೧. ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೋ

ಜಾತಿನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೦. ತತ್ಥ …ಪೇ… ಅಯಂ ಮಾತಿಕಾತಿ ನಿದ್ದೇಸವಾರಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ಜಾತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸೇ ತೇಸಂ ಜಾತಿಆದೀನಂ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಕಥನತ್ಥಾಯ, ತೇಸು ವಾ ಜಾತಿಆದೀಸು ತೇಸಞ್ಚ ದುಕ್ಖಟ್ಠೇ ವೇದಿತಬ್ಬೇ ಜಾತಿಆದೀನಂ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಕಥನತ್ಥಾಯ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖನ್ತಿಆದಿಕಾ ದುಕ್ಖಮಾತಿಕಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ. ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ…ಪೇ… ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿ ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸ್ಸ ಕಥನತ್ಥಾಯ ಮಾತಿಕಾತಿ ಯಥಾದಸ್ಸಿತಸ್ಸ ಜಾತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಮಾತಿಕಾಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ. ತಂ ದೀಪೇತ್ವಾ ಪುನ ಯಸ್ಮಿಂ ಪದದ್ವಯೇ ಠತ್ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಕಥೇತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸ ನಿದ್ಧಾರಣತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಕಡ್ಢೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇದಞ್ಹಿ ದುಕ್ಖಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ.

ಸಭಾವತೋತಿ ದುಕ್ಖವೇದಯಿತಸಭಾವತೋ. ನಾಮತೋತಿ ತೇನೇವ ಸಭಾವೇನ ಲದ್ಧನಾಮತೋ. ತೇನ ನ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ನಾಮ, ಅಥ ಖೋ ದುಕ್ಖತ್ತಾಯೇವಾತಿ ಸಭಾವೇನ ನಾಮಂ ವಿಸೇಸೇತಿ. ಅಥ ವಾ ನಾಮತೋತಿ ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತತಾಯ ಲದ್ಧನಾಮತೋ. ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ಉದಯಬ್ಬಯವನ್ತೋ ಧಮ್ಮಾ ನ ಸಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಾ, ನ ಏವಂ ಇದಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಾ, ಭೂತಮೇವೇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪುರಿಮೇನ ದುಕ್ಖ-ಸದ್ದೇನ ಪಚ್ಛಿಮಂ ವಿಸೇಸೇತಿ. ವಿಪರಿಣಾಮವನ್ತತಾಯ ಸುಖಂ ಅನಿಟ್ಠಮೇವ ಹೋತೀತಿ ದುಕ್ಖಂ ನಾಮ ಜಾತಂ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುತೋ’’ತಿ. ಕಣ್ಣಸೂಲಾದೀಹಿ ಅಭಿಭೂತಸ್ಸ ನಿತ್ಥುನನಾದೀಹಿ ದುಕ್ಖಾಭಿಭೂತತಾಯ ವಿಞ್ಞಾಯಮಾನಾಯಪಿ ಕಿಂ ತವ ರುಜ್ಜತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಕಣ್ಣಸೂಲಾದಿದುಕ್ಖಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ಹೋತೀತಿ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನದುಕ್ಖತಾ ತಸ್ಸ ವುತ್ತಾ. ಉಪಕ್ಕಮಸ್ಸ ಚ ಪಾಕಟಭಾವತೋತಿ ಕಾರಣಾವಸೇನ ದುಕ್ಖವಿಸೇಸಸ್ಸ ಪಾಕಟಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಸಭಾವಂ ಮುಞ್ಚಿತ್ವಾ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖಂ. ಕಥೇತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಟಿಞ್ಞಾತಂ ಯಥಾ ಕಥೇತಬ್ಬಂ, ತಂಪಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಅರಿಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ನಾಮೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸಙ್ಖೇಪೋ ಸಾಮಞ್ಞಂ, ಸಾಮಞ್ಞಞ್ಚ ವಿಸೇಸೇ ಅನ್ತೋಕರಿತ್ವಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ತತ್ಥ ಉಭಯಥಾಪಿ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ವಿತ್ಥಾರೋ ಪನ ವಿಸೇಸೋ ಜಾತಿಆದಿಕೋ, ವಿಸೇಸೋ ಚ ವಿಸೇಸನ್ತರನಿವತ್ತಕೋತಿ ಜಾತಿಆದೀಸು ಜರಾದೀನಂ ಸಙ್ಖಿಪನಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಕಾತುನ್ತಿ ತತ್ಥ ವಿತ್ಥಾರೇನೇವ ಕಥೇತಬ್ಬಂ.

