೫. ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೋ

೧. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೨೧೯. ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಇನ್ದಟ್ಠಂ ಕಾರೇತೀತಿ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರಭಾವೇ ತಂದ್ವಾರಿಕೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ಇನ್ದಭಾವಂ ಪರಮಿಸ್ಸರಭಾವಂ ಕಾರಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಞ್ಹಿ ತೇ ರೂಪಗ್ಗಹಣೇ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುವತ್ತೇತಿ, ತೇ ಚ ತಂ ಅನುವತ್ತನ್ತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಇತರೇಸುಪಿ. ಯೇನ ತಂಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ವಾ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋ ಅಞ್ಞಾತಾವಿಭಾವೋ ಪರಿನಿಟ್ಠಿತಕಿಚ್ಚಜಾನನಂ.

ಕತ್ಥಚಿ ದ್ವೇತಿ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಬಹುಲೀಕತತ್ತಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಞ್ಞಂ ಬ್ಯಾಕರೋತಿ…ಪೇ… ಅರಿಯಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಅರಿಯಾಯ ಚ ವಿಮುತ್ತಿಯಾ. ಯಾ ಹಿಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಾ ಪಞ್ಞಾ, ತದಸ್ಸ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಯಾ ಹಿಸ್ಸ ಅರಿಯಾ ವಿಮುತ್ತಿ, ತದಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೧೬) ದ್ವೇ, ‘‘ತಿಣ್ಣಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಭಾವಿತತ್ತಾ ಬಹುಲೀಕತತ್ತಾ ಪಿಣ್ಡೋಲಭಾರದ್ವಾಜೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅಞ್ಞಾ ಬ್ಯಾಕತಾ…ಪೇ… ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೧೯), ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ತೀಣಿ? ಅನಞ್ಞಾತಞ್ಞಸ್ಸಾಮೀತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೯೩), ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ…ಪೇ… ಇತ್ಥಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೯೨) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ತೀಣಿ, ‘‘ಪಞ್ಚಿಮಾನಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ನಾನಾವಿಸಯಾನಿ…ಪೇ… ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೧೨), ‘‘ಪಞ್ಚಿ…ಪೇ… ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೫೦೧ ಆದಯೋ), ‘‘ಪಞ್ಚಿ…ಪೇ… ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ…ಪೇ… ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೮೬ ಆದಯೋ) ಚ ಏವಮಾದೀಸು ಪಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಸುತ್ತನ್ತೇ ದುಕಾದಿವಚನಂ ನಿಸ್ಸರಣುಪಾಯಾದಿಭಾವತೋ ದುಕಾದೀನಂ. ಸಬ್ಬಾನಿ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ, ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಚ ಅಭಿಧಮ್ಮೋತಿ ಇಧ ಸಬ್ಬಾನಿ ಏಕತೋ ವುತ್ತಾನಿ.

ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಭಾವಭೂತೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿತೋ ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಲಿಙ್ಗೇತಿ ಗಮೇತಿ ಞಾಪೇತೀತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಲಿಙ್ಗೀಯತಿ ವಾ ಏತೇನಾತಿ ಲಿಙ್ಗಂ, ಕಿಂ ಲಿಙ್ಗೇತಿ, ಕಿಞ್ಚ ವಾ ಲಿಙ್ಗೀಯತೀತಿ? ಇನ್ದಂ ಇನ್ದೋ ವಾ, ಇನ್ದಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಂ ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಂ, ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ತಂಸಭಾವೋ ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಟ್ಠೋ, ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಮೇವ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಇನ್ದಲಿಙ್ಗಟ್ಠೋ. ಸಜ್ಜಿತಂ ಉಪ್ಪಾದಿತನ್ತಿ ಸಿಟ್ಠಂ, ಇನ್ದೇನ ಸಿಟ್ಠಂ ಇನ್ದಸಿಟ್ಠಂ. ಜುಟ್ಠಂ ಸೇವಿತಂ. ಕಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಇನ್ದಸ್ಸ ಲಿಙ್ಗಾನಿ, ತೇನ ಚ ಸಿಟ್ಠಾನೀತಿ ಕಮ್ಮಜಾನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನಿ, ನ ಅಞ್ಞಾನಿ. ತೇ ಚ ದ್ವೇ ಅತ್ಥಾ ಕಮ್ಮೇ ಏವ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ, ಇತರೇ ಚ ಭಗವತಿ ಏವಾತಿ ‘‘ಯಥಾಯೋಗ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತೇನಾತಿ ಭಗವತೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಇನ್ದತ್ತಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ಏತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು. ಉಲ್ಲಿಙ್ಗೇನ್ತಿ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ ಫಲಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತೀಹಿ ಕಾರಣಸಮ್ಪತ್ತಿವಿಪತ್ತಿಅವಬೋಧತೋ. ‘‘ಸೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಆಸೇವತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೯.೩೫) ಗೋಚರಕರಣಮ್ಪಿ ಆಸೇವನಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾನಿಚಿ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಗೋಚರೀಕಾತಬ್ಬತ್ತೇಪಿ ‘‘ಕಾನಿಚೀ’’ತಿ ವಚನಂ ಅವಿಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾನಂ ಬಹುಲೀಮನಸಿಕರಣೇನ ಅನಾಸೇವನೀಯತ್ತಾ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಮತ್ತಮೇವ ಹಿ ತೇಸು ಹೋತೀತಿ. ‘‘ತಸ್ಸ ತಂ ಮಗ್ಗಂ ಆಸೇವತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೧೭೦) ಭಾವನಾ ‘‘ಆಸೇವನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾನಿ ಸದ್ಧಾದೀನಿ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಾನಿಚಿ ಭಾವನಾಸೇವನಾಯಾ’’ತಿ. ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೋ, ಅಸತಿ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತಮಾನೇಹಿ ತಂಸಹಿತಸನ್ತಾನೇ ಅಞ್ಞಾಕಾರೇನ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಹಿ ಲಿಙ್ಗಾದೀಹಿ ಅನುವತ್ತನೀಯಭಾವೋ, ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚತ್ಥೇ ಇನ್ದನ್ತಿ ಪರಮಿಸ್ಸರಿಯಂ ಕರೋನ್ತಿಚ್ಚೇವ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಚಕ್ಖಾದೀಸು ದಸ್ಸಿತೇನ ನಯೇನ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತದನುವತ್ತೀಸು ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಹೇಟ್ಠಾತಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ. ಅಮೋಹೋ ಏವ, ನ ವಿಸುಂ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಮೋಹಸ್ಸ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಪದೇ ವಿಭಾವಿತಾನಿ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ತೇಸಞ್ಚ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸೇಸಾನಿ ಅಟ್ಠಸಾಲಿನಿಯಂ ಲಕ್ಖಣಾದೀಹಿ ಸರೂಪೇನೇವ ಆಗತಾನಿ. ನನು ಚ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ತತ್ಥ ಲಕ್ಖಣಾದೀನಿ ನ ವುತ್ತಾನೀತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ವುತ್ತಾನಿ, ಸೋಮನಸ್ಸದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಪನ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾದಿವಸೇನ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತೋ ಏತೇಸಮ್ಪಿ ವುತ್ತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಇಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಇಟ್ಠಾಕಾರಸಮ್ಭೋಗರಸಂ, ಕಾಯಿಕಸ್ಸಾದಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅನಿಟ್ಠಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾನುಭವನಲಕ್ಖಣಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಅನಿಟ್ಠಾಕಾರಸಮ್ಭೋಗರಸಂ, ಕಾಯಿಕಾಬಾಧಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ಕಾಯಿನ್ದ್ರಿಯಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾಕಾರಾನಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಸಮ್ಭೋಗರಸತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ನ ವಿಪರೀತೇಪಿ ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಅನಿಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಚ ಸಮ್ಭೋಗರಸತಾತಿ.

