಿ ಆಲೋಕೀಯತಿ ಅತ್ತಾ ಏತೇನಾತಿ ಆದಾಸಂ, ಧಮ್ಮಭೂತಂ ಆದಾಸಂ ಧಮ್ಮಾದಾಸಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತೇನ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ವಿದ್ಧಸ್ತಸಮ್ಮೋಹತ್ತಾ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಯಾಥಾವತೋ ಞತ್ವಾ ಯಾಥಾವತೋ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯ, ತಪ್ಪಕಾಸನತೋ ಪನ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಾದಾಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯೇನ ಧಮ್ಮಾದಾಸೇನಾತಿ ಇಧ ಪನ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಮೇವ ವದತಿ.
ಅವೇಚ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನಿತ್ವಾ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಉಪ್ಪನ್ನಪಸಾದೋ ಅವೇಚ್ಚಪಸಾದೋ, ಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಪಸಾದೋ, ಸೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಪಾಸಾಣಪಬ್ಬತೋ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಲೋ, ನ ಚ ಕೇನಚಿ ಕಾರಣೇನ ವಿಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಚಲೇನ ಅಚ್ಚುತೇನಾ’’ತಿ.
‘‘ಪಞ್ಚಸೀಲಾನೀ’’ತಿ ಗಹಟ್ಠವಸೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ ತೇಹಿ ಏಕನ್ತಪರಿಹರಣೀಯತೋ. ಅರಿಯಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಕನ್ತಾನೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪನೇತ್ಥ ಸಂವರೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವಾ’’ತಿ.
ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಅರಿಯಾನಂ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಾವಿರೋಧೇನಾತಿ ಯಥಾ ಭೂತರೋಚನಾಪತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ಏವಂ. ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇತಿ ಕಾತುಂ ಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ.
ಅಮ್ಬಪಾಲೀಗಣಿಕಾವತ್ಥುವಣ್ಣನಾ
೧೬೧. ತದಾ ಕಿರ ವೇಸಾಲೀ ಇದ್ಧಾ ಫೀತಾ ಸಬ್ಬಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಾ ಅಹೋಸಿ ವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಖನ್ಧಕೇ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇಸಾಲಿಯಾ ಸಮ್ಪನ್ನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಪಞ್ಚಸತಮತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ನವಾ ಅಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾ ಅಹೇಸುಂ ಓಸನ್ನವೀರಿಯಾ ಚ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕಿರ ಏಕಚ್ಚೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಓಸನ್ನವೀರಿಯಾ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೬೫). ಸತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತ್ಥನ್ತಿ ತೇಸಂ ಸತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ. ಸರತೀತಿ ಕಾಯಾದಿಕೇ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಅನುಸ್ಸರತಿ ಉಪಧಾರೇತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಸಮಂ ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತಿ ಅವಬುಜ್ಝತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ಪರತೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೬) ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ.
ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕನ್ತಿ ಸರೀರಗತಸ್ಸ ಚೇವ ವತ್ಥಾಲಙ್ಕಾರಗತಸ್ಸ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ನೀಲಭಾವಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಹಕಂ ವಚನಂ. ತಸ್ಸೇವಾತಿ ನೀಲಾತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಸೇನ ವುತ್ತಅತ್ಥಸ್ಸೇವ. ವಿಭಾಗದಸ್ಸನನ್ತಿ ಪಭೇದದಸ್ಸನಂ. ಯಥಾ ತೇ ಲಿಚ್ಛವಿರಾಜಾನೋ ಅಪೀತಾದಿವಣ್ಣಾ ಏವ ಕೇಚಿ ವಿಲೇಪನವಸೇನ ಪೀತಾದಿವಣ್ಣಾ ಖಾಯಿಂಸು, ಏವಂ ಅನೀಲಾದಿವಣ್ಣಾ ಏವ ಕೇಚಿ ವಿಲೇಪನವಸೇನ ನೀಲಾದಿವಣ್ಣಾ ಖಾಯಿಂಸೂತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನ ತೇಸಂ ಪಕತಿವಣ್ಣೋ ನೀಲೋ’’ತಿಆದಿ. ನೀಲೋ ಮಣಿ ಏತೇಸೂತಿ ನೀಲಮಣಿ, ಇನ್ದನೀಲಮಹಾನೀಲಾದಿನೀಲರತನವಿನದ್ಧಾ ಅಲಙ್ಕಾರಾ. ತೇ ಕಿರ ಸುವಣ್ಣವಿರಚಿತೇ ಹಿ ಮಣಿಓಭಾಸೇಹಿ ಏಕನೀಲಾ ವಿಯ ಖಾಯನ್ತಿ. ನೀಲಮಣಿಖಚಿತಾತಿ ನೀಲರತನಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾ. ನೀಲವತ್ಥಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾತಿ ನೀಲವತ್ಥನೀಲಕಮ್ಪಲಪರಿಕ್ಖೇಪಾ. ನೀಲವಮ್ಮಿಕೇಹೀತಿ ನೀಲಕಘಟಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇಹಿ. ಸಬ್ಬಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಪೀತಾ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿಆದಿಸಬ್ಬಪದೇಸು. ಪರಿವಟ್ಟೇಸೀತಿ ಪಟಿಘಟ್ಟೇಸಿ. ಆಹರನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಾ ರಾಜಪುರಿಸಾ ಬಲಿನ್ತಿ ಆಹಾರೋ, ತಪ್ಪತ್ತಜನಪದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾಹಾರನ್ತಿ ಸಜನಪದ’’ನ್ತಿ. ಅಙ್ಗುಲಿಫೋಟೋಪಿ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಚಾಲನವಸೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಙ್ಗುಲಿಂ ಚಾಲೇಸು’’ನ್ತಿ. ಅಮ್ಬಕಾಯಾತಿ ಮಾತುಗಾಮೇನ. ಉಪಚಾರವಚನಂ ಹೇತಂ ಇತ್ಥೀಸು, ಯದಿದಂ ‘‘ಅಮ್ಬಕಾ ಮಾತುಗಾಮೋ ಜನನಿಕಾ’’ತಿ.
ಅವಲೋಕೇಥಾತಿ ಅಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಓಲೋಕನಂ ಓಲೋಕೇಥ. ತಂ ಪನ ಅಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಓಲೋಕನಂ ಅನು ಅನು ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಸ್ಸಥಾ’’ತಿ. ಉಪನೇಥಾತಿ ‘‘ಯಥಾಯಂ ಲಿಚ್ಛವಿರಾಜಪರಿಸಾ ಸೋಭಾತಿಸಯೇನ ಯುತ್ತಾ, ಏವಂ ತಾವತಿಂಸಪರಿಸಾ’’ತಿ ಉಪನಯಂ ಕರೋಥ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಾವತಿಂಸೇಹಿ ಸಮಕೇ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸಥಾ’’ತಿ.
‘‘ಉಪಸಂಹರಥ ಭಿಕ್ಖವೇ ಲಿಚ್ಛವಿಪರಿಸಂ ತಾವತಿಂಸಸದಿಸ’’ನ್ತಿ ನಯಿದಂ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೇ ನಿಯೋಜನಂ, ಕೇವಲಂ ಪನ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಸದಿಸಾ ಏತೇಸಂ ರಾಜೂನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಅನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾಯ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಕಥನಂ ವಿಯ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇಸು ಪನ ಭಿಕ್ಖೂಸು ಏಕಚ್ಚಾನಂ ತತ್ಥ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋಪಿ ಸಿಯಾ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೇ ಉಯ್ಯೋಜೇತೀ’’ತಿ. ಹಿತಕಾಮತಾಯ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಯಥಾ ಆಯಸ್ಮತೋ ನನ್ದಸ್ಸ ಹಿತಕಾಮತಾಯ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ರ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ. ಓಸನ್ನವೀರಿಯಾತಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ ಅವಸನ್ನವೀರಿಯಾ, ಓಸ್ಸಟ್ಠವೀರಿಯಾ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನತ್ಥನ್ತಿ ತೇಸಂ ರಾಜೂನಂ ವಸೇನ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣವಿಭೂತಭಾವತ್ಥಂ.
ವೇಳುವಗಾಮವಸ್ಸೂಪಗಮನವಣ್ಣನಾ
೧೬೩. ಸಮೀಪೇ ವೇಳುವಗಾಮೋತಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಂ ವಾ ಸಾಯನ್ಹಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿವತ್ತನಯೋಗ್ಯೇ ಆಸನ್ನಟ್ಠಾನೇ ನಿವಿಟ್ಠಾ ಪರಿವಾರಗಾಮೋ. ಸಙ್ಗಮ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಗನ್ತ್ವಾ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಭಗವತೋ.
