೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೪೩೧. ಇದ್ಧಿ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಪಠಮೋ ಕತ್ತುಅತ್ಥೋ, ದುತಿಯೋ ಕರಣತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ಪಾದ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಏಕೋ ಕರಣಮೇವತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾವ ಇದ್ಧಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಚ ಇಜ್ಝನ್ತೀ ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಚ ಇದ್ಧಿ ಪಜ್ಜನಕರಣೇನ ಪಾದೇನ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಾ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಪಠಮೇನತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಥಾ ಇದ್ಧಿಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾ ಚ ವುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಾ ಇದ್ಧಿ ಪಜ್ಜನಕಿರಿಯಾಕರಣೇನ ಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾತಿ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕರಣಾನಂ ನ ಅಸಮಾನಾಧಿಕರಣತಾ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ‘‘ದುತಿಯೇನತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ಚ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಠಮೇನತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ, ದುತಿಯೇನತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ಏವಂ ಯೋಜನಾ ಯುಜ್ಜತಿ.

‘‘ಛನ್ದಂ ಚೇ…ಪೇ… ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಛನ್ದಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀತಿ ಅಧಿಪತಿ-ಸದ್ದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಸಮಾಸೋ ವುತ್ತೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ, ಅಧಿಪತಿ-ಸದ್ದತ್ಥದಸ್ಸನವಸೇನ ಪನ ‘‘ಛನ್ದಹೇತುಕೋ ಛನ್ದಾಧಿಕೋ ವಾ ಸಮಾಧಿ ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಪಧಾನಭೂತಾತಿ ವೀರಿಯಭೂತಾತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾದಿನಿವತ್ತನತ್ಥಞ್ಹಿ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಸಙ್ಖರೋತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರೋ, ಸಬ್ಬಂ ವೀರಿಯಂ. ತತ್ಥ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧಕತೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ಪಧಾನಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಪಧಾನಭೂತಾ ಸೇಟ್ಠಭೂತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುಬ್ಬಿಧಸ್ಸ ಪನ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ. ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ದುವಿಧತ್ಥಾಯಪಿ ಇದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಟ್ಠಾನತ್ಥೇನ. ಪಾದಭೂತನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ವಿಸುಂ ಸಮಾಸಯೋಜನಾವಸೇನ ಪನ ಯೋ ಪುಬ್ಬೇ ಇದ್ಧಿಪಾದತ್ಥೋ ಪಾದ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಉಪಾಯತ್ಥತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಯಥಾಯುತ್ತೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ವಕ್ಖಮಾನಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಪುಬ್ಬಭಾಗಾನಂ ಕತ್ತುಕರಣಿದ್ಧಿಭಾವಂ, ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯೇ ವಾ ವುತ್ತೇಹಿ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ಇದ್ಧಿಪಾದೇಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬಾಯ ಇದ್ಧಿಯಾ ಕತ್ತಿದ್ಧಿಭಾವಂ, ಛನ್ದಾದೀನಞ್ಚ ಕರಣಿದ್ಧಿಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವೀರಿಯಿದ್ಧಿಪಾದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ವೀರಿಯಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸಮನ್ನಾಗತ’’ನ್ತಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ವೀರಿಯಂ ಆಗತಂ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಂ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಂ ‘‘ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿ ಸಮಾಧಿ ವೀರಿಯಸಮಾಧೀ’’ತಿ, ದುತಿಯಂ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗದಸ್ಸನಂ. ದ್ವೇಯೇವ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗಾನಿ ಸಮಾಧಿ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಚ, ಛನ್ದಾದಯೋ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಿ, ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಪನ ಪಧಾನವಚನೇನೇವ ವಿಸೇಸಿತೋ, ನ ಛನ್ದಾದೀಹೀತಿ ನ ಇಧ ವೀರಿಯಾಧಿಪತಿತಾ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ವೀರಿಯಞ್ಚ ಸಮಾಧಿಂ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ಠಿತಮೇವ ಸಮನ್ನಾಗಮಙ್ಗವಸೇನ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರವಚನೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ನಾಪಿ ದ್ವೀಹಿ ವೀರಿಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗಮೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಛನ್ದಾದೀಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠೋ ಸಮಾಧಿ, ತಥಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇನೇವ ಚ ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಪಧಾನಸಙ್ಖಾರೋ ಸೇಸಧಮ್ಮಾ ಚ, ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನಾನಂ ವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ವುತ್ತಾ. ವಿಸೇಸನಭಾವೋ ಚ ಛನ್ದಾದೀನಂ ತಂತಂಅವಸ್ಸಯನವಸೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಛನ್ದಸಮಾಧಿ…ಪೇ… ಇದ್ಧಿಪಾದ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಿಸ್ಸಯತ್ಥೇಪಿ ಪಾದ-ಸದ್ದೇ ಉಪಾಯತ್ಥೇನ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ತೇನೇವ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯೇ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಛನ್ದಾದೀನಮೇವ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ವುತ್ತಾ. ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕೇ ಚ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಛನ್ದಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿನಾವ (ವಿಭ. ೪೬೨) ಉದ್ದೇಸಂ ಕತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಛನ್ದಾದೀನಂಯೇವ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ವಿಭತ್ತೋತಿ. ಉಪಾಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನತ್ಥಮೇವ ಹಿ ನಿಸ್ಸಯಿದ್ಧಿಪಾದದಸ್ಸನಂ ಕತಂ, ಅಞ್ಞಥಾ ಚತುಬ್ಬಿಧತಾ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಯಮೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಸೇನ ಅತ್ಥವಿನಿಚ್ಛಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೪೩೩. ರಥಧುರೇತಿ ರಥಸ್ಸ ಪುರತೋ. ಹೀನಜಾತಿಕೋ ಚಣ್ಡಾಲೋ ಉಪಟ್ಠಾನಾದಿಗುಣಯೋಗೇಪಿ ಸೇನಾಪತಿಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ನ ಲಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಜಾತಿಂ ಸೋಧೇತ್ವಾ…ಪೇ… ಜಾತಿಂ ಅವಸ್ಸಯತೀ’’ತಿ. ಅಮನ್ತನೀಯೋತಿ ಹಿತಾಹಿತಮನ್ತನೇ ನ ಅರಹೋ.

ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ ಛನ್ದೇ ಸತಿ ಕಥಂ ನಾನುಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸತ್ತಪಿ ಭತ್ತಾನಿ ಅಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ಮಾತಾಪಿತರೋ ಅನುಜಾನಾಪೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಛನ್ದಮೇವ ಅವಸ್ಸಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ರಟ್ಠಪಾಲತ್ಥೇರೋ ವಿಯಾ’’ತಿ.

ಮೋಘರಾಜತ್ಥೇರೋ ವೀಮಂಸಂ ಅವಸ್ಸಯೀತಿ ತಸ್ಸ ಭಗವಾ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂ’’ತಿ (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೫) ಸುಞ್ಞತಾಕಥಂ ಕಥೇಸಿ, ಪಞ್ಞಾನಿಸ್ಸಿತಮಾನನಿಗ್ಗಹತ್ಥಞ್ಚ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಪಞ್ಹಂ ನ ಕಥೇಸಿ. ತತ್ಥ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಛನ್ದುಪ್ಪಾದನಂ ತೋಸನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಸದಿಸತಾ ವುತ್ತಾ, ಥಾಮಭಾವತೋ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಸೂರತ್ತಸದಿಸತಾ, ‘‘ಛದ್ವಾರಾಧಿಪತಿ ರಾಜಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.೧೮೧ ಏರಕಪತ್ತನಾಗರಾಜವತ್ಥು) ವಚನತೋ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮತ್ತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸಿಟ್ಠಜಾತಿಸದಿಸತಾ.

ಅಭೇದತೋತಿ ಛನ್ದಾದಿಕೇ ತಯೋ ತಯೋ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡೇತ್ವಾ, ಇದ್ಧಿಇದ್ಧಿಪಾದೇ ಅಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಾ ಕಥನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಛನ್ದವೀರಿಯಾದಯೋ ವಿಸೇಸೇನ ಇಜ್ಝನ್ತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಇದ್ಧೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇದ್ಧೀತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ ಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಾಪೀತಿ.

ಛನ್ದಿದ್ಧಿಪಾದಸಮಾಧಿದ್ಧಿಪಾದಾದಯೋ ವಿಸಿಟ್ಠಾ, ಪಾದೋ ಸಬ್ಬಿದ್ಧೀನಂ ಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಅವಿಸಿಟ್ಠೋ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸಿಟ್ಠೇಸ್ವೇವ ಪವೇಸಂ ಅವತ್ವಾ ಅವಿಸಿಟ್ಠೇ ಚ ಪವೇಸಂ ವತ್ತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ‘‘ಪಾದೇ ಪತಿಟ್ಠಾತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥೇವಾತಿ ಛನ್ದಸಮಾಧಿಪಧಾನಸಙ್ಖಾರಇದ್ಧಿಪಾದೇಸು, ಚತೂಸು ಛನ್ದಾದಿಕೇಸ್ವೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಛನ್ದವತೋ ಕೋ ಸಮಾಧಿ ನ ಇಜ್ಝಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಮುಖೇನ ಭಾವಿತಾ ಸಮಾಧಿಭಾವಿತಾ.

