೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೧೫೫. ಪಚ್ಚಯಯುಗಳವಸೇನಾತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಪಚ್ಚಯದ್ವಯವಸೇನ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರವಸೇನ ಅಬ್ಬೋಕಾರತೋತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕವಸೇನ ಚೇವ ಬಾಹಿರವಸೇನ ಚ ಅಸಙ್ಕರತೋ.

೧೬೭. ವಿಸಙ್ಖಾರನಿನ್ನಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪೋಣಸ್ಸ. ವಿನಿಮುತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸಾತಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿಮುತ್ತೀಹಿ ಸಮುಖೇನ, ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ಚ ಸುಟ್ಠು ವಿನಿಮುತ್ತಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಪರಮಸ್ಸಾಸಭಾವೇನ, ಗತಿಭಾವೇನ ಚ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ. ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅರಹತೋ ಗತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ೩೩೯) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಠಿತಿಭಾವೇನಾತಿ ಚ ಪಾಠೋ. ತಂಸಚ್ಛಿಕರಣಾಭಾವೇತಿ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕರಣಾಭಾವೇ. ನೀತೋತಿ ಪಾಪಿತೋ, ಪಕಾಸಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಚುಣ್ಣಿತನ್ತಿ ಭೇದಿತಂ. ತ್ವಮೇವ ಕಿಂ ನ ಜಾನಾಸೀತಿ ಕಿಂ ತ್ವಂ ನ ಜಾನಾಸಿಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಕಿಂ ತ್ವಂ ಏಕಂ ನಾನಂ ಜಾನಾಸಿ, ಕಿಂ ತ್ವಂ ನ ಜಾನಾಸಿ ಏವಾ’’ತಿ ಏವಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ಕರೋನ್ತಂ ಪರವಾದಿಂ ‘‘ನನು ಞಾತೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಕವಾದೀ ನಿಬನ್ಧತಿ. ವಿಭಜಿತ್ವಾತಿ ‘‘ರಾಗಾದೀನಂ ಖೀಣನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ’’ತಿ ಭಾವತ್ಥಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ. ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಸಸಭಾವತಾ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಆಪನ್ನಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ.

ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ಕಾರಣಭೂತೇನ. ಹೇತುಅತ್ಥೇ ಹಿ ಇದಂ ಕರಣವಚನಂ. ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಮತ್ತತಂ ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಇಚ್ಛತೋ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯೋಜನಾ.

ಏವಂ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಮತ್ತೇ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಖೇಪೇತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಾ ಬಹುವಿಧಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ, ಮಗ್ಗೋ ಚ ಓಧಿಸೋ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತಿ. ಸ್ವಾಯಂ ‘‘ಕತಮಂ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಕತಮೇ ಕಿಲೇಸೇ ಖೇಪೇತೀ’’ತಿ ಪುರಿಮಪುಚ್ಛಾದ್ವಯಮೇವ ವದತಿ. ತದೇವಾತಿ ಯಂ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾತಣ್ಹಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಏಕದೇಸಮತ್ತಮ್ಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತದೇವ.

ಏತ್ಥ ಚ ಯಾಯಂ ‘‘ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋವ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತಾಚೋದನಾ, ತತ್ರಾಯಂ ಆಗಮತೋ ಯುತ್ತಿತೋ ಚಸ್ಸ ಭಾವಾಭಾವವಿಭಾವನಾ. ತಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ (ಉದಾ. ೭೩; ಇತಿವು. ೪೩).

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತದಾಯತನಂ, ಯತ್ಥ ನೇವ ಪಥವೀ ನ ಆಪೋ ನ ತೇಜೋ ನ ವಾಯೋ’’ತಿ (ಉದಾ. ೭೧) –

ಚ ಆದಿನಾ, ತಥಾ –

‘‘ಗಮ್ಭೀರೋ ದುದ್ದಸೋ ದುರನುಬೋಧೋ ಸನ್ತೋ ಪಣೀತೋ ಅತಕ್ಕಾವಚರೋ ನಿಪುಣೋ ಪಣ್ಡಿತವೇದನೀಯೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೩೭; ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೭೨; ಮಹಾವ. ೭-೮) –

‘‘ಅಸಙ್ಖತಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಅಸಙ್ಖತಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದಂ, ಅನತಂ, ಅನಾಸವಂ, ಸಚ್ಚಂ, ಪಾರಂ, ನಿಪುಣಂ, ಸುದುದ್ದಸಂ, ಅಜಜ್ಜರಂ, ಧುವಂ, ಅಪಲೋಕಿತಂ, ಅನಿದಸ್ಸನಂ, ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚಂ, ಸನ್ತಂ, ಅಮತಂ, ಪಣೀತಂ, ಸಿವಂ, ಖೇಮಂ, ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯಂ, ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಅಬ್ಭುತಂ, ಅನೀತಿಕಂ, ಅನೀತಿಕಧಮ್ಮಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಅಬ್ಯಾಬಜ್ಝಂ, ವಿರಾಗಂ, ಸುದ್ಧಿಂ, ಮುತ್ತಿಂ, ಅನಾಲಯಂ, ದೀಪಂ, ಲೇಣಂ, ತಾಣಂ, ಸರಣಂ, ಪರಾಯಣಞ್ಚ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಪರಾಯಣಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೭೭) –

ಏವಮಾದೀಹಿ ಚ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ‘‘ಅಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಧಮ್ಮಾ, ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಮ್ಮಾ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೭), ಸಬ್ಬಞ್ಚ ರೂಪಂ ಅಸಙ್ಖತಾ ಚ ಧಾತೂ’’ತಿಆದೀಹಿ (ಧ. ಸ. ೧೧೯೨, ೧೧೯೮, ೧೨೦೦) ಅಭಿಧಮ್ಮಪದೇಸೇಹಿ ಚ ಪರಮತ್ಥಭಾವೇನೇವ ದೇಸಿತಂ. ನ ಹಿ ಸಭಾವವಿರಹಿತಸ್ಸ ಅಭಾವಮತ್ತಸ್ಸ ಗಮ್ಭೀರಾಸಙ್ಖತಾದಿಭಾವೋ ಅಬ್ಯಾಕತಧಮ್ಮಾದಿಭಾವೋ ಚ ಯುತ್ತೋ, ವುತ್ತೋ ಚ ಸೋ. ತಸ್ಮಾ ನ ಅಭಾವಮತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ.

ಅಪಿ ಚಾಯಂ ಅಭಾವವಾದೀ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ – ಯದಿ ಕಿಲೇಸಾಭಾವೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಸ್ವಾಯಮಭಾವೋ ಏಕೋ ವಾ ಸಿಯಾ ಅನೇಕೋ ವಾ? ಯದಿ ಏಕೋ, ಏಕೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನ ಕತೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಉಪರಿಮಾನಂ ಮಗ್ಗಾನಂ ನಿರತ್ಥಕತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ. ನ ಹಿ ಏಕಂ ಅನೇಕೇಹಿ ಕಮ್ಮಪ್ಪವತ್ತೇಹಿ ಸಾಧೇತಬ್ಬಂ ದಿಟ್ಠಂ. ಅಥ ಸಿಯಾ ಏಕೋವ ಸೋ ಕಿಲೇಸಾಭಾವೋ, ನ ಪನ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಕಾತಬ್ಬೋ, ಅಥ ಖೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕತಾ ಆಪಜ್ಜತಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾನತೋ. ಅಕರೋನ್ತೋ ಚ ಮಗ್ಗೋ ಕಿಲೇಸಾಭಾವಂ ತಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಕಮತ್ಥಂ ಸಾಧೇಯ್ಯ, ಅಥ ಮಗ್ಗಾನಂ ಸಂಯೋಜನತ್ತಯಪ್ಪಹಾನಾದಿಪಟಿನಿಯತಕಿಚ್ಚತಾಯ ಪಹಾಯಕವಿಭಾಗೇನ ಕಿಲೇಸಾಭಾವಭೇದೋ, ಏವಂ ಸತಿ ವಿನಾ ಸಭಾವಭೇದಂ ಬಹುಭಾವೋ ನತ್ಥೀತಿ ಬಹುಭಾವತಾಪದೇಸೇನಸ್ಸ ಸಸಭಾವತಾ ಆಪನ್ನಾ. ಅಥಾಪಿ ಸಿಯಾ ‘‘ಯೇಸಂ ಅಭಾವೋ, ತೇಸಂ ಬಹುಭಾವೇನ ಬಹುಭಾವೋಪಚಾರೋ’’ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಯೇಸಂ ಅಭಾವೋ, ತೇಸಂ ಸಭಾವತಾಯ ಸಸಭಾವೋಪಚಾರೋಪಿ ಸಿಯಾ. ತಥಾ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಖತಾದಿತಾಯ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಖತಾದಿಭಾವಾ ಚ ಸಿಯುಂ, ನ ಚೇತಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ನ ತೇಸಂ ಬಹುಭಾವೋಪಚಾರೋ ಯುತ್ತೋ. ಏಕಭಾವೋಪಿ ಚಸ್ಸ ಅಸಭಾವತಾಯ ಏವ ವತ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಚೇ? ನ, ಅಭಾವಸಾಮಞ್ಞತೋ, ಅಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಅಭೇದಸಮಞ್ಞಾಯ ಏಕತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ. ಸತಿ ಚ ಏಕತ್ತೇ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತದೋಸಾನತಿವತ್ತಿ.