೧೬೪. ಫರುಸೋತಿ ಕಕ್ಖಳೋ, ಗರುತರೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸಭಾಗರೋಗೋತಿ ಧಾತುವಿಸಭಾಗತಾಯ ಸಮುಟ್ಠಿತೋ ಬಹಲತರರೋಗೋ, ನ ಆಬಾಧಮತ್ತಂ. ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ವೇದನಾನಂ ಖಣಿಕತಂ, ದುಕ್ಖತಂ, ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಞ್ಚ ಯಾಥಾವತೋ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಪರಿತುಲೇತ್ವಾ. ಅಧಿವಾಸೇಸೀತಿ ತಾ ಅಭಿಭವನ್ತೋ ಯಥಾಪರಿಮದ್ದಿತಾಕಾರಸಲ್ಲಕ್ಖಣೇನ ಅತ್ತನಿ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಾಸೇಸಿ, ನ ತಾಹಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅವಿಹಞ್ಞಮಾನೋ’’ತಿಆದಿ. ಅದುಕ್ಖಿಯಮಾನೋತಿ ಚೇತೋದುಕ್ಖವಸೇನ ಅದುಕ್ಖಿಯಮಾನೋ, ಕಾಯದುಕ್ಖಂ ಪನ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಅಸತಿ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಧಿವಾಸನಾಯ ಏವ ಅಸಮ್ಭವೋತಿ. ಅನಾಮನ್ತೇತ್ವಾತಿ ಅನಾಲಪಿತ್ವಾ. ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಅವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಓವಾದಾನುಸಾಸನಿಂ ಅದತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬಭಾಗವೀರಿಯೇನಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಕಮ್ಮವೀರಿಯೇನ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವೀರಿಯೇನಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತವೀರಿಯೇನ. ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ವಿನೋದೇತ್ವಾ. ಯಥಾ ನಾಮ ಪುಪ್ಫನಸಮಯೇ ಚಮ್ಪಕಾದಿರುಕ್ಖೇ ವೇಖೇ ದಿನ್ನೇ ಯಾವ ಸೋ ವೇಖೋ ನಾಪನೀಯತಿ, ತಾವಸ್ಸ ಪುಪ್ಫನಸಮತ್ಥತಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ವಿನೋದಿತಾ ಹೋತಿ, ಏವಮೇವ ಯಥಾವುತ್ತವೀರಿಯವೇಖದಾನೇನ ತಾ ವೇದನಾ ಸತ್ಥು ಸರೀರೇ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕಾಲಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಾ ವಿನೋದಿತಾ ಅಹೇಸುಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾತಿ ವಿನೋದೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಜೀವಿತಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರೋ ಕಮ್ಮುನಾ ಸಙ್ಖರೀಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಛಿಜ್ಜಮಾನಂ ವಿರೋಧಿಪಚ್ಚಯಸಮಾಯೋಗೇನ ಪಯೋಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಘಟೇತ್ವಾ ಠಪೀಯತಿ. ಅಧಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಸಮಾಸೇ ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ಥಾತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜೀ’’ತಿ. ತಂ ಪನ ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನಂ, ಪವತ್ತನ’’ನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ.
ಖಣಿಕಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ತಾದಿಸಂ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಠಾನಸೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಸಮಾಪತ್ತಿ. ಪುನ ಸರೀರಂ ವೇದನಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರತಿ ಸವಿಸೇಸಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅಕತತ್ತಾ. ರೂಪಸತ್ತಕಅರೂಪಸತ್ತಕಾನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಸು (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಟೀ. ೨.೭೦೬, ೭೧೭) ವಿತ್ಥಾರಿತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಸುಟ್ಠು ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತಿ ಪುಬ್ಬಾಭಿಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯತ್ತಾ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪಬ್ಯೂಳ್ಹೋತಿ ಅಪನೀತೋ. ಚುದ್ದಸಹಾಕಾರೇಹಿ ಸನ್ನೇತ್ವಾತಿ ತೇಸಂಯೇವ ರೂಪಸತ್ತಕಅರೂಪಸತ್ತಕಾನಂ ವಸೇನ ಚುದ್ದಸಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ, ಸಕಲಮೇವ ವಾ ಅತ್ತಭಾವಂ ವಿಸಭಾಗರೋಗಸಞ್ಜನಿತಲೂಖಭಾವನಿರೋಗಕರಣಾಯ ಸಿನೇಹೇತ್ವಾ ನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಯೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಸಾತಿಸಯಸಮಾಪತ್ತಿವೇಗೇನ ಸುವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾ.
ಗಿಲಾನೋ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಗಿಲಾನೋ ಹುತ್ವಾ ಪುನ ತತೋ ಗಿಲಾನಭಾವತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ. ಮಧುರಕಭಾವೋ ನಾಮ ಸರೀರಸ್ಸ ಥಮ್ಭಿತತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಗರುಭಾವಪುಬ್ಬಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಞ್ಜಾತಗರುಭಾವೋ ಸಞ್ಜಾತಥದ್ಧಭಾವೋ’’ತಿ. ‘‘ನಾನಾಕಾರತೋ ನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ದಿಸಾಸಮ್ಮೋಹೋಪಿ ಮೇ ಅಹೋಸಿ ಸೋಕಬಲೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಧಮ್ಮಾತಿ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದಯೋ ಅನುಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಭೂತಾ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಾಪಿ ಇದಾನಿ ಮಯ್ಹಂ ಪಾಕಟಾ ನ ಹೋನ್ತಿ.
೧೬೫. ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ ಅತ್ತನಿಯೇವ ಠಪನತೋ. ಪುಗ್ಗಲಂ ಅಬ್ಭನ್ತರಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ ಸಮಾನತ್ತತಾವಸೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಪುಬ್ಬೇ ತಸ್ಸ ಸಙ್ಗಣ್ಹತೋ. ದಹರಕಾಲೇತಿ ಅತ್ತನೋ ದಹರಕಾಲೇ. ಕಸ್ಸಚಿ ಅಕಥೇತ್ವಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅತ್ತನೋ ಅನ್ತೇವಾಸಿಕಸ್ಸ ಉಪನಿಗೂಹಭೂತಂ ಗನ್ಥಂ ಅಕಥೇತ್ವಾ. ಮುಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾತಿ ಮುಟ್ಠಿಗತಂ ವಿಯ ರಹಸಿಭೂತಂ ಕತ್ವಾ. ಯಸ್ಮಿಂ ವಾ ನಟ್ಠೇ ಸಬ್ಬೋ ತಂಮೂಲಕೋ ಧಮ್ಮೋ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಸೋ ಆದಿತೋ ಮೂಲಭೂತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಮುಸ್ಸತಿ ವಿನಸ್ಸತಿ ಧಮ್ಮೋ ಏತೇನ ನಟ್ಠೇನಾತಿ ಮುಟ್ಠಿ, ತಂ ತಥಾರೂಪಂ ಮುಟ್ಠಿಂ ಕತ್ವಾ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.
ಅಹಮೇವಾತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿಹರಣಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸಾಧಾರಣಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ಅವಧಾರಣೇನ ಪನ ವಿನಾ ‘‘ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘ’’ನ್ತಿಆದಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿಹರಣೇ ಅಹಂಕಾರಮಮಂಕಾರಾಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಉದ್ದಿಸಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ. ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸುಂ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ಮಾ ವಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ. ಏವಂ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಪರಿಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿ ಆಕಾರೇನ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಯಅನುಪ್ಪತ್ತಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಯೋ ವಿಯ ಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಪರಿಯೋಸಿತಕಮ್ಮನ್ತಿ ದೀಪೇತಿ. ಸಕಟಸ್ಸ ಬಾಹಪ್ಪದೇಸೇ ದಳ್ಹೀಭಾವಾಯ ವೇಠದಾನಂ ಬಾಹಬನ್ಧೋ. ಚಕ್ಕನೇಮಿಸನ್ಧೀನಂ ದಳ್ಹೀಭಾವಾಯ ವೇಠದಾನಂ ಚಕ್ಕಬನ್ಧೋ.
ತಮತ್ಥನ್ತಿ ವೇಠಮಿಸ್ಸಕೇನ ಮಞ್ಞೇತಿ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ. ರೂಪಾದಯೋ ಏವ ಧಮ್ಮಾ ಸವಿಗ್ಗಹೋ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದಯೋ, ತೇಸಂ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ. ಲೋಕಿಯಾನಂ ವೇದನಾನನ್ತಿ ಯಾಸಂ ನಿರೋಧನೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ತಾಸಂ ನಿರೋಧಾ ಫಾಸು ಹೋತಿ, ತಥಾ ಬಾಳ್ಹವೇದನಾಭಿತುನ್ನಸರೀರಸ್ಸಾಪಿ. ತದತ್ಥಾಯಾತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿವಿಹಾರತ್ಥಾಯ. ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ಆಪೋ ಗತೋ ಏತ್ಥಾತಿ ದೀಪೋ, ಓಘೇನ ಪರಿಗತೋ ಹುತ್ವಾ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ಭೂಮಿಭಾಗೋ, ಇಧ ಪನ ಚತೂಹಿಪಿ ಓಘೇಹಿ, ಸಂಸಾರಮಹೋಘೇನೇವ ವಾ ಅನಜ್ಝೋತ್ಥಟೋ ಅತ್ತಾ ‘‘ದೀಪೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಹಾಸಮುದ್ದಗತಾ’’ತಿಆದಿ. ಅತ್ತಸ್ಸರಣಾತಿ ಅತ್ತಪ್ಪಟಿಸರಣಾ. ಅತ್ತಗತಿಕಾ ವಾತಿ ಅತ್ತಪರಾಯಣಾವ. ಮಾ ಅಞ್ಞಗತಿಕಾತಿ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗತಿಂ ಪಟಿಸರಣಂ ಪರಾಯಣಂ ಮಾ ಚಿನ್ತಯಿತ್ಥ. ಕಸ್ಮಾ? ಅತ್ತಾ ನಾಮೇತ್ಥ ಪರಮತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮೋ ಅಬ್ಭನ್ತರಟ್ಠೇನ, ಸೋ ಏವಂ ಸಮ್ಪಾದಿತೋ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದೀಪಂ ತಾಣಂ ಗತಿ ಪರಾಯಣನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಧಮ್ಮದೀಪಾ’’ತಿಆದಿ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ಅತ್ತಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ನಾಥೋ, ಕೋ ಹಿ ನಾಥೋ ಪರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧೬೦, ೩೮೦) ಉಪದೇಸಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ಪರಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಬದ್ಧಂ, ಅಞ್ಞಾ ಸಬ್ಬಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅತ್ತಾಧೀನಾ ಏವ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ತುಮ್ಹೇಹಿ ಕಿಚ್ಚಂ ಆತಪ್ಪಂ, ಅಕ್ಖಾತಾರೋ ತಥಾಗತಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೨೭೬). ತಮಗ್ಗೇತಿ ತಮಯೋಗಸ್ಸ ಅಗ್ಗೇ ತಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾಭಾವತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಇಮೇ ಅಗ್ಗತಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಮಮಾತಿ ಮಮ ಸಾಸನೇ. ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಗೋಚರಾ ವಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ ತದೇವ ಗೋಚರಂ ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಠಿತಾ ಏವ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಗ್ಗೇ ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ.
ದುತಿಯಭಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.
ನಿಮಿತ್ತೋಭಾಸಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೬. ಅನೇಕವಾರಂ ಭಗವಾ ವೇಸಾಲಿಯಂ ವಿಹರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಂ ವೇಸಾಲಿಪ್ಪವೇಸನಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕದಾ ಪಾವಿಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಆಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಭಗವಾ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಆಗತಮಗ್ಗೇನೇವಾತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಯಾವ ವೇಳುವಗಾಮಕಾ ಆಗತಮಗ್ಗೇನೇವ ಪಟಿನಿವತ್ತೇನ್ತೋ. ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದೇನಾತಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲೇನ. ತತೋತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ. ಅಯನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಾಕಾರೋ. ದಿವಾಟ್ಠಾನೋಲೋಕನಾದಿ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕಭಾವದಸ್ಸನಂ. ಓಸ್ಸಟ್ಠೋತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠೋ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋ ‘‘ಸತ್ತಾಹಮೇವ ಮಯಾ ಜೀವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.
ಜೇಟ್ಠಕನಿಟ್ಠಭಾತಿಕಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇವ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿನೋ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ.
ಪಟಿಪಾದೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಮಗ್ಗಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ನಿಯೋಜೇಸ್ಸಾಮಿ. ಮಣಿಫಲಕೇತಿ ಮಣಿಖಚಿತೇ ಪಮುಖೇ ಅತ್ಥತಫಲಕೇ. ತಂ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಯಂ ವೇಳುವನೇ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕರೂಪೇನ ಆಗತಸ್ಸ ಸಿದ್ಧಂ ದಸ್ಸನಂ, ತಂ ಪಠಮದಸ್ಸನಂ. ಯಂ ವಾ ಅನೋಮದಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ಸದ್ದಹನ್ತೇನ ತದಾ ಅಭಿನೀಹಾರಕಾಲೇ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ವಿಯ ತುಮ್ಹಾಕಂ ದಸ್ಸನಂ ಸಿದ್ಧಂ, ತಂ ಪಠಮದಸ್ಸನಂ. ಪಚ್ಚಾಗಮನಚಾರಿಕನ್ತಿ ಪಚ್ಚಾಗಮನತ್ಥಂ ಚಾರಿಕಂ.
ಸತ್ತಾಹನ್ತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ಥೇರಸ್ಸ ಜಾತೋವರಕಗೇಹಂ ಕಿರ ಇತರಗೇಹತೋ ವಿವೇಕಟ್ಠಂ, ವಿವಟಙ್ಗಣಞ್ಚ, ತಸ್ಮಾ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನಯೋಗ್ಯನ್ತಿ ‘‘ಜಾತೋವರಕಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋತಿ ಉಪರೇವತೋ. ತಂ ಪವತ್ತಿನ್ತಿ ತತ್ಥ ವಸಿತುಕಾಮತಾಯ ವುತ್ತಂ ತಂ.
‘‘ಜಾನನ್ತಾಪಿ ತಥಾಗತಾ ಪುಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೬, ೧೬೫) ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಥೇರೋ ‘‘ಕೇ ತುಮ್ಹೇ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ‘‘ತ್ವಂ ಚತೂಹಿ ಮಹಾರಾಜೇಹಿ ಮಹನ್ತತರೋ’’ತಿ ಪುಟ್ಠೋ ಅತ್ತನೋ ಮಹತ್ತಂ ಸತ್ಥು ಉಪರಿ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ‘‘ಆರಾಮಿಕಸದಿಸಾ ಏತೇ ಉಪಾಸಿಕೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥುನೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸಾವಕಸಮ್ಪತ್ತಿಕಿತ್ತನಮ್ಪಿ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಪತ್ತಿಂಯೇವ ವಿಭಾವೇತಿ.
ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ ದೇಸನಾನುಭಾವೇನ, ಅತ್ತನೋ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಪಕ್ಕತ್ತಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ.
ಅಯನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ‘‘ವೇಸಾಲಿಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪಾವಿಸೀ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ವೇಸಾಲೀಪವೇಸೇ. ಅನುಪುಬ್ಬೀಕಥಾತಿ ಅನುಪುಬ್ಬದೀಪನೀ ಕಥಾ.