ಏತ್ಥ ಪನಾತಿ ಭೇದಕಥಾಯಂ ಅಭೇದಕಥನತೋ ಅಭಿನವಂ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ಹಿ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಅಭೇದಕಥಾಯಂ ಇದ್ಧಿಇದ್ಧಿಪಾದೋತ್ವೇವ ವುತ್ತಾ, ತೇ ಏವ ಭೇದಕಥಾಯಂ ಇದ್ಧೀಪಿ ಹೋನ್ತಿ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಪಿ, ಸೇಸಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಏವಾತಿ ಏವಂ ಅಭಿನವಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಛನ್ದೋ ಸಮಾಧೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಇಮೇ ಹಿ ತಯೋ…ಪೇ… ನ ವಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಸಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ತೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಇಜ್ಝನೇನ ಇದ್ಧಿ ನಾಮ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ನ ಅತ್ತನೋ ಸಭಾವೇನಾತಿ ತೇ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಇದ್ಧೀತಿ ಏವಮಿದಂ ಪುರಿಮಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ತಿಣ್ಣಂ ಇದ್ಧಿತಾ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ಚ ವುತ್ತಾ, ಸೇಸಾನಞ್ಚ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾವ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಾಧೇತುಂ ‘‘ಇಮೇ ಹಿ ತಯೋ…ಪೇ… ನ ವಿನಾ’’ತಿ ಆಹ. ತೇನ ಯಸ್ಮಾ ಇಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಇದ್ಧಿ. ಇಜ್ಝಮಾನಾ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕೇಹಿ ಸಹೇವ ಇಜ್ಝನ್ತಿ, ನ ವಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ತದನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಪನ ತೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾನಮ್ಪಿ ಪನ ಖನ್ಧಾನಂ ಇದ್ಧಿಭಾವಪರಿಯಾಯೋ ಅತ್ಥೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಮ್ಪಯುತ್ತಕಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ಏಕದೇಸಸ್ಸ ಇದ್ಧಿತಾ, ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ‘‘ಇದ್ಧಿಯಾ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ, ಪುನಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ‘‘ಇದ್ಧಿ ಏವ ಪಾದೋ ಇದ್ಧಿಪಾದೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಇದ್ಧಿಪಾದತಾ ಚ ದಸ್ಸಿತಾ, ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ನ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ಇಮಿನಾ ‘‘ಇದ್ಧಿ ನಾಮ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಾದಂ ಪಟಿಸೇಧೇತಿ.

ಪಟಿಲಾಭಪುಬ್ಬಭಾಗಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಸ್ಸೇವ ಚ ಇದ್ಧಿಇದ್ಧಿಪಾದತಾವಚನಂ ಅಪುಬ್ಬನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ಕೇನಟ್ಠೇನ ಇದ್ಧಿ, ಕೇನಟ್ಠೇನ ಪಾದೋ’’ತಿ. ಪಟಿಲಾಭೋ ಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ಚಾತಿ ವಚನಸೇಸೋ. ಉಪಾಯೋ ಚ ಉಪಾಯಭಾವೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಫಲಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನೇವ ಪಾದೋ’’ತಿ. ಛನ್ದೋಯೇವ…ಪೇ… ವೀಮಂಸಾವ ವೀಮಂಸಿದ್ಧಿಪಾದೋತಿ ಕಥಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಚತ್ತಾರೋ ಖನ್ಧಾ ಇದ್ಧಿಯಾ ಸಮಾನಕಾಲಿಕಾ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಾ ವಾ ಇದ್ಧಿಪಾದಾ, ಜೇಟ್ಠಕಭೂತಾ ಪನ ಛನ್ದಾದಯೋ ಏವ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇದ್ಧಿಪಾದಾತಿ ಅಯಮೇವ ತೇಸಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ಹಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಚ ಸಮಾಧಿವಿಸೇಸನವಸೇನ ದಸ್ಸಿತಾನಂ ಉಪಾಯಭೂತಾನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಾನಂ ಪಾಕಟಕರಣತ್ಥಂ ಉತ್ತರಚೂಳಭಾಜನೀಯಂ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಕೇಚೀತಿ ಉತ್ತರವಿಹಾರವಾಸಿಥೇರಾ ಕಿರ.

ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.