೪. ಮಹಾವಗ್ಗೋ

೧. ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೨. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅನುಪುಬ್ಬತೋ ವಿಹರಿತಬ್ಬಾತಿ ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಾ. ಅನುಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ. ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬವಿಹಾರಾತಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಿತಬ್ಬವಿಹಾರಾ.

ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨-೩. ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೩-೩೪. ದುತಿಯೇ ಛಾತಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಯೋ ಕಾಮಾನಂ ಪಾತಬ್ಬತೋ ತಾಸಂ ವಸೇನ ವತ್ತನತೋ, ತನ್ನಿನ್ನತ್ತಾ ನತ್ಥಿ ಏತೇಸು ಛಾತನ್ತಿ ನಿಚ್ಛಾತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಚ್ಛಾತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತಿಯೇ ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಅನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಗಾವೀಉಪಮಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೫. ಚತುತ್ಥೇ ಪಬ್ಬತಚಾರಿನೀತಿ ಪಕತಿಯಾ ಪಬ್ಬತೇ ಬಹುಲಚಾರಿನೀ. ಅಖೇತ್ತಞ್ಞೂತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೧.೭೭) ಅಗೋಚರಞ್ಞೂ. ಸಮಾಧಿಪರಿಪನ್ತಾನಂ ವಿಸೋಧನಾನಭಿಞ್ಞತಾಯ ಬಾಲೋ. ಝಾನಸ್ಸ ಪಗುಣಭಾವಾಪಾದನವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅಬ್ಯತ್ತೋ. ಉಪರಿಝಾನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವಾನವಬೋಧೇನ ಅಖೇತ್ತಞ್ಞೂ. ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಕೋಸಲ್ಲಾಭಾವೇನ ಅಕುಸಲೋ. ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಅನಾಸೇವನಾಯ ಬಾಲೋ. ಅಭಾವನಾಯ ಅಬ್ಯತ್ತೋ. ಅಬಹುಲೀಕಾರೇನ ಅಖೇತ್ತಞ್ಞೂ. ಸಮ್ಮದೇವ ಅನಧಿಟ್ಠಾನತೋ ಅಕುಸಲೋತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಉಭತೋ ಭಟ್ಠೋತಿ ಉಭಯತೋ ಝಾನತೋ ಭಟ್ಠೋ. ಸೋ ಹಿ ಅಪ್ಪಗುಣತಾಯ ನ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತತಾಯ ಸಉಸ್ಸಾಹೋಪಿ ವಿನಾಸತೋ ಅಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಚ ಝಾನದ್ವಯತೋ ಪರಿಹೀನೋ.

ಗಾವೀಉಪಮಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಝಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೬. ಪಞ್ಚಮೇ ಅನಿಚ್ಚತೋತಿ ಇಮಿನಾ ನಿಚ್ಚಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ತೇಸಂ ಅನಿಚ್ಚತಮಾಹ. ತತೋ ಏವ ಉದಯವಯವನ್ತತೋ ವಿಪರಿಣಾಮತೋ ತಾವಕಾಲಿಕತೋ ಚ ತೇ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಜೋತಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಞ್ಹಿ ನಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಉದಯವಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಜರಾಯ ಮರಣೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೇಧಾ ವಿಪರಿಣತಂ ಇತ್ತರಕ್ಖಣಮೇವ ಚ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖತೋತಿ ನ ಸುಖತೋ. ಇಮಿನಾ ಸುಖಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ ತೇಸಂ ದುಕ್ಖತಮಾಹ. ತತೋ ಏವ ಚ ಅಭಿಣ್ಹಪ್ಪಟಿಪೀಳನತೋ ದುಕ್ಖವತ್ಥುತೋ ಚ ತೇ ದುಕ್ಖಾತಿ ಜೋತಿತಂ ಹೋತಿ. ಉದಯವಯವನ್ತತಾಯ ಹಿ ತೇ ಅಭಿಣ್ಹಪ್ಪಟಿಪೀಳನತೋ ನಿರನ್ತರದುಕ್ಖತಾಯ ದುಕ್ಖಸ್ಸೇವ ಚ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೋ. ಪಚ್ಚಯಯಾಪನೀಯತಾಯ ರೋಗಮೂಲತಾಯ ಚ ರೋಗತೋ. ದುಕ್ಖತಾಸೂಲಯೋಗತೋ ಕಿಲೇಸಾಸುಚಿಪಗ್ಘರತೋ ಉಪ್ಪಾದಜರಾಭಙ್ಗೇಹಿ ಉದ್ಧುಮಾತಪಕ್ಕಭಿಜ್ಜನತೋ ಚ ಗಣ್ಡತೋ. ಪೀಳಾಜನನತೋ ಅನ್ತೋತುದನತೋ ದುನ್ನೀಹರಣತೋ ಚ ಸಲ್ಲತೋ. ಅವಡ್ಢಿಆವಹನತೋ ಅಘವತ್ಥುತೋ ಚ ಅಘತೋ. ಅಸೇರಿಭಾವಜನನತೋ ಆಬಾಧಪ್ಪತಿಟ್ಠಾನತಾಯ ಚ ಆಬಾಧತೋ. ಅವಸವತ್ತನತೋ ಅವಿಧೇಯ್ಯತಾಯ ಚ ಪರತೋ. ಬ್ಯಾಧಿಜರಾಮರಣೇಹಿ ಪಲುಜ್ಜನೀಯತಾಯ ಪಲೋಕತೋ. ಸಾಮಿನಿವಾಸೀಕಾರಕವೇದಕಅಧಿಟ್ಠಾಯಕವಿರಹತೋ ಸುಞ್ಞತೋ. ಅತ್ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತತೋ. ರೂಪಾದಿಧಮ್ಮಾಪಿ ಯಥಾ ನ ಏತ್ಥ ಅತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಅನತ್ತಾ, ಏವಂ ಸಯಮ್ಪಿ ಅತ್ತಾ ನ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅನತ್ತಾ. ತೇನ ಅಬ್ಯಾಪಾರತೋ ನಿರೀಹತೋ ತುಚ್ಛತೋ ಅನತ್ತಾತಿ ದೀಪಿತಂ ಹೋತಿ.

ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಮೇವ ಸುಖಾವಬೋಧನತ್ಥಂ ಏಕಾದಸಹಿ ಪದೇಹಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅನ್ತೋಸಮಾಪತ್ತಿಯನ್ತಿ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಸಹಜಾತತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಅಬ್ಭನ್ತರೇ ಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಸಂಹರತೀತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಾದಿಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ ಪಟಿಸಂಹರತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮೋಚೇತಿ ಅಪನೇತೀ’’ತಿ. ಸವನವಸೇನಾತಿ ‘‘ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸವನವಸೇನ. ಥುತಿವಸೇನಾತಿ ತಥೇವ ಥೋಮನಾವಸೇನ ಗುಣತೋ ಸಂಕಿತ್ತನವಸೇನ. ಪರಿಯತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪರಿಯಾಪುಣನವಸೇನ. ಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ತದತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪನವಸೇನ. ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನೇವ ಉಪಸಂಹರತಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತಂ, ‘‘ಏತಂ ಸನ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ ಪನ ಅವಧಾರಣನಿವತ್ತಿತತ್ಥದಸ್ಸನಂ. ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ ‘‘ಏತಂ ಸನ್ತಂ ಏತಂ ಪಣೀತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಧಾತುಯಾ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತಿ, ಏವಂ ಮಗ್ಗೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಅಭಿಸಮೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಿಸೇಸೇ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಿನಾ ಪನ ಆಕಾರೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಸೋ ತತ್ಥ ಠಿತೋತಿ ