೨. ಸಾಮಞ್ಞಫಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ರಾಜಾಮಚ್ಚಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೫೦. ರಾಜಗಹೇತಿ ಏತ್ಥ ದುಗ್ಗಜನಪದಟ್ಠಾನವಿಸೇಸಸಮ್ಪದಾದಿಯೋಗತೋ ಪಧಾನಭಾವೇನ ರಾಜೂಹಿ ಗಹಿತನ್ತಿ ರಾಜಗಹನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮನ್ಧಾತು…ಪೇ… ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದೇನ ಮಹಾಸತ್ತೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಂ ರೇಣುಆದೀಹಿ ರಾಜೂಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಮಹಾಗೋವಿನ್ದಗ್ಗಹಣಂ. ಮಹಾಗೋವಿನ್ದೋತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಏಕೋ ಪುರಾತನೋ ರಾಜಾತಿ ಕೇಚಿ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾತಿ ರಾಜಧಾನೀಭಾವೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಪಕಾರೇತಿ ನಗರಮಾಪನೇನ ರಞ್ಞಾ ಕಾರಿತಸಬ್ಬಗೇಹತ್ತಾ ರಾಜಗಹಂ, ಗಿಜ್ಝಕೂಟಾದೀಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಪಬ್ಬತರಾಜೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಗೇಹಸದಿಸನ್ತಿಪಿ ರಾಜಗಹಂ, ಸಮ್ಪನ್ನಭವನತಾಯ ರಾಜಮಾನಂ ಗೇಹನ್ತಿ ಪಿ ರಾಜಗಹಂ, ಸಂವಿಹಿತಾರಕ್ಖತಾಯ ಅನತ್ಥಾವಹಭಾವೇನ ಉಪಗತಾನಂ ಪಟಿರಾಜೂನಂ ಗಹಂ ಗೇಹಭೂತನ್ತಿಪಿ ರಾಜಗಹಂ, ರಾಜೂಹಿ ದಿಸ್ವಾ ಸಮ್ಮಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪಿತತ್ತಾ ತೇಸಂ ಗಹಂ ಗೇಹಭೂತನ್ತಿಪಿ ರಾಜಗಹಂ, ಆರಾಮರಾಮಣೇಯ್ಯಕಾದೀಹಿ ರಾಜತೇ, ನಿವಾಸಸುಖತಾದಿನಾ ಸತ್ತೇಹಿ ಮಮತ್ತವಸೇನ ಗಯ್ಹತಿ, ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹತೀತಿ ವಾ ರಾಜಗಹನ್ತಿ ಏದಿಸೇ ಪಕಾರೇ ಸೋ ಪದೇಸೋ ಠಾನವಿಸೇಸಭಾವೇನ ಉಳಾರಸತ್ತಪರಿಭೋಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಪನೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಯಕ್ಖಾನಂ. ವಸನವನನ್ತಿ ಆಪಾನಭೂಮಿಭೂತಂ ಉಪವನಂ.

ಅವಿಸೇಸೇನಾತಿ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ ವಿಹರತಿ’’ (ಮ. ನಿ. ೧.೬೯; ೩.೭೫; ವಿಭ. ೫೦೮), ‘‘ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಉಪಸಮ್ಪಜ್ಜ ವಿಹರತಿ, (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೨; ಅ. ನಿ. ೪.೧೨೩; ಪಾರಾ. ೧೧) ‘‘ಮೇತ್ತಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ಏಕಂ ದಿಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ’’, (ದೀ. ನಿ. ೧.೫೫೬; ೩.೩೦೮; ಮ. ನಿ. ೧.೭೭, ೪೫೯, ೫೦೯; ೨.೩೦೯, ೩೧೫, ೪೫೧, ೪೭೧; ೩.೨೩೦; ವಿಭ. ೬೪೨) ‘‘ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ಚೇತೋಸಮಾಧಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೯) ವಿಯ ಸದ್ದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಸಿದ್ಧೇನ ವಿಸೇಸಪರಾಮಸನೇನ ವಿನಾ. ಇರಿಯಾಯ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಾಯ ಪವತ್ತನೂಪಾಯಭಾವತೋ ಪಥೋತಿ ಇರಿಯಾಪಥೋ. ಠಾನಾದೀನಞ್ಹಿ ಗತಿನಿವತ್ತಿ ಆದಿಅವತ್ಥಾಹಿ ವಿನಾ ನ ಕಞ್ಚಿ ಕಾಯಿಕಕಿರಿಯಂ ಪವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ. ವಿಹರತಿ ಪವತ್ತತಿ ಏತೇನ, ವಿಹರಣಞ್ಚಾತಿ ವಿಹಾರೋ, ದಿಬ್ಬಭಾವಾವಹೋ ವಿಹಾರೋ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ, ಮಹಗ್ಗತಜ್ಝಾನಾನಿ. ನೇತ್ತಿಯಂ ಪನ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಆರುಪ್ಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಆನೇಞ್ಜಾ ವಿಹಾರಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ತಾಸಂ ಮೇತ್ತಾಝಾನಾದೀನಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತಾ ವಿಯ ಭಾವನಾವಿಸೇಸಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ದಿಬ್ಬಭಾವಾವಹಸಾಮಞ್ಞತೋ ತಾಪಿ ‘‘ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಾ’’ ತ್ವೇವ ವುತ್ತಾ. ಹಿತೂಪಸಂಹಾರಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾ ವಿಹಾರಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಮೇತ್ತಾಝಾನಾದಿಕಾ. ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅರಿಯಾನಂ ವಿಹಾರಾತಿ ಅರಿಯವಿಹಾರಾ, ಚತಸ್ಸೋಪಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ. ಸಮಙ್ಗೀಪರಿದೀಪನನ್ತಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಪರಿದೀಪನಂ. ಇರಿಯಾಪಥಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನಂ ಇತರವಿಹಾರಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನಸ್ಸ ವಿಸೇಸವಚನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ, ಇರಿಯಾಪಥಸಮಾಯೋಗಪರಿದೀಪನಸ್ಸ ಚ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧತ್ತಾ. ವಿಹರತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿ-ಸದ್ದೋ ವಿಚ್ಛೇದತ್ಥಜೋತನೋ, ಹರತೀತಿ ನೇತಿ, ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಕಸ್ಸ ಕೇನ ವಿಚ್ಛಿನ್ದನಂ, ಕಥಂ ಕಸ್ಸ ಪವತ್ತನನ್ತಿ ಅನ್ತೋಲೀನಂ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಸೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

ಗೋಚರಗಾಮದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅನುರೂಪನಿವಾಸನಟ್ಠಾನದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅಮ್ಬವನೇ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಮಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಏತನ್ತಿ ಏತಂ ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಸಮೀಪತ್ಥೇ ‘‘ಗಙ್ಗಾಯ ಗಾವೋ ಚರನ್ತಿ, ಕೂಪೇ ಗಗ್ಗಕುಲ’’ನ್ತಿ ಚ ಯಥಾ. ಕುಮಾರೇನ ಭತೋತಿ ಕುಮಾರಭತೋ, ಸೋ ಏವ ಕೋಮಾರಭಚ್ಚೋ ಯಥಾ ಭಿಸಗ್ಗಮೇವ ಭೇಸಜ್ಜಂ. ದೋಸಾಭಿಸನ್ನನ್ತಿ ವಾತಪಿತ್ತಾದಿವಸೇನ ಉಸ್ಸನ್ನದೋಸಂ. ವಿರೇಚೇತ್ವಾತಿ ದೋಸಪಕೋಪತೋ ವಿವೇಚೇತ್ವಾ.

ಅಡ್ಢತೇಳಸಹೀತಿ ಅಡ್ಢೇನ ತೇರಸಹಿ ಅಡ್ಢತೇರಸಹಿ ಭಿಕ್ಖುಸತೇಹಿ. ತಾನಿ ಪನ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ಊನಾನಿ ತೇರಸಭಿಕ್ಖುಸತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಡ್ಢಸತೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

ರಾಜತೀತಿ ದಿಬ್ಬತಿ, ಸೋಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ರಞ್ಜೇತೀತಿ ರಮೇತಿ. ರಞ್ಞೋತಿ ಪಿತು ಬಿಮ್ಬಿಸಾರರಞ್ಞೋ. ಸಾಸನಟ್ಠೇನ ಹಿಂಸನಟ್ಠೇನ ಸತ್ತು.

ಭಾರಿಯೇತಿ ಗರುಕೇ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯೇ ವಾ. ಸುವಣ್ಣಸತ್ಥಕೇನಾತಿ ಸುವಣ್ಣಮಯೇನ ಸತ್ಥಕೇನ. ಅಯೋಮಯಞ್ಹಿ ರಞ್ಞೋ ಸರೀರಂ ಉಪನೇತುಂ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ವದತಿ. ಸುವಣ್ಣಸತ್ಥಕೇನಾತಿ ವಾ ಸುವಣ್ಣಪರಿಕ್ಖತೇನ ಸತ್ಥಕೇನ ಬಾಹುಂ ಫಾಲಾಪೇತ್ವಾತಿ ಸಿರಾವೇಧವಸೇನ ಬಾಹುಂ ಫಲಾಪೇತ್ವಾ ಉದಕೇನ ಸಮ್ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪಾಯೇಸಿ ಕೇವಲಸ್ಸ ಲೋಹಿತಸ್ಸ ಗಬ್ಭಿನಿತ್ಥಿಯಾ ದುಜ್ಜೀರಭಾವತೋ. ಧುರಾತಿ ಧುರಭೂತಾ, ಗಣಸ್ಸ, ಧೋರಯ್ಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧುರಂ ನೀಹರಾಮೀತಿ ಗಣಧುರಂ ಗಣಬನ್ಧಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಮಿ. ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಖೋ’’ತಿಆದಿ ಖನ್ಧಕಪಾಳಿ ಏವ.

ಪೋತ್ಥನಿಯನ್ತಿ ಛುರಿಕಂ, ಯಂ ‘‘ನಖರ’’ನ್ತಿಪಿ [ಪೋಥನಿಕನ್ತಿ ಛುರಿಕಂ, ಯಂ ಖರನ್ತಿಪಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೩.೩೩೯) ಪೋಥನಿಕನ್ತಿ ಛುರಿಕಂ, ಖರನ್ತಿಪಿ (ವಿ. ವಿ. ಟೀ. ೨.ಚೂಳವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ೩೩೯)] ವುಚ್ಚತಿ. ದಿವಾ ದಿವಸ್ಸಾತಿ ದಿವಸ್ಸಪಿ ದಿವಾ, ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕವೇಲಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಸ್ಸಾ ಸರೀರಂ ಲೇಹಿತ್ವಾ ಯಾಪೇತಿ ಅತ್ತೂಪಕ್ಕಮೇನ ಮರಣಂ ನ ಯುತ್ತನ್ತಿ. ನ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಅತ್ತಾನಂ ವಿನಿಪಾತೇನ್ತೀತಿ. ಮಗ್ಗಫಲಸುಖೇನಾತಿ ಮಗ್ಗಫಲಸುಖಾವಹೇನ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಫಲಸುಖೂಪಸಞ್ಹಿತೇನ ಚಙ್ಕಮೇನ ಯಾಪೇತಿ.ಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇತಿ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ಪೂಜನಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಚೇತಿಯಙ್ಗಣೇ. ನಿಸಜ್ಜನತ್ಥಾಯಾತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘನಿಸೀದನತ್ಥಾಯ. ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕದೇವಲೋಕೇ…ಪೇ… ಯಕ್ಖೋ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಪುಬ್ಬತಾಯ ಚಿರಪರಿಚಿತನಿಕನ್ತಿವಸೇನ.

ಖೋಭೇತ್ವಾತಿ ಪುತ್ತಸಿನೇಹಸ್ಸ ಬಲವಭಾವತೋ, ಸಹಜಾತಪೀತಿವೇಗಸ್ಸ ಚ ಸವಿಪ್ಫಾರತಾಯ ತಂಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಫರಣವಸೇನ ಸಕಲಸರೀರಂ ಆಲೋಳೇತ್ವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಟ್ಠಿಮಿಞ್ಜಂ ಆಹಚ್ಚ ಅಟ್ಠಾಸೀ’’ತಿ. ಪಿತುಗುಣನ್ತಿ ಪಿತು ಅತ್ತನಿ ಸಿನೇಹಗುಣಂ. ಮುಞ್ಚಾಪೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಪಕಾರತ್ಥೋ, ತೇನ ‘‘ಅಭಿಮಾರಕಪುರಿಸಪೇಸನಾದಿಪ್ಪಕಾರೇನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಏವ ಪಕಾರೇ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ವಿತ್ಥಾರಕಥಾನಯೋತಿ ಅಜಾತಸತ್ತುಪಸಾದನಾದಿವಸೇನ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವತ್ತಬ್ಬಾಯ ಕಥಾಯ ನಯಮತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರನಯಾ ಕಥಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಆಗತತ್ತಾ ಪನ ಸಬ್ಬಂ ನ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಕೋಸಲರಞ್ಞೋತಿ ಮಹಾಕೋಸಲರಞ್ಞೋ. ಪಣ್ಡಿತಾಧಿವಚನನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತವೇವಚನಂ. ವಿದನ್ತೀತಿ ಜಾನನ್ತಿ. ವೇದೇನ ಞಾಣೇನ ಕರಣಭೂತೇನ ಈಹತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದೇಹಿ.

ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ದಿವಸೇ. ಅನಸನೇನ ವಾತಿ ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅನಿಯಮತ್ಥೋ, ತೇನ ಏಕಚ್ಚಮನೋದುಚ್ಚರಿತದುಸ್ಸೀಲ್ಯಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಗೋಪಾಲಕೂಪೋಸಥೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ, ನಿಗಣ್ಠುಪೋಸಥೋ ಮೋಸವಜ್ಜಾದಿವಸೇನ. ಯಥಾಹ ‘‘ಸೋ ತೇನ ಅಭಿಜ್ಝಾಸಹಗತೇನ ಚೇತಸಾ ದಿವಸಂ ಅತಿನಾಮೇತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೭೧), ‘‘ಇತಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಚ್ಚೇ ಸಮಾದಪೇತಬ್ಬಾ, ಮುಸಾವಾದೇ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಸಮಾದಪೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೭೧) ಚ ಆದಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಉಪೋಸಥಸದ್ದೇ. ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬಅತ್ಥಾನಂ ಉದ್ಧಾರಣಂ.

ನನು ಚ ಅತ್ಥಮತ್ತಂ ಪತಿ ಸದ್ದಾ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೀತಿ ನ ಏಕೇನ ಸದ್ದೇನ ಅನೇಕೇ ಅತ್ಥಾ ಅಭಿಧೀಯನ್ತೀತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ ಸದ್ದವಿಸೇಸೇ ಅಪೇಕ್ಖಿತೇ, ತೇಸಂ ಪನ ಅತ್ಥಾನಂ ಉಪೋಸಥಸದ್ದವಚನೀಯತಾ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ಅಯಂ ವಿಚಾರೋ ಉಪೋಸಥಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಹೇಟ್ಠಾ ‘‘ಏವಂ ಮೇ ಸುತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಆಗತೇ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಾಮಞ್ಚ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಾದಿವಿಸಯೋಪಿ ಉಪೋಸಥಸದ್ದೋ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೋ ಏವ ವಿಸೇಸಸದ್ದಸ್ಸ ಅವಾಚಕಭಾವತೋ, ತಾದಿಸಂ ಪನ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಅಯಮತ್ಥೋ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸೀಲಸುದ್ಧಿವಸೇನ ಉಪೇತೇಹಿ ಸಮಗ್ಗೇಹಿ ವಸೀಯತಿ ಅನುಟ್ಠೀಯತೀತಿ ಉಪೋಸಥೋ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೋ. ಸಮಾದಾನವಸೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ವಾ ಉಪೇಚ್ಚ ಅರಿಯವಾಸಾದಿಅತ್ಥಂ ವಸಿತಬ್ಬತೋ ಉಪೋಸಥೋ, ಸೀಲಂ. ಅನಸನಾದಿವಸೇನ ಉಪೇಚ್ಚ ವಸಿತಬ್ಬತೋ ಅನುವಸಿತಬ್ಬತೋ ಉಪೋಸಥೋ. ಉಪವಾಸೋತಿ ಸಮಾದಾನಂ. ಉಪೋಸಥಕುಲಭೂತತಾಯ ನವಮಹತ್ಥಿನಿಕಾಯಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಹತ್ಥಿನಾಗೇ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಿರಿಯಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ರೂಳ್ಹಿವಸೇನ ಸಮಞ್ಞಾಮತ್ತಂ ಉಪೋಸಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪೋಸಥೋ ನಾಗರಾಜಾತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಞತ್ತೀ’’ತಿ. ದಿವಸೇ ಪನ ಉಪೋಸಥಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಾ ಏವ. ಸುದ್ಧಸ್ಸ ವೇ ಸದಾ ಫಗ್ಗೂತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸುದ್ಧಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಕಿಲೇಸಮಲಾಭಾವೇನ ಸುದ್ಧಸ್ಸ. ವೇತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ವೇತಿ ವಾ ಬ್ಯತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸದಾ ಫಗ್ಗೂತಿ ನಿಚ್ಚಕಾಲಮ್ಪಿ ಫಗ್ಗುಣನಕ್ಖತ್ತಮೇವ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಫಗ್ಗುಣಮಾಸೇ ಉತ್ತರಫಗ್ಗುಣದಿವಸೇ ತಿತ್ಥನ್ಹಾನಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಂವಚ್ಛರಿಕಪಾಪಪವಾಹನಂ ಹೋತೀತಿ ಲದ್ಧಿ, ತಂ ತತೋ ವಿವೇಚೇತುಂ ಇದಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ. ಸುದ್ಧಸ್ಸುಪೋಸಥೋ ಸದಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಸುದ್ಧಿಯಾ ಸುದ್ಧಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಙ್ಗಾನಿ ವತಸಮಾದಾನಾನಿ ಚ ಅಸಮಾದಿಯತೋಪಿ ನಿಚ್ಚಂ ಉಪೋಸಥೋ, ಉಪೋಸಥವಾಸೋ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಚದಸನ್ನಂ ತಿಥೀನಂ ಪೂರಣವಸೇನ ಪನ್ನರಸೋ.

ಬಹುಸೋ, ಅತಿಸಯತೋ ವಾ ಕುಮುದಾನಿ ಏತ್ಥ ಸನ್ತೀತಿ ಕುಮುದವತೀ, ತಿಸ್ಸಂ ಕುಮುದವತಿಯಾ. ಚತುನ್ನಂ ಮಾಸಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಭೂತಾತಿ ಚಾತುಮಾಸೀ. ಸಾ ಏವ ಪಾಳಿಯಂ ಚಾತುಮಾಸಿನೀತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಇಧ ಪನ ಚಾತುಮಾಸಿನೀತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ತದಾ ಕತ್ತಿಕಮಾಸಸ್ಸ ಪುಣ್ಣತಾಯ ಮಾಸಪುಣ್ಣತಾ. ವಸ್ಸಾನಸ್ಸ ಉತುನೋ ಪುಣ್ಣತಾಯ ಉತುಪುಣ್ಣತಾ. ಕತ್ತಿಕಮಾಸಲಕ್ಖಿತಸ್ಸ ಸಂವಚ್ಛರಸ್ಸ ಪುಣ್ಣತಾಯ ಸಂವಚ್ಛರಪುಣ್ಣತಾ. ‘‘ಮಾ’’ ಇತಿ ಚನ್ದೋ ವುಚ್ಚತಿ ತಸ್ಸ ಗತಿಯಾ ದಿವಸಸ್ಸ ಮಿನಿತಬ್ಬತೋ. ಏತ್ಥ ಪುಣ್ಣೋತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ರತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬಕಲಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪುಣ್ಣೋ. ತದಾ ಹಿ ಚನ್ದೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಹುತ್ವಾ ದಿಸ್ಸತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತದಹುಪೋಸಥೇ ಪನ್ನರಸೇ’’ತಿ ಪದಾನಿ ದಿವಸವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ‘‘ಕೋಮುದಿಯಾ’’ತಿಆದೀನಿ ರತ್ತಿವಸೇನ.

ರಾಜಾಮಚ್ಚಪರಿವುತೋತಿ ರಾಜಕುಲಸಮುದಾಗತೇಹಿ ಅಮಚ್ಚೇಹಿ ಪರಿವುತೋ. ಅಥ ವಾ ಅನುಯುತ್ತಕರಾಜೂಹಿ ಚೇವ ಅಮಚ್ಚೇಹಿ ಚ ಪರಿವುತೋ. ಚತುರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾತಿ ಅಬ್ಭಾ ಮಹಿಕಾ ಧೂಮರಜೋ ರಾಹೂತಿ ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ. ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ.

ಪೀತಿವಚನನ್ತಿ ಪೀತಿಸಮುಟ್ಠಾನಂ ವಚನಂ. ಯಞ್ಹಿ ವಚನಂ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕನಿರಪೇಕ್ಖಂ ಕೇವಲಂ ಉಳಾರಾಯ ಪೀತಿಯಾ ವಸೇನ ಸರಸತೋ ಸಹಸಾವ ಮುಖತೋ ನಿಚ್ಛರತಿ, ತಂ ಇಧ ‘‘ಉದಾನ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಂ ಪೀತಿವಚನಂ ಹದಯಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿಆದಿ.

ದೋಸೇಹಿ ಇತಾ ಗತಾ ಅಪಗತಾತಿ ದೋಸಿನಾ ತ-ಕಾರಸ್ಸ ನ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಯಥಾ ‘‘ಕಿಲೇಸೇ ಜಿತೋ ವಿಜಿತಾವೀತಿ ಜಿನೋ’’ತಿ. ಅನೀಯ-ಸದ್ದೋ ಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮನಂ ರಮಯತೀ’’ತಿ ‘‘ರಮಣೀಯಾ’’ತಿ ಯಥಾ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ. ಜುಣ್ಹವಸೇನ ರತ್ತಿಯಾ ಸುರೂಪತಾತಿ ಆಹ ‘‘ವುತ್ತದೋಸವಿಮುತ್ತಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅಬ್ಭಾದಯೋ ವುತ್ತದೋಸಾ, ತಬ್ಬಿಗಮೇನೇವ ಚಸ್ಸಾ ದಸ್ಸನೀಯತಾ, ತೇನ, ಉತುಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪಾಸಾದಿಕತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲಕ್ಖಣಂ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತಾತಿ ಏತಿಸ್ಸಾ ರತ್ತಿಯಾ ಯುತ್ತೋ ದಿವಸೋ ಮಾಸೋ ಉತು ಸಂವಚ್ಛರೋತಿ ಏವಂ ದಿವಸಮಾಸಉತುಸಂವಚ್ಛರಾನಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ ಭವಿತುಂ ಯುತ್ತಾ ಲಕ್ಖಞ್ಞಾ, ಲಕ್ಖಣೀಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಯಂ ನೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಮಣಂ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಪರಮತ್ಥಸಮಣೋ ಚ ಪರಮತ್ಥಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಚ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಮತ್ತಸಮಣೋ, ನ ಜಾತಿಮತ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಿತಪಾಪತಾಯ ಸಮಣಂ. ಬಾಹಿತಪಾಪತಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’’ನ್ತಿ. ಬಹುವಚನೇ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಏಕವಚನಂ, ಏಕವಚನೇ ವಾ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಬಹುವಚನಂ ವಚನಬ್ಯತಯೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ಏಕವಚನವಸೇನೇವ ಬ್ಯತಯೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಅತ್ತನಿ, ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೇ ಚ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಬಹುವಚನಪ್ಪಯೋಗೋ ನಿರೂಳ್ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬೇನಪೀತಿ ‘‘ರಮಣೀಯಾ ವತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಬ್ಬೇನ ವಚನೇನ. ಓಭಾಸನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮನ್ತಿ ಓಭಾಸಭೂತನಿಮಿತ್ತಕಮ್ಮಂ ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ನಿಮಿತ್ತಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ದೇವದತ್ತೋ ಚಾತಿ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ತೂಪನಯನೇ, ತೇನ ಯಥಾ ರಾಜಾ ಅಜಾತಸತ್ತು ಅತ್ತನೋ ಪಿತು ಅರಿಯಸಾವಕಸ್ಸ ಸತ್ಥುಉಪಟ್ಠಾಕಸ್ಸ ಘಾತನೇನ ಮಹಾಪರಾಧೋ, ಏವಂ ಭಗವತೋ ಮಹಾಅನತ್ಥಕರಸ್ಸ ದೇವದತ್ತಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಯಭಾವೇನ ಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಉಪನೇತಿ. ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಛಾಯಾಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಜೀವಕಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಅಪಸ್ಸಯೇನ, ತಂ ಪಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ಅಪಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಕ್ಖೇಪಪಚ್ಛೇದನತ್ಥನ್ತಿ ಭಾವಿನಿಯಾ ಅತ್ತನೋ ಕಥಾಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಿಕ್ಖೇಪನಸ್ಸ ಪಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಂ, ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಅತ್ಥನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ.

೧೫೧. ‘‘ಸೋ ಕಿರಾ’’ತಿಆದಿ ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾಯ ಆಗತನಯೋ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಪರತೋ ಮಕ್ಖಲಿಪದನಿಬ್ಬಚನೇಪಿ. ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಉಪಗತಾ. ತದೇವ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅಗ್ಗಹೇಸೀತಿ ತದೇವ ನಗ್ಗರೂಪಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಹಿ.

ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋ ಸಙ್ಘೋತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹತಾಮತ್ತೇನ ಸಙ್ಘೋ, ನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕದಿಟ್ಠಿಸುವಿಸುದ್ಧಸೀಲಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ಸಂಹತತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಸ್ಸ ಸತ್ಥುಪಟಿಞ್ಞಸ್ಸ ಪರಿವಾರಭೂತೋ ಅತ್ಥಿ. ಸ್ವೇವಾತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹಸಙ್ಖಾತೋವ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತಸಮೂಹವಸೇನ ಸಙ್ಘೀ, ಗಹಟ್ಠಸಮೂಹವಸೇನ ಗಣೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಂ ಗಣೇ ಏವ ಲೋಕೇ ಸಙ್ಘ-ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿರೂಳ್ಹತ್ತಾ. ಆಚಾರಸಿಕ್ಖಾಪನವಸೇನಾತಿ ಅಚೇಲಕ ವತಚರಿಯಾದಿಆಚಾರಸಿಕ್ಖಾಪನವಸೇನ. ಪಾಕಟೋತಿ ಸಙ್ಘೀಆದಿಭಾವೇನ ಪಕಾಸಿತೋ. ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾಯ ವತ್ಥಮ್ಪಿ ನ ನಿವಾಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನಿಕೇ ವಿಯ ಸನ್ತಗುಣನಿಗೂಹಣಲಕ್ಖಣಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ. ಯಸೋತಿ ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ. ‘‘ತರನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಂಸಾರೋಘ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಮತತ್ತಾ ತಿತ್ಥಂ ವುಚ್ಚತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಿತ್ಥಕರೋತಿ ಲದ್ಧಿಕರೋ’’ತಿ. ಸಾಧುಸಮ್ಮತೋತಿ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಮ್ಮತೋ, ನ ಸಾಧೂಹಿ ಸಮ್ಮತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಯಂ ಸಾಧೂ’’ತಿಆದಿ. ‘‘ಇಮಾನಿ ಮೇ ವತಸಮಾದಾನಾನಿ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಸುಚಿಣಾನೀ’’ತಿ ಪಬ್ಬಜಿತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾ ಬಹೂ ರತ್ತಿಯೋ ಜಾನಾತೀತಿ ರತ್ತಞ್ಞೂ. ತಾ ಪನಸ್ಸ ರತ್ತಿಯೋ ಚಿರಕಾಲಭೂತಾತಿ ಕತ್ವಾ ಚಿರಂ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತೋ. ತತ್ಥ ಚಿರಪಬ್ಬಜಿತತಾಗಹಣೇನ ಬುದ್ಧಿಸೀಲತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ರತ್ತಞ್ಞುತಾಗಹಣೇನ ತತ್ಥ ಸಮ್ಪಜಾನತಂ. ಅದ್ಧಾನನ್ತಿ ದೀಘಕಾಲಂ. ಕಿತ್ತಕೋ ಪನ ಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ತಯೋ ರಾಜಪರಿವಟ್ಟೇ’’ತಿ, ದ್ವಿನ್ನಂ ತಿಣ್ಣಂ ರಾಜೂನಂ ರಜ್ಜಂ ಅನುಸಾಸನಪಟಿಪಾಟಿಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅದ್ಧಗತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಕತಂ ವಯೋಗಹಣಂ ಓಸಾನವಯಾಪೇಕ್ಖನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಚ್ಛಿಮವಯಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ. ಉಭಯನ್ತಿ ‘‘ಅದ್ಧಗತೋ, ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೋ’’ತಿ ಪದದ್ವಯಂ.

ಪುಬ್ಬೇ ಪಿತರಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ದೇಸನಾಯ ಸುತಪುಬ್ಬತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಝಾನಾಭಿಞ್ಞಾದಿ…ಪೇ… ಸೋತುಕಾಮೋ’’ತಿ. ದಸ್ಸನೇನಾತಿ ನ ದಸ್ಸನಮತ್ತಂ, ದಿಸ್ವಾ ಪನ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಆಲಾಪಸಲ್ಲಾಪಂ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಅಕಿರಿಯವಾದಂ ಸುತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅನತ್ತಮನೋ ಅಹೋಸಿ. ಗುಣಕಥಾಯಾತಿ ಅಭೂತಗುಣಕಥಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಟ್ಠುತರಂ ಅನತ್ತಮನೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿ. ಯದಿ ಅನತ್ತಮನೋ, ಕಸ್ಮಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೋಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನತ್ತಮನೋ ಸಮಾನೋಪೀ’’ತಿಆದಿ.

೧೫೨. ಗೋಸಾಲಾಯಾತಿ ಏವಂ ನಾಮಕೇ ಗಾಮೇ. ವಸ್ಸಾನಕಾಲೇ ಗುನ್ನಂ ತಿಟ್ಠನಸಾಲಾತಿ ಏಕೇ.

೧೫೩. ಪಟಿಕಿಟ್ಠತರನ್ತಿ ನಿಹೀನತರಂ. ತನ್ತಾವುತಾನೀತಿ ತನ್ತೇ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ವೀತಾನಿ. ‘‘ಸೀತೇ ಸೀತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ತಸ್ಸ ನಿಹೀನಸ್ಸ ನಿಹೀನತರತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೫೪. ವಚ್ಚಂ ಕತ್ವಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ಕೇನಚಿ ಅಸುಚಿನಾ ಮಕ್ಖಿತೋ ಪೀತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತಿ. ವಾಲಿಕಥೂಪಂ ಕತ್ವಾತಿ ವತ್ತವಸೇನ ವಾಲಿಕಾಯ ಥೂಪಂ ಕತ್ವಾ.

೧೫೬. ಪಲಿಬುದ್ಧನಕಿಲೇಸೋತಿ ಸಂಸಾರೇ ಪಲಿಬುದ್ಧನಕಿಚ್ಚೋ ರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸೋ ಖೇತ್ತವತ್ಥುಪುತ್ತದಾರಾದಿವಿಸಯೋ.

ಕೋಮಾರಭಚ್ಚಜೀವಕಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೧೫೭. ನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ವತ್ತತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನತ್ಥೋ ವತ ಮೇ’’ತಿ. ಜೀವಕಸ್ಸ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ ಮಮ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಮದ್ದನಸದಿಸೋ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಥಾಪನೇನ ಮಮ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಪೂರೇತಬ್ಬೋತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ರಞ್ಞೋ ಅಜ್ಝಾಸಯೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಹತ್ಥಿಮ್ಹಿ ನು ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಿಂ ತುಣ್ಹೀತಿ ಕಿಂ ಕಾರಣಾ ತುಣ್ಹೀ, ಕಿಂ ತಂ ಕಾರಣಂ, ಯೇನ ತುವಂ ತುಣ್ಹೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ತುಣ್ಹೀ’’ತಿ.

ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬಾಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾ ಅಚ್ಛರಿಯಅಬ್ಭುತರೂಪಾ ಚ, ತಥಾಪಿ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿ- ಅಭಿಜಾತಿಅಭಿನಿಕ್ಖಮನಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನ- ಯಮಕಪಾಟಿಹಾರಿಯದೇವೋರೋಹಣಾನಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅತಿವಿಯ ಸುಪಾಕಟಾನಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಕೇನಚಿ ಪಟಿಬಾಹಿತುನ್ತಿ ತಾನಿಯೇವೇತ್ಥ ಉದ್ಧಟಾನಿ. ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇತಿ ಇತ್ಥಂ ಏವಂ ಪಕಾರೋ ಭೂತೋ ಜಾತೋತಿ ಏವಂ ಕಥನತ್ಥೇ. ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ. ‘‘ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅಭೀತಿ ಉಪಸಗ್ಗೋ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥಜೋತಕೋ, ತೇನ ಯೋಗತೋ ‘‘ತಂ ಖೋ ಪನ ಭಗವನ್ತ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭಗವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಯುತ್ತೋ, ತಂ ನಿಸ್ಸಿತೋ ತಬ್ಬಿಸಯತಾಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಕಿತ್ತಿ, ಸಾ ಏವ ಸದ್ದನೀಯತೋ ಸದ್ದೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಕಿತ್ತಿಯೇವಾ’’ತಿ. ಅಭಿತ್ಥವನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಸದ್ದೋ ಥುತಿಘೋಸೋ. ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಗುಣೇ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗತೋ.

ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಯೋ ಸೋ ಸಮತಿಂ ಸಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಭಞ್ಜಿತ್ವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ದೇವಾನಂ ಅತಿದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಲೋಕನಾಥೋ ಭಾಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪತ್ಥಟಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋ, ಸೋ ಭಗವಾ. ‘‘ಭಗವಾ’’ತಿ ಚ ಇದಂ ಸತ್ಥು ನಾಮಕಿತ್ತನಂ. ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿ ‘‘ಭಗವಾತಿ ನೇತಂ ನಾಮಂ ಮಾತರಾ ಕತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಮಹಾನಿ. ೮೪). ಪರತೋ ಪನ ಭಗವಾತಿ ಗುಣಕಿತ್ತನಂ.

ಯಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೇನ ‘‘ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ನವಟ್ಠಾನೇಸು ಪಚ್ಚೇಕಂ ಇತಿ-ಸದ್ದಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾ ಅನುಸ್ಸರೀಯನ್ತಿ, ಏವಂ ಬುದ್ಧಗುಣಸಙ್ಕಿತ್ತಕೇನಾಪೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ಇತಿಪೇತಂ ಅಭೂತಂ, ಇತಿಪೇತಂ ಅತಚ್ಛ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೫) ವಿಯ ಇಧ ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಆಸನ್ನಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥೋ, ಪಿ-ಸದ್ದೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡನತ್ಥೋ, ತೇನ ಚ ತೇಸಂ ಗುಣಾನಂ ಬಹುಭಾವೋ ದೀಪಿತೋ. ತಾನಿ ಚ ಸಙ್ಕಿತ್ತೇನ್ತೇನ ವಿಞ್ಞುನಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖೀಭೂತಾನೇವ ಕತ್ವಾ ಸಙ್ಕಿತ್ತೇತಬ್ಬಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಏವಞ್ಹಿ ನಿರೂಪೇತ್ವಾ ಕಿತ್ತೇನ್ತೇ ಯಸ್ಸ ಸಙ್ಕಿತ್ತೇತಿ, ತಸ್ಸ ಭಗವತಿ ಅತಿವಿಯ ಅಭಿಪ್ಪಸಾದೋ ಹೋತಿ. ಆರಕತ್ತಾತಿ ಸುವಿದೂರತ್ತಾ. ಅರೀನನ್ತಿ ಕಿಲೇಸಾರೀನಂ. ಅರಾನನ್ತಿ ಸಂಸಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಅರಾನಂ. ಹತತ್ತಾತಿ ವಿಹತತ್ತಾ. ಪಚ್ಚಯಾದೀನನ್ತಿ ಚೀವರಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚೇವ ಪೂಜಾವಿಸೇಸಾನಞ್ಚ. ತತೋತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ. ಯಥಾ ಚ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗತೋ, ಏವಂ ತಂಸಂವಣ್ಣನತೋಪಿ ನೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಜೀವಕೋ ಬಹುಸೋ ಸತ್ಥುಸನ್ತಿಕೇ ಬುದ್ಧಗುಣೇ ಸುತ್ವಾ ಠಿತೋ, ದಿಟ್ಠಸಚ್ಚತಾಯ ಚ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ವಿಗತಕಥಂಕಥೋ ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಆಹ ‘‘ಜೀವಕೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾಯಾತಿ ಖುದ್ದಿಕಾದಿವಸೇನ ಪಞ್ಚಪ್ಪಕಾರಾಯ. ನಿರನ್ತರಂ ಫುಟಂ ಅಹೋಸಿ ಕತಾಧಿಕಾರಭಾವತೋ. ಕಮ್ಮನ್ತರಾಯವಸೇನ ಹಿಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಗುಣಸರೀರಂ ಖತುಪಹತಂ ಅಹೋಸಿ.

೧೫೮. ‘‘ಉತ್ತಮ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಸೇಟ್ಠಭಾವೋ ಏವೇತ್ಥ ಕಾರಣಂ, ಅಥ ಖೋ ಅಪ್ಪಸದ್ದತಾಪಿ ಕಾರಣನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಸ್ಸಯಾನರಥಯಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಹತ್ಥಿಯಾನೇಸು ನಿಬ್ಬಿಸೇವನಮೇವ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಹತ್ಥಿನಿಯೋವ ಕಪ್ಪಾಪೇಸಿ. ರಞ್ಞೋ ಆಸಙ್ಕಾನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಆಸನ್ನಚಾರೀಭಾವೇನ ತತ್ಥ ಇತ್ಥಿಯೋವ ನಿಸಜ್ಜಾಪಿತಾ. ರಞ್ಞೋ ಪರೇಸಂ ದುರುಪಸಙ್ಕಮನಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ತಾ ಪುರಿಸವೇಸಂ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ಆವುಧಹತ್ಥಾ ಕಾರಿತಾ. ಪಟಿವೇದೇಸೀತಿ ಞಾಪೇಸಿ. ತದೇವಾತಿ ಗಮನಂ, ಅಗಮನಮೇವ ವಾ.

೧೫೯. ಮಹಞ್ಚಾತಿ ಕರಣತ್ಥೇ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮಹತಾಚಾ’’ತಿ. ಮಹಚ್ಚಾತಿ ಮಹತಿಯಾ, ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಮಹನ್ತೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ರಾಜಾನುಭಾವೇನಾ’’ತಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾರಟ್ಠಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಸಿರೀ’’ತಿ ಅಙ್ಗಮಗಧರಟ್ಠಾನಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಮಾಹ. ಆಸತ್ತಖಗ್ಗಾನೀತಿ ಅಂಸೇ ಓಲಮ್ಬನವಸೇನ ಸನ್ನದ್ಧಅಸೀನಿ. ಕುಲಭೋಗಇಸ್ಸರಿಯಾದಿವಸೇನ ಮಹತೀ ಮತ್ತಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾಮತ್ತಾ, ಮಹಾನುಭಾವಾ ರಾಜಪುರಿಸಾ. ವಿಜ್ಜಾಧರತರುಣಾ ವಿಯಾತಿ ವಿಜ್ಜಾಧರಕುಮಾರಾ ವಿಯ. ರಟ್ಠಿಯಪುತ್ತಾತಿ ಭೋಜಪುತ್ತಾ. ಹತ್ಥಿಘಟಾತಿ ಹತ್ಥಿಸಮೂಹಾ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಙ್ಘಟ್ಟನಾತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಗಮನೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಬನ್ಧಾ.

ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸೋ ಸಯಂ ಭಾಯನಟ್ಠೇನ ಭಯಂ ಯಥಾ ತಥಾ ಭಾಯತೀತಿ ಕತ್ವಾ. ಞಾಣಂ ಭಾಯಿತಬ್ಬೇ ಏವ ವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಭಯತೋ ಉಪಟ್ಠಿತೇ ‘‘ಭಾಯಿತಬ್ಬಮಿದ’’ನ್ತಿ ಭಯತೋ ತೀರಣತೋ ಭಯಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಭಯತುಪಟ್ಠಾನಞಾಣಂ ಪನ ಭಾಯತಿ ನಭಾಯತೀತಿ? ನ ಭಾಯತಿ. ತಞ್ಹಿ ಅತೀತಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಅನಾಗತಾ ನಿರುಜ್ಝಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ತೀರಣಮತ್ತಮೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೫೧). ಆರಮ್ಮಣಂ ಭಾಯತಿ ಏತಸ್ಮಾತಿ ಭಯಂ. ಓತಪ್ಪಂ ಪಾಪತೋ ಭಾಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಭಯಂ. ಭಯಾನಕನ್ತಿ ಭಾಯನಾಕಾರೋ. ಭಯನ್ತಿ ಞಾಣಭಯಂ. ಸಂವೇಗನ್ತಿ ಸಹೋತ್ತಪ್ಪಞಾಣಂ ಸನ್ತಾಸನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಉಬ್ಬಿಜ್ಜನಂ. ಭಾಯಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಭಯಂ ಭೀಮಭಾವೇನ ಭೇರವನ್ತಿ ಭಯಭೇರವಂ, ಭೀತಬ್ಬವತ್ಥು. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

ಭೀರುಂ ಪಸಂಸನ್ತೀತಿ ಪಾಪತೋ ಭಾಯನತೋ ಉತ್ತಸನತೋ ಭೀರುಂ ಪಸಂಸನ್ತಿ ಪಣ್ಡಿತಾ. ನ ಹಿ ತತ್ಥ ಸೂರನ್ತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಾಪಕರಣೇ ಸೂರಂ ಪಗಬ್ಭಧಂಸಿನಂ ನ ಹಿ ಪಸಂಸನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭಯಾ ಹಿ ಸನ್ತೋ ನ ಕರೋನ್ತಿ ಪಾಪ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಭಯಾತಿ ಪಾಪುತ್ರಾಸತೋ, ಓತ್ತಪ್ಪಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸರೀರಚಲನನ್ತಿ ಭಯವಸೇನಸರೀರಸಂಕಮ್ಪೋ. ಏಕೇತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ. ‘‘ರಾಜಗಹೇ’’ತಿಆದಿ ತೇಸಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿವರಣಂ. ಕಾಮಂ ವಯತುಲ್ಯೋ ‘‘ವಯಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ರೂಳ್ಹಿರೇಸೋ, ಯೋ ಕೋಚಿ ಪನ ಸಹಾಯೋ ವಯಸ್ಸೋ, ತಸ್ಮಾ ವಯಸ್ಸಾಭಿಲಾಪೋತಿ ಸಹಾಯಾಭಿಲಾಪೋ. ನ ವಿಪ್ಪಲಮ್ಭೇಸೀತಿ ನ ವಿಸಂವಾದೇಸಿ. ವಿನಸ್ಸೇಯ್ಯಾತಿ ಚಿತ್ತವಿಘಾತೇನ ವಿಹಞ್ಞೇಯ್ಯ.

ಸಾಮಞ್ಞಫಲಪುಚ್ಛಾವಣ್ಣನಾ

೧೬೦. ಭಗವತೋ ತೇಜೋತಿ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೋ. ರಞ್ಞೋ ಸರೀರಂ ಫರಿ ಯಥಾ ತಂ ಸೋಣದಣ್ಡಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋವನಸಣ್ಡಗತಸ್ಸ. ಏಕೇತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ.

೧೬೧. ಯೇನ, ತೇನಾತಿ ಚ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಕರಣವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯತ್ಥ ಭಗವಾ, ತತ್ಥ ಗತೋ’’ತಿ. ತದಾ ತಸ್ಮಿಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ತುಣ್ಹೀಭಾವಸ್ಸ ಅನವಸೇಸತೋ ಬ್ಯಾಪಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯತೋ ಯತೋ…ಪೇ… ಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಹತ್ಥಸ್ಸ ಕುಕತತ್ತಾ ಅಸಂಯಮೋ ಅಸಮ್ಪಜಞ್ಞಕಿರಿಯಾ ಹತ್ಥಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ಅವುತ್ತವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ, ತೇನ ತದಞ್ಞೋ ಅಸಂಯಮಭಾವೋ ವಿಭಾವಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಪನ ಚಕ್ಖುಅಸಂಯಮೋ ಸಬ್ಬಪಠಮೋ, ದುನ್ನಿವಾರೋ ಚಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರಪಟಿಮಣ್ಡಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕೇನ ಉಪಸಮೇನ ಲದ್ಧೇನ ಇತರೋಪಿ ಅನುಮಾನತೋ ಲದ್ಧೋ ಏವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮಾನಸಿಕೇನ ಚಾ’’ತಿ. ಉಪಸಮನ್ತಿ ಸಂಯಮಂ, ಆಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಚಪರಿವಟ್ಟೇತಿ ಪಞ್ಚಪುರಿಸಪರಿವಟ್ಟೇ. ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ‘‘ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇ ತಾದೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೩೮, ೧೯೨) ಏವಂ ಆದಿನಾ ಆಗತೇಹಿ, ಪಞ್ಚವಿಧಅರಿಯಿದ್ಧಿಸಿದ್ಧೇಹಿ ಚ ಪಞ್ಚಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ. ತಾದಿಲಕ್ಖಣೇತಿ ತಾದಿಭಾವೇ.

೧೬೨. ನ ಮೇ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಭಾರೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಸತ್ಥು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರತಾದಸ್ಸನಂ. ಯದಾಕಙ್ಖಸೀತಿ ನ ವದನ್ತಿ, ಕಥಂ ಪನ ವದನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸುತ್ವಾ ವೇದಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಪದೇಸಞಾಣೇ ಠಿತತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಾ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ‘‘ಯಕ್ಖನರಿನ್ದದೇವಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ‘‘ಪುಚ್ಛಾವುಸೋ ಯದಾಕಙ್ಖಸೀ’’ತಿಆದೀನಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩೭, ೨೪೬; ಸು. ನಿ. ಆಳವಕಸುತ್ತೇ) ಸುತ್ತಪದಾನಿ ಪುಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ಆಗತಾನಿ, ತಂ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ. ‘‘ಪುಚ್ಛಾವುಸೋ ಯದಾಕಙ್ಖಸೀ’’ತಿ ಇದಂ ಆಳವಕಸ್ಸ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಓಕಾಸಕರಣಂ, ಸೇಸಾನಿ ನರಿನ್ದಾದೀನಂ. ಮನಸಿಚ್ಛಸೀತಿ ಮನಸಾ ಇಚ್ಛಸಿ. ಪುಚ್ಛವ್ಹೋ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಮನಸಿಚ್ಛಥಾತಿ ಬಾವರಿಸ್ಸ ಸಂಸಯಂ ಮನಸಾ ಪುಚ್ಛವ್ಹೋ. ತುಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಬ್ಬಸಂಸಯಂ ಮನಸಾ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚ, ಯಥಾ ಇಚ್ಛಥ, ತಥಾ ಪುಚ್ಛವ್ಹೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸಾಧುರೂಪಾತಿ ಸಾಧುಸಭಾವಾ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಪವೇಣೀಧಮ್ಮೋ. ವುದ್ಧನ್ತಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಬುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಂ, ಗರುನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ಭಾರೋತಿ ಏಸ ಸಂಸಯೂಪಚ್ಛೇದನಸಙ್ಖಾತೋ ಭಾರೋ, ಆಗತೋ ಭಾರೋ ಅವಸ್ಸಂ ಆವಹಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಞತ್ವಾ ಸಯನ್ತಿ ಪರೂಪದೇಸೇನ ವಿನಾ ಸಯಮೇವ ಞತ್ವಾ.

ಸುಚಿರತೇನಾತಿ ಏವಂ ನಾಮಕೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ. ತಗ್ಘಾತಿ ಏಕಂಸೇನ. ಯಥಾಪಿ ಕುಸಲೋ ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಕುಸಲೋ ಸಬ್ಬವಿದೂ ಜಾನಾತಿ ಕಥೇತಿ, ತಥಾ ಅಹಮಕ್ಖಿಸ್ಸಂ. ರಾಜಾ ಚ ಖೋ ತಂ ಯದಿ ಕಾಹತಿ ವಾ ನ ವಾತಿ ಯೋ ತಂ ಇಧ ಪುಚ್ಛಿತುಂ ಪೇಸೇಸಿ, ಸೋ ರಾಜಾನಂ ತಯಾ ಪುಚ್ಛಿತಂ ಕರೋತು ವಾ ಮಾ ವಾ, ಅಹಂ ಪನ ತೇ ಅಕ್ಖಿಸ್ಸಂ ಅಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ, ಆಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೬೩. ಸಿಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬತಾಯ ಚ ಸಿಪ್ಪಮೇವ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಂ ಜೀವಿಕಾಯ ಕಾರಣಭಾವತೋ. ಸೇಯ್ಯಥಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಸ ತೇ ಕತಮೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಥು ಸಿಪ್ಪಾಯತನಾನೀತಿ ಹಿ ಸಾಧಾರಣತೋ ಸಿಪ್ಪಾನಿ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ತಂತಂಸಿಪ್ಪೂಪಜೀವಿನೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಕಥಾಯ ಪಪಞ್ಚಂ ಪರಿಹರಿತುಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ ತಾವ ಸಿಪ್ಪಾಯತನಾನಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತಂತಂಸಿಪ್ಪೂಪಜೀವೀಸು ದಸ್ಸಿಯಮಾನೇಸು ಪಪಞ್ಚೋ ಸಿಯಾತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಹತ್ಥಾರೋಹಾ’’ತಿಆದಿ.