೧೯೧. ‘‘ಅಪರಸ್ಸ ಅಪರಸ್ಸಾ’’ತಿ ದೀಪನಂ ಅಪರತ್ಥದೀಪನಂ. ಸಾಮಿಅತ್ಥೇಪಿ ಹಿ ಅಪರತ್ಥ-ಸದ್ದೋ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ. ತೇಸಂ ತೇಸನ್ತಿ ವಾ ಸಾಮಿವಸೇನ ವುತ್ತಂ ಅತ್ಥಂ ಭುಮ್ಮವಸೇನ ವತ್ತುಕಾಮತಾಯ ಆಹ ‘‘ಅಪರತ್ಥದೀಪನ’’ನ್ತಿ, ಅಪರಸ್ಮಿಂ ಅಪರಸ್ಮಿಂ ದೀಪನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪರಸ್ಸ ಅಪರಸ್ಸ ವಾ ಜಾತಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ದೀಪನಂ ಅಪರತ್ಥದೀಪನಂ. ಪಞ್ಚಗತಿವಸೇನ ಏಕೇಕಾಯಪಿ ಗತಿಯಾ ಖತ್ತಿಯಾದಿಭುಮ್ಮದೇವಾದಿಹತ್ಥಿಆದಿಜಾತಿವಸೇನ ಚಾತಿ ಗತಿಜಾತಿವಸೇನ.

ತಿಣಾಕಾರೋ ತಿಣಜಾತಿ, ಸೋ ಚ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ‘‘ಪಞ್ಞತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತದುಪಾದಾಯಾತಿ ತಂ ಪಠಮಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಯಂ ಜಾತಿ, ನಾಸ್ಸ ಕುತೋಚಿ ನಿಗ್ಗಮನಂ ಉಪಾದಾಯ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏವಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾವಸ್ಸ ಜಾತಿ ಪಠಮವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ತದುಪಾದಾಯ ಸಜಾತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಸಾವಸ್ಸ ಜಾತಿ ಪಠಮವಿಞ್ಞಾಣಸಙ್ಖಾತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಞ್ಞಾಣಮುಖೇನ ಚ ಪಞ್ಚಪಿ ಖನ್ಧಾ ವುತ್ತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಪಟಿಸನ್ಧಿಯ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಅರಿಯಭಾವಕರಣತ್ತಾ ಅರಿಯಸೀಲನ್ತಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ ವುಚ್ಚತಿ. ಜಾತಿಆದೀನಿಪಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಕಾರವಿಕಾರಾತಿ ಕತ್ವಾ ಸಹುಪ್ಪಾದಕಾ ಸಹವಿಕಾರಕಾತಿ ವುತ್ತಾ. ಜಾಯನಟ್ಠೇನಾತಿಆದಿ ಆಯತನವಸೇನ ಯೋನಿವಸೇನ ಚ ದ್ವೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಜಾತಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವುತ್ತಂ. ಪುರಿಮನಯೇ ಪನ ಏಕೇಕೇನೇವ ಪದೇನ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪರಿಯಾದಿಯಿತ್ವಾ ಜಾತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪುರಿಮನಯೇ ಕತ್ತುನಿದ್ದೇಸೋ, ಪಚ್ಛಿಮನಯೇ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜಾತೀ’’ತಿ ಪನ ಕತ್ತರಿ ಸಾಮಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಭಾವನಿದ್ದೇಸೋವ ಯುತ್ತೋ. ಸಮ್ಪುಣ್ಣಾ ಜಾತಿ ಸಞ್ಜಾತಿ. ಪಾಕಟಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ‘‘ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾನಂ…ಪೇ… ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ ಸತ್ತವಸೇನ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಸಮ್ಮುತಿಕಥಾ.

ತತ್ರ ತತ್ರಾತಿ ಏಕಚತುವೋಕಾರಭವೇಸು ದ್ವಿನ್ನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ, ಸೇಸೇ ರೂಪಧಾತುಯಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ, ಕಾಮಧಾತುಯಂ ವಿಕಲಾವಿಕಲಿನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ವಸೇನ ಸತ್ತನ್ನಂ ನವನ್ನಂ ದಸನ್ನಂ ಪುನ ದಸನ್ನಂ ಏಕಾದಸನ್ನಞ್ಚ ಆಯತನಾನಂ ವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏಕಭವಪರಿಯಾಪನ್ನಸ್ಸ ಖನ್ಧಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಭೂತಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ’’ತಿ. ತಮೇವ ಸನ್ತಾನಂ ನಿಯ್ಯಾತೇನ್ತಂ ವಿಯ ‘‘ಹನ್ದ ಗಣ್ಹಥಾ’’ತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇನ್ತಂ ವಿಯ ಪವತ್ತತೀತಿ ನಿಯ್ಯಾತನರಸಾ. ಸನ್ತತಿಯಾ ಏವ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಂ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ. ದುಕ್ಖರಾಸಿಸ್ಸ ವಿಚಿತ್ತತಾ ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಾ, ದುಕ್ಖವಿಸೇಸಾ ವಾ ತದವಯವಾ, ತಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾಪೇತಿ ಫಲತೀತಿ ದುಕ್ಖವಿಚಿತ್ತತಾಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ.