ಬಹುಭಾವೇ ಚ ಸಸಭಾವತಾ ಸಿದ್ಧಾ. ಯದಿಪಿ ಸಿಯಾ ಯಥಾ ಬಹುಭಾವೋ ಸಸಭಾವತಂ, ಏವಂ ಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಸಭಾವತಾ ಬಹುಭಾವಂ ನ ಬ್ಯಭಿಚರೇಯ್ಯಾತಿ ಸಸಭಾವಪಕ್ಖೇಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಬಹುಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ? ತಂ ನ, ಕಸ್ಮಾ? ತಥಾ ಸಾಮಞ್ಞಾಭೇದತೋ. ನ ಹಿ ಏವಂ ವತ್ತುಂ ಲಬ್ಭಾ ಯಥಾ ಖರಭಾವೋ ಸಸಭಾವತಂ ನ ಬ್ಯಭಿಚರತಿ, ಏವಂ ಸಸಭಾವತಾಪಿ ಖರಭಾವಂ ನ ಬ್ಯಭಿಚರೇಯ್ಯಾತಿ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ತದಞ್ಞಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾಭಾವಪ್ಪಸಙ್ಗೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಮಾ ಬಹುಭಾವೋ ಸಸಭಾವತಾಪೇಕ್ಖೋ, ನ ಸಸಭಾವತಾ ಬಹುಭಾವಾಪೇಕ್ಖಾತಿ ನ ಸಸಭಾವಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಬಹುಭಾವಾಪತ್ತಿ. ‘‘ಏಕಞ್ಹಿ ಸಚ್ಚಂ ನ ದುತೀಯಮತ್ಥಿ (ಸು. ನಿ. ೮೯೦; ಮಹಾನಿ. ೧೧೯), ಏಕಾ ನಿಟ್ಠಾ ನ ಪುಥುನಿಟ್ಠಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ.

ಅಪಿ ಚೇತ್ಥ ಕಿಲೇಸಾಭಾವೋ ನಾಮ ರಾಗಾದೀನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದೋ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ. ತಸ್ಸ ಚ ಏಕತ್ತೇ ಏಕೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬತಾ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸಾಭಾವತೋತಿ ದಸ್ಸನಾದಿಮಗ್ಗವಿಭಾಗೋ ನ ಸಿಯಾ. ಇಚ್ಛಿತೋ ಚ ಸೋ ಓಧಿಸೋವ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ. ಸೋ ಚ ಮಗ್ಗವಿಭಾಗೋ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ನಾತಿತಿಕ್ಖತಿಕ್ಖತಿಕ್ಖತರತಿಕ್ಖತಮಭಾವೇನ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಯೋಗ್ಯಭಾವೇ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾವಿಸೇಸೇನ ಹೋತೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಸಸಭಾವತಾಯಯೇವ ಯುತ್ತೋ. ಅಭಾವೋ ಪನ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ಕಾತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ ‘‘ಮಾ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿರತ್ಥಕತಾ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ, ನ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬೋ. ಕೋ ಹಿ ತಸ್ಸ ಸಭಾವೋ, ಯೋ ತೇನ ಸಚ್ಛಿಕರಿಯೇಯ್ಯ. ಸೋ ಚ ಕಿಲೇಸಾಭಾವೋ ಏಕೇನೇವ ಮಗ್ಗೇನ ಸಾಧೇತಬ್ಬೋ ಸಿಯಾ, ನ ಚತೂಹಿ ‘‘ಮಾ ಚತುಭಾವನಿಬ್ಬಾನತಾಪತ್ತಿ, ನಿಬ್ಬಾನವಿಸೇಸಾಪತ್ತಿ ಚ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ. ತತೋ ದಸ್ಸನಾದಿಮಗ್ಗವಿಭಾಗೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ಸಬ್ಬಂ ಆವತ್ತತಿ.