ಹತ್ಥಿಂ ಆರೋಹನ್ತಿ, ಆರೋಹಾಪಯನ್ತಿ ಚಾತಿ ಹತ್ಥಾರೋಹಾ. ಯೇಹಿ ಪಯೋಗೇಹಿ ಪುರಿಸೋ ಹತ್ಥಿನೋ ಆರೋಹನಯೋಗ್ಗೋ ಹೋತಿ, ಹತ್ಥಿಸ್ಸ ತಂ ಪಯೋಗಂ ವಿಧಾಯತಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪೇತೇಸಂ ಗಹಣಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಹತ್ಥಾಚರಿಯಾ ನಾಮ ಯೇ ಹತ್ಥಿನೋ ಹತ್ಥಾರೋಹಕಾನಞ್ಚ ಸಿಕ್ಖಪಕಾ. ಹತ್ಥಿವೇಜ್ಜಾ ನಾಮ ಹತ್ಥಿಭಿಸಕ್ಕಾ. ಹತ್ಥಿಮೇಣ್ಡಾ ನಾಮ ಹತ್ಥೀನಂ ಪಾದರಕ್ಖಕಾ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಹತ್ಥೀನಂ ಯವಸದಾಯಕಾದಿಕೇ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಸ್ಸಾರೋಹಾ ರಥಿಕಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ರಥೇ ನಿಯುತ್ತಾ ರಥಿಕಾ. ರಥರಕ್ಖಾ ನಾಮ ರಥಸ್ಸ ಆಣಿರಕ್ಖಕಾ. ಧನುಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿ ಚಾತಿ ಧನುಗ್ಗಹಾ, ಇಸ್ಸಾಸಾ ಧನುಸಿಪ್ಪಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಾಪಕಾ ಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧನುಆಚರಿಯಾ ಇಸ್ಸಾಸಾ’’ತಿ. ಚೇಲೇನ ಚೇಲಪಟಾಕಾಯ ಯುದ್ಧೇ ಅಕನ್ತಿ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚೇಲಕಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಯುದ್ಧೇ ಜಯಧಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುರತೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ತಥಾ ಠಿತೇ ಸೇನಿಕೇ ಬ್ಯೂಹಕರಣವಸೇನ ತತೋ ಚಲಯನ್ತಿ ಉಚ್ಚಾಲೇನ್ತೀತಿ ಚಲಕಾ. ಸಕುಣಗ್ಘಿಆದಯೋ ವಿಯ ಮಂಸಪಿಣ್ಡಂ ಪರಸೇನಾಸಮೂಹಂ ಸಾಹಸಿಕಮಹಾಯೋಧತಾಯ ಛೇತ್ವಾ ಛೇತ್ವಾ ದಯನ್ತಿ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪತಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡದಾಯಕಾ. ದುತಿಯವಿಕಪ್ಪೇ ಪಿಣ್ಡೇ ದಯನ್ತಿ ಜನಸಮ್ಮದ್ದೇ ಉಪ್ಪತನ್ತಾ ವಿಯ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡದಾಯಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಗ್ಗತುಗ್ಗತಾತಿ ಥಾಮಜವಪರಕ್ಕಮಾದಿವಸೇನ ಅತಿವಿಯ ಉಗ್ಗತಾ ಉಗ್ಗಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ವೀರಸೂರಭಾವೇನ ಅಸಜ್ಜಮಾನಾ ಪರಸೇನಂ ಅನುಪವಿಸನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಥಾಮಜವಬಲಪರಕ್ಕಮಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮಹಾನಾಗಾ ವಿಯ ಮಹಾನಾಗಾ. ಏಕನ್ತಸೂರಾತಿ ಏಕಾಕಿಸೂರಾ ಅತ್ತನೋ ಸೂರಭಾವೇನೇವ ಏಕಾಕಿನೋ ಹುತ್ವಾ ಯುಜ್ಝನಕಾ. ಸಜಾಲಿಕಾತಿ ಸವಮ್ಮಿಕಾ. ಸರಪರಿತ್ತಾಣಚಮ್ಮನ್ತಿ ಚಮ್ಮಪರಿಸಿಬ್ಬಿತಂ ಖೇಟಕಂ, ಚಮ್ಮಮಯಂ ವಾ ಫಲಕಂ. ಘರದಾಸಯೋಧಾತಿ ಅನ್ತೋಜಾತಯೋಧಾ.

ಆಳಾರಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾನಸಂ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾತಿ ಆಳಾರಿಕಾ, ಭತ್ತಕಾರಾ. ಪೂವಿಕಾತಿ ಪೂವಸಮ್ಪಾದಕಾ, ಯೇ ಪೂವಮೇವ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತಾ ಜೀವನ್ತಿ. ಕೇಸನಖಲಿಖನಾದಿವಸೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಅಲಙ್ಕಾರವಿಧಿಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ ಸಂವಿದಹನ್ತೀತಿ ಕಪ್ಪಕಾ. ನ್ಹಾಪಕಾತಿ ಚುಣ್ಣವಿಲೇಪನಾದೀಹಿ ಮಲಹರಣವಣ್ಣಸಮ್ಪಾದನವಿಧಿನಾ ನ್ಹಾಪೇನ್ತೀತಿ ನ್ಹಾಪಕಾ. ನವನ್ತಾದಿವಿಧಿನಾ ಪವತ್ತೋ ಗಣನಗನ್ಥೋ ಅನ್ತರಾ ಛಿದ್ದಾಭಾವೇನ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಗಣನಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ಜೀವನ್ತಾ ಅಚ್ಛಿದ್ದಕಪಾಠಕಾ. ಹತ್ಥೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯವಿಞ್ಞಾಪನಂ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾ ಹತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ತದೇಕದೇಸೇಸು ಅಙ್ಗುಲೀಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ನ ಭುಞ್ಜಮಾನೋ ಸಬ್ಬಂ ಹತ್ಥಂ ಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಙ್ಗುಲಿಸಙ್ಕೋಚನಾದಿನಾ ಗಣನಾ ಹತ್ಥಮುದ್ದಾಯ ಗಣನಾ. ಚಿತ್ತಕಾರಾದೀನೀತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಭಮಕಾರಕೋಟ್ಟಕಲೇಖಕ ವಿಲೀವಕಾರಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ. ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಮೇವಾತಿ ಅಸಮ್ಪರಾಯಿಕತಾಯ ಸಾಮಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಸಯಂ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಖಿತನ್ತಿ ಸುಖಪ್ಪತ್ತಂ. ಉಪರೀತಿ ದೇವಲೋಕೇ. ಸೋ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕತೋ ಉಪರಿಮೋ. ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನತೋ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಿಸಿಖಾ ವಿಯ ಹೋತಿ, ತಞ್ಚ ಉದ್ಧಂ ದೇವಲೋಕೇತಿ ಆಹ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಗ್ಗಂ ಅಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಉದ್ಧಗ್ಗಿಕಾ’’ತಿ. ಸಗ್ಗಂ ಅರಹತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಫಲಭೂತಂ ಸಗ್ಗಂ ಅರಹತಿ, ತತ್ಥ ಸಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನಾರಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಖವಿಪಾಕಾತಿ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕವಿಪಚ್ಚನೀಕಾ. ಸುಟ್ಠು ಅಗ್ಗೇತಿ ಅತಿವಿಯ ಉತ್ತಮೇ ಉಳಾರೇ. ದಕ್ಖನ್ತಿ ವಡ್ಢನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ದಕ್ಖಿಣಾ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಮಯಂ ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಕ್ಖಿಣಂ ದಾನ’’ನ್ತಿ.

ಮಗ್ಗೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ ಸಮಿತಪಾಪಸಮಣಭಾವೋತಿ ಕತ್ವಾ. ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ರಾಜಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ದಾಸಕಸ್ಸಕಾದೀನಂ ಲೋಕತೋ ಅಭಿವಾದನಾದಿಲಾಭೋ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಕೋಚಿ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಈದಿಸಮತ್ಥಂ ಜಾನನ್ತೋ’’ತಿ ವೀಮಂಸನ್ತೋ ಪೂರಣಾದಿಕೇ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಕಥಾಯ ಅನಾರಾಧಿತಚಿತ್ತೋ ಭಗವನ್ತಮ್ಪಿ ತಮತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪರಿ ಆಗತಂ ಪನ ದಾಸಕಸ್ಸಕೋಪಮಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ.

ಕಣ್ಹಪಕ್ಖನ್ತಿ ಯಥಾಪುಚ್ಛಿತೇ ಅತ್ಥೇ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಗತೂಪಸಞ್ಹಿತಂ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಂ. ಸುಕ್ಕಪಕ್ಖನ್ತಿ ತಬ್ಬಿಧುರಂ ಉಪರಿಸುತ್ತಾಗತಂ ವೋದಾನಪಕ್ಖಂ. ಸಮಣಕೋಲಾಹಲನ್ತಿ ಸಮಣಕೋತೂಹಲಂ ತಂತಂಸಮಣವಾದಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞವಿರೋಧಂ. ಸಮಣಭಣ್ಡನನ್ತಿ ತೇನೇವ ವಿರೋಧೇನ ‘‘ಏವಂವಾದೀನಂ ತೇಸಂ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಅಯಂ ದೋಸೋ, ಏವಂವಾದೀನಂ ಅಯಂ ದೋಸೋ’’ತಿ ಏವಂ ತಂತಂವಾದಸ್ಸ ಪರಿಭಾಸನಂ. ರಞ್ಞೋ ಭಾರಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅತ್ತನೋ ದೇಸನಾಕೋಸಲ್ಲೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೧೬೪. ಪಣ್ಡಿತಪತಿರೂಪಕಾನನ್ತಿ ಆಮಂ ವಿಯ ಪಕ್ಕಾನಂ ಪಣ್ಡಿತಾಭಾಸಾನಂ.

ಪೂರಣಕಸ್ಸಪವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೬೫. ಏಕಂ ಇದಾಹನ್ತಿ ಏಕಾಹಂ. ಇಧ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ಏಕಾಹಂ ಸಮಯಂ ತಿಚ್ಚೇವ ಅತ್ಥೋ. ಸರಿತಬ್ಬಯುತ್ತನ್ತಿ ಅನುಸ್ಸರಣಾನುಚ್ಛವಿಕಂ.

೧೬೬. ಸಹತ್ಥಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಸಹತ್ಥೇನೇವ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ. ನಿಸ್ಸಗ್ಗಿಯಥಾವರಾದಯೋಪಿ ಇಧ ಸಹತ್ಥಕರಣೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಹತ್ಥಾದೀನೀತಿ ಹತ್ಥಪಾದಕಣ್ಣನಾಸಾದೀನಿ. ಪಚನಂ ದಹನಂ ವಿಬಾಧನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಣ್ಡೇನ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ ‘‘ತಜ್ಜೇನ್ತಸ್ಸ ವಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಇಧ ಪನ ತಜ್ಜನಂ ಪರಿಭಾಸನಂ ದಣ್ಡೇನೇವ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ದಣ್ಡೇನ ಉಪ್ಪೀಳೇನ್ತಸ್ಸ’’ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಸೋಕಂ ಸಯಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಪರಸ್ಸ ಸೋಕಕಾರಣಂ ಸಯಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಸೋಕಂ ವಾ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಸ್ಸ. ಪರೇಹೀತಿ ಅತ್ತನೋ ವಚನಕರೇಹಿ. ಸಯಮ್ಪಿ ಫನ್ದತೋತಿ ಪರಸ್ಸ ವಿಬಾಧನಪಯೋಗೇನ ಸಯಮ್ಪಿ ಫನ್ದತೋ. ‘‘ಅತಿಪಾತಾಪಯತೋ’’ತಿ ಪದಂ ಸುದ್ಧಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಹೇತುಕತ್ತುಅತ್ಥೇ ಚ ವತ್ತತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಹನನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಹನಾಪೇನ್ತಸ್ಸಾಪೀ’’ತಿ. ಕಾರಣವಸೇನಾತಿ ಕಾರಾಪನವಸೇನ.

ಘರಸ್ಸ ಭಿತ್ತಿ ಅನ್ತೋ ಬಹಿ ಚ ಸನ್ಧಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಠಿತಾ ಘರಸನ್ಧಿ. ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ನಿರವಸೇಸೋ ಲೋಪೋ ನಿಲ್ಲೋಪೋ. ಏಕಾಗಾರೇ ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಲೋಪೋ ಏಕಾಗಾರಿಕೋ. ಪರಿತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಪನ್ಥೇ ಹನನಂ ಪರಿಪನ್ಥೋ. ಪಾಪಂ ನ ಕರೀಯತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಅಸಞ್ಞತೋ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ನತ್ಥಿ ಪಾಪಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಕಥಂ ಸತ್ತಾ ಪಾಪೇ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸತ್ತಾ ಪನ ಪಾಪಂ ಕರೋಮಾತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಞಿನೋ ಹೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಹೋತಿ – ಇಮೇಸಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿಂಸಾದಿಕಿರಿಯಾ ನ ಅತ್ತಾನಂ ಫುಸತಿ ತಸ್ಸ ನಿಚ್ಚತಾಯ ನಿಬ್ಬಿಕಾರತ್ತಾ ಸರೀರಂ ಪನ ಅಚೇತನಂ ಕಟ್ಠಕಲಿಙ್ಗರೂಪಮಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಕೋಪಿತೇಪಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಾಪನ್ತಿ. ಖುರನೇಮಿನಾತಿ ನಿಸಿತಖುರಮಯನೇಮಿನಾ.

ಗಙ್ಗಾಯ ದಕ್ಖಿಣಾ ದಿಸಾ ಅಪ್ಪತಿರೂಪದೇಸೋ, ಉತ್ತರಾ ದಿಸಾ ಪತಿರೂಪದೇಸೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ‘‘ದಕ್ಖಿಣಞ್ಚ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಕ್ಖಿಣತೀರೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಕಕ್ಖಳಾ’’ತಿಆದಿ. ಮಹಾಯಾಗನ್ತಿ ಮಹಾವಿಜಿತಯಞ್ಞಸದಿಸಂ ಮಹಾಯಾಗಂ. ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮೇನ ವಾತಿ ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮೇನ ಚ. ದಮ-ಸದ್ದೋ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಸ್ಸ ಉಪೋಸಥಸೀಲಸ್ಸ ಚ ವಾಚಕೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮೇನಾತಿ ಇದಂ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮನಸ್ಸ ವಿಸೇಸನಂ, ತಸ್ಮಾ ‘ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಭೂತೇನ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮನೇನಾ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ. ಸೀಲಸಂಯಮೇನಾತಿ ಕಾಯಿಕವಾಚಸಿಕಸಂವರೇನ. ಸಚ್ಚವಜ್ಜೇನಾತಿ ಸಚ್ಚವಾಚಾಯ, ತಸ್ಸಾ ವಿಸುಂ ವಚನಂ ಲೋಕೇ ಗರುತರಪುಞ್ಞಸಮ್ಮತಭಾವತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಾಪಧಮ್ಮೇಸು ಮುಸಾವಾದೋ ಗರು, ಏವಂ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೇಸು ಸಚ್ಚವಾಚಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಏಕಂ ಧಮ್ಮಂ ಅತೀತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಪವತ್ತೀತಿ ಯೋ ‘‘ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಫಲುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಸಬ್ಬಥಾತಿ ‘‘ಕರೋತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇನ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ. ಕಿರಿಯಮೇವ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ನ ರಞ್ಞಾ ಪುಟ್ಠಂ ಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ಬ್ಯಾಕರೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಂ ಅವಧಾರಣಂ ವಿಪಾಕಪಟಿಕ್ಖೇಪನಿವತ್ತನತ್ಥಂ. ಯೋ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ, ತೇನ ಅತ್ಥತೋ ವಿಪಾಕೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಏವ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಬಾಹನ್ತೇನಾಪೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೭೦-೧೭೨).

ಪಟಿರಾಜೂಹಿ ಅನಭಿಭವನೀಯಭಾವೇನ ವಿಸೇಸತೋ ಜಿತನ್ತಿ ವಿಜಿತಂ, ಆಣಾಪವತ್ತಿದೇಸೋ. ‘‘ಮಾ ಮಯ್ಹಂ ವಿಜಿತೇ ವಸಥಾ’’ತಿ ಅಪಸಾದನಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಿಹೇಠನಾ ಪಬ್ಬಾಜನಾತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಪಸಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಿಹೇಠೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಉಗ್ಗಣ್ಹನಂ ತೇನ ವುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ‘‘ಏವಮೇತ’’ನ್ತಿ ಉಪಧಾರಣಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣಂ, ನಿಕುಜ್ಜನಂ ತಸ್ಸ ಅದ್ಧನಿಯಭಾವಾಪಾದನವಸೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಸನ್ಧಾರಣಂ. ತದುಭಯಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಅನಿಕುಜ್ಜನ್ತೋ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾರವಸೇನ ಅಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ’’ತಿಆದಿ.

ಮಕ್ಖಲಿಗೋಸಾಲವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೬೮. ಉಭಯೇನಾತಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಪಟಿಸೇಧನವಚನೇನ. ಸಂಕಿಲೇಸಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನಸ್ಸ ಮಲೀನಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ವಿಸುದ್ಧಿಪಚ್ಚಯನ್ತಿ ಸಙ್ಕಿಕಿಲೇಸತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ವೋದಾನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ. ಅತ್ತಕಾರೋತಿ ತೇನ ತೇನ ಸತ್ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬಕಮ್ಮಂ ಅತ್ತನಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಪಯೋಗೋ. ಪರಕಾರನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ವಾಹಸಾ ಇಜ್ಝನಕಪಯೋಜನಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಮಹಾಸತ್ತನ್ತಿ ಅನ್ತಿಮಭವಿಕಂ ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಂ, ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಸತ್ತಸ್ಸಪಿ ಏತ್ಥೇವ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮನುಸ್ಸಸೋಭಗ್ಯತನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಸುಭಗಭಾವಂ. ಏವನ್ತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ. ಕಮ್ಮವಾದಸ್ಸ ಕಿರಿಯವಾದಸ್ಸ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನೇನ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ ಕಮ್ಮಂ ಕಣ್ಹಂ ಕಣ್ಹವಿಪಾಕ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩೨) ನಯಪ್ಪವತ್ತೇ ಜಿನಚಕ್ಕೇ ಪಹಾರಂ ದೇತಿ ನಾಮ. ನತ್ಥಿ ಪುರಿಸಕಾರೇತಿ ಯಥಾವುತ್ತಅತ್ತಕಾರಪರಕಾರಾಭಾವತೋ ಏವ ಸತ್ತಾನಂ ಪಚ್ಚತ್ತಪುರಿಸಕಾರೋ ನಾಮ ಕೋಚಿ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ನತ್ಥಿ ಬಲನ್ತಿ ಸತ್ತಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕನಿಬ್ಬಾನಸಮ್ಪತ್ತಿಆವಹಂ ಬಲಂ ನಾಮ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಮ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಞ್ಚೇತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಿಕಮ್ಪಿ ಚಾಯಂ ಬಲಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೇವ. ಯದಿ ವೀರಿಯಾದೀನಿ ಪುರಿಸಕಾರವೇವಚನಾನಿ, ಕಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ನೋ ವೀರಿಯೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಸದ್ದತ್ಥತೋ ಪನ ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾ ಕಿರಿಯಾಯ ಉಸ್ಸನ್ನಟ್ಠೇನ ಬಲಂ. ಸೂರವೀರಭಾವಾವಹಟ್ಠೇನ ವೀರಿಯಂ. ತದೇವ ದಳ್ಹಭಾವತೋ, ಪೋರಿಸಧುರಂ ವಹನ್ತೇನ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬತೋ ಚ ಪುರಿಸಥಾಮೋ. ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಪುರಿಸಪರಕ್ಕಮೋತಿ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಸತ್ತಯೋಗತೋ ರೂಪಾದೀಸು ಸತ್ತವಿಸತ್ತತಾಯ ಸತ್ತಾ. ಪಾಣನತೋ ಅಸ್ಸಸನಪಸ್ಸಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಪಾಣಾ. ತೇ ಪನ ಸೋ ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯಾದಿವಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ವದತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಿನ್ದ್ರಿಯೋ’’ತಿಆದಿ. ಅಣ್ಡಕೋಸಾದೀಸು ಭವನತೋ ‘‘ಭೂತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಣ್ಡಕೋಸ…ಪೇ… ವದತೀ’’ತಿ. ಜೀವನತೋ ಪಾಣಂ ಧಾರೇನ್ತಾ ವಿಯ ವಡ್ಢನತೋ ಜೀವಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಾಲಿಯವಾ’’ತಿಆದಿ. ನತ್ಥಿ ಏತೇಸಂ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಸುದ್ಧೀಸು ವಸೋತಿ ಅವಸಾ. ನತ್ಥಿ ನೇಸಂ ಬಲಂ ವೀರಿಯಂ ಚಾತಿ ಅಬಲಾ ಅವೀರಿಯಾ. ನಿಯತಾತಿ ಅಚ್ಛೇಜ್ಜಸುತ್ತಾವುತಾಭೇಜ್ಜಮಣಿನೋ ವಿಯ ನಿಯತಪ್ಪವತ್ತಿತಾಯ ಗತಿಜಾತಿಬನ್ಧಾಪವಗ್ಗವಸೇನ ನಿಯಾಮೋ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗಮನನ್ತಿ ಛನ್ನಂ ಅಭಿಜಾತೀನಂ ತಾಸು ತಾಸು ಗತೀಸು ಉಪಗಮನಂ ಸಮವಾಯೇನ ಸಮಾಗಮೋ. ಸಭಾವೋಯೇವಾತಿ ಯಥಾ ಕಣ್ಟಕಸ್ಸ ತಿಖಿಣತಾ, ಕಪಿತ್ಥಫಲಾನಂ ಪರಿಮಣ್ಡಲತಾ, ಮಿಗಪಕ್ಖೀನಂ ವಿಚಿತ್ತಾಕಾರತಾ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಲೋಕಸ್ಸ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ತಥಾ ತಥಾ ಪರಿಣಾಮೋ ಅಯಂ ಸಭಾವೋ ಏವ ಅಕಿತ್ತಿಮೋಯೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಛಳಾಭಿಜಾತಿಯೋ ಪರತೋ ವಿತ್ಥಾರೀಯನ್ತಿ. ‘‘ಸುಖಞ್ಚ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಪಟಿಸಂವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭೂಮಿಂ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ಜಾನಾತೀತಿ ಉಲ್ಲಿಙ್ಗನ್ತೋ ‘‘ಅಞ್ಞಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಭೂಮಿ ನತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಆಹ.

ಪಮುಖಯೋನೀನನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸತಿರಚ್ಛಾನಾದೀಸು ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಿವಸೇನ ಪಧಾನಯೋನೀನಂ. ಸಟ್ಠಿಸತಾನೀತಿ ಛಸಹಸ್ಸಾನಿ. ‘‘ಪಞ್ಚ ಚ ಕಮ್ಮುನೋ ಸತಾನೀ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥದಸ್ಸನಂ ‘‘ಪಞ್ಚಕಮ್ಮಸತಾನಿ ಚಾ’’ತಿ. ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ಕೇವಲಂ ತಕ್ಕಮತ್ತಕೇನ ನಿರತ್ಥಕಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ದೀಪೇತೀ’’ತಿ ಇಮಮೇವತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ತಕ್ಕಮತ್ತಕೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯಸ್ಮಾ ತಕ್ಕಿಕಾ ನಿರಙ್ಕುಸತಾಯ ಪರಿಕಪ್ಪನಸ್ಸ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಂ ಸಾರತೋ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ತಥೇವ ಅಭಿನಿವಿಸ್ಸ ತಕ್ಕದಿಟ್ಠಿಗಾಹಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ವಿಚಾರಣಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕೇಚೀತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿನೋ. ತೇ ಹಿ ‘‘ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಘಾನಜಿವ್ಹಾಕಾಯಾ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ‘ಪಞ್ಚ ಕಮ್ಮಾನೀ’ತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ಓಳಾರಿಕಭಾವತೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧಿ. ಮನೋಕಮ್ಮಂ ಅನೋಳಾರಿಕತ್ತಾ ಉಪಡ್ಢಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲದ್ಧೀತಿ ಯೋಜನಾ. ದ್ವಟ್ಠಿಪಟಿಪದಾತಿ ‘‘ದ್ವಾಸಟ್ಠಿ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ‘‘ದ್ವಟ್ಠಿಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವದತಿ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಪ್ಪೇತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಮಹಾಕಪ್ಪೇ, ತತ್ಥಾಪಿ ಚ ವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯೀಸಞ್ಞಿತೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಕಪ್ಪೇ.

ಉರಬ್ಭೇ ಹನನ್ತೀತಿ ಓರಬ್ಭಿಕಾ. ಏವಂ ಸೂಕರಿಕಾದಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲುದ್ದಾತಿ ಅಞ್ಞೇಪಿ ಯೇ ಕೇಚಿ ಮಾಗವಿಕನೇಸಾದಾ. ತೇ ಪಾಪಕಮ್ಮಪಸುತತಾಯ ‘‘ಕಣ್ಹಾಭಿಜಾತೀತಿ ವದತಿ. ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖೂ. ತೇ ಕಿರ ‘‘ಸಛನ್ದರಾಗಾ ಪರಿಭುಞ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಚತೂಸು ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಣ್ಟಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖಾದನ್ತೀ’’ತಿ ವದತಿ. ಕಸ್ಮಾತಿ ಚೇ? ಯಸ್ಮಾ ‘‘ತೇ ಪಣೀತಪಣೀತೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಸೇವನ್ತೀ’’ತಿ ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಗಾಹೋ, ತಸ್ಮಾ ಞಾಯಲದ್ಧೇಪಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಭುಞ್ಜಮಾನಾ ಆಜೀವಕಸಮಯಸ್ಸ ವಿಲೋಮಗಾಹಿತಾಯ ಪಚ್ಚಯೇಸು ಕಣ್ಟಕೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಖಾದನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ವದತೀತಿ ಅಪರೇ. ಏಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಯೇ ಸವಿಸೇಸಂ ಅತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಂ ಅನುಯುತ್ತಾ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಕಣ್ಟಕೇ ವತ್ತನ್ತಾ ವಿಯ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಕಣ್ಟಕವುತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಠತ್ವಾ ಭುಞ್ಜನನಹಾನಪಟಿಕ್ಖೇಪಾದಿವತಸಮಾಯೋಗೇನ ಪಣ್ಡರತರಾ. ‘‘ಅಚೇಲಕಸಾವಕಾ’’ತಿ ಆಜೀವಕಸಾವಕೇ ವದತಿ. ತೇ ಕಿರ ಆಜೀವಕಲದ್ಧಿಯಾ ವಿಸುದ್ಧಚಿತ್ತತಾಯ ನಿಗಣ್ಠೇಹಿಪಿ ಪಣ್ಡರತರಾ. ನನ್ದಾದಯೋ ಹಿ ತಥಾರೂಪಂ ಆಜೀವಕಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಉಕ್ಕಂಸಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಠಿತಾ. ತಸ್ಮಾ ನಿಗಣ್ಠೇಹಿ ಆಜೀವಕಸಾವಕೇಹಿ ಚ ಪಣ್ಡರತರಾ ಪರಮಸುಕ್ಕಾಭಿಜಾತೀತಿ ಅಯಂ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ.

ಪುರಿಸಭೂಮಿಯೋತಿ ಪಧಾನಪುಗ್ಗಲೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ. ಇತ್ಥೀನಮ್ಪಿ ತಾ ಭೂಮಿಯೋ ಇಚ್ಛನ್ತೇವ. ‘‘ಭಿಕ್ಖು ಚ ಪನ್ನಕೋ’’ತಿಆದಿ ತೇಸಂ ಪಾಳಿಯೇವ. ತತ್ಥ ಪನ್ನಕೋತಿ ಭಿಕ್ಖಾಯ ವಿಚರಣಕೋ, ತೇಸಂ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪನ್ನಕೋ. ಜಿನೋತಿ ಜಿಣ್ಣೋ ಜರಾವಸೇನ ಹೀನಧಾತುಕೋ, ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಸೋ ಕಿರ ತಥಾಭೂತೋ ಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ನ ಕಥೇಸಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹಾ’’ತಿ. ಓಟ್ಠವದನಾದಿವಿಪ್ಪಕಾರೇ ಕತೇಪಿ ಖಮನವಸೇನ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವದತೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ಅಲಾಭಿನ್ತಿ ‘‘ಸೋ ನ ಕುಮ್ಭಿಮುಖಾ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೯೪) ನಯೇನ ವುತ್ತಅಲಾಭಹೇತುಸಮಾಯೋಗೇನ ಅಲಾಭಿಂ, ತತೋಯೇವ ಜಿಘಚ್ಛಾದುಬ್ಬಲಪರೇತತಾಯ ಸಯನಪರಾಯನಂ ‘‘ಸಮಣಂ ಪನ್ನಭೂಮೀ’’ತಿ ವದತಿ.

ಆಜೀವವುತ್ತಿಸತಾನೀತಿ ಸತ್ತಾನಂ ಆಜೀವಭೂತಾನಿ ಜೀವಿಕಾವುತ್ತಿಸತಾನಿ. ಪಸುಗ್ಗಹಣೇನ ಏಳಕಜಾತಿ ಗಹಿತಾ, ಮಿಗಗ್ಗಹಣೇನ ರುರುಗವಯಾದಿಸಬ್ಬಮಿಗಜಾತಿ. ಬಹೂ ದೇವಾತಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿವಸೇನ, ತೇಸಂ ಅನ್ತರಭೇದವಸೇನ ಬಹೂ ದೇವಾ. ತತ್ಥ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನಂ ಏಕಚ್ಚಭೇದೋ ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತವಸೇನ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೩೧) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಅನನ್ತಾತಿ ದೀಪದೇಸಕುಲವಂಸಾಜೀವಾದಿವಿಭಾಗವಸೇನ ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ಅನನ್ತಭೇದಾ. ಪಿಸಾಚಾ ಏವ ಪೇಸಾಚಾ. ತೇ ಅಪರಪೇತಾದಯೋ ಮಹನ್ತಮಹನ್ತಾ. ಛದ್ದನ್ತದಹಮನ್ದಾಕಿನಿಯೋ ಕುವಾಳಿಯಮುಚಲಿನ್ದನಾಮೇನ ವದತಿ.

ಪವುಟಾತಿ ಪಬ್ಬಗಣ್ಠಿಕಾ. ಪಣ್ಡಿತೋಪಿ …ಪೇ… ಉದ್ಧಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ, ಕಸ್ಮಾ? ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸರಣಕಾಲಸ್ಸ ನಿಯತಭಾವತೋ. ಅಪರಿಪಕ್ಕಂ ಸಂಸರಣನಿಮಿತ್ತಂ ಸೀಲಾದಿನಾ ಪರಿಪಾಚೇತಿ ನಾಮ ಸೀಘಂಯೇವ ವಿಸುದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತಿಯಾ. ಪರಿಪಕ್ಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಫುಸ್ಸ ಫುಸ್ಸ ಪತ್ವಾ ಪತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಪರಿಪಕ್ಕಭಾವಾನಾಪಾದನೇನ ಬ್ಯನ್ತಿಂ ಕರೋತಿ ನಾಮ.

ಸುತ್ತಗುಳೇತಿ ಸುತ್ತವಟ್ಟಿಯಂ. ‘‘ನಿಬ್ಬೇಠಿಯಮಾನಮೇವ ಪಲೇತೀ’’ತಿ ಉಪಮಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಸಂಸಾರೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಖೀಯತೇವ, ನ ತಸ್ಸ ವಡ್ಢತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನರೂಪತ್ತಾ.

ಅಜಿತಕೇಸಕಮ್ಬಲವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೭೧. ದಿನ್ನನ್ತಿ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸೀಸೇನ ದಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಿನ್ನಸ್ಸ ಫಲಾಭಾವಂ ವದತೀ’’ತಿ, ದಿನ್ನಂ ಪನ ಅನ್ನಾದಿವತ್ಥುಂ ಕಥಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಏಸೇವ ನಯೋ ಯಿಟ್ಠಂ ಹುತನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಮಹಾಯಾಗೋತಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣಂ ಮಹಾದಾನಂ. ಪಾಹುನಕಸಕ್ಕಾರೋತಿ ಪಾಹುನಭಾವೇನ ಕಾತಬ್ಬಸಕ್ಕಾರೋ. ಫಲನ್ತಿ ಆನಿಸಂಸಫಲಂ, ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಞ್ಚ. ವಿಪಾಕೋತಿ ಸದಿಸಫಲಂ. ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮುನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ. ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸಾಪಿ ಪರಲೋಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಇಧಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಕಮ್ಮುನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬೋ ಪರಲೋಕೋ ನ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಕಾರಣಮಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ. ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಭವೇ, ಯೋನಿಆದೀಸು ಚ ಠಿತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತಿ ನಿರುದಯವಿನಾಸವಸೇನ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ. ಫಲಾಭಾವವಸೇನಾತಿ ಮಾತಾಪಿತೂಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಫಲಸ್ಸ ಅಭಾವವಸೇನ ‘‘ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ, ನತ್ಥಿ ಪಿತಾ’’ತಿ ವದತಿ, ನ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ, ನಾಪಿ ತೇಸು ಇದಾನಿ ಕಯಿರಮಾನಸಕ್ಕಾರಾಸಕ್ಕಾರಾನಂ ಅಭಾವವಸೇನ ತೇಸಂ ಲೋಕಪಚ್ಚಕ್ಖತ್ತಾ. ಪುಬ್ಬುಳಕಸ್ಸ ವಿಯ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೋ ನಾಮ ಕೇವಲೋ, ನ ಚವಿತ್ವಾ ಆಗಮನಪುಬ್ಬಕೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚವಿತ್ವಾ ಉಪಪಜ್ಜನಕಸತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವದತೀ’’ತಿ. ಸಮಣೇನ ನಾಮ ಯಾಥಾವತೋ ಜಾನನ್ತೇನ ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕಥೇತ್ವಾ ಸಞ್ಞತೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಆಹೋಪುರಿಸಿಕಾ ನಾಮ ಸಿಯಾ. ಕಿಞ್ಹಿ ಪರೋ ಪರಸ್ಸ ಕರಿಸ್ಸತಿ? ತಥಾ ಚ ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪಾದನಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅವಸ್ಸಯೋ ಏವ ನ ಸಿಯಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇ ಇಮಞ್ಚ…ಪೇ… ಪವೇದೇನ್ತೀ’’ತಿ.

ಚತೂಸು ಮಹಾಭೂತೇಸು ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಚಾತುಮಹಾಭೂತಿಕೋ. ಯಥಾ ಪನ ಮತ್ತಿಕಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಭಾಜನಂ ಮತ್ತಿಕಾಮಯಂ, ಏವಂ ಅಯಂ ಚತೂಹಿ ಮಹಾಭೂತೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುಮಹಾಭೂತಮಯೋ’’ತಿ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಪಥವೀಧಾತೂತಿ ಸತ್ತಸನ್ತಾನಗತಾ ಪಥವೀಧಾತು. ಬಾಹಿರಪಥವೀಧಾತುನ್ತಿ ಬಹಿದ್ಧಾ ಮಹಾಪಥವಿಂ. ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಬಾಹಿರಪಥವಿಕಾಯತೋ ತದೇಕದೇಸಭೂತಾ ಪಥವೀ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತಭಾವೇನ ಸಣ್ಠಿತಾ ಇದಾನಿ ಘಟಾದಿಗತಪಥವೀ ವಿಯ ತಮೇವ ಬಾಹಿರಪಥವಿಕಾಯಂ ಉಪೇತಿ ಉಪಗಚ್ಛತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ತೇನ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸತಂ ಏಕೀಭಾವಮೇವ ಗಚ್ಛತಿ. ಆಪಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಜ್ಜುನ್ನೇನ ಮಹಾಸಮುದ್ದತೋ ಗಹಿತಆಪೋ ವಿಯ ವಸ್ಸೋದಕಭಾವೇನ ಪುನಪಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಮೇವ, ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿತೋ ಗಹಿತಂ ಇನ್ದಗ್ಗಿಸಙ್ಖಾತತೇಜೋ ವಿಯ ಪುನ ಸೂರಿಯರಸ್ಮಿಂ, ಮಹಾವಾಯುಖನ್ಧತೋ ನಿಗ್ಗತಮಹಾವಾತೋ ವಿಯ ತಮೇವ ವಾಯುಖನ್ಧಂ ಉಪೇತಿ ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಮನಚ್ಛಟ್ಠಾನಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಆಕಾಸಂ ಪಕ್ಖನ್ದನ್ತಿ ತೇಸಂ ವಿಸಯಾಭಾವಾತಿ ವದನ್ತಿ. ವಿಸಯಿಗಹಣೇನ ಹಿ ವಿಸಯಾಪಿ ಗಹಿತಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಗುಣಾಗುಣಪದಾನೀತಿ ಗುಣದೋಸಕೋಟ್ಠಾಸಾ. ಸರೀರಮೇವ ಪದಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸರೀರೇನ ತಂತಂಕಿರಿಯಾಯ ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ. ದಬ್ಬನ್ತಿ ಮುಯ್ಹನ್ತೀತಿ ದತ್ತೂ, ಮೂಳ್ಹಪುಗ್ಗಲಾ. ತೇಹಿ ದತ್ತೂಹಿ ಬಾಲಮನುಸ್ಸೇಹಿ. ‘‘ಪರಲೋಕೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಮತಿ ಯೇಸಂ, ತೇ ಅತ್ಥಿಕಾ, ತೇಸಂ ವಾದೋತಿ ಅತ್ಥಿಕವಾದೋ, ತಂ ಅತ್ಥಿಕವಾದಂ.

ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ ಅಕಿರಿಯವಾದಿಭಾವತೋ. ವಿಪಾಕಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಆಯತಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪನತೋ. ಉಭಯಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಹೇತುಪಟಿಬಾಹನೇನೇವ ಫಲಸ್ಸಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ. ಉಭಯನ್ತಿ ಹಿ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಞ್ಚಾತಿ ಉಭಯಂ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಅಹೇತೂ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಸತ್ತಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ, ವಿಸುಜ್ಝನ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೬೮; ಮ. ನಿ. ೨.೧೦೦, ೨೨೭; ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೧೨) ವದನ್ತೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಯ ವಿಪಾಕಸ್ಸಾಪಿ ಸಂಕಿಲೇಸವಿಸುದ್ಧೀನಂ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವವಚನತೋ ತದುಭಯಂ ಪಟಿಬಾಹತಿ ನಾಮ. ವಿಪಾಕೋ ಪಟಿಬಾಹಿತೋ ಹೋತಿ ಅಸತಿ ಕಮ್ಮೇ ವಿಪಾಕಾಭಾವತೋ. ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಬಾಹಿತಂ ಹೋತಿ ಅಸತಿ ವಿಪಾಕೇ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕಭಾವಾಪತ್ತಿತೋ. ಅತ್ಥತೋತಿ ಸರೂಪೇನ. ಉಭಯಪ್ಪಟಿಬಾಹಕಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ತಂತಂದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಭಾವೇನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ತಿವಿಧದಿಟ್ಠಿಕಾ ಏವ ಉಭಯಪಟಿಬಾಹಕತ್ತಾ. ಉಭಯಪ್ಪಟಿಬಾಹಕಾತಿ ಹಿ ಹೇತುವಚನಂ. ‘‘ಅಹೇತುಕವಾದಾ ಚೇವಾ’’ತಿಆದಿ ಪಟಿಞ್ಞಾವಚನಂ. ಯೋ ಹಿ ವಿಪಾಕಪಟಿಬಾಹನೇನ ನತ್ಥಿಕದಿಟ್ಠಿಕೋ ಉಚ್ಛೇದವಾದೀ, ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಕಮ್ಮಪಟಿಬಾಹನೇನ ಅಕಿರಿಯದಿಟ್ಠಿಕೋ, ಉಭಯಪಟಿಬಾಹನೇನ ಅಹೇತುಕದಿಟ್ಠಿಕೋ ಚ ಹೋತಿ. ಸೇಸದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಸಜ್ಝಾಯನ್ತೀತಿ ತಂ ದಿಟ್ಠಿದೀಪಕಂ ಗನ್ಥಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಠನ್ತಿ. ವೀಮಂಸನ್ತೀತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವಿಚಾರೇನ್ತಿ. ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವೀಮಂಸನಾಕಾರದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇತಿ ಯಥಾಪರಿಕಪ್ಪಿತಕಮ್ಮಫಲಾಭಾವಾದಿಕೇ ‘‘ಕರೋತೋ ನ ಕರೀಯತಿ ಪಾಪ’’ನ್ತಿ ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾಯ ಲದ್ಧಿಯಾ ಆರಮ್ಮಣೇ. ಮಿಚ್ಛಾಸತಿ ಸನ್ತಿಟ್ಠತೀತಿ ‘‘ಕರೋತೋ ನ ಕರೀಯತಿ ಪಾಪ’’ನ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಅನುಸ್ಸವೂಪಲದ್ಧೇ ಅತ್ಥೇ ತದಾಕಾರಪರಿವಿತಕ್ಕನೇಹಿ ಸವಿಗ್ಗಹೇ ವಿಯ ಸರೂಪತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೇ ಚಿರಕಾಲಪರಿಚಯೇನ ಏವಮೇತನ್ತಿ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖಮಭಾವೂಪಗಮನೇನ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯಾ ತಥಾಗಹಿತೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಥೇವ ಆಸೇವನ್ತಸ್ಸ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾವಿತಕ್ಕೇನ ಸಮಾದಿಯಮಾನಾ ಮಿಚ್ಛಾವಾಯಾಮೂಪತ್ಥಮ್ಭಿತಾ ಅತಂಸಭಾವಂ ‘‘ತಂಸಭಾವ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹನ್ತೀ ಮಿಚ್ಛಾಸತೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ತಂಲದ್ಧಿಸಹಗತಾ ತಣ್ಹಾ ಸನ್ತಿಟ್ಠತಿ. ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗಂ ಹೋತೀತಿ ಯಥಾಸಕಂ ವಿತಕ್ಕಾದಿಪಚ್ಚಯಲಾಭೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಟ್ಠಿತತಾಯ ಅನೇಕಗ್ಗತಂ ಪಹಾಯ ಏಕಗ್ಗಂ ಅಪ್ಪಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ಮಿಚ್ಛಾಸಮಾಧಿ ಏವ ವುತ್ತೋ. ಸೋಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಹಿ ಲದ್ಧಭಾವನಾಬಲೋ ಈದಿಸೇ ಠಾನೇ ಸಮಾಧಾನಪತಿರೂಪಕಿಚ್ಚಕರೋಯೇವ, ವಾಳವಿಜ್ಝನಾದೀಸು ವಿಯಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತೀತಿ ಅನೇಕಕ್ಖತ್ತುಂ ತೇನಾಕಾರೇನ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯೇಸು ಜವನವಾರೇಸು ಪವತ್ತೇಸು ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮೇ ಜವನವಾರೇ ಸತ್ತ ಜವನಾನಿ ಜವನ್ತಿ. ಪಠಮೇ ಜವನೇ ಸತೇಕಿಚ್ಛಾ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ದುತಿಯಾದೀಸೂತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾವದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ, ನ ಪನ ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ತೇಸಂ ತಿಕಿಚ್ಛಾ ಕೇನಚಿ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುಂ.

ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ತೀಸು ಮಿಚ್ಛಾದಸ್ಸನೇಸು. ಕೋಚಿ ಏಕಂ ದಸ್ಸನಂ ಓಕ್ಕಮತೀತಿ ಯಸ್ಸ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಆಸೇವನಾ ಚ ಪವತ್ತಾ, ಸೋ ಏಕಮೇವ ದಸ್ಸನಂ ಓಕ್ಕಮತಿ. ಯಸ್ಸ ಪನ ದ್ವೀಸು ತೀಸುಪಿ ವಾ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಆಸೇವನಾ ಚ ಪವತ್ತಾ, ಸೋ ದ್ವೇ ತೀಣಿಪಿ ಓಕ್ಕಮತಿ, ಏತೇನ ಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಉಭಯಪಟಿಬಾಹಕತಾಮುಖೇನ ದೀಪಿತಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಾ ಸಬ್ಬದಿಟ್ಠಿಕತಾ, ಸಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾ. ಯಾ ಪನ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೋಕ್ಕನ್ತಿಭೂತಾ, ಸಾ ಯಥಾಸಕಂ ಪಚ್ಚಯಸಮುದಾಗಮಸಿದ್ಧಿತೋ ಭಿನ್ನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ವಿಯ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಸಙ್ಕಿಣ್ಣಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಓಕ್ಕನ್ತೇಪೀ’’ತಿಆದಿನಾ ತಿಸ್ಸನ್ನಮ್ಪಿ ದಿಟ್ಠೀನಂ ಸಮಾನಬಲತಂ ಸಮಾನಫಲತಞ್ಚ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಚೇತಾ ಏಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅಬ್ಬೋಕಿಣ್ಣಾ ಏವ, ಏಕಾಯ ವಿಪಾಕೇ ದಿನ್ನೇ ಇತರಾ ಅನುಬಲಪ್ಪದಾಯಿಕಾಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ‘‘ವಟ್ಟಖಾಣು ನಾಮೇಸಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ, ನ ನೀತತ್ಥಂ. ತಥಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಂ ‘‘ಕಿಂ ಪನೇಸ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿಯತೋ ಹೋತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪೀತಿ? ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ನಿಯತೋ, ಆಸೇವನವಸೇನ ಪನ ಭವನ್ತರೇಪಿ ತಂ ತಂ ದಿಟ್ಠಿಂ ರೋಚೇತಿ ಯೇವಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೧೨೯) ವುತ್ತಂ. ಅಕುಸಲಞ್ಹಿ ನಾಮೇತಂ ಅಬಲಂ ದುಬ್ಬಲಂ, ನ ಕುಸಲಂ ವಿಯ ಸಬಲಂ ಮಹಾಬಲಂ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿಯತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಸಮ್ಮತ್ತನಿಯಾಮೋ ವಿಯ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯಾಮೋಪಿ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚ ಅಚ್ಚನ್ತಿಕೋ. ಯದಿ ಏವಂ ವಟ್ಟಖಾಣುಜೋತನಾ ಕಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸೇವನವಸೇನ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ‘‘ಸಕಿಂ ನಿಮುಗ್ಗೋಪಿ ನಿಮುಗ್ಗೋ ಏವ ಬಾಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ವಟ್ಟಖಾಣುಜೋತನಾ. ಯಾದಿಸೇ ಹಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಯಂ ತಂ ತಂ ದಸ್ಸನಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋ ಪುನ ಕದಾಚಿ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇ ಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ ತತೋ ಸೀಸುಕ್ಖಿಪನಮಸ್ಸ ನ ಹೋತೀತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಭವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ಸಂಸಾರಖಾಣುಭಾವಸ್ಸಪಿ ಪಚ್ಚಯೋ ಅಪಣ್ಣಕಜಾತೋ, ತಸ್ಮಾ. ಭೂತಿಕಾಮೋತಿ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಸಮ್ಪರಾಯಿಕಪರಮತ್ಥಾನಂ ವಸೇನ ಅತ್ತನೋ ಗುಣೇಹಿ ವಡ್ಢಿಕಾಮೋ.

