೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೨೦೬-೨೧೪. ‘‘ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವರಹಿತೇ ಏಕನ್ತಪಹಾತಬ್ಬೇ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ತಣ್ಹಾಯಪಿ ಚಕ್ಖಾದೀನಂ ವಿಯ ತಣ್ಹಾವತ್ಥುತಾವಚನೇನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವುತ್ತಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ರೂಪತಣ್ಹಾ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ, ಏತ್ಥೇಸಾ ತಣ್ಹಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಏತ್ಥ ನಿವಿಸಮಾನಾ ನಿವಿಸತೀ’’ತಿಆದಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೧೩೩; ವಿಭ. ೨೦೩). ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಸಮತಿಕ್ಕಮಿತಬ್ಬತಾ ಹಿ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ. ಏಕನ್ತಪಹಾತಬ್ಬತಾ ಚ ನ ತಣ್ಹಾಯ ಏವ, ಅಥ ಖೋ ಅವಸೇಸಾನಂ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ. ತಥಾ ಹಿ ತೇಸಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾಯಿಕಾ ದಸ್ಸನಭಾವನಾತಿ? ಸಚ್ಚಮೇತಂ, ತಥಾಪಿ ಯಥಾ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೯) ತಣ್ಹಾವಜ್ಜೇ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವೋ ನಿರುಳ್ಹೋ, ನ ತಥಾ ತಣ್ಹಾಯ, ತಣ್ಹಾಯ ಪನ ‘‘ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಪೋನೋಭವಿಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೨೦೩; ದೀ. ನಿ. ೨.೪೦೦; ಮ. ನಿ. ೧.೯೧, ೪೬೦; ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೪; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೩೪) ಸಮುದಯಭಾವೋ ವಿಯ ಸಾತಿಸಯಂ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೋ ನಿರುಳ್ಹೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಭಾವರಹಿತೇ ಏಕನ್ತಪ್ಪಹಾತಬ್ಬೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಸ ಅಸಙ್ಗಹಿತೋ ಪದೇಸೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಸಪ್ಪದೇಸೋ, ಏಕದೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥಾತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಸದ್ದೇ. ಸಮುದಯೋತಿ ಸಮುದಯತ್ಥೋ. ‘‘ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಸಮುದಯಂ ದಸ್ಸೇತು’’ನ್ತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸೇವೇತ್ಥ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖನಿರೋಧಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಾತಿ ದುಕ್ಖಂ, ನಿರೋಧೋ ಚ. ಅರಿಯಸಚ್ಚದೇಸನಾಯನ್ತಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚದೇಸನಾಯಮ್ಪಿ ಸಚ್ಚದೇಸನಾಯಂ ವಿಯ. ಧಮ್ಮತೋತಿ ದೇಸೇತಬ್ಬಧಮ್ಮತೋ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ ಏವ. ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಭೇದೋ ಏವ ಹಿ ತತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಹಿ ತತೋ ಅಞ್ಞೋ’’ತಿಆದಿ. ಅಪುಬ್ಬೋ ನತ್ಥೀತಿ ಧಮ್ಮತೋ ಅಪುಬ್ಬೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸಾತಿ ಸಮುದಯಸ್ಸ. ಸಬ್ಬತ್ಥ ತೀಸುಪಿ ವಾರೇಸೂತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಭೇದೇಸು ಮಹಾವಾರೇಸು, ತದನ್ತೋಗಧೇಸು ಚ ಪಞ್ಚಸು ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು. ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಅವಸೇಸಾ ಚ ಕಿಲೇಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಣ್ಹಾಯ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ. ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಾದೀನಞ್ಹಿ ಸಮುದಯತಾವಚನಂ ಇಧ ಅಪುಬ್ಬದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಸ ಯದಿಪಿ ದುತಿಯತತಿಯವಾರೇಸು ವಿಸೇಸೋ ನತ್ಥಿ, ಪಞ್ಚಸು ಪನ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಉಪರೂಪರಿ ಅಪುಬ್ಬಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಸಮುದಯವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ, ಇತರಂ ಪನ ಮಗ್ಗವಿಸೇಸದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಸ ಚ ಧಮ್ಮತೋ ಅಪುಬ್ಬಾಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋಯೇವ. ಯದಿ ಏವಂ ದುತಿಯಾದಿಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು, ಪಠಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಪಿ ವಾ ಕಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾ ಗಹಿತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಪುಬ್ಬಸಮುದಯದಸ್ಸನತ್ಥಾಯಪಿ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕೇವಲಾಯಾತಿ ತದಞ್ಞಕಿಲೇಸಾದಿನಿರಪೇಕ್ಖಾಯ. ದೇಸನಾವಸೇನ ನ ವುತ್ತೋತಿ ನ ಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ತತ್ಥ ಅರಿಯಸಚ್ಚದೇಸನಾಯಂ ಸಪ್ಪದೇಸಾನಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಪರಿಯಾಯೇನಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಪನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಕಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ನಿಪ್ಪದೇಸತೋ ಸಮುದಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಭಿಮತಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ, ಪಚ್ಚಯಕೋಟ್ಠಾಸಂ ವಾ.

ತೇಸನ್ತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ. ಪಚ್ಚಯಾನಂ ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ಹೇತುನಿರೋಧೇನ ಫಲನಿರೋಧಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ಕುಸಲಾನಂ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ. ಯಥಾ ‘‘ಧಮ್ಮಾಪಿ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೪೦). ಇತಿ ಪರಿಯಾಯತೋ ಕುಸಲಾನಂ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ, ನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ತದಭಾವತೋತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಹಿ ಕುಸಲಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು, ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ನಿರೋಧನ್ತಿ ಅಸಙ್ಖತಧಾತುಂ. ಅಪ್ಪವತ್ತಿಭಾವೋತಿ ಯೋ ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ತಣ್ಹಾದಿಅಪ್ಪವತ್ತಿಹೇತುಭಾವೋ, ತಂ ಪಹಾನನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಾಯಕಮ್ಮಾದಿಸುದ್ಧಿಯಾತಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಕಾಯಕಮ್ಮವಚೀಕಮ್ಮಆಜೀವಸುದ್ಧಿಯಾ ದೂರತರೂಪನಿಸ್ಸಯತಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ…ಪೇ… ಪವತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ, ನ ಪನ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕತ್ತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಞಾಪಕನಿದಸ್ಸನನ್ತಿ ಞಾಪಕಭಾವನಿದಸ್ಸನಂ, ಏತೇನ ‘‘ವಚನತೋ’’ತಿ ಇದಂ ಹೇತುಅತ್ಥೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ವಚನತೋತಿ ವಾ ಈದಿಸಸ್ಸ ವಚನಸ್ಸ ಸಬ್ಭಾವತೋ. ಪಟಿಪದಾಯ ಏಕದೇಸೋಪಿ ಪಟಿಪದಾ ಏವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕೇಹಿ ಸಙ್ಗಾಯನವಸೇನ.

ಝಾನೇಹಿ ದೇಸನಾಪವೇಸೋ ‘‘ಲೋಕುತ್ತರಂ ಝಾನಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೨೭೭) ಝಾನಸೀಸೇನ ದೇಸನಾವ. ತಥಾ ಭಾವನಾಪವೇಸೋ. ಪಾಳಿಗಮನನ್ತಿ ಪಾಳಿಪವತ್ತಿ ಪಾಠದೇಸನಾ. ಯಥಾವಿಜ್ಜಮಾನಧಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೇ ಲಬ್ಭಮಾನವಿತಕ್ಕಾದಿಧಮ್ಮವಸೇನ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.