೧. ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ

೭೧೮. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತಮೇವ ನಯಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಭಾನಪ್ಪಭೇದಾ ತಬ್ಬಿಸಯಾನಂ ಅತ್ಥಾದೀನಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾದಿಭೇದೇಹಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಚ್ಚಯಸಮುಪ್ಪನ್ನ’’ನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಚ್ಚಹೇತುಧಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಾರೇಸು ಆಗತಾನಿ ದುಕ್ಖಾದೀನಿ ಗಹಿತಾನಿ. ಸಚ್ಚಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಪರಿಯತ್ತಿವಾರೇ ಭಾಸಿತತ್ಥೋ, ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ವಿಪಾಕೋ ಕಿರಿಯಞ್ಚಾತಿ ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ವುತ್ತಾನಮೇವ ವಸೇನ ಪಞ್ಚ ಅತ್ಥಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಧಮ್ಮಾ ಚ.

ವಿದಹತೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಹೇತುಆದೀನಂ ಸಾಧಾರಣಂ ನಿಬ್ಬಚನಂ, ತದತ್ಥಂ ಪನ ವಿಭಾವೇತುಮಾಹ ‘‘ಪವತ್ತೇತಿ ಚೇವ ಪಾಪೇತಿ ಚಾ’’ತಿ. ತೇಸು ಪುರಿಮೋ ಅತ್ಥೋ ಮಗ್ಗವಜ್ಜೇಸು ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಭಾಸಿತಮ್ಪಿ ಹಿ ಅವಬೋಧನವಸೇನ ಅತ್ಥಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ. ಮಗ್ಗೋ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಛಿಮೋ.

ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮ-ಸದ್ದೋ ಸಭಾವವಾಚಕೋತಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಯಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ, ಅವಿಪರೀತನಿರುತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಸ್ಸಾ ಅಭಿಲಾಪೇತಿ ತಸ್ಸಾ ನಿರುತ್ತಿಯಾ ಅವಚನಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಲಾಪೇತಿ ಕೇಚಿ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ಏವಂ ಸತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಾ, ನ ವಚನನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ, ನ ಚ ವಚನತೋ ಅಞ್ಞಂ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಂ ಉಚ್ಚಾರೇತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಥಾಪಿ ಫಸ್ಸಾದಿವಚನೇಹಿ ಬೋಧೇತಬ್ಬಂ ಅಭಿಲಪಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಅತ್ಥಧಮ್ಮವಜ್ಜಂ ತೇಹಿ ಬೋಧೇತಬ್ಬಂ ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ತೇಸಂ ನಿರುತ್ತಿಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘‘ಫಸ್ಸೋತಿ ಚ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿ, ಫಸ್ಸಂ ಫಸ್ಸಾತಿ ನ ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀ’’ತಿ ದಸ್ಸಿತೋವಾಯಮತ್ಥೋ, ನ ಚ ಅವಚನಂ ಏವಂಪಕಾರಂ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವಚನಭೂತಾಯ ಏವ ತಸ್ಸಾ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಲಾಪೇ ಉಚ್ಚಾರಣೇತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ತಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಮಿಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಾಯ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣವೀಥಿಯಾ ಪರತೋ ಮನೋದ್ವಾರೇ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಚ ವಚನಂ ಸದ್ದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಜಾನನಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಏವಂ ಪನ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣೇ ಅಞ್ಞಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ಪನ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಂ ಮನುಸ್ಸಾಮನುಸ್ಸಾದಿಸದ್ದಪ್ಪಭೇದನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ತಂ ತಂ ಸದ್ದವಿಭಾವಕಂ, ಏವಂ ಸಭಾವಾಸಭಾವನಿರುತ್ತಿನಿಚ್ಛಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ತಂವಿಭಾವಕಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನ ಪಾಳಿವಿರೋಧೋ ಹೋತಿ. ತಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ಸದ್ದಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸದ್ದಾರಮ್ಮಣಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ಪವತ್ತಯನ್ತಸ್ಸಾತಿ ನ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಞಾಣಂ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಂಯೇವ ತಂತಂಸದ್ದಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನನ್ತರಂ ತಂತಂಪಭೇದನಿಚ್ಛಯಹೇತುತ್ತಾ ನಿರುತ್ತಿಂ ಭಿನ್ದನ್ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಮೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಚ ಪಭೇದಗತಮ್ಪಿ ಹೋತೀತಿ. ಸಭಾವನಿರುತ್ತೀತಿ ಮಾಗಧಭಾಸಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಸಕ್ಕಟನಾಮಾದಿಸದ್ದಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಞ್ಞಂ ಪನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ನಿಪಾತಪದಮಾಹ.

ಕಥಿತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ. ಬೋಧಿಮಣ್ಡ-ಸದ್ದೋ ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಟ್ಠಾನೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ, ನ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನೇ. ಸುವಣ್ಣಸಲಾಕನ್ತಿ ಸೇಟ್ಠಸಲಾಕಂ, ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಸಲಾಕಂ ಗಹೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ಠಿತೇನ ಪವಾರಿತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತೋ ಅಞ್ಞೇನೇವ ಪಕಾರೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬತೋ ನ ಸಕ್ಕಟಭಾಸಾಜಾನನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಕಿಚ್ಚನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇದಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ಮಾಗಧಭಾಸಾಯ ಸಭಾವನಿರುತ್ತಿತಾಞಾಪನತ್ಥಂ ಇದಂ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಛದ್ದನ್ತವಾರಣ (ಜಾ. ೧.೧೬.೯೭ ಆದಯೋ) -ತಿತ್ತಿರಜಾತಕಾದೀಸು (ಜಾ. ೧.೪.೭೩ ಆದಯೋ) ತಿರಚ್ಛಾನೇಸು ಚ ಮಾಗಧಭಾಸಾ ಉಸ್ಸನ್ನಾ, ನ ಓಟ್ಟಕಾದಿಭಾಸಾ ಸಕ್ಕಟಂ ವಾ.