ಪಕುಧಕಚ್ಚಾಯನವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೭೪. ಅಕತಾತಿ ಸಮೇನ ವಿಸಮೇನ ವಾ ಕೇನಚಿ ಹೇತುನಾ ನ ಕತಾ ನ ವಿಹಿತಾ. ಕತವಿಧೋ ಕರಣವಿಧಿ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಕತವಿಧಾನಾ. ಪದದ್ವಯೇನಾಪಿ ಲೋಕೇ ಕೇನಚಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ನೇಸಂ ಅನಿಬ್ಬತ್ತನಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದ್ಧಿಯಾಪಿ ನ ನಿಮ್ಮಿತಾತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಇದ್ಧಿಮತೋ ಚೇತೋವಸಿಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ದೇವಸ್ಸ, ಇಸ್ಸರಾದಿನೋ ವಾ ಇದ್ಧಿಯಾಪಿ ನ ನಿಮ್ಮಿತಾ. ಅನಿಮ್ಮಾಪಿತಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಿಮ್ಮಾಪಿತಾ. ವುತ್ತತ್ಥಮೇವಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩೦) ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ವಞ್ಝಾತಿ ವಞ್ಝಪಸುವಞ್ಝತಾಲಾದಯೋ ವಿಯ ಅಫಲಾ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅಜನಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತೇನ ಪಥವಿಕಾಯಾದೀನಂ ರೂಪಾದಿಜನಕಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ರೂಪಸದ್ದಾದಯೋ ಹಿ ಪಥವಿಕಾಯಾದೀಹಿ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧವುತ್ತಿಕಾತಿ ತಸ್ಸ ಲದ್ಧಿ. ಪಬ್ಬತಕೂಟಂ ವಿಯ ಠಿತಾತಿ ಕೂಟಟ್ಠಾ, ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಕೂಟಂ ಕೇನಚಿ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಚ ಅನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ, ಏವಮೇತೇ ಪೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಯಮಿದಂ ‘‘ಬೀಜತೋ ಅಙ್ಕುರಾದಿ ಜಾಯತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ತತೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಅಞ್ಞತೋಪಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪಲದ್ಧಿ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಠಿತತ್ತಾತಿ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಾಭಾವೇನ ಠಿತತ್ತಾ. ನ ಚಲನ್ತೀತಿ ವಿಕಾರಂ ನಾಪಜ್ಜನ್ತಿ. ವಿಕಾರಾಭಾವತೋ ಹಿ ತೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಕಾಯಾನಂ ಏಸಿಕಟ್ಠಾಯಿಟ್ಠಿತತಾ. ಅನಿಞ್ಜನಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿಯಾ ಅವಟ್ಠಾನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ವಿಪರಿಣಮನ್ತೀ’’ತಿ. ಅವಿಪರಿಣಾಮಧಮ್ಮತ್ತಾ ಏವ ಹಿ ತೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ನ ಬ್ಯಾಬಾಧೇನ್ತಿ. ಸತಿ ಹಿ ವಿಕಾರಂ ಆಪಾದೇತಬ್ಬತಾಯ ಬ್ಯಾಬಾಧಕತಾಪಿ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅನುಗ್ಗಹೇತಬ್ಬತಾಯ ಅನುಗ್ಗಾಹಕತಾತಿ ತದಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪಾಳಿಯಂ ನಾಲನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಥವೀ ಏವ ಕಾಯೇಕದೇಸತ್ತಾ ಪಥವಿಕಾಯೋ. ಜೀವಸತ್ತಮಾನಂ ಕಾಯಾನಂ ನಿಚ್ಚತಾಯ ನಿಬ್ಬಿಕಾರಭಾವತೋ ನ ಹನ್ತಬ್ಬತಾ, ನ ಘಾತೇತಬ್ಬತಾ ಚಾತಿ ನೇವ ಕೋಚಿ ಹನ್ತಾ ವಾ ಘಾತೇತಾ ವಾ, ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸತ್ತನ್ನಂ ತ್ವೇವ ಕಾಯಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಯದಿ ಕೋಚಿ ಹನ್ತಾ ನತ್ಥಿ, ಕಥಂ ಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಮುಗ್ಗರಾಸಿ ಆದೀಸೂ’’ತಿಆದಿ. ಕೇವಲಂ ಸಞ್ಞಾಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಹನನಘಾತನಾದಿ ಪನ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥೇವ ಕಾಯಾನಂ ಅವಿಕೋಪನೀಯಭಾವತೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ನಿಗಣ್ಠನಾಟಪುತ್ತವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೭೭. ಚತ್ತಾರೋ ಯಾಮಾ ಭಾಗಾ ಚತುಯಾಮಾ, ಚತುಯಾಮಾ ಏವ ಚಾತುಯಾಮಾ, ಭಾಗತ್ಥೋ ಹಿ ಇಧ ಯಾಮ-ಸದ್ದೋ ಯಥಾ ‘‘ರತ್ತಿಯಾ ಪಠಮೋ ಯಾಮೋ’’ತಿ. ಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಭಾಗೋ ಸಂವರಲಕ್ಖಣೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚಾತುಯಾಮಸಂವುತೋತಿ ಚತುಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಸಂವರೇನ ಸಂವುತೋ’’ತಿ. ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಸಬ್ಬಸೀತೋದಕೋತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಸಬ್ಬಸೀತೋದಕಪರಿಭೋಗೋ. ಸಬ್ಬೇನ ಪಾಪವಾರಣೇನ ಯುತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇನ ಸಂವರಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಧುತಪಾಪೋತಿ ಸಬ್ಬೇನ ನಿಜ್ಜರಲಕ್ಖಣೇನ ಪಾಪವಾರಣೇನ ವಿಧುತಪಾಪೋ. ಫುಟ್ಠೋತಿ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಾನಂ ಖೇಪನೇನ ಮೋಕ್ಖಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಲಕ್ಖಣೇನ ಸಬ್ಬೇನ ಪಾಪವಾರಣೇನ ಫುಟ್ಠೋ ತಂ ಪತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಕೋಟಿಪ್ಪತ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಮೋಕ್ಖಾಧಿಗಮೇನೇವ ಉತ್ತಮಮರಿಯಾದಪ್ಪತ್ತಚಿತ್ತೋ. ಯತತ್ತೋತಿ ಕಾಯಾದೀಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಸಂಯಮೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಂಯತಚಿತ್ತೋ. ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋತಿ ನಿಸ್ಸೇಸತೋ ಸುಟ್ಠು ಪತಿಟ್ಠಿತಚಿತ್ತೋ. ಸಾಸನಾನುಲೋಮಂ ನಾಮ ಪಾಪವಾರಣೇನ ಯುತ್ತತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧುತಪಾಪೋ’’ತಿಆದಿ. ಅಸುದ್ಧಲದ್ಧಿತಾಯಾತಿ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಜೀವೋ, ಸೋ ಚ ಸಿಯಾ ನಿಚ್ಚೋ, ಸಿಯಾ ಅನಿಚ್ಚೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿಅಸುದ್ಧಲದ್ಧಿತಾಯ. ಸಬ್ಬಾತಿ ಕಮ್ಮಪಕತಿವಿಭಾಗಾದಿವಿಸಯಾ ಸಬ್ಬಾ ನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಯೋ. ದಿಟ್ಠಿಯೇ ವಾತಿ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಏವ ಜಾತಾ.

ಸಞ್ಚಯಬೇಲಟ್ಠಪುತ್ತವಾದವಣ್ಣನಾ

೧೭೯-೧೮೧. ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪೇ ವುತ್ತನಯೋ ಏವಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇ ಅಮರಾವಿಕ್ಖೇಪವಾದಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೬೧-೬೩) ವುತ್ತನಯೋ ಏವ ವಿಕ್ಖೇಪಬ್ಯಾಕರಣಭಾವತೋ, ತಥೇವ ಚೇತ್ಥ ವಿಕ್ಖೇಪವಾದಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ.

ಪಠಮಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸಾಮಞ್ಞಫಲವಣ್ಣನಾ

೧೮೩. ಯಥಾ ತೇ ರುಚ್ಚೇಯ್ಯಾತಿ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ಪುಚ್ಛಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಯಥಾ ತವ ಚಿತ್ತೇ ರೋಚೇಯ್ಯ. ಘರದಾಸಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಜಾತೋ ಅನ್ತೋಜಾತೋ. ಧನೇನ ಕೀತೋ ಧನಕ್ಕೀತೋ. ಬನ್ಧಗ್ಗಾಹಗಹಿತೋ ಕರಮರಾನೀತೋ. ಸಾಮನ್ತಿ ಸಯಮೇವ. ದಾಸಬ್ಯನ್ತಿ ದಾಸಭಾವಂ. ಕೋಚಿ ದಾಸೋಪಿ ಸಮಾನೋ ಅಲಸೋ ಕಮ್ಮಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಕಮ್ಮಕಾರೋ’’ತಿ ನ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಲಸೋ ಕಮ್ಮಕರಣಸೀಲೋಯೇವಾ’’ತಿ. ಪಠಮಮೇವಾತಿ ಆಸನ್ನತರಟ್ಠಾನೂಪಸಙ್ಕಮನತೋ ಪಗೇವ ಪುರೇತರಮೇವ. ಪಚ್ಛಾತಿ ಸಾಮಿಕಸ್ಸ ನಿಪಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಛಾ. ಸಯನತೋ ಅವುಟ್ಠಿತೇತಿ ರತ್ತಿಯಾ ವಿಭಾಯನವೇಲಾಯ ಸೇಯ್ಯತೋ ಅವುಟ್ಠಿತೇ. ಪಚ್ಚೂಸಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯಾತಿ ಅತೀತಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚೂಸಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಯಾವ ಸಾಮಿನೋ ರತ್ತಿಂ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನನ್ತಿ ಅಪರಾಯ ಪದೋಸವೇಲಾಯಂ ಯಾವ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನಂ. ಕಿಂ ಕಾರನ್ತಿ ಕಿಂ ಕರಣೀಯಂ, ಕಿಂಕಾರಭಾವತೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಾತಬ್ಬವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದೇವೋ ವಿಯಾತಿ ಆಧಿಪಚ್ಚಪರಿವಾರಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಧಾನದೇವೋ ವಿಯ. ಸೋ ವತಸ್ಸಾಹನ್ತಿ ಸೋ ವತ ಅಸ್ಸಂ ಅಹಂ. ಸೋ ರಾಜಾ ವಿಯ ಅಹಮ್ಪಿ ಭವೇಯ್ಯಂ, ಕಥಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೇಯ್ಯಂ, ಯದಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಉಳಾರಾನಿ ಕರೇಯ್ಯನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಸೋ ವತಸ್ಸ’ಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಪಾಠೇ ಸೋ ರಾಜಾ ಅಸ್ಸ ಅಹಂ ಅಸ್ಸಂ ವತ, ಯದಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೇಯ್ಯನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಮೇವತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅಸ್ಸನ್ತಿ ಉತ್ತಮಪುರಿಸಪ್ಪಯೋಗೇ ಅಹಂ-ಸದ್ದೋ ಅಪ್ಪಯುತ್ತೋಪಿ ಪಯುತ್ತೋ ಏವ ಹೋತಿ. ಯಾವಜೀವಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ ದಾತುನ್ತಿ ಯಾವಜೀವಂ ದಾನತ್ಥಾಯ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕರೋನ್ತೋಪಿ ಯಂ ರಾಜಾ ಏಕಂ ದಿವಸಂ ದೇತಿ, ತತೋ ಸತಭಾಗಮ್ಪಿ ದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯಂ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಕತ್ವಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಕಾಯೇನ ಸಂವುತೋತಿ ಕಾಯೇನ ಸಂವರಿತಬ್ಬಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇನ ಪವತ್ತನಕಂ ಪಾಪಧಮ್ಮಂ ಸಂವರಿತ್ವಾ ವಿಹರೇಯ್ಯಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯೇನ ಪಿಹಿತೋ ಹುತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ. ಘಾಸಚ್ಛಾದನೇನ ಪರಮತಾಯಾತಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಪರಿಯೇಸನೇ ಸಲ್ಲೇಖವಸೇನ ಪರಮತಾಯ, ಉಕ್ಕಟ್ಠಭಾವೇ ಸಣ್ಠಿತೋ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಮೇವ ವಾ ಪರಮಂ ಪರಾ ಕೋಟಿ ಏತಸ್ಸ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಮಿಸಜಾತಂ ಪರಿಯೇಸತಿ ಪಚ್ಚಾಸಿಸತಿ ಚಾತಿ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಪರಮೋ, ತಬ್ಭಾವೋ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಪರಮತಾ, ತಸ್ಸಾ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಪರಮತಾಯ. ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯಾನನ್ತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕತೋ ಪವಿವಿತ್ತೇ ಠಿತಕಾಯಾನಂ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಭಿರತಾನನ್ತಿ ಝಾನಾಭಿರತಾನಂ. ತಾಯ ಏವ ಝಾನಾಭಿರತಿಯಾ ಪರಮಂ ಉತ್ತಮಂ ವೋದಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪತ್ತತಾಯ ಪರಮವೋದಾನಪ್ಪತ್ತಾನಂ. ಕಿಲೇಸೂಪಧಿಅಭಿಸಙ್ಖಾರೂಪಧೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವಿಗಮೇನ ನಿರುಪಧೀನಂ. ವಿಸಙ್ಖಾರಗತಾನನ್ತಿ ಅಧಿಗತನಿಬ್ಬಾನಾನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮೋ ವಿವೇಕೋ ಇತರೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ವಿವೇಕೇಹಿ ಸಹಾಪಿ ಪತ್ತಬ್ಬೋ ವಿನಾಪಿ, ತಥಾ ದುತಿಯೋ. ತತಿಯೋ ಪನ ಇತರೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಸಹೇವ ಪತ್ತಬ್ಬೋ, ನ ವಿನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಗಣೇ ಜನಸಮಾಗಮೇ ಸನ್ನಿಪತನಂ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾ, ತಂ ಪಹಾಯ ಏಕೋ ವಿಹರತಿ ಚರತಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ಅಸಹಾಯತ್ತಾ. ಚಿತ್ತೇ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸನ್ನಿಪತನಂ ಚಿತ್ತಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಣಿಕಾ, ತಂ ಪಹಾಯ ಏಕೋ ವಿಹರತಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಅಸಹಾಯತ್ತಾ. ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ, ಗೋತ್ರಭುಆದೀನಞ್ಚ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತತ್ತಾ ನ ತೇಸಂ ವಸೇನ ಸಾತಿಸಯಾ ನಿಬ್ಬುತಿಸುಖಸಮ್ಫುಸನಾ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಸಾತಿಸಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ವಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ವಾ ಪವಿಸಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಫಲಪರಿಯೋಸಾನೋ ಹಿ ನಿರೋಧೋತಿ.

೧೮೪. ಅಭಿಹರಿತ್ವಾತಿ ಅಭಿಮುಖೀಭಾವೇನ ನೇತ್ವಾ. ‘‘ಅಹಂ ಚೀವರಾದೀಹಿ ಪಯೋಜನಂ ಸಾಧೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಗೇಲಞ್ಞಪಹರಣವಸೇನ ಉಪಕಾರಾವಹಂ. ಭಾವಿನಾ ಅನತ್ಥತೋ ಪರಿಪಾಲನವಸೇನ ಗೋಪನಾ ರಕ್ಖಾಗುತ್ತಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ನಿಸೇಧವಸೇನ ಆವರಣಗುತ್ತಿ.

ದುತಿಯಸನ್ದಿಟ್ಠಿಕಸಾಮಞ್ಞಫಲವಣ್ಣನಾ

೧೮೬. ಕಸತೀತಿ ಕಸಿಂ ಕರೋತಿ. ಗಹಪತಿಕೋತಿ ಏತ್ಥ ಕ-ಸದ್ದೋ ಅಪ್ಪತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಗೇಹಮತ್ತೇ ಜೇಟ್ಠಕೋ’’ತಿ, ತೇನ ಅನೇಕಕುಲಜೇಟ್ಠಕಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಕರಂ ಕರೋತೀತಿ ಕರಂ ಸಮ್ಪಾದೇತಿ. ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಉಪರೂಪರಿ ಸಮ್ಪಾದನೇನ ವಡ್ಢೇತಿ. ಏವಂ ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತುಂ ದುಕ್ಕರನ್ತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ಲಟುಕಿಕೋಪಮಸುತ್ತೇನ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೫೧, ೧೫೨) ದೀಪೇತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಉದಾಯಿ, ಪುರಿಸೋ ದಲಿದ್ದೋ ಅಸ್ಸಕೋ ಅನಾಳ್ಹಿಯೋ, ತಸ್ಸಸ್ಸ ಏಕಂ ಅಗಾರಕಂ ಓಲುಗ್ಗವಿಲುಗ್ಗಂ ಕಾಕಾತಿದಾಯಿಂ ನಪರಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ವಿತ್ಥಾರೋ. ಯದಿ ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ಭೋಗಂ ಪಹಾಯ ಪಬ್ಬಜಿತುಂ ದುಕ್ಕರಂ, ಕಸ್ಮಾ ದಾಸವಾರೇ ಭೋಗಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದಾಸವಾರೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಯಥಾ ಚ ದಾಸಸ್ಸ ಭೋಗಾಪಿ ಅಭೋಗಾ ಪರಾಯತ್ತಭಾವತೋ, ಏವಂ ಞಾತಯೋ ಪೀತಿ ದಾಸವಾರೇ ಞಾತಿಪರಿವಟ್ಟಗ್ಗಹಣಮ್ಪಿ ನ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಣೀತತರಸಾಮಞ್ಞಫಲವಣ್ಣನಾ

೧೮೯. ಏವರೂಪಾಹೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತದಾಸಕಸ್ಸಕೂಪಮಾಸದಿಸಾಹಿ ಉಪಮಾಹಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಂ ದೀಪೇತುಂ ಪಹೋತಿ ಭಗವಾ ಸಕಲಮ್ಪಿ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ತತೋ ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ಅನನ್ತಪಟಿಭಾನತಾಯ ವಿಚಿತ್ತನಯದೇಸನಭಾವತೋ. ತಥಾಪೀತಿ ಸತಿಪಿ ದೇಸನಾಯ ಉತ್ತರುತ್ತರಾಧಿಕನಾನಾನಯವಿಚಿತ್ತಭಾವೇ.

ಏಕತ್ಥಮೇತಂ ಪದಂ ಸಾಧುಸದ್ದಸ್ಸೇವ ಕ-ಕಾರೇನ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ, ತೇನೇವ ಸಾಧುಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೇನ ಅತ್ಥುದ್ಧಾರವಸೇನ ಸಾಧು-ಸದ್ದೋ ಉದಾಹಟೋ. ಆಯಾಚನೇತಿ ಅಭಿಮುಖಯಾಚನೇ, ಅಭಿಪತ್ಥನಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇತಿ ಪಟಿಗ್ಗಣ್ಹನೇ. ಸಮ್ಪಹಂಸನೇತಿ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನಗುಣವಸೇನ ಹಂಸನೇ ತೋಸನೇ, ಉದಗ್ಗತಾಕರಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮರುಚೀತಿ ಪುಞ್ಞಕಾಮೋ. ಪಞ್ಞಾಣವಾತಿ ಪಞ್ಞವಾ. ಅದ್ದುಬ್ಭೋತಿ ಅದೂಸಕೋ, ಅನುಪಘಾತಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧಾಪೀತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಮಞ್ಞಫಲೇಪಿ. ಅಯಂ ಸಾಧು-ಸದ್ದೋ. ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮೇತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚ ಕಿರಿಯಾಯಂ. ಆಣತ್ತಿಯನ್ತಿ ಆಣಾಪನೇ. ‘‘ಸುಣೋಹಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತೇ ಸಾಧುಕ-ಸದ್ದೇನ ಸವನಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಕಿರಿಯಾ ವಿಯ ತದಾಣಾಪನಮ್ಪಿ ಜೋತಿತಂ ಹೋತಿ, ಆಯಾಚನತ್ಥತಾ ವಿಯ ಚಸ್ಸ ಆಣಾಪನತ್ಥತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸುನ್ದರೇಪೀತಿ ಸುನ್ದರತ್ಥೇಪಿ. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಸಾಧುಕ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥತ್ತಯೇನ ಪಕಾಸಿತಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮತ್ಥೇನ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಮನಸಿ ಕರೋಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಮನಸಿಕಾರೋ ನ ಆರಮ್ಮಣಪಟಿಪಾದನಲಕ್ಖಣೋ, ಅಥ ಖೋ ವೀಥಿಪಟಿಪಾದನಜವನಪಟಿಪಾದನಮನಸಿಕಾರಪುಬ್ಬಕಂ ಚಿತ್ತೇ ಠಪನಲಕ್ಖಣೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಆವಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕ್ಖೇಪವಾರಣಂ ಸವನೇ ನಿಯೋಜನವಸೇನ ಕಿರಿಯನ್ತರಪಟಿಸೇಧನಭಾವತೋ, ಸೋತಂ ಓದಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮನಿನ್ದ್ರಿಯವಿಕ್ಖೇಪವಾರಣಂ ಅಞ್ಞಚಿನ್ತಾಪಟಿಸೇಧನತೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹವಾರಣಂ ‘‘ಸಾಧುಕ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಪಚ್ಛಿಮಸ್ಸ ಅತ್ಥವಿಪಲ್ಲಾಸಗ್ಗಾಹವಾರಣೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಧಾರಣೂಪಪರಿಕ್ಖಾದೀಸೂತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ತುಲನತೀರಣಾದಿಕೇ, ದಿಟ್ಠಿಯಾ ಸುಪ್ಪಟಿವಿಧೇ ಚ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜಯತೀತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ. ಸಹ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನಾತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾತ್ಥೋತಿ ಅರಣೀಯತೋ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಅನುಧಾತಬ್ಬತೋ ಅತ್ಥೋ, ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಾದಿಕೋ. ತೇನ ಸಹ ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಸಾತ್ಥೋ, ಅತ್ಥಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮಗಮ್ಭೀರೋತಿಆದೀಸು ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ತನ್ತಿ. ದೇಸನಾ ನಾಮ ತಸ್ಸಾ ಮನಸಾ ವವತ್ಥಾಪಿತಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ದೇಸನಾ. ಅತ್ಥೋ ನಾಮ ತನ್ತಿಯಾ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿವೇಧೋ ನಾಮ ತನ್ತಿಯಾ, ತನ್ತಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ಯಥಾಭೂತಾವಬೋಧೋ. ಯಸ್ಮಾ ಚೇತೇ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅತ್ಥಪ್ಪಟಿವೇಧಾ ಸಸಾದೀಹಿ ವಿಯ ಮಹಾಸಮುದ್ದೋ ಮನ್ದಬುದ್ಧೀಹಿ ದುಕ್ಖೋಗಾಹಾ, ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಗಮ್ಭೀರಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಧಮ್ಮೋ…ಪೇ… ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ಧಮ್ಮತ್ಥಾನಂ, ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ದೇಸನಾಯ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ, ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪನ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ, ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ದುಕ್ಕರಭಾವತೋ ದುಕ್ಖೋಗಾಹತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ದೇಸನಂ ನಾಮ ಉದ್ದಿಸನಂ, ತಸ್ಸ ನಿದ್ದಿಸನಂ ಭಾಸನನ್ತಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತ್ಥಾರತೋ ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಪರಿಬ್ಯತ್ತಂ ಕಥನಞ್ಹಿ ಭಾಸನಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ…ಪೇ… ವಿತ್ಥಾರದೀಪನ’’ನ್ತಿ.

ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತಪದೇನ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾಳಿಕಾಯಿವ ನಿಗ್ಘೋಸೋತಿ ಸಾಳಿಕಾಯ ಆಲಾಪೋ ವಿಯ ಮಧುರೋ ಕಣ್ಣಸುಖೋ ಪೇಮನೀಯೋ. ಪಟಿಭಾನನ್ತಿ ಸದ್ದೋ. ಉದೀರಯೀತಿ ಉಚ್ಚಾರೀಯತಿ, ವುಚ್ಚತಿ ವಾ.

ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತೋತಿ ಏವಂ ‘‘ಸುಣೋಹಿ ಸಾಧುಕಂ ಮನಸಿ ಕರೋಹಿ ಭಾಸಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ನ ಕಿರ ಭಗವಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ದೇಸೇಸ್ಸತಿ, ವಿತ್ಥಾರೇನಪಿ ಭಾಸಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಜಾತುಸ್ಸಾಹೋ ಹಟ್ಠತುಟ್ಠೋ ಹುತ್ವಾ.

೧೯೦. ‘‘ಇಧಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಅಧಿಕರಣಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸಾಪದೇಸೇ ನಿಪಾತೋ’’ತಿ. ‘‘ಸ್ವಾಯ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಇಧಸದ್ದಮತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ನ ಯಥಾವಿಸೇಸಿತಬ್ಬಂ ಇಧ-ಸದ್ದಂ. ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಖತಿ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಪದಪೂರಣಮತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೯೦). ಲೋಕಂ ಉಪಾದಾಯ ವುಚ್ಚತಿ ಲೋಕ-ಸದ್ದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ. ಸೇಸಪದದ್ವಯೇ ಪನ ಪದನ್ತರಸನ್ನಿಧಾನಮತ್ತೇನ ತಂ ತಂ ಉಪಾದಾಯ ವುತ್ತತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಇಧ ತಥಾಗತೋ ಲೋಕೇತಿ ಹಿ ಜಾತಿಖೇತ್ತಂ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅಯಂ ಚಕ್ಕವಾಳೋ ‘‘ಲೋಕೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಸಮಣೋತಿ ಸೋತಾಪನ್ನೋ. ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋತಿ ಸಕದಾಗಾಮೀ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಕತಮೋ ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ಸಮಣೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖು ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧). ‘‘ಕತಮೋ ಚ ಭಿಕ್ಖವೇ ದುತಿಯೋ ಸಮಣೋ? ಇಧ ಭಿಕ್ಖವೇ ಭಿಕ್ಖು ತಿಣ್ಣಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಪರಿಕ್ಖಯಾ ರಾಗದೋಸಮೋಹಾನಂ ತನುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪೧). ಓಕಾಸನ್ತಿ ಕಞ್ಚಿ ಪದೇಸಂ. ಇಧೇವ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸಾತಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಏವ ಇನ್ದಸಾಲಗುಹಾಯಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ.