ಸತ್ತಾನಂ ಅರಿಯಭೂಮಿಪಟಿಲಾಭೋ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಸಾಧಾರಣಂ ಪಧಾನಞ್ಚ ಪಯೋಜನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮಂ ಪರಿಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಇತ್ಥಿಪುರಿಸಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯದೇಸನಕ್ಕಮೋ ವುತ್ತೋ, ಸೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಯಮಕದೇಸನಾಯ ಸಮೇತಿ. ಇಧ ಪನ ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗೇ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಾನನ್ತರಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪುರಿಮಪಚ್ಛಿಮಾನಂ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾನಂ ಅನುಪಾಲಕತ್ತೇನ ತೇಸಂ ಮಜ್ಝೇ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಞ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ವೇದಯಿತಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ದುಕ್ಖಂ. ಯಾವ ಚ ದುವಿಧತ್ತಭಾವಾನುಪಾಲಕಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತಾವ ದುಕ್ಖಭೂತಾನಂ ಏತೇಸಂ ವೇದಯಿತಾನಂ ಅನಿವತ್ತೀತಿ ಞಾಪನತ್ಥಂ. ತೇನ ಚ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ದುಕ್ಖಾನುಬನ್ಧತಾಯ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಂ ಞಾಪೇತಿ. ತತೋ ಅನನ್ತರಂ ಭಾವೇತಬ್ಬತ್ತಾತಿ ಭಾವನಾಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಅಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ದಸ್ಸನಾನನ್ತರಾ ಹಿ ಭಾವನಾತಿ.

ಸತಿಪಿ ಪುರೇಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ ‘‘ಕಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಆಹ ತಸ್ಸ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಥಾಯ ಚ ಪವತ್ತತ್ತಾ. ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಭಾವೇನ ಮನಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ವಸವತ್ತಾಪನಂ ಹೋತಿ, ನಾಞ್ಞೇಸಂ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾನಿಪಿ ಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬಭೂತಾನೇವ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಿ ಚೇತಸಿಕತ್ತಾತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಅಯಂ ಅಧಿಕಾರೋ ಅನುವತ್ತತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅನುಪ್ಪಾದನೇ ಅನುಪತ್ಥಮ್ಭೇ ಚ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾನಂ ತಪ್ಪವತ್ತನೇ ನಿಮಿತ್ತಭಾವೋ ಅನುವಿಧಾನಂ. ಛಾದೇತ್ವಾ ಫರಿತ್ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಸುಖದುಕ್ಖವೇದನಾ ಸಹಜಾತೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ, ಸಹಜಾತಾ ಚ ತಬ್ಬಸೇನ ಸುಖದುಕ್ಖಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾಸಕಂ ಓಳಾರಿಕಾಕಾರಾನುಪಾಪನ’’ನ್ತಿ. ಅಸನ್ತಸ್ಸ ಅಪಣೀತಸ್ಸಪಿ ಅಕುಸಲತಬ್ಬಿಪಾಕಾದಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರಾನುಪಾಪನಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಸಮಾನಜಾತಿಯಂ ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖೇಹಿ ಸನ್ತಪಣೀತಾಕಾರಾನುಪಾಪನಞ್ಚ. ಪಸನ್ನಪಗ್ಗಹಿತಉಪಟ್ಠಿತಸಮಾಹಿತದಸ್ಸನಾಕಾರಾನುಪಾಪನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಸದ್ಧಾದೀನಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಂಯೋಜನಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ, ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸೇವ ಚ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚಂ ದಸ್ಸಿತಂ, ತೇನೇವ ಫಲಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ ತಂತಂಸಂಯೋಜನಾನಂಯೇವ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪಹಾನಕಿಚ್ಚತಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ. ಸಬ್ಬಕತಕಿಚ್ಚಂ ಅಞ್ಞಾತಾವಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅಮತಾಭಿಮುಖಮೇವ ತಬ್ಭಾವಪಚ್ಚಯೋ ಚ ಹೋತಿ, ನ ಇತರಾನಿ ವಿಯ ಕಿಚ್ಚನ್ತರಪಸುತಞ್ಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಮತಾಭಿಮುಖಭಾವಪಚ್ಚಯತಾ ಚಾ’’ತಿ.