೧೬೭. ಉದೇನಯಕ್ಖಸ್ಸ ಚೇತಿಯಟ್ಠಾನೇತಿ ಉದೇನಸ್ಸ ನಾಮ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಆಯತನಭಾವೇನ ಇಟ್ಠಕಾಹಿ ಚಿತೇ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಚಿತ್ತೀಕತಟ್ಠಾನೇ. ಕತವಿಹಾರೋತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಕತವಿಹಾರೋ. ವುಚ್ಚತೀತಿ ಪುರಿಮವೋಹಾರೇನ ‘‘ಉದೇನಚೇತಿಯ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಗೋತಮಕಾದೀಸುಪೀತಿ ‘‘ಗೋತಮಕಚೇತಿಯ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಆದೀಸುಪಿ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಚೇತಿಯಟ್ಠಾನೇ ಕತವಿಹಾರಭಾವಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ವಡ್ಢಿತಾತಿ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿವಸೇನ ಪರಿಬ್ರೂಹಿತಾ. ಪುನಪ್ಪುನಂ ಕತಾತಿ ಭಾವನಾಯ ಬಹುಲೀಕರಣೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಪವತ್ತಿತಾ. ಯುತ್ತಯಾನಂ ವಿಯ ಕತಾತಿ ಯಥಾ ಯುತ್ತಂ ಆಜಞ್ಞಯಾನಂ ಛೇಕೇನ ಸಾರಥಿನಾ ಅಧಿಟ್ಠಿತಂ ಯಥಾರುಚಿ ಪವತ್ತತಿ, ಏವಂ ಯಥಾರುಚಿಪವತ್ತಿರಹತಂ ಗಮಿತಾ. ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ. ವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಸೋಧನೇನ ಇದ್ಧಿವಿಸಯತಾಯ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ಸುವಿಸೋಧಿತಪರಿಸ್ಸಯವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾ. ಅಧಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖದೂರೀಭಾವತೋ ಸುಭಾವಿತಭಾವೇನ ತಂತಂಅಧಿಟ್ಠಾನಯೋಗ್ಯತಾಯ ಠಪಿತಾ. ಸಮನ್ತತೋ ಚಿತಾತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಭಾವನುಪಚಯಂ ಗಮಿತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುವಡ್ಢಿತಾ’’ತಿ. ಸುಟ್ಠು ಸಮಾರದ್ಧಾತಿ ಇದ್ಧಿಭಾವನಾಯ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಂಸೇವಿತಾ.
ಅನಿಯಮೇನಾತಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚೀ’’ತಿ ಅನಿಯಮವಚನೇನ. ನಿಯಮೇತ್ವಾತಿ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸಾ’’ತಿ ಸರೂಪದಸ್ಸನೇನ ನಿಯಮೇತ್ವಾ. ಆಯುಪ್ಪಮಾಣನ್ತಿ ಪರಮಾಯುಪ್ಪಮಾಣಂ ವದತಿ, ತಸ್ಸೇವ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೪೦; ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೪೦) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರೋ ಪನ ‘‘ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಚರಿಮಭವೇ ಪಟಿಸನ್ಧಿದಾಯಿನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾಯುಕತಾಸಂವತ್ತನಸಮತ್ಥತಂ ಹದಯೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆಯುಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪರಿಸ್ಸಯವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮತ್ಥತಾ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾ ಏವಾತಿ ಇಮಂ ಭದ್ದಕಪ್ಪಮೇವ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಅವೋಚ. ‘‘ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಅಭಿಭುಯ್ಯತೀ’’ತಿ ಏತೇನ ಯಥಾ ಇದ್ಧಿಬಲೇನ ಜರಾಯ ನ ಪಟಿಘಾತೋ, ಏವಂ ತೇನ ಮರಣಸ್ಸಪಿ ನ ಪಟಿಘಾತೋತಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಮೇವಾತಿ. ‘‘ಕ್ವ ಸರೋ ಖಿತ್ತೋ, ಕ್ವ ಚ ನಿಪತಿತೋ’’ತಿ ಅಞ್ಞಥಾ ವುಟ್ಠಿತೇನಾಪಿ ಥೇರವಾದೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನಮೇವ ಸಮತ್ಥಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋ ನ ರುಚ್ಚತಿ…ಪೇ… ನಿಯಮಿತ’’ನ್ತಿ.
ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋತಿ ಯಥಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಾನತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಅಭಿಭೂತಚಿತ್ತೋ. ಸೋ ಪನ ಅಭಿಭವೋ ಮಹತಾ ಉದಕೋಘೇನ ಅಪ್ಪಕಸ್ಸ ಉದಕಸ್ಸ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಣಂ ವಿಯ ಅಹೋಸೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಜ್ಝೋತ್ಥಟಚಿತ್ತೋ’’ತಿ. ಅಞ್ಞೋಪೀತಿ ಥೇರತೋ, ಅರಿಯೇಹಿ ವಾ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಯೋ ಕೋಚಿ ಪುಥುಜ್ಜನೋ. ಪುಥುಜ್ಜನಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಯಥಾ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಪ್ಪಹೀನವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಮಾರೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಂ ಥೇರೋ ಭಗವತಾ ಕತಂ ನಿಮಿತ್ತೋಭಾಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಾರೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾತಿ ಅಸುಭೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ದುಕ್ಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿಪಲ್ಲಾಸೋ, ಚಿತ್ತವಿಪಲ್ಲಾಸೋತಿ ಇಮೇ ಚತ್ತಾರೋ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ. ತೇನಾತಿ ಯದಿಪಿ ಇತರೇ ಅಟ್ಠ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀನಾ, ತಥಾಪಿ ಯಥಾವುತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಿಪಲ್ಲಾಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಥೇರಸ್ಸ. ಮದ್ದತೀತಿ ಫುಸನಮತ್ತೇನ ಮದ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ತೇನ ಮದ್ದಿತೇ ಸತ್ತಾನಂ ಮರಣಮೇವ ಸಿಯಾ. ಕಿಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಸ್ಮಾ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ನನು ಏಸ ಅಗ್ಗಸಾವಕಸ್ಸ ಕುಚ್ಛಿಂ ಪವಿಟ್ಠೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ ಪವಿಟ್ಠೋ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಅತ್ತನೋ ಆನುಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ, ನ ವಿಬಾಧನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ. ವಿಬಾಧನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪನ ಇಧ ‘‘ಕಿಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಹದಯಮದ್ದನಸ್ಸ ಅಧಿಗತತ್ತಾ. ನಿಮಿತ್ತೋಭಾಸನ್ತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ತಿಟ್ಠತು ಭಗವಾ ಕಪ್ಪ’’ನ್ತಿ ಸಕಲಕಪ್ಪಂ ಅವಟ್ಠಾನಯಾಚನಾಯ ‘‘ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಆನನ್ದ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಭಾವಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಞ್ಞಾಪದೇಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಚತುರಿದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾನುಭಾವೇನ ಕಪ್ಪಂ ಅವಟ್ಠಾನಸಮತ್ಥತಾವಸೇನ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದನಂ ನಿಮಿತ್ತಂ, ತಥಾ ಪನ ಪರಿಯಾಯಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಉಜುಕಂಯೇವ ಅತ್ತನೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಭಾವನಂ ಓಭಾಸೋ. ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ವಾತಿ ಮಾರೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಭಾವಂ ಜಾನನ್ತೋ ಏವ. ಅತ್ತನೋ ಅಪರಾಧಹೇತುತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಸೋಕೋ ತನುಕೋ ಹೋತಿ, ನ ಬಲವಾತಿ ಆಹ ‘‘ದೋಸಾರೋಪನೇನ ಸೋಕತನುಕರಣತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನ ಥೇರೋ ಮಾರೇನ ಪರಿಯುಟ್ಠಿತಚಿತ್ತಕಾಲೇ ಪವತ್ತಿಂ ಪಚ್ಛಾ ಜಾನಾತೀತಿ? ನ ಜಾನಾತಿ ಸಭಾವೇನ, ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೇನ ಪನ ಅನುಜಾನಾತಿ.