ಪದಪೂರಣಮತ್ತಮೇವ ಓಕಾಸಾಪದಿಸನಸ್ಸಾಪಿ ಅಸಮ್ಭವತೋ ಅತ್ಥನ್ತರಸ್ಸ ಅಬೋಧನತೋ. ಅರಹನ್ತಿ ಆದಯೋ ಸದ್ದಾ ವಿತ್ಥಾರಿತಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಅತ್ಥತೋ ವಿತ್ಥಾರಣಂ ಸದ್ದಮುಖೇನೇವ ಹೋತೀತಿ ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ. ಯಸ್ಮಾ. ‘‘ಅಪರೇಹಿಪಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಉದಾನಟ್ಠಕಥಾದೀಸು, (ಉದಾ. ಅಟ್ಠ. ೧೮; ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ೩೮) ಅರಹನ್ತಿ ಆದಯೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಟೀಕಾಯಂ ಅಪರೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ, ತಸ್ಮಾತೇಸು ವುತ್ತಾನಯೇನಪಿ ಸೋ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಟೀ. ೧.೧೨೯, ೧೩೦) ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸತ್ತನಿಕಾಯನ್ತೋಗಧತಾಯ ‘‘ಇಧ ಪನ ಸತ್ತಲೋಕೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥಾಯಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯೇ ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಓಕಾಸೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸತ್ತಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ತಥಾಗತೋ ನ ದೇವಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಸಾರಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಕುಲಭೋಗಿಸ್ಸರಿಯಾದಿವಸೇನ ಸಾರಭೂತಾ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಯುಪೋಕ್ಖರಸಾತಿಆದಿಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಚೇವ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಾದಿಗಹಪತಿಕಾ ಚ.

‘‘ಸುಜಾತಾಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ಚತೂಸು ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಪಠಮೋ ವಿಕಪ್ಪೋ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಆಸನ್ನತರಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ಆಸನ್ನತರಾಯ ಹಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಠಿತೋ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ’’ ವುಚ್ಚತಿ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ, ಪಗೇವ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಮತ್ಥಕೇ ಠಿತೋ. ದುತಿಯೋ ಬುದ್ಧಭಾವಾವಹಪಬ್ಬಜ್ಜತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಸನ್ನಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ, ತತಿಯೋ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮ ಪಾರಿಪೂರಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬುದ್ಧಭಾವಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಸೇನ. ನ ಹಿ ಮಹಾಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪತಿಭವೂಪಪತ್ತಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರಸಮ್ಭರಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ಚತುತ್ಥೋ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಸಮಾರಮ್ಭತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಬೋಧಿಯಾ ನಿಯತಭಾವಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪಭುತಿ ಹಿ ವಿಞ್ಞೂಹಿ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಉಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಏಕನ್ತಿಕತ್ತಾ. ಯಥಾ ಪನ ಸನ್ದನ್ತಿ ನದಿಯೋತಿ ಸನ್ದನಕಿರಿಯಾಯ ಅವಿಚ್ಛೇದಮುಪಾದಾಯ ವತ್ತಮಾನಪ್ಪಯೋಗೋ, ಏವಂ ಉಪ್ಪಾದತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಯ ಅವಿಚ್ಛೇದಮುಪಾದಾಯ ಚತೂಸು ವಿಕಪ್ಪೇಸು ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ಉಪ್ಪನ್ನಭಾವನ್ತಿ ಚತೂಸು ವಿಕಪ್ಪೇಸು ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ವುತ್ತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನತಾಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ.

ಸೋ ಭಗವಾತಿ ಯೋ ‘‘ತಥಾಗತೋ ಅರಹ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಕಿತ್ತಿತಗುಣೋ, ಸೋ ಭಗವಾ. ‘‘ಇಮಂ ಲೋಕ’’ನ್ತಿ ನಯಿದಂ ಮಹಾಜನಸ್ಸ ಸಮ್ಮುಖಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ಅಥ ಖೋ ಅನವಸೇಸಂ ಪರಿಯಾದಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ನಿದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ಪಜಾತತ್ತಾತಿ ಯಥಾಸಕಂ ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ. ಪಞ್ಚಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯೇನ ಇತರೇಸಂ ಪದನ್ತರೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಸದೇವಕನ್ತಿ ಚ ಅವಯವೇನ ವಿಗ್ಗಹೋ ಸಮುದಾಯೋ ಸಮಾಸತ್ಥೋ. ಛಟ್ಠಕಾಮಾವಚರದೇವಗ್ಗಹಣಂ ಪಚ್ಚಾಸತ್ತಿಞಾಯೇನ. ತತ್ಥ ಹಿ ಸೋ ಜಾತೋ, ತಂನಿವಾಸೀ ಚ. ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾದಿಬ್ರಹ್ಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕ …ಪೇ… ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ ಅಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ, ಅಸಮಿತಾಬಾಹಿತಪಾಪಾನಞ್ಚ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಸ್ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೀವಚನೇನ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಕಾಮಂ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದಿ ವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತವಿಸಯೋ ಲೋಕಸದ್ದೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ ತುಲ್ಯಯೋಗವಿಸಯತ್ತಾ ತೇಸಂ, ‘‘ಸಲೋಮಕೋ ಸಪಕ್ಖಕೋ’’ತಿಆದೀಸು ಪನ ಅತುಲ್ಯಯೋಗೇಪಿ ಅಯಂ ಸಮಾಸೋ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಬ್ಯಭಿಚಾರದಸ್ಸನತೋ ಪಜಾಗಹಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಜಾವಚನೇನ ಸತ್ತಲೋಕಗ್ಗಹಣ’’ನ್ತಿ.

ಅರೂಪಿನೋ ಸತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರೇನ ವಿಹರನ್ತಾ ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ದೇವಾತಿ ಇಮಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ ಲಭನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸದೇವಕಗ್ಗಹಣೇನ ಅರೂಪಾವಚರಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ’’ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾನಂ ದೇವಾನಂ ಸಹಬ್ಯತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೧೭). ಸಮಾರಕಗ್ಗಹಣೇನ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ ತಸ್ಸ ಸವಿಸೇಸಂ ಮಾರಸ್ಸ ವಸೇ ವತ್ತನತೋ. ರೂಪೀ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೋ ಗಹಿತೋ ಅರೂಪೀಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಸ್ಸ ವಿಸುಂ ಗಹಿತತ್ತಾ. ಚತುಪರಿಸವಸೇನಾತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಚತುಪರಿಸವಸೇನ, ಇತರಾ ಪನ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಸಮಾರಕಾದಿಗ್ಗಹಣೇನ ಗಹಿತಾ ಏವಾತಿ. ಅವಸೇಸಸಬ್ಬಸತ್ತಲೋಕೋ ನಾಗಗರುಳಾದಿಭೇದೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇನ ತೇನ ವಿಸೇಸೇನ ಅಭಾಗಸೋ ಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿ ಚೇತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದತೋತಿ ಉಕ್ಕಂಸಗತಿವಿಜಾನನೇನ. ಪಞ್ಚಸು ಹಿ ಗತೀಸು ದೇವಗತಿಪರಿಯಾಪನ್ನಾವ ಸೇಟ್ಠಾ, ತತ್ಥಾಪಿ ಅರೂಪಿನೋ ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಕಿಲೇಸದುಕ್ಖತಾಯ, ಸನ್ತಪಣೀತಆನೇಞ್ಜವಿಹಾರಸಮಙ್ಗಿತಾಯ, ಅತಿದೀಘಾಯುಕತಾಯಾತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ವಿಸೇಸೇಹಿ ಅತಿವಿಯ ಉಕ್ಕಟ್ಠಾ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಾನುಭಾವೋ’’ತಿಆದಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಯಂ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ವಸೇನ ವದತಿ. ‘‘ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದತೋ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಂ ನವ ಲೋಕುತ್ತರಂ. ಭಾವಾನುಕ್ಕಮೋತಿ ಭಾವವಸೇನ ಪರೇಸಂ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದೀನಂ ಪದಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮೋ.

ತೀಹಾಕಾರೇಹೀತಿ ದೇವಮಾರಬ್ರಹ್ಮಸಹಿತತಾಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ತೀಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ. ತೀಸು ಪದೇಸೂತಿ ‘‘ಸದೇವಕ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ತೀಸು ಪದೇಸು. ತೇನ ತೇನಾಕಾರೇನಾತಿ ಸದೇವಕತ್ತಾದಿನಾ ತೇನ ತೇನ ಪಕಾರೇನ. ತೇಧಾತುಕಮೇವ ಪರಿಯಾದಿನ್ನನ್ತಿ ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹೂತಿ ಯೋಜನಾ.

ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಯ-ಕಾರಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಅಭಿಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಧಿಕೇನ ಞಾಣೇನ ಞತ್ವಾ’’ತಿ. ಅನುಮಾನಾದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋತಿ ಅನುಮಾನಉಪಮಾನಅತ್ಥಾಪತ್ತಿಆದಿಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ಏಕಪ್ಪಮಾಣತ್ತಾ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಚಾರತಾಯ ಹಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಚಕ್ಖಾ ಬುದ್ಧಾ ಭಗವನ್ತೋ.

ಅನುತ್ತರಂ ವಿವೇಕಸುಖನ್ತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ, ತೇನ ಠಿತಿಮಿಸ್ಸಾಪಿ [ವೀಥಿಮಿಸ್ಸಾಪಿ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ) ಧಿತಿಮಿಸ್ಸಾಪಿ (ಕ)] ಕದಾಚಿ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಹಿತ್ವಾಪೀತಿ ಪಿ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ. ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ಪರಿಸಾ ಸಾಧುಕಾರಂ ವಾ ದೇತಿ, ಯಥಾಸುತಂ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ಖಣಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಯಥಾಪರಿಚ್ಛೇದಞ್ಚ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಠಿತಟ್ಠಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ. ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ವಸೇನ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ, ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ವಾ ವಸೇನ ಬಹುಂ ವಾ ದೇಸೇನ್ತೋ. ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಕಲ್ಯಾಣತಾ ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾಯ, ನಿಯ್ಯಾನಿಕತಾ ಚ ಸಬ್ಬಸೋ ಅನವಜ್ಜಭಾವೇನೇವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನವಜ್ಜಮೇವ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ದೇಸಕಾಯತ್ತೇನ ಆಣಾದಿವಿಧಿನಾ ಅಭಿಸಜ್ಜನಂ ಪಬೋಧನಂ ದೇಸನಾತಿ ಸಾ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ದೇಸನಾಯ ತಾವ ಚತುಪ್ಪದಿಕಾಯಪಿ ಗಾಥಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ನಿದಾನನಿಗಮನಾನಿಪಿ ಸತ್ಥುನೋ ದೇಸನಾಯ ಅನುವಿಧಾನತೋ ತದನ್ತೋಗಧಾನಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿದಾನಮಾದಿ, ಇದಂ ಏವೋಚಾತಿ ಪರಿಯೋಸಾನ’’ನ್ತಿ.

ಸಾಸಿತಬ್ಬಪುಗ್ಗಲಗತೇನ ಯಥಾಪರಾಧಾದಿಸಾಸಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಅನುಸಾಸನಂ ತದಙ್ಗವಿನಯಾದಿವಸೇನ ವಿನಯನಂ ಸಾಸನನ್ತಿ ತಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಧಮ್ಮವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೀಲಸಮಾಧಿವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿಆದಿ. ಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಅನವಜ್ಜಧಮ್ಮಾನಂ ಸೀಲಸ್ಸ, ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾನಞ್ಚ ಸೀಲದಿಟ್ಠೀನಂ ಆದಿಭಾವೋ ತಂ ಮೂಲಕತ್ತಾ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾನಂ. ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನ್ತದ್ವಯವಿಗಮೇನ ಮಜ್ಝಿಮಪಟಿಪದಾಭಾವೋ ವಿಯ, ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಆರಬ್ಭನಿಪ್ಫತ್ತೀನಂ ವೇಮಜ್ಝತ್ತಾಪಿ ಮಜ್ಝಭಾವೋತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅತ್ಥಿ ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಮಜ್ಝಂ ನಾಮಾ’’ತಿ. ಫಲಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನಾಮ ಸಉಪಾದಿಸೇಸತಾವಸೇನ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ನಾಮ ಅನುಪಾದಿಸೇಸತಾವಸೇನ. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನತಂ ಆಗಮೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏತದತ್ಥಮಿದ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆಹ. ಇಧ ದೇಸನಾಯ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ‘‘ಸಬ್ಯಞ್ಜನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವಚನತೋ. ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಕತಾವಧಿಸದ್ದಪ್ಪಬನ್ಧೋ ಗಾಥಾವಸೇನ, ಸುತ್ತವಸೇನ ಚ ವವತ್ಥಿತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ, ಯೋ ಇಧ ‘‘ದೇಸನಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಪನ ಅತ್ಥೋ ವಿಸೇಸತೋ ಸೀಲಾದಿ ಏವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸೀಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾತಿ ಸೀಲಗ್ಗಹಣೇನ ಸಸಮ್ಭಾರಂ ಸೀಲಂ ಗಹಿತಂ, ತಥಾ ಮಗ್ಗಗ್ಗಹಣೇನ ಸಸಮ್ಭಾರೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ತದುಭಯವಸೇನ ಅನವಸೇಸತೋ ಪರಿಯತ್ತಿ ಅತ್ಥಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ತೇನಾತಿ ಸೀಲಾದಿದಸ್ಸನೇನ. ಅತ್ಥವಸೇನ ಹಿ ಇಧ ದೇಸನಾಯ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಭಾವೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಕಥಿಕಸಣ್ಠಿತೀತಿ ಕಥಿಕಸ್ಸ ಸಣ್ಠಾನಂ ಕಥನವಸೇನ ಸಮವಟ್ಠಾನಂ.

ನ ಸೋ ಸಾತ್ಥಂ ದೇಸೇತಿ ನಿಯ್ಯಾನತ್ಥವಿರಹತೋ ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ. ಏಕಬ್ಯಞ್ಜನಾದಿಯುತ್ತಾ ವಾತಿ ಸಿಥಿಲಾದಿಭೇದೇಸು ಬ್ಯಞ್ಜನೇಸು ಏಕಪ್ಪಕಾರೇಮೇವ, ದ್ವಿಪಕಾರೇಮೇವ ವಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಯುತ್ತಾ ವಾ ದಮಿಳಭಾಸಾ ವಿಯ. ವಿವಟಕರಣತಾಯ ಓಟ್ಠೇ ಅಫುಸಾಪೇತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬನಿರೋಟ್ಠಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ ಕಿರಾತಭಾಸಾ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ [ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ ೧)] ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೀಯಯುತ್ತತಾಯ ಸಬ್ಬವಿಸ್ಸಟ್ಠಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ ಸವರಭಾಸಾ [ಯವನಭಾಸಾ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ)] ವಿಯ. ಸಬ್ಬಸ್ಸೇವ [ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಂ)] ಸಾನುಸಾರತಾಯ ಸಬ್ಬನಿಗ್ಗಹಿತಬ್ಯಞ್ಜನಾ ವಾ ಪಾರಸಿಕಾದಿಮಿಲಕ್ಖುಭಾಸಾ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಾಪೇಸಾ ಬ್ಯಞ್ಜನೇಕದೇಸವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಅಬ್ಯಞ್ಜನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ.

ಠಾನಕರಣಾನಿ ಸಿಥಿಲಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅಕ್ಖರಂ ಪಞ್ಚಸು ವಗ್ಗೇಸು ಪಠಮತತಿಯನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಸಿಥಿಲಂ. ತಾನಿ ಅಸಿಥಿಲಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅಕ್ಖರಂ ವಗ್ಗೇಸು ದುತಿಯಚತುತ್ಥನ್ತಿ ಏವಮಾದಿ ಧನಿತಂ. ದ್ವಿಮತ್ತಕಾಲಂ ದೀಘಂ. ಏಕಮತ್ತಕಾಲಂ ರಸ್ಸಂ ತದೇವ ಲಹುಕಂ. ಲಹುಕಮೇವ ಸಂಯೋಗಪರಂ, ದೀಘಞ್ಚ ಗರುಕಂ. ಠಾನಕರಣಾನಿ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ನಿಗ್ಗಹಿತಂ. ಪರೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ. ತಥಾ ನಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವವತ್ಥಿತಂ. ಠಾನಕರಣಾನಿ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಾನಿ ಕತ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ವಿಮುತ್ತಂ. ದಸಧಾತಿ ಏವಂ ಸಿಥಿಲಾದಿವಸೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಬುದ್ಧಿಯಾ ಅಕ್ಖರುಪ್ಪಾದಕಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪಭೇದೋ. ಸಬ್ಬಾನಿ ಹಿ ಅಕ್ಖರಾನಿ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋ ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಚಾತಿ.

ಅಮಕ್ಖೇತ್ವಾತಿ ಅಮಿಲೇಚ್ಛೇತ್ವಾ, ಅವಿನಾಸೇತ್ವಾ, ಅಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಭಗವಾ ಯಮತ್ಥಂ ಞಾಪೇತುಂ ಏಕಂ ಗಾಥಂ, ಏಕಂ ವಾಕ್ಯಂ ವಾ ದೇಸೇತಿ, ತಮತ್ಥಂ ತಾಯ ದೇಸನಾಯ ಪರಿಮಣ್ಡಲಪದಬ್ಯಞ್ಜನಾಯ ಏವ ದೇಸೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ. ಇಧ ಕೇವಲಸದ್ದೋ ಅನವಸೇಸವಾಚಕೋ, ನ ಅವೋಮಿಸ್ಸಕಾದಿವಾಚಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಕಲಾಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪುಣ್ಣಂ, ತಂ ಪನ ಕೇನಚಿ ಊನಂ, ಅಧಿಕಂ ವಾ ನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅನೂನಾಧಿಕವಚನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯದತ್ಥಂ ದೇಸಿತೋ, ತಸ್ಸ ಸಾಧಕತ್ತಾ ಅನೂನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಬ್ಬಿಧುರಸ್ಸ ಪನ ಅಸಾಧಕತ್ತಾ ಅನಧಿಕತಾ. ಸಕಲನ್ತಿ ಸಬ್ಬಭಾಗವನ್ತಂ. ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಮೇವ, ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕದೇಸನಾಪಿ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅಪರಿಸುದ್ಧಾ ದೇಸನಾ ಹೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠತ್ತಾ. ಲೋಕಾಮಿಸಂ ಚೀವರಾದಯೋ ಪಚ್ಚಯಾ ತತ್ಥ ಅಗಧಿತಚಿತ್ತತಾಯ ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖೋ. ಹಿತಫರಣೇನಾತಿ ಹಿತೂಪಸಂಹಾರೇನ. ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾಯ ಕರಣಭೂತಾಯ ಮುದುಹದಯೋ. ಉಲ್ಲುಮ್ಪನಸಭಾವಸಣ್ಠಿತೇನಾತಿ ಸಕಲಸಂಕಿಲೇಸತೋ, ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಚ ಉದ್ಧರಣಾಕಾರಾವಟ್ಠಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ, ಕಾರುಣಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದಸ್ಸಾಮೇವ, ಏವಞ್ಚ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಮಾದಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ವತಂ. ಪಣ್ಡಿತಪಞ್ಞತ್ತತಾಯ ಸೇಟ್ಠಟ್ಠೇನ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಾ ಚರಿಯನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ದಾನಂ. ಮಚ್ಛರಿಯಲೋಭಾದಿನಿಗ್ಗಣ್ಹನೇನ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ. ಇದ್ಧೀತಿ ದೇವಿದ್ಧಿ. ಜುತೀತಿ ಪಭಾ, ಆನುಭಾವೋ ವಾ. ಬಲವೀರಿಯೂಪಪತ್ತೀತಿ ಏವಂ ಮಹತಾ ಬಲೇನ ಚ ವೀರಿಯೇನ ಚ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ. ಪುಞ್ಞನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಫಲಂ. ವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಸೇಟ್ಠಾ ಚರಿಯಾತಿ ಕತ್ವಾ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಪಿ.

ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಕಲಂ ಸಾಸನಂ ಇಧ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ತಸ್ಮಾ. ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾನಿ ಸಬ್ಬಪದಾನಿ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ…ಪೇ… ಪಕಾಸೇತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ’’ತಿ ಆಹ.

೧೯೧. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸಮ್ಪದನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣತಾದಿಗುಣಸಮ್ಪದಂ, ದೂರಸಮುಸ್ಸಾರಿತಮಾನಸ್ಸೇವ ಸಾಸನೇ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಸಮ್ಭವತಿ, ನ ಮಾನಜಾತಿಕಸ್ಸಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿಹತಮಾನತ್ತಾ’’ತಿ. ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾತಿ ಬಹುಲಭಾವತೋ. ಭೋಗಾರೋಗ್ಯಾದಿವತ್ಥುಕಾ ಮದಾ ಸುಪ್ಪಹೇಯ್ಯಾ ಹೋನ್ತಿ ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅನವತ್ಥಾನತೋ, ನ ತಥಾ ಕುಲವಿಜ್ಜಾಮದಾ, ತಸ್ಮಾ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲಾನಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಮ್ಪಿ ಜಾತಿವಿಜ್ಜಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಾನಜಪ್ಪನಂ ದುಪ್ಪಜಹನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಹಿ…ಪೇ… ಮಾನಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ. ವಿಜಾತಿತಾಯಾತಿ ನಿಹೀನಜಾತಿತಾಯ. ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಸುವಿಸುದ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಸೀಲಂ ರಕ್ಖಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ಸೀಲವಸೇನ ಹಿ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾ, ಪತಿಟ್ಠಾತುನ್ತಿ ವಾ ಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧೇನ ಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಪತಿಟ್ಠಾತುಂ. ಸಾ ಹಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾ ನಾಮ, ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನಾ ಸುಜಾತಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ದುಜ್ಜಾತಾ.

ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಪಹಾನದೀಪನತೋ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಸುದ್ಧಂ. ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ ಪೋಥುಜ್ಜನಿಕಸದ್ಧಾವಸೇನ ಸದ್ದಹತಿ. ವಿಞ್ಞೂಜಾತಿಕಾನಞ್ಹಿ ಧಮ್ಮಸಮ್ಪತ್ತಿಗ್ಗಹಣಪುಬ್ಬಿಕಾ ಸದ್ಧಾ ಸಿದ್ಧಿ ಧಮ್ಮಪ್ಪಮಾಣಧಮ್ಮಪ್ಪಸನ್ನಭಾವತೋ. ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಸೋ ಭಗವಾ, ಯೋ ಏವಂ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಸದ್ಧಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಜಾಯಮ್ಪತಿಕಾತಿ ಘರಣೀಪತಿಕಾ. ಕಾಮಂ ‘‘ಜಾಯಮ್ಪತಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಘರಸಾಮಿಕಘರಸಾಮಿನೀವಸೇನ ದ್ವಿನ್ನಂಯೇವ ಗಹಣಂ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಅನೇಕಾ ಪಜಾಪತಿಯೋ, ತತ್ಥ ಕಿಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏಕಾಯಾಪಿ ಸಂವಾಸೋ ಸಮ್ಬಾಧೋತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ದ್ವೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ರಾಗಾದಿನಾ ಸಕಿಞ್ಚನಟ್ಠೇನ, ಖೇತ್ತವತ್ಥು ಆದಿನಾ ಸಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೇನ ರಾಗರಜಾದೀನಂ ಆಗಮನಪಥತಾಪಿ ಉಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನತಾ ಏವಾತಿ ದ್ವೇಪಿ ವಣ್ಣನಾ ಏಕತ್ಥಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ. ಅಲಗ್ಗನಟ್ಠೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಜ್ಜನಟ್ಠೇನ ಅಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಭಾವೇನ. ಏವಂ ಅಕುಸಲಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತೀನಂ ಠಾನಭಾವೇನ ಘರಾವಾಸಪಬ್ಬಜ್ಜಾನಂ ಸಮ್ಬಾಧಬ್ಭೋಕಾಸತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಏವ ಅಟ್ಠಾನಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ತೇಸಂ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಸಙ್ಖೇಪಕಥಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪದುದ್ಧಾರಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮಾಸತೋ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ. ಏಕಮ್ಪಿ ದಿವಸನ್ತಿ ಏಕದಿವಸಮತ್ತಮ್ಪಿ. ಅಖಣ್ಡಂ ಕತ್ವಾತಿ ದುಕ್ಕಟಮತ್ತಸ್ಸಪಿ ಅನಾಪಜ್ಜನೇನ ಅಖಣ್ಡಿತಂ ಕತ್ವಾ. ಕಿಲೇಸಮಲೇನ ಅಮಲೀನನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಸಂಕಿಲೇಸಾದಿನಾ ಅಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ. ಪರಿಯೋದಾತಟ್ಠೇನ ನಿಮ್ಮಲಭಾವೇನ ಸಙ್ಖಂ ವಿಯ ಲಿಖಿತಂ ಧೋತನ್ತಿ ಸಙ್ಖಲಿಖಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಧೋತಸಙ್ಖಸಪ್ಪಟಿಭಾಗ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಅಜ್ಝಾವಸತಾ’’ತಿ ಪದಪ್ಪಯೋಗೇನ ‘‘ಅಗಾರ’’ನ್ತಿ ಭುಮ್ಮತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಗಾರಮಜ್ಝೇ’’ತಿ. ಕಸಾಯೇನ ರತ್ತಾನಿ ವತ್ಥಾನಿ ಕಾಸಾಯಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಸಾಯರಸಪೀತತಾಯಾ’’ತಿ. ಪರಿದಹಿತ್ವಾತಿ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಚೇವ ಪಾರುಪಿತ್ವಾ ಚ. ಅಗಾರವಾಸೋ ಅಗಾರಂ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ತಸ್ಸ ವಡ್ಢಿಆವಹಂ ಅಗಾರಸ್ಸ ಹಿತಂ.