ಪರಿಯಾಯನಿಪ್ಪರಿಯಾಯದುಕ್ಖೇಸು ಯಂ ದುಕ್ಖಂ ಜಾತಿ ಹೋತಿ, ತಂ ದುಕ್ಖಭಾವೋಯೇವ ತಸ್ಸಾ ದುಕ್ಖಟ್ಠೋ. ಯದಿ ಅಕ್ಖಾನೇನ ಪಾಪುಣಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಭಗವಾ ಆಚಿಕ್ಖೇಯ್ಯ. ಭಗವತಾಪಿ –

‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕತಮೋ ನು ಖೋ ಮಹನ್ತತರೋ? ಯೋ ಚಾಯಂ ಮಯಾ ಪರಿತ್ತೋ ಪಾಣಿಮತ್ತೋ ಪಾಸಾಣೋ ಗಹಿತೋ, ಯೋ ಚ ಹಿಮವಾ ಪಬ್ಬತರಾಜಾತಿ. ಅಪ್ಪಮ…ಪೇ… ಗಹಿತೋ, ಹಿಮವನ್ತಂ ಪಬ್ಬತರಾಜಾನಂ ಉಪನಿಧಾಯ ಸಙ್ಖಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ, ಕಲಭಾಗಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ, ಉಪನಿಧಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಂ ಸೋ ಪುರಿಸೋ ತೀಹಿ ಸತ್ತಿಸತೇಹಿ ಹಞ್ಞಮಾನೋ ತತೋನಿದಾನಂ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ತಂ ನೇರಯಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪನಿಧಾಯ ಸಙ್ಖಮ್ಪಿ…ಪೇ… ಉಪನಿಧಮ್ಪಿ ನ ಉಪೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೦) –

ಉಪಮಾವಸೇನ ಪಕಾಸಿತಂ ಆಪಾಯಿಕದುಕ್ಖಂ. ಸುಖುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಾನಿ ಸುಚೀನಿ ಉಪ್ಪಲಾದೀನೀತಿ ಕತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಿನಿವಾರಣೇನ ಜಾತಿಯಾ ದುಕ್ಖವತ್ಥುಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಅಥ ಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ. ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಕಾರಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನೇನ ಗಬ್ಭಪರಿಹರಣೂಪಕ್ಕಮೇನ ವಿನಾ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸಮ್ಭವಮೇವ ದುಕ್ಖಂ ಗಬ್ಭೋಕ್ಕನ್ತಿಮೂಲಕಂ ಅಞ್ಞಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ, ಉಪಕ್ಕಮನಿಬ್ಬತ್ತಂ ಪನ ಪರಿಹರಣಮೂಲಕಂ ಓಕ್ಕನ್ತಿಮತ್ತಾನಪೇಕ್ಖತ್ತಾ. ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ.

ಅತ್ತನೋ ಅಭಿಮುಖಂ ಕಡ್ಢನಂ ಆಕಡ್ಢನಂ, ಪರಿತೋ ಸಬ್ಬತೋಭಾಗೇನ ಕಡ್ಢನಂ ಪರಿಕಡ್ಢನಂ. ಅಧೋ ಧುನನಂ ಓಧುನನಂ, ತಿರಿಯಂ, ಸಬ್ಬತೋ ವಾ ಧುನನಂ ನಿಧುನನಂ. ತಚ್ಛೇತ್ವಾ ಖಾರಪಕ್ಖಿಪನಂ ಖಾರಾಪಟಿಚ್ಛಕಂ.

ಸಕಲಸರೀರನ್ಹಾಪನಂ ನ್ಹಾಪನಂ, ಏಕದೇಸಧೋವನಂ ಧೋವನಂ, ಸೂರಿಯಾಭಿಮುಖಪವತ್ತನೇನ ಆತಾಪನಂ, ಪಞ್ಚಗ್ಗಿತಾಪೇನ ಪರಿತಾಪನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೋಯೇವ ವಾ ತಾಪೋ ದ್ವಿಧಾಪಿ ವುತ್ತೋ.

ಕುಹಿಂ ನು ಪತಿಟ್ಠಂ ಲಭೇಥ, ಜಾತಿಯಾ ವಿನಾ ನ ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಜಾತಿಯಾ ವಾ ವಿನಾ ಸೋ ಸತ್ತೋ ಕುಹಿಂ ನು ಪತಿಟ್ಠಂ, ಕತ್ಥ ನು ಪತಿಟ್ಠನ್ತೋ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಲಭೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ತಿರಚ್ಛಾನೇಸು ಕಥಂ ದುಕ್ಖಂ ಭವೇಯ್ಯ ತಹಿಂ ತಿರಚ್ಛಾನೇಸು ಜಾತಿಂ ವಿನಾ. ನ ಚಸ್ಸಾತಿ ನ ಚೇ ಅಸ್ಸ. ನನು ನೇವತ್ಥೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಕಾತಬ್ಬೋ, ನನು ಆಹಾತಿ ವಾ. ಯದತೋತಿ ಯಸ್ಮಾ ನೇವತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಆಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಜರಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೨. ಜೀರಣಮೇವ ಜೀರಣತಾ, ಜೀರಣಸ್ಸ ವಾ ಆಕಾರೋ ತಾ-ಸದ್ದೇನ ವುತ್ತೋ.