ಮಾರಯಾಚನಕಥಾವಣ್ಣನಾ
೧೬೮. ಅನತ್ಥೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಗುಣಮಾರಣೇನ ಮಾರೇತಿ, ವಿರಾಗವಿಬನ್ಧನೇನ ವಾ ಜಾತಿನಿಮಿತ್ತತಾಯ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಜಾತಂ ಜಾತಂ ಮಾರೇನ್ತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಮಾರೇತೀತಿ ಮಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತಿವಿಯ ಪಾಪತಾಯ ಪಾಪಿಮಾ. ಕಣ್ಹಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕಣ್ಹೋ. ವಿರಾಗಾದಿಗುಣಾನಂ ಅನ್ತಕರಣತೋ ಅನ್ತಕೋ. ಸತ್ತಾನಂ ಅನತ್ಥಾವಹಪಟಿಪತ್ತಿಂ ನ ಮುಚ್ಚತೀತಿ ನಮುಚಿ. ಅತ್ತನೋ ಮಾರಪಾಸೇನ ಪಮತ್ತೇ ಬನ್ಧತಿ, ಪಮತ್ತಾ ವಾ ಬನ್ಧೂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಮತ್ತಬನ್ಧು. ಸತ್ತಮಸತ್ತಾಹತೋ ಪರಂ ಸತ್ತ ಅಹಾನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ’’ತಿ ನ ಪನ ಪಲ್ಲಙ್ಕಸತ್ತಾಹಾದಿ ವಿಯ ನಿಯತಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಅಟ್ಠಮಸತ್ತಾಹಸ್ಸ ನಾಮ ಲಬ್ಭನತೋ. ಸತ್ತಮಸತ್ತಾಹಸ್ಸ ಹಿ ಪರತೋ ಅಜಪಾಲನಿಗ್ರೋಧಮೂಲೇ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ, ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಚ ದೇವರಞ್ಞೋ ಪಟಿಞ್ಞಾತಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಭಗವನ್ತಂ ಞತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಸತ್ತೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಮಮ ವಿಸಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮಾಪೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತದೋಮನಸ್ಸೋ ಹುತ್ವಾ ಠಿತೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಹನ್ದ ದಾನಾಹಂ ನಂ ಉಪಾಯೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ಏವಮಸ್ಸ ಮನೋರಥೋ ಅಞ್ಞಥತ್ತಂ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಮಮ ಚ ಮನೋರಥೋ ಇಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಪನ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಏಕಂ ಅನ್ತಂ ಠಿತೋ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬಾತು ದಾನಿ ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಂ ಯಾಚಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಟ್ಠಮೇ ಸತ್ತಾಹೇ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅಜ್ಜಾತಿ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋಸ್ಸಜ್ಜನದಿವಸಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಭಗವಾ ಚಸ್ಸ ಅಭಿಸನ್ಧಿಂ ಜಾನನ್ತೋಪಿ ತಂ ಅನಾವಿಕತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಕಾಲಭಾವಮೇವ ಪಕಾಸೇನ್ತೋ ಯಾಚನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ತಾವಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿ.
ಮಗ್ಗವಸೇನ ವಿಯತ್ತಾತಿ ಸಚ್ಚಸಮ್ಪಟಿವೇಧವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇನ ಬ್ಯತ್ತಾ. ತಥೇವ ವಿನೀತಾತಿ ಮಗ್ಗವಸೇನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿನಯನೇನ ವಿನೀತಾ. ತಥಾ ವಿಸಾರದಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನೇವ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸಾರದಾ, ಸಾರಜ್ಜಕರಾನಂ ದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾದಿಪಾಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಗಮೇನ ವಿಸಾರದಭಾವಂ ಪತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಸ ಸುತಸ್ಸ ವಸೇನ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ಇಧ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಪಿಟಕವಸೇನಾ’’ತಿ. ತಿಣ್ಣಂ ಪಿಟಕಾನಂ ಸಮೂಹೋ ತೇಪಿಟಕಂ, ತೀಣಿ ವಾ ಪಿಟಕಾನಿ ತಿಪಿಟಕಂ, ತಿಪಿಟಕಮೇವ ತೇಪಿಟಕಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ತಮೇವಾತಿ ಯಂ ತಂ ತೇಪಿಟಕಂ ಸೋತಬ್ಬಭಾವೇನ ‘‘ಸುತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮೇವ. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಂ. ಧಾರೇನ್ತೀತಿ ಸುವಣ್ಣಭಾಜನೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಂ ವಿಯ ಅವಿನಸ್ಸನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಸುಪ್ಪಗುಣಸುಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೇನ ಧಾರೇನ್ತಿ ಹದಯೇ ಠಪೇನ್ತಿ. ಇತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ಬಹುಸ್ಸುತಧಮ್ಮಧರಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಟಿವೇಧಧಮ್ಮವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅರಿಯಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಸ್ಸ, ನವವಿಧಸ್ಸಾಪಿ ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಅನುಧಮ್ಮಭೂತನ್ತಿ ಅಧಿಗಮಾಯ ಅನುರೂಪಧಮ್ಮಭೂತಂ. ಅನುಚ್ಛವಿಕಪಟಿಪದನ್ತಿ ಚ ತಮೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಧಮ್ಮಮಾಹ, ಛಬ್ಬಿಧಾ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ವಾ. ಅನುಧಮ್ಮನ್ತಿ ತಸ್ಸಾ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಪದಾಯ ಅನುರೂಪಂ ಅಭಿಸಲ್ಲೇಖಿತಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾದಿಧಮ್ಮಂ. ಚರಣಸೀಲಾತಿ ಸಮಾದಾಯ ಪವತ್ತನಸೀಲಾ. ಅನು ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಅನುಧಮ್ಮಾ, ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ, ತಸ್ಸಾ ಚರಣಸೀಲಾ. ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯವಾದನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ವಾದಂ. ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಆಚಾರಸಿಕ್ಖಾಪನೇನ ಆಚರಿಯೋ, ಭಗವಾ. ತಸ್ಸ ವಾದೋ, ಚತುಸಚ್ಚದೇಸನಾ.
ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಆದಿತೋ ಕಥೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಅತ್ತನಾ ಉಗ್ಗಹಿತನಿಯಾಮೇನ ಪರೇ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದೇಸೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಾಚೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಪಾಳಿಂ ಸಮ್ಮಾ ಪಬೋಧೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಾಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪಜಾನಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಙ್ಕಾಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟ್ಠಪೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಠಪೇಸ್ಸನ್ತಿ, ಪಕಾಸೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿವರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಿವಟಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ. ವಿಭಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವಿಭತ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅನುತ್ತಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ಉತ್ತಾನಂ ಪಾಕಟಂ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ. ಸಹ ಧಮ್ಮೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಕಾರಣಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ಹೇತುಮ್ಹಿ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ವಿಭ. ೨೭೦) ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹೇತುಕೇನ ಸಕಾರಣೇನ ವಚನೇನಾ’’ತಿ. ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯನ್ತಿ ಸನಿಸ್ಸರಣಂ, ಯಥಾ ಪರವಾದಂ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸಕವಾದೋ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ, ಏವಂ ಹೇತುದಾಹರಣೇಹಿ ಯಥಾಧಿಗತಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇಸ್ಸನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ, ನವವಿಧಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಪಬೋಧೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಹಿ ಛಹಿ ಪದೇಹಿ ಛ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ, ಆದಿತೋ ಪನ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಛ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ನೇತ್ತಿಯಂ ‘‘ದ್ವಾದಸಪದಾನಿ ಸುತ್ತಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ ಚಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಸಙ್ಖಾರೇ).
ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾದಿಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಣಂ. ಸಕಲಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಅನವಸೇಸಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಭೂತಂ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯಂ. ಸಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಸಮ್ಮದೇವ ವಡ್ಢಿತಂ. ಝಾನಸ್ಸಾದವಸೇನಾತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸಮಧಿಗತಝಾನಸುಖವಸೇನ. ವುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಉಳಾರಪಣೀತಭಾವಗಮನೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿವುದ್ಧಿಂ ಉಪಗತಂ. ಸಬ್ಬಪಾಲಿಫುಲ್ಲಂ ವಿಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಮ್ಪದಾಹಿ ಸಾಸನಾಭಿವುದ್ಧಿಯಾ ಮತ್ಥಕಪ್ಪತ್ತಿತೋ. ಪತಿಟ್ಠಿತವಸೇನಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನವಸೇನ, ಪತಿಟ್ಠಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ ಹಿತನ್ತಿ ಬಾಹುಜಞ್ಞಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಬಹುಜನಾಭಿಸಮಯವಸೇನಾ’’ತಿ. ಪುಥು ಪುಥುಲಂ ಭೂತಂ ಜಾತಂ, ಪುಥು ವಾ ಪುಥುತ್ತಂ ಭೂತಂ ಪತ್ತನ್ತಿ ಪುಥುಭೂತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕಾರ…ಪೇ… ಪತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಸುಟ್ಠು ಪಕಾಸಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಮದೇವ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಭಾವೇನ ಪವೇದಿತಂ.