೧೯೨. ಭೋಗಕ್ಖನ್ಧೋತಿ ಭೋಗಸಮುದಾಯೋ. ಆಬನ್ಧನಟ್ಠೇನಾತಿ ‘‘ಪುತ್ತೋ ನತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪೇಮವಸೇನ ಸಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಬನ್ಧನಟ್ಠೇನ. ‘‘ಅಮ್ಹಾಕಮೇತೇ’’ತಿ ಞಾಯನ್ತೀತಿ ಞಾತೀ. ಪಿತಾಮಹಪಿತುಪುತ್ತಾದಿವಸೇನ ಪರಿವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಪರಿವಟ್ಟೋ.

೧೯೩. ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಪಿಹಿತಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೋ, ತಥಾಭೂತೋ ಚ ಯಸ್ಮಾ ತೇನ ಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ. ‘‘ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದಿ ತಸ್ಸೇವ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಮನ್ನಾಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯದಸ್ಸನಂ. ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇಸೂತಿ ಅಸಞ್ಚಿಚ್ಚ ಆಪನ್ನಅನುಖುದ್ದಕೇಸು ಚೇವ ಸಹಸಾ ಉಪ್ಪನ್ನಅಕುಸಲಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇಸು ಚ. ಭಯದಸ್ಸಾವೀತಿ ಭಯದಸ್ಸನಸೀಲೋ. ಸಮ್ಮಾ ಆದಿಯಿತ್ವಾತಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಯಾವಜೀವಂ ಅವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಆದಿಯಿತ್ವಾ. ತಂ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದನ್ತಿ ತಂ ತಂ ಸಿಕ್ಖಾಕೋಟ್ಠಾಸಂ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತೋ’’ತಿ ಪಾಠೇ. ಸಙ್ಖೇಪೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪವಣ್ಣನಾ. ವಿತ್ಥಾರೋ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೪) ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತತ್ಥ, ತಂಸಂವಣ್ಣನಾಯ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಟೀ. ೧.೧೪) ಚ ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಆಚಾರಗೋಚರಗ್ಗಹಣೇನೇವಾತಿ ‘‘ಆಚಾರಗೋಚರಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ವಚನೇನೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕುಸಲೇ ಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮೇ ಗಹಿತೇಪೀ’’ತಿ. ಅಧಿಕವಚನಂ ಅಞ್ಞಮತ್ಥಂ ಬೋಧೇತೀತಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಆಜೀವಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ…ಪೇ… ಕುಸಲೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ, ಸಬ್ಬಸೋ ಅನೇಸನಪ್ಪಹಾನೇನ ಅನವಜ್ಜೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಕತಮೇ ಚ ಥಪತಿ ಕುಸಲಾ ಸೀಲಾ ಕುಸಲಂ ಕಾಯಕಮ್ಮಂ ಕುಸಲಂ ವಚೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೬೫) ಸೀಲಸ್ಸ ಕುಸಲಕಾಯವಚೀಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಆಜೀವಪರಿಸುದ್ಧಮ್ಪಿ ಖೋ ಅಹಂ ಥಪತಿ ಸೀಲಸ್ಮಿಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೬೫) ಏವಂ ಪವತ್ತಾಯ ಮುಣ್ಡಿಕಸುತ್ತದೇಸನಾಯ ‘‘ಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಕುಸಲೇನ, ಪರಿಸುದ್ಧಾಜೀವೋ’’ತಿ ಅಯಂ ದೇಸನಾ ಏಕಸಙ್ಗಹಾ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ಸಂಸನ್ದತಿ ಸಮೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮುಣ್ಡಿಕಸುತ್ತವಸೇನ ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಸೀಲಸ್ಮಿಂ ವದಾಮೀತಿ ‘‘ಸೀಲ’’ನ್ತಿ ವದಾಮಿ, ‘‘ಸೀಲಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತೋಗಧಂ ಪರಿಯಾಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ವದಾಮೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ. ಪರಿಯಾದಾನತ್ಥನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥಂ.

ತಿವಿಧೇನ ಸೀಲೇನಾತಿ ಚೂಳಸೀಲಂ ಮಜ್ಝಿಮಸೀಲಂ ಮಹಾಸೀಲನ್ತಿ ಏವಂ ತಿವಿಧೇನ ಸೀಲೇನ. ಮನಚ್ಛಟ್ಠೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು, ನ ಕಾಯಪಞ್ಚಮೇಸು. ಯಥಾಲಾಭಯಥಾಬಲಯಥಾಸಾರುಪ್ಪಪ್ಪಕಾರವಸೇನ ತಿವಿಧೇನ ಸನ್ತೋಸೇನ.

ಚೂಳಮಜ್ಝಿಮಮಹಾಸೀಲವಣ್ಣನಾ

೧೯೪-೨೧೧. ‘‘ಸೀಲಸ್ಮಿ’’ನ್ತಿ ಇದಂ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಂ ಸೀಲಂ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಅಯಮೇವ ಅತ್ಥೋತಿ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನತ್ಥೋ ಏವ. ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲೇತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲವಣ್ಣನಾಯಂ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭).

೨೧೨. ಅತ್ತಾನುವಾದಪರಾನುವಾದದಣ್ಡಭಯಾದೀನಿ ಅಸಂವರಮೂಲಕಾನಿ. ಸೀಲಸ್ಸಾಸಂವರತೋತಿ ಸೀಲಸ್ಸ ಅಸಂವರಣತೋ, ಸೀಲಸಂವರಾಭಾವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಯಥಾವಿಧಾನವಿಹಿತೇನಾತಿ ಯಥಾವಿಧಾನಸಮ್ಪಾದಿತೇನ. ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಚೇತಸಿಕಸುಖಸಮುಟ್ಠಾನೇಹಿ ಪಣೀತರೂಪೇಹಿ ಫುಟ್ಠಸರೀರಸ್ಸ ಉಳಾರಂ ಕಾಯಿಕಂ ಸುಖಂ ಭವತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರ…ಪೇ… ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೧೩. ವಿಸೇಸೋ ಕಮ್ಮತ್ಥಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಸಾಮಞ್ಞಸ್ಸ ನ ತೇಹಿ ಪರಿಚತ್ತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಚಕ್ಖು-ಸದ್ದೋ ಕತ್ಥಚಿ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುಮ್ಹಿ ವತ್ತತೀ’’ತಿ. ವಿಜ್ಜಮಾನಮೇವ ಹಿ ಅಭಿಧೇಯ್ಯೇ ವಿಸೇಸತ್ಥಂ ವಿಸೇಸನ್ತರನಿವತ್ತನವಸೇನ ವಿಸೇಸಸದ್ದೋ ವಿಭಾವೇತಿ, ನ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಂ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ಚಕ್ಖುದಸ್ಸನನ್ತಿ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖು, ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಂ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣಞ್ಚ. ಸಮನ್ತತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಸಮನ್ತಚಕ್ಖು, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ. ಅರಿಯಮಗ್ಗತ್ತಯಪಞ್ಞಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗತ್ತಯೇ ಪಞ್ಞಾ. ಇಧಾತಿ ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಾಠೇ. ಅಯಂ ಚಕ್ಖು-ಸದ್ದೋ ಪಸಾದ…ಪೇ… ವತ್ತತಿ ನಿಸ್ಸಯವೋಹಾರೇ ನಿಸ್ಸಿತಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ಯಥಾ. ‘‘ಮಞ್ಚಾ ಉಕ್ಕುಟ್ಠಿಂ ಕರೋನ್ತೀ’’ತಿ. ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸನ್ತಿ ಕಿಲೇಸದುಕ್ಖೇನ ಅವೋಮಿಸ್ಸಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಸತಿ ಹಿ ಸುವಿಸುದ್ಧೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೇ, ಪಧಾನಭೂತಪಾಪಧಮ್ಮವಿಗಮೇನ ಅಧಿಚಿತ್ತಾನುಯೋಗೋ ಹತ್ಥಗತೋ ಏವಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಸುಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀ’’ತಿ.

ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಕಥಾವಣ್ಣನಾ

೨೧೪. ಸಮನ್ತತೋ, ಪಕಟ್ಠಂ ವಾ ಸವಿಸೇಸಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಸಮ್ಪಜಾನೋ, ಸಮ್ಪಜಾನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ, ತಥಾಪವತ್ತಞಾಣಂ. ತಸ್ಸ ವಿಭಜನಂ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಭಾಜನೀಯಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಭಾಜನೀಯಮ್ಹಿ. ಅಭಿಕ್ಕಮನಂ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಂ ವುಚ್ಚತಿ ಗಮನ’’ನ್ತಿ. ತಥಾ ಪಟಿಕ್ಕಮನಂ ಪಟಿಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿಕ್ಕನ್ತಂ ನಿವತ್ತನ’’ನ್ತಿ. ನಿವತ್ತನನ್ತಿ ಚ ನಿವತ್ತಿಮತ್ತಂ. ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಪನ ಗಮನಂ ಗಮನಮೇವ. ಅಭಿಹರನ್ತೋತಿ ಗಮನವಸೇನ ಕಾಯಂ ಉಪನೇನ್ತೋ. ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾಸಯನೇಸು ಯೋ ಗಮನವಿಧುರೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಪುರತೋ ಅಭಿಹಾರೋ, ಸೋ ಅಭಿಕ್ಕಮೋ, ಪಚ್ಛತೋ ಅಪಹರಣಂ ಪಟಿಕ್ಕಮೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಠಾನೇಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಆಸನಸ್ಸಾತಿ ಪೀಠಕಾದಿಆಸನಸ್ಸ. ಪುರಿಮಅಙ್ಗಾಭಿಮುಖೋತಿ ಅಟನಿಕಾದಿಪುರಿಮಾವಯವಾಭಿಮುಖೋ. ಸಂಸರನ್ತೋತಿ ಸಂಸಪ್ಪನ್ತೋ. ಪಚ್ಚಾಸಂಸರನ್ತೋತಿ ಪಟಿಆಸಪ್ಪನ್ತೋ. ‘‘ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಪನ್ನಸ್ಸೇವ ಅಭಿಮುಖಸಂಸಪ್ಪನಪಟಿಆಸಪ್ಪನಾನಿ ನಿದಸ್ಸೇತಿ.

ಸಮ್ಮಾ ಪಜಾನನಂ ಸಮ್ಪಜಾನಂ, ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಕಾತಬ್ಬಕಿಚ್ಚಸ್ಸ ಕರಣಸೀಲೋ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಕಾರೀ’’ತಿ. ಸಮ್ಪಜಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಪರಿಯಾಯತಾ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಾ ಏವ. ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಕರೋತೇವಾತಿ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದೀಸು ಅಸಮ್ಮೋಹಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ ಏವ. ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಕಾರೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರೀ. ಧಮ್ಮತೋ ವಡ್ಢಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಹ ಅತ್ಥೇನ ವತ್ತತೀತಿ ಸಾತ್ಥಕಂ, ಅಭಿಕ್ಕನ್ತಾದಿ. ಸಾತ್ಥಕಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನನಂ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಸಪ್ಪಾಯಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನನಂ ಸಪ್ಪಾಯಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಭಿಕ್ಖಾಚಾರಗೋಚರೇ, ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ಚ ಪವತ್ತೇಸು ಅವಿಜಹಿತೇ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತೇ ಗೋಚರೇ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಗೋಚರಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಅಭಿಕ್ಕಮಾದೀಸು ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಮೇವ ಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ತೂಲೇತ್ವಾ ತೀರೇತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾಯಾತಿ, ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಘದಸ್ಸನೇನೇವ ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾದಿಅತ್ಥಂ ಗಮನಂ ಸಙ್ಗಹಿತಂ. ಅಸುಭದಸ್ಸನಾದೀತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿವರಿತುಂ ‘‘ಚೇತಿಯಂ ವಾ ಬೋಧಿಂ ವಾ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೋ ಏಸೋ. ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನುಪ್ಪಾದನಮ್ಪಿ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ವಡ್ಢಿಯೇವ. ಕೇಚೀತಿ ಅಭಯಗಿರಿವಾಸಿನೋ.

ತಸ್ಮಿಂ ಪನಾತಿ ಸಾತ್ಥಕಸಮ್ಪಜಞ್ಞವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಅತ್ಥೇ. ‘‘ಅತ್ಥೋತಿ ಧಮ್ಮತೋ ವಡ್ಢೀ’’ತಿ ಯಂ ಸಾತ್ಥಕನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಂ ಸಪ್ಪಾಯಂ ಏವಾತಿ ಸಿಯಾ ಕಸ್ಸಚಿ ಆಸಙ್ಕಾತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಚೇತಿಯದಸ್ಸನಂ ತಾವಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಚಿತ್ತಕಮ್ಮರೂಪಕಾನಿ ವಿಯಾತಿ ಚಿತ್ತಕಮ್ಮಕತಾ ಪಟಿಮಾಯೋ ವಿಯ, ಯನ್ತಪಯೋಗೇನ ವಾ ವಿಚಿತ್ತಕಮ್ಮಾ ಪಟಿಮಾಯೋ ವಿಯ. ಅಸಮಪೇಕ್ಖನಂ ಗೇಹಸ್ಸಿತ ಅಞ್ಞಾಣುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಅಯೋನಿಸೋ ಗಹಣಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ ಬಾಲಸ್ಸ ಮೂಳ್ಹಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೩೦೮). ಹತ್ಥಿಆದಿಸಮ್ಮದ್ದೇನ ಜೀವಿತನ್ತರಾಯೋ. ವಿಸಭಾಗರೂಪದಸ್ಸನಾದಿನಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತರಾಯೋ.

ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನುವತ್ತನಕಥಾ ಆಚಿಣ್ಣಾ, ಅನನುವತ್ತನಕಥಾ ಪನ ತಸ್ಸಾ ದುತಿಯಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವೇ ಕಥಾ ನಾಮ ನ ಕಥಿತಪುಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಏವನ್ತಿ ‘‘ಸಚೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಕಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾಕಾರಂ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ, ನ ‘‘ಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಾತುಗಾಮಾಸುಭ’’ನ್ತಿಆದಿಕಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ.

ಯೋಗಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಭಾವನಾಯ ಆರಮ್ಮಣಂ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಗೋಚರ’’ನ್ತಿ. ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಯಥಾ ಉಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಉಗ್ಗಹಕೋಸಲ್ಲಸ್ಸ ಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ.

ಹರತೀತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಪವತ್ತೇತಿ, ಯಾವ ಪಿಣ್ಡಪಾತಪಟಿಕ್ಕಮಾ ಅನುಯುಞ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಪಚ್ಚಾಹರತೀತಿ ಆಹಾರೂಪಯೋಗತೋ ಯಾವ ದಿವಾಠಾನುಪಸಙ್ಕಮನಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ನ ಪಟಿನೇತಿ. ಸರೀರಪರಿಕಮ್ಮನ್ತಿ ಮುಖಧೋವನಾದಿಸರೀರಪಟಿಜಗ್ಗನಂ. ದ್ವೇ ತಯೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇತಿ ದ್ವೇ ತಯೋ ನಿಸಜ್ಜಾವಾರೇ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಉಣ್ಹಾಸನಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಉಸುಮಂ ಗಾಹಾಪೇನ್ತೋ’’ತಿ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನೇವಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮುಖೇನೇವ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ಏವ, ತೇನ ‘‘ಪತ್ತೋಪಿ ಅಚೇತನೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೧೪) ವಕ್ಖಮಾನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ಯಥಾಪರಿಹರಿಯಮಾನಂ ವಾ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಥೇವಾತಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಮೇವ. ಪರಿಭೋಗಚೇತಿಯತೋ ಸಾರೀರಿಕಚೇತಿಯಂ ಗರುತರನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚೇತಿಯಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬಕಾಲಕಿರಿಯಾಯ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಚೇತಿಯಂ ಬಾಧಯಮಾನಾ ಬೋಧಿಸಾಖಾ ಹರಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಬುದ್ಧಗುಣಾನುಸ್ಸರಣವಸೇನೇವ ಬೋಧಿಯಂ ಪಣಿಪಾತಕರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಮುಖಾ ವಿಯ ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಗಾಮಸಮೀಪೇತಿ ಗಾಮಸ್ಸ ಉಪಚಾರಟ್ಠಾನೇ. ಜನಸಙ್ಗಹತ್ಥನ್ತಿ ‘‘ಮಯಿ ಅಕಥೇನ್ತೇ ಏತೇಸಂ ಕೋ ಕಥೇಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಧಮ್ಮಾನುಗ್ಗಹೇನ ಜನಸಙ್ಗಹತ್ಥಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ಧಮ್ಮಕಥಾ ನಾಮ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ಏವಾ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ವದನ್ತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ಧಮ್ಮಕಥಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿನಿಮುತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನೇವಾತಿ ಅತ್ತನಾ ಪರಿಹರಿಯಮಾನಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಅವಿಜಹನ್ತೋ ತದನುಗುಣಂಯೇವ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇತ್ವಾ. ಅನುಮೋದನಂ ವತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ‘‘ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಸೀಸೇನೇವಾ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ.

ಸಮ್ಪತ್ತಪರಿಚ್ಛೇದೇನೇವಾತಿ ‘‘ಪರಿಚಿತೋ ಅಪರಿಚಿತೋ’’ತಿಆದಿ ವಿಭಾಗಂ ಅಕತ್ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಕೋಟಿಯಾ ಏವ, ಸಮಾಗಮಮತ್ತೇನೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಯೇತಿ ಪರಚಕ್ಕಾದಿಭಯೇ.

‘‘ಕಮ್ಮಜತೇಜೋ’’ತಿ ಗಹಣಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ವೀಥಿಂ ನಾರೋಹತಿ ಖುದಾಪರಿಸ್ಸಮೇನ ಕಿಲನ್ತಕಾಯತ್ತಾ ಸಮಾಧಾನಾಭಾವತೋ. ಅವಸೇಸಟ್ಠಾನೇತಿ ಯಾಗುಯಾ ಅಗ್ಗಹಿತಟ್ಠಾನೇ. ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖನ್ತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನುಪಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅವಿಚ್ಛೇದದಸ್ಸನಮೇತಂ, ಯಥಾ ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖಂ ಪವತ್ತಾಯ ಸರಪಟಿಪಾತಿಯಾ ಅನವಿಚ್ಛೇದೋ, ಏವಮೇತಸ್ಸಪೀತಿ.

ನಿಕ್ಖಿತ್ತಧುರೋ ಭಾವನಾನುಯೋಗೇ. ವತ್ತಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅಪೂರಣೇನ ಸಬ್ಬವತ್ತಾನಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ. ‘‘ಕಾಮೇಸು ಅವೀತರಾಗೋ ಹೋತಿ, ಕಾಯೇ ಅವೀತರಾಗೋ, ರೂಪೇ ಅವೀತರಾಗೋ, ಯಾವದತ್ಥಂ ಉದರಾವದೇಹಕಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಸೇಯ್ಯಸುಖಂ ಪಸ್ಸಸುಖಂ ಮಿದ್ಧಸುಖಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ವಿಹರತಿ, ಅಞ್ಞತರಂ ದೇವನಿಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೨೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೮೬) ಏವಂ ವುತ್ತಪಞ್ಚವಿಧಚೇತೋಖಿಲವಿನಿಬನ್ಧಚಿತ್ತೋ. ಚರಿತ್ವಾತಿ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ.

ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕವತ್ತವಸೇನಾತಿ ಭಾವನಾಸಹಿತಂಯೇವ ಭಿಕ್ಖಾಯ ಗತಪಚ್ಚಾಗತಂ ಗಮನಪಚ್ಚಾಗಮನಂ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಗತಪಚ್ಚಾಗತಿಕಂ, ತದೇವ ವತ್ತಂ, ತಸ್ಸ ವಸೇನ. ಅತ್ತಕಾಮಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಹಿತಸುಖಂ ಇಚ್ಛನ್ತಾ, ಧಮ್ಮಚ್ಛನ್ದವನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮೋ ಹಿ ಹಿತಂ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಕಞ್ಚ ಸುಖನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ವಿಞ್ಞೂನಂ ನಿಬ್ಬಿಸೇಸತ್ತಾ, ಅತ್ತಭಾವಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಚ ಅತ್ತಾ ನಾಮ ಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಕಾಮೇನ್ತಿ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಅತ್ತಕಾಮಾ.

ಉಸಭಂ ನಾಮ ವೀಸತಿ ಯಟ್ಠಿಯೋ. ತಾಯ ಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ತಾಯ ಪಾಸಾಣಸಞ್ಞಾಯ, ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಆಗತಾತಿ ಜಾನನ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೋಯೇವ ನಯೋತಿ ‘‘ಅಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿಕೋ ಯೋ ಠಾನೇ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಏವ ನಿಸಜ್ಜಾಯಪಿ ನಯೋ. ಪಚ್ಛತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾನಂ ಛಿನ್ನಭತ್ತಭಾವಭಯೇನಪಿ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತಿ. ಮದ್ದನ್ತಾತಿ ಧಞ್ಞಕರಣಟ್ಠಾನೇ ಸಾಲಿಸೀಸಾನಿ ಮದ್ದನ್ತಾ.

ಮಹಾಪಧಾನಂ ಪೂಜೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಅತ್ಥಾಯ ಲೋಕನಾಥೇನ ಛವಸ್ಸಾನಿ ಕತಂ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಮೇವಾಹಂ ಯಥಾಸತ್ತಿ ಪೂಜೇಸ್ಸಾಮೀತಿ. ಪಟಿಪತ್ತಿಪೂಜಾ ಹಿ ಸತ್ಥುಪೂಜಾ, ನ ಆಮಿಸಪೂಜಾತಿ. ‘‘ಠಾನಚಙ್ಕಮಮೇವಾ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಾತಬ್ಬಇರಿಯಾಪಥವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ನ ಭೋಜನಾದಿಕಾಲೇಸು ಅವಸ್ಸಂ ಕತ್ತಬ್ಬನಿಸಜ್ಜಾಯ ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ.

ವೀಥಿಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಪಠಮಮೇವ ವೀಥಿಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ವೀಥಿಯೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುಚ್ಚತಿ ‘‘ಪಾಸಾದಿಕೇನ ಅಭಿಕ್ಕನ್ತೇನಾ’’ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಆಹಾರೇ ಪಟಿಕ್ಕೂಲಸಞ್ಞಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ’’ತಿಆದೀಸು ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಪರತೋ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ. ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತನ್ತಿ ‘‘ಯಾವದೇವ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩; ಅ. ನಿ. ೬.೫೮; ಮಹಾನಿ. ೨೦೬) ವುತ್ತೇಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ ಕತ್ವಾ. ‘‘ನೇವ ದವಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ಪಟಿಕ್ಖೇಪದಸ್ಸನಂ.

ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ಯದಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಯಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪದಾ ಕಪ್ಪಾನಂ ದ್ವೇ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ, ಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ ತಜ್ಜಾಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭರಣಂ. ಸಾವಕಬೋಧಿಯಾ ಅಗ್ಗಸಾವಕಾನಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ, ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಞ್ಚ, ಮಹಾಸಾವಕಾನಂ (ಥೇರಗಾ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೨೮೮) ಸತಸಹಸ್ಸಮೇವ ತಜ್ಜಾಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭರಣಂ. ಇತರೇಸಂ ಅತೀತಾಸು ಜಾತೀಸು ವಿವಟ್ಟಸನ್ನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಕುಸಲಂ. ಬಾಹಿಯೋ ದಾರುಚೀರಿಯೋತಿ ಬಾಹಿಯವಿಸಯೇ ಸಞ್ಜಾತಸಂವಡ್ಢತಾಯ ಬಾಹಿಯೋ, ದಾರುಚೀರಪರಿಹರಣೇನ ದಾರುಚೀರಿಯೋತಿ ಚ ಸಮಞ್ಞಾತೋ. ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ ತೇ, ಬಾಹಿಯ, ಏವಂ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ‘ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸುತೇ, ಮುತೇ, ವಿಞ್ಞಾತೇ ವಿಞ್ಞಾತಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’ತಿ, ಏವಞ್ಹಿ ತೇ ಬಾಹಿಯ ಸಿಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ. ಯತೋ ಖೋ ತೇ ಬಾಹಿಯ ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸುತೇ, ಮುತೇ, ವಿಞ್ಞಾತೇ ವಿಞ್ಞಾತಮತ್ತಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನ ತೇನ. ಯತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನ ತೇನ, ತತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನ ತತ್ಥ. ಯತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನ ತತ್ಥ, ತತೋ ತ್ವಂ, ಬಾಹಿಯ, ನೇವಿಧ ನ ಹುರಂ ನ ಉಭಯಮನ್ತರೇನ. ಏಸೇವನ್ತೋ ದುಕ್ಖಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಉದಾ. ೧೦) ಏತ್ತಕಾಯ ದೇಸನಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಸಚ್ಛಾಕಾಸಿ. ಏವಂ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರಾದೀನಂ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾದಿದೀಪನಾನಿ ಸುತ್ತಪದಾನಿ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ತನ್ತಿ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ಏವನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಮಾಕಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಅತ್ತಾ ಅಭಿಕ್ಕಮತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗಾಹವಸೇನ ಅಭಿಕ್ಕಮೇ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ‘‘ಅಹಂ ಅಭಿಕ್ಕಮಾಮೀ’’ತಿ ಪನ ಇಮಿನಾ ಮಾನಗಾಹವಸೇನ. ತದುಭಯಂ ಪನ ತಣ್ಹಾಯ ವಿನಾ ನ ಹೋತೀತಿ ತಣ್ಹಗಾಹವಸೇನಪಿ ಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ದಸ್ಸಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ‘‘ತಥಾ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನ್ತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಂ ಅಸಮ್ಮುಯ್ಹನಂ ಯೇನ ಘನವಿನಿಬ್ಭೋಗೇನ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಭಿಕ್ಕಮಾಮೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ತೇಜೋಧಾತು ಉದ್ಧರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ. ಉದ್ಧರಣಗತಿಕಾ ಹಿ ತೇಜೋಧಾತೂತಿ. ಉದ್ಧರಣೇ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗತಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಮತ್ತತಾ, ಇತರಾಸಞ್ಚ ಓಮತ್ತತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕೇಕಪಾದುದ್ಧರಣೇ…ಪೇ… ಬಲವತಿಯೋತಿ ಆಹ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ವಾಯೋಧಾತು ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣಾನಂ ಪಚ್ಚಯೋ. ತಿರಿಯಗತಿಕಾಯ ಹಿ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣೇಸು ಸಾತಿಸಯೋ ಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ. ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗತಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಮಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಮತ್ತತಾ, ಇತರಾಸಞ್ಚ ಓಮತ್ತತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತಥಾ ಅತಿಹರಣವೀತಿಹರಣೇಸೂ’’ತಿ ಆಹ. ಸತಿಪಿ ಅನುಗಮಕಅನುಗನ್ತಬ್ಬತಾವಿಸೇಸೇ ತೇಜೋಧಾತುವಾಯೋಧಾತುಭಾವಮತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ತಥಾ-ಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ,. ತತ್ಥ ಅಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನತೋ ಪಾದಸ್ಸ ಉಕ್ಖಿಪನಂ ಉದ್ಧರಣಂ. ಠಿತಟ್ಠಾನಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುರತೋ ಹರಣಂ ಅತಿಹರಣಂ, ಖಾಣುಆದಿಪರಿಹರಣತ್ಥಂ, ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದಘಟ್ಟನಪರಿಹರಣತ್ಥಂ ವಾ ಪಸ್ಸೇನ ಹರಣಂ ವೀತಿಹರಣಂ. ಯಾವ ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದೋ, ತಾವ ಆಹರಣಂ ಅತಿಹರಣಂ, ತತೋ ಪರಂ ಹರಣಂ ವೀತಿಹರಣನ್ತಿ ಅಯಂ ವಾ ಏತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

ಯಸ್ಮಾ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ಆಪೋಧಾತು ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ. ಗರುತರಸಭಾವಾ ಹಿ ಆಪೋಧಾತೂತಿ. ವೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗತಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ತಾಸಂ ದ್ವಿನ್ನಮೇತ್ಥ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಮತ್ತತಾ, ಇತರಾಸಞ್ಚ ಓಮತ್ತತಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವೋಸ್ಸಜ್ಜನೇ…ಪೇ… ಬಲವತಿಯೋ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಅನುಗತಾ ಪಥವೀಧಾತು ಸನ್ನಿಕ್ಖೇಪನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇ ವಿಯ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇಪಿ ತಸ್ಸಾ ಸಾತಿಸಯಕಿಚ್ಚತ್ತಾ ಆಪೋಧಾತುಯಾ ತಸ್ಸಾ ಅನುಗತಭಾವೋ, ತಥಾ ಘಟ್ಟನಕಿರಿಯಾಯ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ವಸೇನ ಸನ್ನಿರುಜ್ಝನಸ್ಸ ಸಿಜ್ಝನತೋ ತತ್ಥಾಪಿ ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಆಪೋಧಾತುಅನುಗತಭಾವೋ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಥಾ ಸನ್ನಿಕ್ಖೇಪನಸನ್ನಿರುಜ್ಝನೇಸೂ’’ತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅಭಿಕ್ಕಮನೇ, ತೇಸು ವಾ ವುತ್ತೇಸು ಉದ್ದರಣಾದೀಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು. ಉದ್ಧರಣೇತಿ ಉದ್ಧರಣಕ್ಖಣೇ. ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾತಿ ಉದ್ಧರಣಾಕಾರೇನ ಪವತ್ತಾ ರೂಪಧಮ್ಮಾ, ತಂಸಮುಟ್ಠಾಪಕಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಚ. ಅತಿಹರಣಂ ನ ಪಾಪುಣನ್ತಿ ಖಣಮತ್ತಾವಟ್ಠಾನತೋ. ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವಾತಿ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ. ನ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನ್ತರಸಙ್ಕಮನಂ ಅತ್ಥಿ. ‘‘ಪಬ್ಬಂ ಪಬ್ಬ’’ತಿಆದಿ ಉದ್ಧರಣಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಸನ್ಧಾಯ ಸಭಾಗಸನ್ತತಿವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅತಿಇತ್ತರೋ ಹಿ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೋ, ಗಮನಸ್ಸಾದೀನಂ, ದೇವಪುತ್ತಾನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯೇನ ಪಟಿಮುಖಂ ಧಾವನ್ತಾನಂ ಸಿರಸಿ ಪಾದೇ ಚ ಬನ್ಧಖುರಧಾರಾ ಸಮಾಗಮತೋಪಿ ಸೀಘತರೋ. ಯಥಾ ತಿಲಾನಂ ಭಜ್ಜಿಯಮಾನಾನಂ ಪಟಪಟಾಯನೇನ ಭೇದೋ ಲಕ್ಖೀಯತಿ, ಏವಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇನಾತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಪಟಪಟಾಯನ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಹಿ ಏಕನ್ತತೋ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ. ‘‘ಸದ್ಧಿಂ ರೂಪೇನಾ’’ತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿರೋಧೇನ ಸದ್ಧಿಂ ನಿರುಜ್ಝನಕರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತಂ, ಯಂ ತತೋ ಸತ್ತರಸಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ. ಅಞ್ಞಥಾ ಯದಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸಮಾನಕ್ಖಣಾ ಸಿಯುಂ, ‘‘ರೂಪಂ ಗರುಪರಿಣಾಮಂ ದನ್ಧನಿರೋಧ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನೇಹಿ ವಿರೋಧೋ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ‘‘ನಾಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಲಹುಪರಿವತ್ತಂ, ಯಥಯಿದಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೮) ಏವಂ ಆದಿಪಾಳಿಯಾ. ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಹಿ ಸಾರಮ್ಮಣಸಭಾವಾ ಯಥಾಬಲಂ ಅತ್ತನೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಮತ್ಥಂ ವಿಭಾವೇನ್ತೋ ಏವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ತೇಸಂ ತಂಸಭಾವನಿಪ್ಫತ್ತಿಅನನ್ತರಂ ನಿರೋಧೋ. ರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪನ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಾ, ಏವಂ ತೇಸಂ ಪಕಾಸೇತಬ್ಬಭಾವನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಸೋಳಸಹಿ ಚಿತ್ತೇಹಿ ಹೋತೀತಿ ತಙ್ಖಣಾಯುಕತಾ ತೇಸಂ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಲಹುವಿಞ್ಞಾಣವಿಸಯಸಙ್ಗತಿಮತ್ತಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ವಿಸಯಸಙ್ಗತಿಮತ್ತತಾಯ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿತಾ, ದನ್ಧಮಹಾಭೂತಪ್ಪಚ್ಚಯತಾಯ ರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ದನ್ಧಪರಿವತ್ತಿತಾ. ನಾನಾಧಾತುಯಾ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ಖೋ ಪನ ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ, ತೇನ ಚ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮೋವ ವುತ್ತೋ, ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಚ ತಥೇವಾತಿ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾನಕ್ಖಣತಾ ನ ಯುಜ್ಜತೇವ. ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಚಿತ್ತಂ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಯಂ ಪುರಿಮುಪ್ಪನ್ನಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಅಞ್ಞಂ, ತಂ ಪನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಂ ಅಪರಸ್ಸ ಅನನ್ತರಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ತಥಾಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ ಅಞ್ಞಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೇ ಚಿತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ತೇಸಂ ಅನ್ತರೋ ಲಬ್ಭೇಯ್ಯಾತಿ? ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅವೀಚಿ ಮನುಪ್ಪಬನ್ಧೋ’’ತಿ, ಯಥಾ ವೀಚಿ ಅನ್ತರೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ‘‘ತದೇವೇತ’’ನ್ತಿ ಅವಿಸೇಸವಿದೂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನು ಅನು ಪಬನ್ಧೋ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೋ ರೂಪಸನ್ತಾನೋ ಚ ನದೀಸೋತೋವ ನದಿಯಂ ಉದಕಪ್ಪವಾಹೋ ವಿಯ ವತ್ತತಿ.

ಅಭಿಮುಖಂ ಲೋಕಿತಂ ಆಲೋಕಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪುರತೋ ಪೇಕ್ಖನ’’ನ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಯಂದಿಸಾಭಿಮುಖೋ ಗಚ್ಛತಿ, ತಿಟ್ಠತಿ, ನಿಸೀದತಿ ವಾ ತದಭಿಮುಖಂ ಪೇಕ್ಖನಂ ಆಲೋಕಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ತದನುಗತವಿದಿಸಾಲೋಕನಂ ವಿಲೋಕಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಲೋಕಿತಂ ನಾಮ ಅನುದಿಸಾಪೇಕ್ಖನ’’ನ್ತಿ. ಸಮ್ಮಜ್ಜನಪರಿಭಣ್ಡಾದಿಕರಣೇ ಓಲೋಕಿತಸ್ಸ, ಉಲ್ಲೋಕಹರಣಾದೀಸು ಉಲ್ಲೋಕಿತಸ್ಸ, ಪಚ್ಛತೋ ಆಗಚ್ಛನ್ತಪರಿಸ್ಸಯಸ್ಸ ಪರಿವಜ್ಜನಾದೀಸು ಅಪಲೋಕಿತಸ್ಸ ಸಿಯಾ ಸಮ್ಭವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ವಾ ಮುಖೇನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ತಾನಿ ಗಹಿತಾನೇವಾ’’ತಿ.

ಕಾಯಸಕ್ಖಿನ್ತಿ ಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕತವನ್ತಂ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೋ ಹಿ ಆಯಸ್ಮಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಕಾಲೇ ‘‘ಯಮೇವಾಹಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಅಗುತ್ತದ್ವಾರತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸಾಸನೇ ಅನಭಿರತಿಆದಿವಿಪ್ಪಕಾರಂ ಪತ್ತೋ, ತಮೇವ ಸುಟ್ಠು ನಿಗ್ಗಹೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಾಹಜಾತೋ ಬಲವಹಿರೋತ್ತಪ್ಪೋ, ತತ್ಥ ಚ ಕತಾಧಿಕಾರತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂವರೇ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೋ, ತೇನೇವ ನಂ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ ಭಿಕ್ಖವೇ ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರಾನಂ, ಯದಿದಂ ನನ್ದೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೩೫) ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ.

ಸಾತ್ಥಕತಾ ಚ ಸಪ್ಪಾಯತಾ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಆಲೋಕಿತವಿಲೋಕಿತಸ್ಸಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ತಸ್ಮಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾವಿಜಹನಸ್ಸೇವ ಗೋಚರಸಮ್ಪಜಞ್ಞಭಾವತೋತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ಆಲೋಕನವಿಲೋಕನಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಖನ್ಧಾದಿಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾ ಅಞ್ಞೋ ಉಪಾಯೋ ನ ಗವೇಸಿತಬ್ಬೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆಲೋಕಿತಾದಿಸಮಞ್ಞಾಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಮತ್ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿವಿಸೇಸೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಯಾಥಾವತೋ ಪಜಾನನಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಕಿರಿಯವಾಯೋಧಾತುವಿಪ್ಫಾರವಸೇನಾತಿ ಕಿರಿಯಮಯಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾಯ ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ಚಲನಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ. ಅಧೋ ಸೀದತೀತಿ ಅಧೋ ಗಚ್ಛತಿ. ಉದ್ಧಂ ಲಙ್ಘೇತೀತಿ ಲಙ್ಘಂ ವಿಯ ಉಪರಿ ಗಚ್ಛತಿ.

ಅಙ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧಯಮಾನನ್ತಿ ಪಧಾನಭೂತಅಙ್ಗಕಿಚ್ಚಂ ನಿಪ್ಫಾದೇನ್ತಂ ಹುತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪಠಮಜವನೇಪಿ…ಪೇ… ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಚದ್ವಾರವೀಥಿಯಂ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ರಜ್ಜನಾದೀನಂ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಹಿ ಆವಜ್ಜನ ವೋಟ್ಠಬ್ಬಪನಾನಂ ಅಯೋನಿಸೋ ಆವಜ್ಜನವೋಟ್ಠಬ್ಬನವಸೇನ ಇಟ್ಠೇ ಇತ್ಥಿರೂಪಾದಿಮ್ಹಿ ಲೋಭಮತ್ತಂ, ಅನಿಟ್ಠೇ ಚ ಪಟಿಘಮತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪನ ‘‘ಇತ್ಥೀ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ರಜ್ಜನಾದಿ ಹೋತಿ. ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಜವನಂ ಮೂಲಂ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ವಾ ಸಬ್ಬಂ ಭವಙ್ಗಾದಿ. ಏವಂ ಮನೋದ್ವಾರಜವನಸ್ಸ ಮೂಲವಸೇನ ಮೂಲಪರಿಞ್ಞಾ ವುತ್ತಾ. ಆಗನ್ತುಕತಾವಕಾಲಿಕತಾ ಪನ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಜವನಸ್ಸೇವ ಅಪುಬ್ಬಭಾವವಸೇನ, ಇತ್ತರಭಾವವಸೇನ ಚ ವುತ್ತಾ. ‘‘ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯವಸೇನ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತಿತೇಸೂ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಚ ಅಪರಾಪರಂ ಭಙ್ಗಪ್ಪತ್ತಿಮಾಹ.

ತನ್ತಿ ಜವನಂ, ತಸ್ಸ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಆಗನ್ತುಕೋ ಅಬ್ಭಾಗತೋ.

ಉದಯಬ್ಬಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ತಾವತಕೋ ಕಾಲೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ತಾವಕಾಲಿಕಾನಿ.

ಏತಂ ಅಸಮ್ಮೋಹಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ. ಸಮವಾಯೇತಿ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ. ತತ್ಥಾತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧವಸೇನ ಆಲೋಕನವಿಲೋಕನೇ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನೇ ತಬ್ಬಿನಿಮುತ್ತೋ ಕೋ ಏಕೋ ಆಲೋಕೇತಿ, ಕೋ ವಿಲೋಕೇತಿ.

‘‘ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇದಂ ಸುತ್ತನ್ತನಯೇನ ಪರಿಯಾಯತೋ ವುತ್ತಂ. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋತಿ ನಿದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇತಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಾದಿಪಚ್ಚಯಾನಮ್ಪಿ ಲಬ್ಭನತೋ.

ಕಾಲೇ ಸಮಞ್ಛಿತುಂ ಯುತ್ತಕಾಲೇ ಸಮಞ್ಛನ್ತಸ್ಸ. ತಥಾ ಪಸಾರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ. ಮಣಿಸಪ್ಪೋ ನಾಮ ಏಕಾ ಸಪ್ಪಜಾತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಲಳನನ್ತಿ ಕಮ್ಪನಂ, ಲೀಳಾಕರಣಂ ವಾ.

ಉಣ್ಹಪಕತಿಕೋ ಪರಿಳಾಹಬಹುಲಕಾಯೋ. ಸೀಲವಿದೂಸನೇನ ಅಹಿತಾವಹತ್ತಾ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಸಪ್ಪಾಯಂ. ‘‘ಚೀವರಮ್ಪಿ ಅಚೇತನ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚೀವರಸ್ಸ ವಿಯ ಕಾಯೋಪಿ ಅಚೇತನೋತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಅತ್ತಸುಞ್ಞತಾವಿಭಾವನೇನ ‘‘ಅಬ್ಭನ್ತರೇ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪರಿದೀಪೇನ್ತೋ ಇತರೀತರಸನ್ತೋಸಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ತಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ.

ಚತುಪಞ್ಚಗಣ್ಠಿಕಾಹತೋತಿ ಆಹತಚತುಪಞ್ಚಗಣ್ಠಿಕೋ, ಚತುಪಞ್ಚಗಣ್ಠಿಕಾಹಿ ವಾ ಆಹತೋ ತಥಾ.

ಅಟ್ಠವಿಧೋಪಿ ಅತ್ಥೋತಿ ಅಟ್ಠವಿಧೋಪಿ ಪಯೋಜನವಿಸೇಸೋ ಮಹಾಸಿವತ್ಥೇರವಾದವಸೇನ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩, ೪೨೨; ಮ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ಅ. ನಿ. ೨.೩೪೧; ೮.೯; ಧ. ಸ. ೧೩೫೫; ವಿಭ. ೫೧೮; ಮಹಾನಿ. ೨೦೬) ನಯೇನ ವುತ್ತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಕ್ಖೇ ‘‘ನೇವ ದವಾಯಾತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩, ೪೨೨; ಮ. ನಿ. ೨.೩೮೭; ಅ. ನಿ. ೮.೯; ಧ. ಸ. ೧೩೫೫; ವಿಭ. ೫೧೮; ಮಹಾನಿ. ೨೦೬) ನಯೇನಾ’’ತಿ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖೇಪಙ್ಗದಸ್ಸನಮುಖೇನ ದೇಸನಾಯ ಆಗತತ್ತಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಥವಿಸನ್ಧಾರಕಜಲಸ್ಸ ತಂಸನ್ಧಾರಕವಾಯುನಾ ವಿಯ ಪರಿಭುತ್ತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ್ಸ ವಾಯೋಧಾತುಯಾವ ಆಸಯೇ ಅವಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ವಾಯೋಧಾತುವಸೇನೇವ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ. ಅತಿಹರತೀತಿ ಯಾವ ಮುಖಾ ಅಭಿಹರತಿ. ವೀತಿಹರತೀತಿ ತತೋ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ವೀಮಿಸ್ಸಂ ಕರೋನ್ತೋ ಹರತಿ. ಅತಿಹರತೀತಿ ವಾ ಮುಖದ್ವಾರಂ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತೋ ಹರತಿ. ವೀತಿಹರತೀತಿ ಕುಚ್ಛಿಗತಂ ಪಸ್ಸತೋ ಹರತಿ, ಪರಿವತ್ತೇತೀತಿ ಅಪರಾಪರಂ ಚಾರೇತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಆಹಾರಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿವತ್ತನಸಞ್ಚುಣ್ಣನವಿಸೋಸನಾನಿ ಪಥವೀಧಾತುಸಹಿತಾ ಏವ ವಾಯೋಧಾತು ಕರೋತಿ, ನ ಕೇವಲಾತಿ ತಾನಿ ಪಥವೀಧಾತುಯಾಪಿ ಕಿಚ್ಚಭಾವೇನ ವುತ್ತಾನಿ. ಅಲ್ಲತ್ತಞ್ಚ ಅನುಪಾಲೇತೀತಿ ಯಥಾ ವಾಯೋಧಾತು ಆದೀಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ವಿಸೋಸನಂ ನ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಅಲ್ಲತ್ತಞ್ಚ ಅನುಪಾಲೇತಿ. ತೇಜೋಧಾತೂತಿ ಗಹಣೀಸಙ್ಖಾತಾ ತೇಜೋಧಾತು. ಸಾ ಹಿ ಅನ್ತೋಪವಿಟ್ಠಂ ಆಹಾರಂ ಪರಿಪಾಚೇತಿ. ಅಞ್ಜಸೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪವೇಸನಾದೀನಂ ಮಗ್ಗೋ ಹೋತಿ. ಆಭುಜತೀತಿ ಪರಿಯೇಸನವಸೇನ, ಅಜ್ಝೋಹರಣಜಿಣ್ಣಾಜಿಣ್ಣತಾದಿಪಟಿಸಂವೇದನವಸೇನ ಚ ಆವಜ್ಜೇತಿ, ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಂತಂವಿಜಾನನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತೋಯೇವ ಹಿ ಪಯೋಗೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಯೇನ ಹಿ ಪಯೋಗೇನ ಪರಿಯೇಸನಾದಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತಬ್ಬಿಸಯವಿಜಾನನಮ್ಪಿ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ ನಾಮ ತದವಿನಾಭಾವತೋ. ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮಾಪಯೋಗಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಮನ್ವಾಯ ಆಗಮ್ಮ ಆಭುಜತಿ ಸಮನ್ನಾಹರತಿ. ಆಭೋಗಪುಬ್ಬಕೋ ಹಿ ಸಬ್ಬೋಪಿ ವಿಞ್ಞಾಣಬ್ಯಾಪಾರೋತಿ ತಥಾ ವುತ್ತಂ.

ಗಮನತೋತಿ ಭಿಕ್ಖಾಚಾರವಸೇನ ಗೋಚರಗಾಮಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗಮನತೋ. ಪರಿಯೇಸನತೋತಿ ಗೋಚರಗಾಮೇ ಭಿಕ್ಖತ್ಥಂ ಆಹಿಣ್ಡನತೋ. ಪರಿಭೋಗತೋತಿ ಆಹಾರಸ್ಸ ಪರಿಭುಞ್ಜನತೋ. ಆಸಯತೋತಿ ಪಿತ್ತಾದಿಆಸಯತೋ. ಆಸಯತಿ ಏತ್ಥ ಏಕಜ್ಝಂ ಪವತ್ತಮಾನೋಪಿ ಕಮ್ಮಫಲವವತ್ಥಿತೋ ಹುತ್ವಾ ಮರಿಯಾದವಸೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಸಯತಿ ತಿಟ್ಠತಿ ಪವತ್ತತೀತಿ ಆಸಯೋ, ಆಮಾಸಯಸ್ಸ ಉಪರಿ ತಿಟ್ಠನಕೋ ಪಿತ್ತಾದಿಕೋ. ಮರಿಯಾದತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಮಾಕಾರೋ. ನಿಧಾನನ್ತಿ ಯಥಾಭುತ್ತೋ ಆಹಾರೋ ನಿಚಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿಧಾನಂ, ಆಮಾಸಯೋ. ತತೋ ನಿಧಾನತೋ. ಅಪರಿಪಕ್ಕತೋತಿ ಗಹಣೀಸಙ್ಖಾತೇನ ಕಮ್ಮಜತೇಜೇನ ಅವಿಪಕ್ಕತೋ. ಪರಿಪಕ್ಕತೋತಿ ಯಥಾಭುತ್ತಸ್ಸ ಆಹಾರಸ ವಿಪಕ್ಕಭಾವತೋ. ಫಲತೋತಿ ನಿಪ್ಫತ್ತಿತೋ. ನಿಸ್ಸನ್ದತೋತಿ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ನಿಸ್ಸನ್ದನತೋ. ಸಮ್ಮಕ್ಖನತೋತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಕ್ಖನತೋ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಟೀ. ೧.೨೯೪) ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಸರೀರತೋ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ವೇಗಸಂಧಾರಣೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಪರಿಳಾಹತೋ ಸರೀರತೋ ಸೇದಾ ಮುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇ ಚ ರೋಗಾ ಕಣ್ಣಸೂಲಭಗನ್ದರಾದಯೋ. ಅಟ್ಠಾನೇತಿ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸಪರಿಗ್ಗಹಿತೇ ಅಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಖೇತ್ತದೇವಾಯತನಾದಿಕೇ. ಕುದ್ಧಾ ಹಿ ಅಮನುಸ್ಸಾ, ಮನುಸ್ಸಾಪಿ ವಾ ಜೀವಿತಕ್ಖಯಂ ಪಾಪೇನ್ತಿ. ನಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾ ನೇವ ಅತ್ತನೋ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅನಿಸ್ಸಜ್ಜಿತತ್ತಾ, ಜಿಗುಚ್ಛನೀಯತ್ತಾ ಚ ನ ಪರಸ್ಸ. ಉದಕತುಮ್ಬತೋತಿ ವೇಳುನಾಳಿಆದಿಉದಕಭಾಜನತೋ. ತನ್ತಿ ಛಡ್ಡಿತಉದಕಂ.