ಯಥಾಪುರೇ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೇತಿ ಗಾರವಕರಣಉಪಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಅಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತೇ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸತಾದೀನನ್ತಿ ಸತಿಸುತವೀರಿಯಪಞ್ಞಾದೀನಂ ವಿಪ್ಪವಾಸನಿಮಿತ್ತಂ ಅತ್ತನಾ ಅಪಸಾದೇತಬ್ಬೇಹಿಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತದಾರೇಹಿ ಅಪಸಾದನೀಯತೋ. ಅವಸವತ್ತಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗತಾಯ ಸುಚಿಅಸುಚಿಆದಿವಿಚಾರಣವಿರಹೇನ ಚ ಬಾಲಕುಮಾರಕಕಾಲೋ ವಿಯ ಜಿಣ್ಣಕಾಲೋ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಭಿಯ್ಯೋ ಬಾಲತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ.

ಮರಣನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೩. ‘‘ಕಾಲಸ್ಸ ಅನ್ತಕಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ಯಾ ಲೋಕೇ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ಚುತಿ, ಮರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚವನಕಾಲೋಯೇವ ವಾ ಅನತಿಕ್ಕಮನೀಯತ್ತಾ ವಿಸೇಸೇನ ಕಾಲೋತಿ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಾ ಚುತಿಕ್ಖನ್ಧಾನಂ ಭೇದಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ. ಮಚ್ಚು ಮರಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಸಮಾಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಯೋ ಮಚ್ಚು ವುಚ್ಚತಿ ಭೇದೋ, ಯಞ್ಚ ಮರಣಂ ಪಾಣಚಾಗೋ, ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮರಣನ್ತಿ ವಿಸುಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ನ ಯುಜ್ಜತಿ.

ಯಸ್ಸ ಖನ್ಧಭೇದಸ್ಸ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಮತೋ, ಫುಸ್ಸೋ ಮತೋ’’ತಿ ವೋಹಾರೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಖನ್ಧಪ್ಪಬನ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಮರಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತೋ, ಪಬನ್ಧಸಮುಚ್ಛೇದೋ ಚ ‘‘ಸಮುಚ್ಛೇದಮರಣ’’ನ್ತಿ. ಮರಣಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಕಥಾ ವಟ್ಟಕಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಮರಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸೇವ ನಾಮನ್ತಿ ತಬ್ಭಾವತೋ ತದೇಕದೇಸಭಾವತೋ ಚ ಮರಣ-ಸದ್ದಬಹುತ್ತೇ ಅಸಮ್ಮೋಹತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ. ಚುತಿಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ‘‘ಚವನತಾ’’ತಿ ನಿದಸ್ಸಿತಚವನಲಕ್ಖಣಮೇವ ವದತಿ. ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಖನ್ಧೇಹಿ ವಿಯೋಜೇತೀತಿ ವಿಯೋಗರಸಂ, ವಿಯೋಗಕಿರಿಯಾಭೂತತಾಯ ವಾ ‘‘ವಿಯೋಗರಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸತ್ತಸ್ಸ ಪುರಿಮಭವತೋ ವಿಪ್ಪವಾಸೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ವಿಪ್ಪವಾಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ.

ಮರಣನ್ತಿಕಾತಿ ಮರಣಸ್ಸ ಆಸನ್ನಾ. ಯದಿ ಮರಣಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಯಥಾವುತ್ತಂ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ದುಕ್ಖಂ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಆಹ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ದುಕ್ಖಾನಂ ವತ್ಥುಭಾವೇನಾ’’ತಿ.