ಆಯುಸಙ್ಖಾರಓಸ್ಸಜ್ಜನವಣ್ಣನಾ
೧೬೯. ಸತಿಂ ಸೂಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅಯಂ ಕಾಯಾದಿವಿಭಾಗೋ ಅತ್ತಭಾವಸಞ್ಞಿತೋ ದುಕ್ಖಭಾರೋ ಮಯಾ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ವಹಿತೋ, ಇದಾನಿ ಪನ ನ ವಹಿತಬ್ಬೋ, ಏತಸ್ಸ ಅವಹನತ್ಥಂ ಚಿರತರಂ ಕಾಲಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮ್ಭಾರೋ ಸಮ್ಭತೋ, ಸ್ವಾಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ, ಯತೋ ಇಮೇ ಕಾಯಾದಯೋ ಅಸುಭಾದಿತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ಪರಿಞ್ಞಾತಾ, ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಸಮ್ಮಾಸತಿಂ ಯಥಾತಥಂ ವಿಸಯೇ ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಕತ್ವಾ. ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ಅತ್ತಭಾವಸಞ್ಞಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಭಾರಸ್ಸ ವಹನೇ ಪಯೋಜನಭೂತಂ ಅತ್ತಹಿತಂ ತಾವ ಮಹಾಬೋಧಿಮೂಲೇ ಏವ ಪರಿಸಮಾಪಿತಂ, ಪರಹಿತಂ ಪನ ಬುದ್ಧವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಂ ಪರಿಸಮಾಪಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಇದಾನಿ ಮಾಸತ್ತಯೇನೇವ ಪರಿಸಮಾಪನಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಾಸಿ ‘‘ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ನಿಚ್ಛಯಂ ಕತ್ವಾ. ಆಯುಸಙ್ಖಾರಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೀತಿ ಆಯುನೋ ಜೀವಿತಸ್ಸ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರಕಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ‘‘ನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿ ತಂವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನೇವ ತೇನ ಅಭಿಸಙ್ಖರಿಯಮಾನಂ ಜೀವಿತಸಙ್ಖಾರಂ ‘‘ನಪ್ಪವತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಠಾನಮಹನ್ತತಾಯಪಿ ಪವತ್ತಿಆಕಾರಮಹನ್ತತಾಯಪಿ ಮಹನ್ತೋ ಪಥವೀಕಮ್ಪೋ. ತತ್ಥ ಠಾನಮಹನ್ತತಾಯ ಭೂಮಿಚಾಲಸ್ಸ ಮಹತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತದಾ ಕಿರ…ಪೇ… ಕಮ್ಪಿತ್ಥಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾ ಪನ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಭೂತಾ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಏವ, ನ ಯಾ ಕಾಚಿ, ಯಾ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಮಹಾಜಾತಿಆದೀಸುಪಿ ಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ತದಾಪಿ ತತ್ತಿಕಾಯ ಏವ ಕಮ್ಪನೇ ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಭಾವೇನ ತಸ್ಸೇವ ಆದಿತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ. ಪರಿಗ್ಗಹಕರಣಂ ಚಸ್ಸ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಥಾ ಹಿ ಪುರಿಮಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ತಾವತಕಮೇವ ಜಾತಿಕ್ಖೇತ್ತಂ ಅಹೋಸಿ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತೂ, ನಿಸ್ಸದ್ದಾ ಹೋನ್ತಿ ನಿರಾಕುಲಾ…ಪೇ… ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಆಭುಜತಿ, ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಪಕಮ್ಪತೀ’’ತಿ ಚ ಆದಿ (ಬು. ವಂ. ೮೪-೯೧). ಉದಕಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಛಪ್ಪಕಾರಪವೇಧನೇನ ಅವೀತರಾಗೇ ಭಿಂಸೇತೀತಿ ಭಿಂಸನೋ, ಸೋ ಏವ ಭಿಂಸನಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಭಯಜನಕೋ’’ತಿ. ದೇವಭೇರಿಯೋತಿ ದೇವದುನ್ದುಭಿಸದ್ದಸ್ಸ ಪರಿಯಾಯವಚನಮತ್ತಂ. ನ ಚೇತ್ಥ ಕಾಚಿ ಭೇರೀ ‘‘ದೇವದುನ್ದುಭೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ, ಅಥ ಖೋ ಉಪ್ಪಾತಭಾವೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಆಕಾಸಗತೋ ನಿಗ್ಘೋಸಸದ್ದೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ದೇವೋ’’ತಿಆದಿ. ದೇವೋತಿ ಮೇಘೋ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಅಚ್ಛಭಾವೇನ ಆಕಾಸಸ್ಸ ವಸ್ಸಾಭಾವೇನ ಸುಕ್ಖಗಜ್ಜಿತಸಞ್ಞಿತೇ ಸದ್ದೇ ನಿಚ್ಛರನ್ತೇ ದೇವದುನ್ದುಭಿಸಮಞ್ಞಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ದೇವೋ ಸುಕ್ಖಗಜ್ಜಿತಂ ಗಜ್ಜೀ’’ತಿ.
ಪೀತಿವೇಗವಿಸ್ಸಟ್ಠನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ಚಿರತರಂ ಕಾಲಂ ವಹಿತೋ ಅಯಂ ಅತ್ತಭಾವಸಞ್ಞಿತೋ ದುಕ್ಖಭಾರೋ, ಇದಾನಿ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ನಿಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತಸೋಮನಸ್ಸೋ ಭಗವಾ ಸಭಾವೇನೇವ ಪೀತಿವೇಗವಿಸ್ಸಟ್ಠಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ. ಏವಂ ಪನ ಉದಾನೇನ್ತೇನ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ಸಾಧಿತೋ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಕಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.
ತುಲೀಯತೀತಿ ತುಲನ್ತಿ ತುಲ-ಸದ್ದೋ ಕಮ್ಮಸಾಧನೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತುಲಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪಾನುಭಾವತಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ಪರಿತೋ ಖಣ್ಡಿತಭಾವೇನ ‘‘ಪರಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ದೀಘಸನ್ತಾನತಾಯ, ವಿಪುಲಫಲತಾಯ ಚ ನ ತುಲಂ ನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ. ಯೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಸೇಸತೋ ಮಹಗ್ಗತಂ ‘‘ಅತುಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ರೂಪಾವಚರತೋ ಆರುಪ್ಪಸ್ಸ ಸಾತಿಸಯಾನಿ ವಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ‘‘ಅರೂಪಾವಚರಂ ಅತುಲ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಇತರಞ್ಚ ‘‘ತುಲ’’ನ್ತಿ, ಅಪ್ಪವಿಪಾಕಂ ತೀಸುಪಿ ಕಮ್ಮೇಸು ಯಂ ತನುವಿಪಾಕಂ ಹೀನಂ, ತಂ ತುಲಂ. ಬಹುವಿಪಾಕನ್ತಿ ಯಂ ಮಹಾವಿಪಾಕಂ ಪಣೀತಂ, ತಂ ಅತುಲಂ. ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಮಜ್ಝಿಮಂ, ತಂ ಹೀನಂ, ಉಕ್ಕಟ್ಠನ್ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದ್ವೀಸು ಭಾಗೇಸು ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಂ. ಹೀನತ್ತಿಕವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅಪ್ಪಬಹುವಿಪಾಕತಂ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ತುಲಾತುಲಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮ್ಭವತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಭವಸ್ಸ ಹೇತುಭೂತ’’ನ್ತಿ. ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತರತೋತಿ ಸಸನ್ತಾನಧಮ್ಮೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ, ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ ಚ ನಿರತೋ. ಸವಿಪಾಕಂ ಸಮಾನಂ ಪವತ್ತಿವಿಪಾಕಮತ್ತದಾಯಿಕಮ್ಮಂ ಸವಿಪಾಕಟ್ಠೇನ ಸಮ್ಭವಂ. ನ ಚ ತಂ ಕಾಮಾದಿಭವಾಭಿಸಙ್ಖಾರಕನ್ತಿ ತತೋ ವಿಸೇಸನತ್ಥಂ ‘‘ಸಮ್ಭವ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಭವಸಙ್ಖಾರ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಓಸ್ಸಜ್ಜೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅವಸ್ಸಜ್ಜಿ. ಕವಚಂ ವಿಯ ಅತ್ತಭಾವಂ ಪರಿಯೋನನ್ಧಿತ್ವಾ ಠಿತಂ ಅತ್ತನಿ ಸಮ್ಭೂತತ್ತಾ ಅತ್ತಸಮ್ಭವಂ ಕಿಲೇಸಞ್ಚ ಅಭಿನ್ದೀತಿ ಕಿಲೇಸಭೇದಸಹಭಾವಿಕಮ್ಮೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತದುಭಯಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ಅವೋಚ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತರತೋ ಸಮಾಹಿತೋ’’ತಿ.
ತೀರೇನ್ತೋತಿ ‘‘ಉಪ್ಪಾದೋ ಭಯಂ, ಅನುಪ್ಪಾದೋ ಖೇಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವೀಮಂಸನ್ತೋ. ‘‘ತುಲೇನ್ತೋ ತೀರೇನ್ತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಆದಿಂ ವತ್ವಾ ಭವಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಜ್ಜನಾಕಾರಂ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇಸಿ. ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪನ ಉದಾನವಣ್ಣನಾಯಂ ಆದಿತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇಸಿ.