ತತ್ಥಾತಿ ಮಾಗಧಸೇಸಭಾಸಾಸು. ಸೇಸಾ ಪರಿವತ್ತನ್ತಿ ಏಕನ್ತೇನ ಕಾಲನ್ತರೇ ಅಞ್ಞಥಾ ಹೋನ್ತಿ ವಿನಸ್ಸನ್ತಿ ಚ. ಮಾಗಧಾ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ಕದಾಚಿ ಪರಿವತ್ತನ್ತೀಪಿ ನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಸಬ್ಬಥಾ ಚ ಪರಿವತ್ತತಿ, ಕಪ್ಪವಿನಾಸೇಪಿ ತಿಟ್ಠತಿಯೇವಾತಿ ‘‘ಅಯಮೇವೇಕಾ ನ ಪರಿವತ್ತತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಪಪಞ್ಚೋತಿ ಚಿರಾಯನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಬುದ್ಧವಚನಮೇವ ಚೇತಸ್ಸ ವಿಸಯೋ, ತೇನೇವ ‘‘ನೇಲಙ್ಗೋ ಸೇತಪಚ್ಛಾದೋ’’ತಿ ಗಾಥಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಚಿತ್ತೋ ಗಹಪತಿ ‘‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತಂ, ಭನ್ತೇ, ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತ’ನ್ತಿ? ‘ಏವಂ ಗಹಪತೀ’ತಿ. ‘ತೇನ ಹಿ, ಭನ್ತೇ, ಮುಹುತ್ತಂ ಆಗಮೇಥ, ಯಾವಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪೇಕ್ಖಾಮೀ’’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೩೪೭) ಆಹಾತಿ ವದನ್ತಿ.

ಸಬ್ಬತ್ಥಕಞಾಣನ್ತಿ ಅತ್ಥಾದೀಸು ಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸು ತೇಸು ತೀಸು ಚತೂಸುಪಿ ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ, ಕುಸಲಕಿರಿಯಭೂತಾಯ ಪಟಿಭಾನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯ ಧಮ್ಮತ್ಥಭಾವತೋ ತೀಸು ಏವ ವಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಕಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇಮಾನಿ ಞಾಣಾನಿ ಇದಮತ್ಥಜೋತಕಾನೀತಿ ಸಾತ್ಥಕಾನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ಏತಸ್ಸಾತಿಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಖಿತ್ತನ್ತಿ ವಾ. ಸೇಕ್ಖೇ ಪವತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸದಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ವಿಯ ಪನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಅರಹತೋಪಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸದತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸದತ್ತಕಾರಣತಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾ.

ಪುಚ್ಛಾಯ ಪರತೋ ಪವತ್ತಾ ಕಥಾತಿ ಕತ್ವಾ ಅಟ್ಠಕಥಾ ‘‘ಪರಿಪುಚ್ಛಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪೂರೇತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಪಟಿಪತ್ತಿಗರುತಾಯ ಲಾಭಂ ಹೀಳೇನ್ತೇನ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಕಮ್ಪಿ ಕಮ್ಬಲಂ ವಾಸಿಯಾ ಕೋಟ್ಟೇತ್ವಾ ಪರಿಭಣ್ಡಕರಣಂ ಮಯಾ ಕತಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಲಾಭಗರುನೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧರಾ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾವ ಭವಿತುಂ ನ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ಕಙ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅವಿಸದತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಿಸದತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಅನನ್ತರಂ ವುತ್ತೋ ತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಏವಾತಿ ವದನ್ತಿ.

ಪಭೇದೋ ನಾಮ ಮಗ್ಗೇಹಿ ಅಧಿಗತಾನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಂ ಪಭೇದಗಮನಂ. ಅಧಿಗಮೋ ತೇಹಿ ಪಟಿಲಾಭೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಲೋಕುತ್ತರೋ, ಪಭೇದೋ ಕಾಮಾವಚರೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನ ಪನ ತಥಾತಿ ಯಥಾ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಪಭೇದಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಾನಿ ಪರಿಯತ್ತಿಯಾದೀನಂ ಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯತ್ತಾಭಾವಂ, ಪುಬ್ಬಯೋಗಸ್ಸ ಚ ಬಲವಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪರಿಯತ್ತಿಸವನಪರಿಪುಚ್ಛಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಧಿಗಮೋ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಇದಾನಿ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಮೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಪುಬ್ಬಯೋಗಾಧಿಗಮಾ ಹಿ ದ್ವೇಪಿ ವಿಸದಕಾರಣಾತಿ ‘‘ಪುಬ್ಬಯೋಗೋ ಪಭೇದಸ್ಸ ಬಲವಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ.

ಸಙ್ಗಹವಾರವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.