ಪಾಪಕಮ್ಮಾದಿನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಪಾಪಕಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಪಗತಿನಿಮಿತ್ತಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಕಮ್ಮಮ್ಪಿ ವಾ ಏತ್ಥ ‘‘ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಉಪಪತ್ತಿನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಾನತೋ. ತದುಪಟ್ಠಾನೇಪಿ ಹಿ ‘‘ಅಕತಂ ವತ ಮೇ ಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅನಪ್ಪಕಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಭದ್ದಸ್ಸಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಸೇಸತೋತಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇಸ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಸಬ್ಬೇಸನ್ತಿ ಚ ಯೇಸಂ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇಯೇವ ಸಬ್ಬೇ ಗಹಿತಾ ‘‘ವಿತುಜ್ಜಮಾನಮಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸಿತತ್ತಾ. ಸನ್ಧೀನಂ ಬನ್ಧನಾನಿ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಾನಿ, ತೇಸಂ ಛೇದನೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ‘‘ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಚ್ಛೇದನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆದಿ-ಸದ್ದೋ ವಾ ಕಾರಣತ್ಥೋ, ಸನ್ಧಿಬನ್ಧನಚ್ಛೇದನಮೂಲಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅನಯಬ್ಯಸನಾಪಾದನಂ ವಿಯಾತಿ ಅನಯಬ್ಯಸನಾಪತ್ತಿ ವಿಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಾಳಾದೀಹಿ ಕತೇ ಹಿ ಅನಯಬ್ಯಸನಾಪಾದನೇ ಅನ್ತೋಗಧಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಾಪತ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ.

ಸೋಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೪. ಸುಖಕಾರಣಂ ಹಿತಂ, ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಸುಖಂ. ಞಾತಿಕ್ಖಯೋತಿ ಭೋಗಾದೀಹಿ ಞಾತೀನಂ ಪರಿಹಾನಿ ಮರಣಞ್ಚ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋತಿ ಭೋಗಬ್ಯಸನಾದಿಪದತ್ಥವಿಸೇಸಂ ರೋಗಬ್ಯಸನಾದೀಸು ಸಮಾಸವಿಸೇಸಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಞಾತಿಭೋಗಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಾ ತಬ್ಬಿನಾಸಾವಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನತಂಯೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೪೪೭ ಆದಯೋ) ಚ ‘‘ದಸ ರೂಪಾನಿ ಅನಿಪ್ಫನ್ನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾಯಞ್ಹಿ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೯೭೫ ಪಕಿಣ್ಣಕಕಥಾ) ನಿ ‘‘ಅಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ. ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗೇ ಚ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಸ್ಸ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಆದಿಕಸ್ಸ ನಿಪ್ಫನ್ನತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಅಸಭಾವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ನಿಪ್ಫನ್ನತಾ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ಅನಿಪ್ಫನ್ನತಾತಿ.

ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುನಾ’’ತಿ. ಝಾಮನ್ತಿ ದಡ್ಢಂ. ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣಾದಿಕಾ ದೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ಸೋಕೋತಿ ತಸ್ಸ ಪುನ ಲಕ್ಖಣಾದಯೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ತಥಾಪಿ ದೋಮನಸ್ಸವಿಸೇಸತ್ತಾ ಸೋಕಸ್ಸ ಚ ವಿಸಿಟ್ಠಾ ಲಕ್ಖಣಾದಯೋ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ವಿಸಾರರಹಿತಂ ಅನ್ತೋ ಏವ ಸಙ್ಕುಚಿತಂ ಚಿನ್ತನಂ, ಸುಕ್ಖನಂ ವಾ ಅನ್ತೋನಿಜ್ಝಾನಂ. ಪರಿನಿಜ್ಝಾಯನಂ ದಹನಂ. ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿಅನುರೂಪಂ ಸೋಚನಂ ಅನುಸೋಚನಂ, ತಂ ತಂ ವಾ ಗುಣಂ ದೋಸಞ್ಚ ಅನುಗನ್ತ್ವಾ ಸೋಚನಂ ತಪ್ಪನಂ ಅನುಸೋಚನಂ.

ಜವನಕ್ಖಣೇತಿ ಮನೋದ್ವಾರಜವನಕ್ಖಣೇ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏತ್ತಕಾ ಮೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಾಯವಿಞ್ಞಾಣಾದಿವೀಥಿಯಮ್ಪಿ ಪನ ಜವನಕ್ಖಣೇ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ ಏವ. ತೇನೇವ ‘‘ಜವನಕ್ಖಣೇ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಾನಂ ಕಾಯವತ್ಥುಕಮನೋದ್ವಾರಪ್ಪವತ್ತಾನಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯ ತತ್ಥ ವಿಸೇಸೇನ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಸದ್ದಪ್ಪವತ್ತಿತೋ.

ತುಜ್ಜತೀತಿ ‘‘ತುದತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಬ್ಯತ್ತಯವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪರಿದೇವನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೫. ಆದೇವನ್ತಿ ಏತೇನಾತಿ ಆದೇವೋತಿ ಆದೇವನ-ಸದ್ದಂ ಕತ್ವಾ ಅಸ್ಸುವಿಮೋಚನಾದಿವಿಕಾರಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತಾನಂ ತಬ್ಬಿಕಾರಾಪತ್ತಿಯಾ ಸೋ ಸದ್ದೋ ಕರಣಭಾವೇನ ವುತ್ತೋತಿ. ವೀಹಿಪಲಾಪಾದಯೋ ವಿಯ ತುಚ್ಛಂ ವಚನಂ ಪಲಾಪೋ. ಗುಣದೋಸೇ ಕಿತ್ತೇತಿ ಬೋಧೇತೀತಿ ಗುಣದೋಸಕಿತ್ತನರಸೋ ಲಾಲಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ. ಅತ್ಥಾನತ್ಥೇ ಹಿರಿಯಿತಬ್ಬಜನೇ ಚ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಸಮ್ಭಮಭಾವೋ ಹುತ್ವಾ ಪರಿದೇವನ-ಸದ್ದೋ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ‘‘ಸಮ್ಭಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ, ಸೋಕವತ್ಥುಅವಿಘಾತೇನ ವಾ ಸಮ್ಭಮೋ, ನ ಉತ್ತಾಸಸಮ್ಭಮೋ, ಸೋ ಚ ಪರಿದೇವನ-ಸದ್ದೇನ ಪಾಕಟೋ ಹೋತೀತಿ ಪರಿದೇವೋ ‘‘ಸಮ್ಭಮಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

ಸೋಕಾಭಿಭೂತೋ ಪರಿದೇವನನಿಮಿತ್ತಂ ಮುಟ್ಠಿಪೋಥನಾದೀನಿ ಕರೋತಿ, ಪರಿದೇವನನಿಮಿತ್ತಮೇವ ಚ ಞಾತಿಅಬ್ಭತ್ಥಙ್ಗಮನಾದೀನಿ ಚಿನ್ತೇತೀತಿ ಪರಿದೇವಸ್ಸ ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾನಂ ವತ್ಥುಭಾವೋ ವುತ್ತೋ.

ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಯೇನ ವಿನಾ ನ ಹೋತಿ, ತತೋ ಪರಿದೇವಸಮುಟ್ಠಾಪಕದೋಮನಸ್ಸತೋ, ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತದುಕ್ಖತೋ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ, ಕಣ್ಠೋಟ್ಠತಾಲುಆದಿಸೋಸಜತೋಪಿ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋತಿ ಅಞ್ಞಞ್ಚ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಂ ತಂನಿದಾನದುಕ್ಖಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೬-೭. ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಿತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏತೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳಿತುಂ ನ ಲಭಾಮೀತಿ ಬಲವದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸವತ್ಥುತಾ ಹೋತಿ.

ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಪೀಳೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಂ, ತದುಪನಿಸ್ಸಯತೋ ವಾ.

ಆವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ಪರಿವಟ್ಟನ್ತಿ. ವಿವಟ್ಟನ್ತೀತಿ ಪಬ್ಭಾರೇ ಖಿತ್ತತ್ಥಮ್ಭೋ ವಿಯ ಲುಧನ್ತಿ. ಮೂಲಚ್ಛಿನ್ನರುಕ್ಖೋ ವಿಯ ಛಿನ್ನಪಪಾತಂ ಪಪತನ್ತಿ, ಪರಿದಯ್ಹಮಾನಚಿತ್ತಾ ಪುರಿಮದೋಮನಸ್ಸುಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಚಿನ್ತೇನ್ತಿ, ವಿಗತೇ ದೋಮನಸ್ಸೇ ತಥಾಚಿನ್ತನಂ ನತ್ಥೀತಿ.

ಉಪಾಯಾಸನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೮. ಸಬ್ಬವಿಸಯಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿನಿವಾರಣವಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಸೀದನಂ ಸಂಸೀದನಂ, ಉಟ್ಠೇತುಮ್ಪಿ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಕರಣವಸೇನ ಅತಿಬಲವಂ, ವಿರೂಪಂ ವಾ ಸೀದನಂ ವಿಸೀದನಂ. ಅಞ್ಞಂ ವಿಸಯಂ ಅಗನ್ತ್ವಾ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದೀಸು ವಿರೂಪೋ ಆಸಙ್ಗೋ ತತ್ಥೇವ ಅವಬನ್ಧತಾ ಬ್ಯಾಸತ್ತಿ. ನಿತ್ಥುನನಕರಣತೋ ನಿತ್ಥುನನರಸೋ. ವಿಸೀದನಂ ವಿಸಾದೋ.

ಸಯಂ ನ ದುಕ್ಖೋ ದೋಸತ್ತಾ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮನ್ತರತ್ತಾ ವಾ. ಯೇ ಪನ ದೋಮನಸ್ಸಮೇವ ಉಪಾಯಾಸೋತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ತೇ ‘‘ಉಪಾಯಾಸೋ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ, ಏಕೇನ ಖನ್ಧೇನ ಏಕೇನಾಯತನೇನ ಏಕಾಯ ಧಾತುಯಾ ಕೇಹಿಚಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ (ಧಾತು. ೨೪೯) ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ. ವಿಸಾದಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸುಖದುಕ್ಖಕಾರಣಂ ಅಗಣಯಿತ್ವಾ ದುಕ್ಖಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತಾನಂ ಉಪಾಯಾಸೋ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ವಿಸಾದನವಸೇನೇವ ಞಾತಿವಿನಾಸಾದೀನಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ. ಅತ್ತನೋ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇಯೇವ ಉಪಾಯಾಸೋ ದೋಮನಸ್ಸಸಮ್ಪಯೋಗತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿದಹತಿ, ಅವಿಪ್ಫಾರಿಕತಾಕರಣವಸೇನ ಕಾಯಂ ವಿಸಾದೇತಿ, ತದುಭಯಕರಣೇನೇವ ತತೋ ಪರಂ ತಂನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾಯಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಞ್ಚ ಅಧಿಮತ್ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಜನಯತೀತಿ ದುಕ್ಖೋ ವುತ್ತೋ.

ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೯೯. ನ ಅಪ್ಪಿಯನ್ತೀತಿ ನ ಗಮಿಯನ್ತಿ, ನ ಪವೇಸೀಯನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನತ್ಥನ್ತಿ ಬ್ಯಸನಂ, ದುಕ್ಖಂ ವಾ. ಅಹಿತನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಹೇತುಂ. ದುತಿಯೇ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇ ಅತ್ಥಂ ನ ಕಾಮೇನ್ತೀತಿ ಅನತ್ಥಕಾಮಾತಿಆದಿ ಅಸಮತ್ಥಸಮಾಸೋಪಿ ಯೋಜಿತೋ. ‘‘ಅಸೂರಿಯಪಸ್ಸಾನಿ ಮುಖಾನೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಹಿ ಯೇನ ಸಮಾಸೋ, ನ ತಸ್ಸಾಯಂ ಪಟಿಸೇಧಕೋ ಅ-ಕಾರೋತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಕಿಸ್ಮಿಞ್ಚಿ ನಿಬ್ಭಯೇ ಯೋಗಕ್ಖೇಮ-ಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ ದುಕ್ಖಯೋಗತೋ ಖೇಮತ್ತಾ.

ಸಙ್ಗತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಖಾರವಸೇನ ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತಂ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಯೋ ಭೋಜನಾದಿಕಿಚ್ಚೇಸು ವಾ ಸಹಕರಣಂ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮದ್ವಯಂ ತದತ್ಥವಸೇನ ಲಬ್ಭತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುನ್ತಿ. ಯಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ವಾ ಯಂ ಅತ್ಥಜಾತಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನ ಯಥಾ ಲಬ್ಭತಿ ಸಙ್ಗತಿಆದೀಸು ಅತ್ಥೋ, ತಥಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಹಿ ಸಙ್ಗತಿ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಸಂಯೋಗೋ ಹೋತಿ, ಆಗತೇಹಿ ಚ ತೇಹಿ, ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಚ ಅತ್ತನೋ ಠಾನಾದೀಸು ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಸಹಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಸಬ್ಬಕಿರಿಯಾಸು ಚ ಮಿಸ್ಸೀಭಾವೋತಿ. ಅನತ್ಥಭಾವೋ ಉಪದ್ದವಭಾವೋ.

ಅನಿಟ್ಠಾನಂ ಆಪಾಥಗಮನಮತ್ತಂ ತಂಗಹಣಮತ್ತಞ್ಚ ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗೋ, ನ ಪನ ಪಥವಿಫಸ್ಸಾದಯೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಿಯಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋ ಅತ್ಥತೋ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ಅನಿಟ್ಠಾನಿ ಕಣ್ಟಕಾದೀನಿ ಅಮಿತ್ತಾ ಚ ಉಸುಆದೀಹಿ ವಿಜ್ಝನಾದಿದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ.

ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ದುಕ್ಖಂ ಹೋತೀತಿ ವಾ ಇಧ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸೇ ದುಕ್ಖೋ ವುತ್ತೋತಿ ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦೦. ಮಿನನ್ತೀತಿ ನಾಳಿಯಾದೀಸು ಧಞ್ಞಂ ವಿಯ ಅನ್ತೋ ಪಕ್ಖಿಪನ್ತಿ, ನ ಬಹಿ ಕರೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಮಾ-ಸದ್ದೋ ಸಹಭಾವದೀಪಕೋ. ಞಾಯನ್ತಿ ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಇಚ್ಚೇವ. ಞಾತಿಬ್ಯಸನಾದಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾತೀತಿ ಬ್ಯಸನಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನೋ. ಸೋಕುಪ್ಪಾದನೇನೇವ ಸರೀರಂ ಸೋಸೇನ್ತಿ, ಕಿಸಂ ಕರೋನ್ತಿ, ಅಕಿಸಮ್ಪಿ ನಿರೋಜತಾಕರಣೇನ ಮಿಲಾಪೇನ್ತಿ, ತತೋ ಚ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ತದುಪ್ಪಾದಕತಾ ವುತ್ತಾ.