ಮಹಾಭೂಮಿಚಾಲವಣ್ಣನಾ
೧೭೧. ಯನ್ತಿ ಕರಣೇ ವಾ ಅಧಿಕರಣೇ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಆಹ ‘‘ಯೇನ ಸಮಯೇನ, ಯಸ್ಮಿಂ ವಾ ಸಮಯೇ’’ತಿ. ಉಕ್ಖೇಪಕವಾತಾತಿ ಉದಕಸನ್ಧಾರಕವಾತಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ ಖೇಪಕವಾತಾ. ‘‘ಸಟ್ಠಿ…ಪೇ… ಬಹಲ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ವಾತಸ್ಸ ಉಬ್ಬೇಧಪ್ಪಮಾಣಮೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಆಯಾಮವಿತ್ಥಾರತೋ ಪನ ದಸಸಹಸ್ಸಚಕ್ಕವಾಳಪ್ಪಮಾಣಮ್ಪಿ ಉದಕಸನ್ಧಾರಕವಾತಂ ಉಪಚ್ಛಿನ್ದತಿಯೇವ. ಆಕಾಸೇತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವಾತೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತೋಕಾಸೇ. ಪುನ ವಾತೋತಿ ಉಕ್ಖೇಪಕವಾತೇ ತಥಾಕತ್ವಾ ವಿಗತೇ ಉದಕಸನ್ಧಾರಕವಾತೋ ಪುನ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ ಯಥಾ ತಂ ಉದಕಂ ನ ಭಸ್ಸತಿ, ಏವಂ ಉತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತಂ ಆಬನ್ಧನವಿತಾನವಸೇನ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತೋ ಉದಕಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತೀತಿ ತತೋ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಗಹಣತೋ ತೇನ ವಾತೇನ ಉತ್ಥಮ್ಭಿತಂ ಉದಕಂ ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ ಉಪರಿ ಗಚ್ಛತಿ. ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಹೋತಿಯೇವ. ಬಹಲಭಾವೇನಾತಿ ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಮಹನ್ತಭಾವೇನ. ಸಕಲಾ ಹಿ ಮಹಾಪಥವೀ ತದಾ ಓಗ್ಗಚ್ಛತಿ, ಉಗ್ಗಚ್ಛತಿ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಕಮ್ಪನಂ ನ ಪಞ್ಞಾಯತಿ.
ಇಜ್ಝನಸ್ಸಾತಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ಥಸಿಜ್ಝನಸ್ಸ. ಅನುಭವಿತಬ್ಬಸ್ಸಇಸ್ಸರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ. ಪರಿತ್ತಾತಿ ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಾ ನಾತಿಸುಭಾವಿತಾ. ತಥಾ ಚ ಭಾವನಾ ಬಲವತೀ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದುಬ್ಬಲಾ’’ತಿ. ಸಞ್ಞಾಸೀಸೇನ ಹಿ ಭಾವನಾ ವುತ್ತಾ. ಅಪ್ಪಮಾಣಾತಿ ಪಗುಣಾ ಸುಭಾವಿತಾ. ಸಾ ಹಿ ಥಿರಾ ದಳ್ಹತರಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಬಲವಾ’’ತಿ. ‘‘ಪರಿತ್ತಾ ಪಥವೀಸಞ್ಞಾ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಆಪೋಸಞ್ಞಾ’’ತಿ ದೇಸನಾಮತ್ತಮೇವ, ಆಪೋಸಞ್ಞಾಯ ಪನ ಸುಭಾವಿತಾಯ ಪಥವೀಕಮ್ಪೋ ಸುಖೇನೇವ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಂವೇಜೇನ್ತೋ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಮತ್ತಂ ಸಕ್ಕಂ ದೇವರಾಜಾನಂ. ವೀಮಂಸನ್ತೋ ವಾ ತಾವದೇವ ಸಮಧಿಗತಂ ಅತ್ತನೋ ಇದ್ಧಿಬಲಂ. ಮಹಾಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರಸ್ಸ ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನಂ ಪಾಕಟನ್ತಿ ತಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತಸಾಮಣೇರಸ್ಸ ಪಾಸಾದಕಮ್ಪನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಕಿರಾಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪೂತಿಮಿಸ್ಸೋ ಗನ್ಧೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪೂತಿಗನ್ಧೋ, ತೇನ ಪೂತಿಗನ್ಧೇನೇವ ಅಧಿಗತಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸಮ್ಭವಂ ವಿಯ ಗನ್ಧೇನೇವ ಸೀಸೇನ, ಅತಿವಿಯ ದಾರಕೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ.
ಆಚರಿಯನ್ತಿ ಆಚರಿಯೂಪದೇಸಂ. ಇದ್ಧಾಭಿಸಙ್ಖಾರೋ ನಾಮ ಇದ್ಧಿವಿಧಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಾದೀಭಾವೇನ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ಸೋ ಚ ಉಪಾಯೇ ಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ಅತ್ತನಾ ನ ಸಮ್ಮಾ ಉಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ನ ತಾವ ಸಿಕ್ಖಿತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಿಕ್ಖಿತ್ವಾವ ಯುದ್ಧಂ ಪವಿಟ್ಠೋಸೀ’’ತಿ. ‘‘ಪಿಲವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಕಲಮೇವ ಪಾಸಾದವತ್ಥುಂ ಉದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಪಾಸಾದೋವ ತತ್ಥ ಪಿಲವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಧಿಟ್ಠಾನಕ್ಕಮಂ ಪನ ಉಪಮಾಯ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಾತ…ಪೇ… ಜಾನಾಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಕಪಲ್ಲಕಪೂವನ್ತಿ ಆಸಿತ್ತಕಪೂವಂ, ತಂ ಪಚನ್ತಾ ಕಪಾಲೇ ಪಠಮಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಿಟ್ಠಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅನ್ತನ್ತೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನ್ತಿ ಪೂವಂ ಸಮನ್ತತೋ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇನ್ತಿ, ಏವಂ ‘‘ಆಪೋಕಸಿಣವಸೇನ ‘ಪಾಸಾದೇನ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಉದಕಂ ಹೋತೂ’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತೋ ಸಮನ್ತತೋ ಪಾಸಾದಸ್ಸ ಯಾವ ಪರಿಯನ್ತಾ ಯಥಾ ಉದಕಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಉಪಮಾಯ ಉಪದಿಸತಿ.
ಮಹಾಪದಾನೇ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ ‘‘ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯದಾ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ತುಸಿತಾ ಕಾಯಾ ಚವಿತ್ವಾ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೮) ವತ್ವಾ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಸಙ್ಕಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಪಕಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಪವೇಧತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೮), ತಥಾ ‘‘ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯದಾ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಾ ನಿಕ್ಖಮತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೦) ವತ್ವಾ ‘‘ಅಯಞ್ಚ ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಲೋಕಧಾತು ಸಙ್ಕಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಪಕಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಪವೇಧತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೨) ಚ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಯಂ, ಅಭಿಜಾತಿಯಞ್ಚ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ಮಹಾಪದಾನೇಪಥವೀಕಮ್ಪಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಇತರೇಸುಪಿ ಚತೂಸು ಠಾನೇಸು ಪಥವೀಕಮ್ಪೋ ಧಮ್ಮತಾವಸೇನೇವಾತಿ ಮಹಾಪದಾನೇಅತ್ಥತೋ ವುತ್ತಂ ಏವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.
ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಪಥವೀಕಮ್ಪನಂ ಕಾರಣತೋ, ಪವತ್ತಿಆಕಾರತೋ ಚ ವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇತಿ ಇಮೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಧಾತುಕೋಪೇನಾತಿ ಉಕ್ಖೇಪಕಧಾತುಸಙ್ಖಾತಾಯ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಪಕೋಪೇನ. ಇದ್ಧಾನುಭಾವೇನಾತಿ ಞಾಣಿದ್ಧಿಯಾ ವಾ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಿದ್ಧಿಯಾ ವಾ ಪಭಾವೇನ, ತೇಜೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಞ್ಞತೇಜೇನಾತಿ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ, ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಬಲೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಞಾಣತೇಜೇನಾತಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಾನುಭಾವೇನ. ಸಾಧುಕಾರದಾನವಸೇನಾತಿ ಯಥಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇನ ಪಟಿವೇಧಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಅಭಿಹತಾ ಮಹಾಪಥವೀ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಯಂ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ಏವಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೇನ ದೇಸನಾಞಾಣಾನುಭಾವೇನ ಅಭಿಹತಾ ಮಹಾಪಥವೀ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ತಂ ಪನಸ್ಸಾ ಸಾಧುಕಾರದಾನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಸಾಧುಕಾರದಾನವಸೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಯೇನ ಪನ ಭಗವಾ ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಪಟಿಮಣ್ಡಿತದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣ- (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩; ೩.೧೯೮; ಮ. ನಿ. ೨.೩೮೫) ವಿಚಿತ್ರರೂಪಕಾಯೋ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಿಗುಣರತನಸಮಿದ್ಧಿಧಮ್ಮಕಾಯೋ ಪುಞ್ಞಮಹತ್ತಥಾಮಮಹತ್ತಯಸಮಹಆಇದ್ಧಿಮಹತ್ತಪಞ್ಞಾಮಹತ್ತಾನಂ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೋ ಅಸಮೋ ಅಸಮಸಮೋ ಅಪ್ಪಟಿಪುಗ್ಗಲೋ ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತಭಾವಸಞ್ಞಿತಂ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ಕಪ್ಪಂ ವಾ ಕಪ್ಪಾವಸೇಸಂ ವಾ ಠಪೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋಪಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಂ ಪಟಿಜಿಗುಚ್ಛನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತೇನ ಞಾಣವಿಸೇಸೇನ ತಿಣಾಯಪಿ ಅಮಞ್ಞಮಾನೋ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋಸ್ಸಜ್ಜನವಿಧಿನಾ ನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಓಸ್ಸಜ್ಜಿ. ತದನುಭಾವಾಭಿಹತಾ ಮಹಾಪಥವೀ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ, ತಂ ಪನಸ್ಸಾ ಕಾರುಞ್ಞಸಭಾವಸಣ್ಠಿತಾ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾರುಞ್ಞಸಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಸಮಯೇ ಚತುವೀಸತಿಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸಸಙ್ಖ್ಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ, ತಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇ ಸಾತಿಸಯಂ ತಿಕ್ಖಂ ಸೂರಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಞ್ಚ ಪವತ್ತೇಸಿ, ‘‘ಯದತ್ಥಞ್ಚ ಮಯಾ ಏವಂ ಸುಚಿರಕಾಲಂ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣೋ ಪರಮುಕ್ಕಂಸಗತೋ ಞಾಣಸಮ್ಭಾರೋ ಸಮ್ಭತೋ, ಅನುತ್ತರೋ ಚ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಸಮಧಿಗತೋ, ತಸ್ಸ ವತ ಮೇ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಫಲಭೂತಾ ಅಚ್ಚನ್ತನಿಟ್ಠಾ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತು ಅಜ್ಜ ಸಮಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಭಿಯ್ಯೋ ಅತಿವಿಯ ಸೋಮನಸ್ಸಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪೀತಿವಿಪ್ಫಾರಾದಿಗುಣವಿಪುಲತರಾನುಭಾವೋ ಪರೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾತಿಸಯೋ ಉದಪಾದಿ, ಯಸ್ಸ ಸಮಾಪತ್ತಿಬಲಸಮುಪಬ್ರೂಹಿತಸ್ಸ ಞಾಣಾತಿಸಯಸ್ಸ ಆನುಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದ್ವೇಮೇ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾ ಸಮಸಮಫಲಾ ಸಮಸಮವಿಪಾಕಾ’’ತಿಆದಿ (ಉದಾ. ೭೫), ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಆನುಭಾವೇನ ಸಮಭಿಹತಾ ಮಹಾಪಥವೀ ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥ. ತಂ ಪನಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಂ ವೇಲಾಯಂ ಆರೋದನಾಕಾರಪ್ಪತ್ತಿ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಟ್ಠಮೋ ಆರೋದನೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.
ಇದಾನಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಯಂ ಪನತ್ಥೋತಿ ‘‘ಸಾಧುಕಾರದಾನವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೋ ಅತ್ಥೋ. ಪಥವೀದೇವತಾಯ ವಸೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ಸಮುದ್ದದೇವತಾ ವಿಯ ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಅಧಿದೇವತಾ ಕಿರ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ತಾದಿಸೇ ಕಾರಣೇ ಸತಿ ತಸ್ಸಾ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಅಯಂ ಮಹಾಪಥವೀ ಸಙ್ಕಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಪಕಮ್ಪತಿ ಸಮ್ಪವೇಧತಿ, ಯಥಾ ವಾತವಲಾಹಕದೇವತಾನಂ ಚಿತ್ತವಸೇನ ವಾತಾ ವಾಯನ್ತಿ, ಸೀತುಣ್ಹಅಬ್ಭವಸ್ಸವಲಾಹಕದೇವತಾನಂ ಚಿತ್ತವಸೇನ ಸೀತಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯಂ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಅತ್ಥಂ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಅನ್ತರಾಯಕರಣತ್ಥಂ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಮಾರಬಲಂ ವಿಧಮಿತುಂ –
‘‘ಅಚೇತನಾಯಂ ಪಥವೀ, ಅವಿಞ್ಞಾಯ ಸುಖಂ ದುಖಂ;
ಸಾಪಿ ದಾನಬಲಾ ಮಯ್ಹಂ, ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಕಮ್ಪಥಾ’’ತಿ. (ಚರಿಯಾ. ೧.೧೨೪) –
ವಚನಸಮನನ್ತರಂ ಮಹಾಪಥವೀ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಪರಿಸಂ ಮಾರಂ ಪರಿವತ್ತೇಸಿ. ಏತನ್ತಿ ಸಾಧುಕಾರದಾನಾದಿ. ಯದಿಪಿ ನತ್ಥಿ ಅಚೇತನತ್ತಾ, ಧಮ್ಮತಾವಸೇನ ಪನ ವುತ್ತನಯೇನ ಸಿಯಾತಿ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಧಮ್ಮತಾ ಪನ ಅತ್ಥತೋ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ, ಸೋ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಞಾಣಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಾ ಆನುಭಾವಸಭಾವೋತಿ. ತಯಿದಂ ಸಬ್ಬಂ ವಿಚಾರಿತಮೇವ, ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ –
‘‘ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸತೋ, ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣೇ;
ಧಮ್ಮತೇಜೇನ ವಸುಧಾ, ದಸಸಹಸ್ಸೀ ಪಕಮ್ಪಥಾ’’ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೧.೧೬೬);
ಆದಿ ವಚನಞ್ಚ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ.
ನಿದ್ದಿಟ್ಠನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾತನಂ, ನಿಗಮನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ಪಥವೀಕಮ್ಪಾದಿಉಪ್ಪಾದಜನನೇನ ಚೇವ ಪಥವೀಕಮ್ಪಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಹೇತುನಿದಸ್ಸನೇನ ಚ. ‘‘ಅದ್ಧಾ ಅಜ್ಜ ಭಗವತಾ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋ ಓಸ್ಸಟ್ಠೋ’’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸಿ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯೇನ. ಏವಞ್ಹಿ ತದಾ ಥೇರೋ ತಮತ್ಥಂ ವೀಮಂಸೇಯ್ಯ ನಾಯಂ ಭೂಮಿಕಮ್ಪೋ ಧಾತುಪ್ಪಕೋಪಹೇತುಕೋ ತಸ್ಸ ಅಪಞ್ಞಾಯಮಾನರೂಪತ್ತಾ, ಬಾಹಿರಕೋಪಿ ಇಸಿ ಏವಂ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಬುದ್ಧಕಾಲೇ ನತ್ಥಿ, ಸಾಸನಿಕೋಪಿ ಸತ್ಥು ಅನಾರೋಚೇತ್ವಾ ಏವಂ ಕರೋನ್ತೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಸೇಸಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇದಾನಿ ಅಸಮ್ಭವೋ, ಏವಂ ಭೂಮಿಕಮ್ಪೋ ಚಾಯಂ ಮಹಾಭಿಂಸನಕೋ ಸಲೋಮಹಂಸೋ ಅಹೋಸಿ, ತಸ್ಮಾ ಪಾರಿಸೇಸತೋ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಜ ಭಗವತಾ ಆಯುಸಙ್ಖಾರೋ ಓಸ್ಸಟ್ಠೋತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸೀ’’ತಿ.