ಯದಿ ಚ ಅಭಾವೋ ಭಾವಸ್ಸ ಸಿಯಾತಿ ತಸ್ಸ ಭಾವಧಮ್ಮತಾ ಇಚ್ಛಿತಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಯಥಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಜರಾಮರಣಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮತಾಪಿ ಆಪನ್ನಾ, ಏವಂ ಬಹೂನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಬಹುಭಾವಾದಿಪ್ಪಸಙ್ಗೋಪಿ ದುನ್ನಿವಾರೋತಿ ಅತಂಸಭಾವಸ್ಸ ಅಸಙ್ಖತಸ್ಸೇಕಸ್ಸ ಸಸಭಾವಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಯದಿ ಏವಂ ಕಸ್ಮಾ ‘‘ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೧೫, ೩೩೦) ವುತ್ತನ್ತಿ? ಖಯೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತ್ತಾ. ಖಯೋ ಹಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಖಯೇ ಞಾಣಂ, ಅನುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ದುಕಮಾತಿಕಾ ೧೪೨). ತೇನ ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯಪರಿಯಾಯೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಅಧಿಗನ್ತಬ್ಬತೋ ‘‘ಪರಮತ್ಥಂ ಗಮ್ಭೀರಂ ನಿಪುಣಂ ದುದ್ದಸಂ ದುರನುಬೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ರಾಗಾದಿಪ್ಪಹಾನಮುಖೇನ ವಾ ತಥಾ ಪತ್ತಬ್ಬತೋ, ಯಥಾ ಅಞ್ಞತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಮದನಿಮ್ಮದ್ದನೋ ಪಿಪಾಸವಿನಯೋ’’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೪; ಇತಿವು. ೯೦).

ಅಪಿಚ ಯಥಾ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾಯ ಸಉತ್ತರಾನಂ ಕಾಮಾನಂ ರೂಪಾನಞ್ಚ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಂ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ಏವಂ ಸಸಭಾವಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತೇನ ತಬ್ಬಿಧುರಸಭಾವೇನ ನಿಸ್ಸರಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಯಞ್ಚ ತನ್ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಸಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅಪಿ ಅನುಲೋಮಞಾಣಂ ಕಿಲೇಸೇ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಪಜಹತಿ, ನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಪಜಹಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಥಾ ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಸು ಞಾಣಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನೇವ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ. ಇತಿ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ, ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಾರಮ್ಮಣಸ್ಸ ಚ ಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನೇ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋ ತೇಸಂ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಕರಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ತದುಭಯವಿಪರೀತಸಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಸಾ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು. ತಥಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ (ಉದಾ. ೭೩; ಇತಿವು. ೪೩) ಇದಂ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವಜೋತಕಂ ವಚನಂ ಅವಿಪರೀತತ್ಥಂ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತತ್ತಾ. ಯಞ್ಹಿ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಂ, ತಂ ಅವಿಪರೀತತ್ಥಂ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ದುಕ್ಖಾ, ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನತ್ತಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೨೭೭-೨೭೯; ಥೇರಗಾ. ೬೭೬-೬೭೮; ನೇತ್ತಿ. ೫), ತಥಾ ನಿಬ್ಬಾನ-ಸದ್ದೋ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಸಯೇ ಯಥಾಭೂತಪರಮತ್ಥವಿಸಯೋ ಉಪಚಾರವುತ್ತಿಸಬ್ಭಾವತೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಸೀಹ-ಸದ್ದೋ. ಅಥ ವಾ ಅತ್ಥೇವ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು ಇತರತಬ್ಬಿಪರೀತವಿಮುತ್ತಿಸಭಾವತ್ತಾ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ‘‘ಪಥವೀಧಾತು ವೇದನಾ ಚಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ನಯೇಹಿ ಯುತ್ತಿತೋಪಿ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.