ಸೋಕಸರಸಮಪ್ಪಿತಾತಿ ಏತೇನ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ವಿತುಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಏತೇನ ಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ.

ಇಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦೧. ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಜಾತಿಯಾ ನ ಆಗನ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಕಾಲಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇಸು ಚ ವಿಜ್ಜಮಾನಂ ಜಾತಿಯಾ ಅನಾಗಮನ’’ನ್ತಿ. ಯಮ್ಪೀತಿ ಯೇನಪೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಯದಾಪಿ ಪನ ಯಂ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಇಚ್ಛ’’ನ್ತಿ ಏತಂ ಅಪೇಕ್ಖತಿ, ತದಾಪಿ ಅಲಾಭವಿಸಿಟ್ಠಾ ಇಚ್ಛಾ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಯದಾ ‘‘ನ ಲಭತೀ’’ತಿ ಏತಂ ಅಪೇಕ್ಖತಿ, ತದಾ ಇಚ್ಛಾವಿಸಿಟ್ಠೋ ಅಲಾಭೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಸೋ ಪನತ್ಥತೋ ಅಞ್ಞೋ ಧಮ್ಮೋ ನತ್ಥಿ, ತಥಾಪಿ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಇಚ್ಛಾವ ವುತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಅಪಾಪುಣಿತಬ್ಬೇಸು ಪವತ್ತತ್ತಾ ಏವ ‘‘ಅಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಯತ್ಥ ಹಿ ಸಾ ಇಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಾ, ತಂ ವತ್ಥುಂ ಅಪಾಪುಣನ್ತೀ ಹುತ್ವಾ ಗಯ್ಹತೀತಿ.

ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಗಣೇನಾತಿ ನಿಲ್ಲಜ್ಜೇನ ಧುತ್ತಗಣೇನ, ಕಪ್ಪಟಿಕಗಣೇನ ವಾ.

ವಿಘಾತಮಯನ್ತಿ ಚಿತ್ತವಿಘಾತಮಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಚಿತ್ತವಿಘಾತತೋ ಏವ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಉಬ್ಬನ್ಧನಜರಾತಿಸಾರಾದಿಕಾಯಿಕಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ. ಇಚ್ಛಿತಾಲಾಭನ್ತಿ ಅಲಬ್ಭನೇಯ್ಯಇಚ್ಛಮೇವ ವದತಿ.

ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೦೨. ವಿತ್ಥಿಣ್ಣಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಏತ್ತಕನ್ತಿ ದಸ್ಸನಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ತಂ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಿತ್ಥಾರಸ್ಸ ಅನನ್ತತ್ತಾ. ದುಕ್ಖವಿತ್ಥಾರಗತಂ ಪನ ದೇಸನಾವಿತ್ಥಾರಂ ಪಹಾಯ ಯತ್ಥ ಸಬ್ಬೋ ದುಕ್ಖವಿತ್ಥಾರೋ ಸಮೋಧಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ದೇಸನಾಯ ವವತ್ಥಾನಂ ಸಙ್ಖೇಪೋ, ತಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕಾ ತಾದಿಸಸ್ಸ ವತ್ಥುನೋ ಸಬ್ಭಾವಾ.

ದೇಸಂ ಜಾನನ್ತೋ ಮಗ್ಗಕ್ಖಾಯಿಕಪುರಿಸೋ ದೇಸಕೋ. ಭಗವಾಪಿ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ದೇಸಕೋ. ‘‘ದುಕ್ಖನ್ತದೇಸಕೇನಾ’’ತಿ ವಾ ಪಾಠೋ, ದುಕ್ಖನ್ತಕ್ಖಾಯಿಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪಾವಕಾದಯೋ ಯಥಾ ಇನ್ಧನಾದೀನಿ ಬಾಧೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಬಾಧಯಮಾನಾ. ಮಾರಣನ್ತಿಕದುಕ್ಖಾಭಿಘಾತೇನಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅತಿಪಾಕಟೇನ ಜಾತಿಜರಾದುಕ್ಖವಿಘಾತಜಸೋಕಾದಯೋ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತೋತಿ ಪರಿದೇವತೋ ಉದ್ಧಂ. ಕಣ್ಠ ಸೋಸಾದಿ ಸನ್ಧಿ ಬನ್ಧಚ್ಛೇದನಾದಿ ಜನಕ ಧಾತುಕ್ಖೋಭ ಸಮಾಯೋಗತೋ ಕಾಯಸ್ಸ ಆಬಾಧನದುಕ್ಖಂ ದುಕ್ಖಂ. ಯೇಸು ಕೇಸುಚೀತಿ ತಿಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಫುಸ್ಸಸ್ಸ ವಾ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಸು ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖುರೋಗಾದಿದುಕ್ಖಂ ಸಬ್ಬಸತ್ತಗತಂ ಏವಂಪಕಾರಮೇವಾತಿ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.