೨೨೦. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಸತಿಪಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತೇ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಪದಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲವೀರಿಯಾದೀನಿ, ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಪದಾದೀಹಿ ಸಙ್ಗಹೇತಬ್ಬಾನಿ ಕಾಲಪುಗ್ಗಲಪಚ್ಚಯಾದಿಭೇದೇನ ಭಿನ್ನಾನಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹನ್ತಿಚ್ಚೇವ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕಾನಿ, ನ ಯಸ್ಸಾ ಭೂಮಿಯಾ ಯಾನಿ ನ ವಿಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಚ ಅವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಬ್ಬಭೂಮಿಕತ್ತಗಹಣಪ್ಪಸಙ್ಗೇ ತಂನಿವತ್ತನೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಕವಚನಂ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಸ್ಸ ಸಙ್ಗಾಹಕತ್ತದೀಪಕಂ ನ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ

೨೨೩. ಇಧ ಅನಾಭಟ್ಠನ್ತಿ ಏಕನ್ತಾನಾರಮ್ಮಣತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಂ. ‘‘ರೂಪಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಅನಾರಮ್ಮಣೇಸು ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಸಙ್ಗಹಿತ’’ನ್ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಮಿಸ್ಸಕತ್ತಾ ಏವ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಅನಾರಮ್ಮಣೇಸು ಅಸಙ್ಗಹಿತಂ. ನ ಹಿ ಅಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಏಕದೇಸಸ್ಸ ಪನ ಅನಾರಮ್ಮಣೇಸು ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಸಙ್ಗಹಿತತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ, ಅರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಿಯಾಪಕ್ಖೇ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಪನ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿತಾ, ರೂಪಕೋಟ್ಠಾಸೇನ ಚ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಸಮುದಾಯಸ್ಸೇವ ವಸೇನ ಸಿಯಾಪಕ್ಖೇ ಸಙ್ಗಹಿತಂ, ನ ಏಕದೇಸವಸೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಅನಾರಮ್ಮಣಂ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿಭಾವೇನ ನವತ್ತಬ್ಬಂ ನ ಹೋತೀತಿ. ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ, ಸತ್ತಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಅನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿವಚನಞ್ಚ ಅವಿಜ್ಜಮಾನಾರಮ್ಮಣಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ನವತ್ತಬ್ಬೇಸು ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ನವತ್ತಬ್ಬತಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ನ ಸಾರಮ್ಮಣಸ್ಸೇವ ನವತ್ತಬ್ಬತಂ, ನವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ವಾ ಸಾರಮ್ಮಣತಂ. ನ ಹಿ ನವತ್ತಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಸಾರಮ್ಮಣೇ ನಿರುಳ್ಹೋ. ಯದಿಪಿ ಸಿಯಾ, ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಚ ವೇದನಾ ರೂಪಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ’’ತಿಆದಿ ನ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ, ಅಥಾಪಿ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನವತ್ತಬ್ಬ-ಸದ್ದೋ ಸಾರಮ್ಮಣೇಸ್ವೇವ ವತ್ತತಿ, ‘‘ದ್ವಾಯತನಾ ಸಿಯಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿಂ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಮನಾಯತನಂ ಸಿಯಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಪಿ, ‘‘ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಸಿಯಾ ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ…ಪೇ… ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಪಿ, ‘‘ಸಿಯಾ ಅನಾರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ನ ಹಿ ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕೇ ಸಾವಸೇಸಾ ದೇಸನಾ ಅತ್ಥೀತಿ. ‘‘ಅಟ್ಠಿನ್ದ್ರಿಯಾ ಸಿಯಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಕಾಲೇ ಅರೂಪಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ಚ ಅನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ನವತ್ತಬ್ಬತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಪಞ್ಹಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಇನ್ದ್ರಿಯವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.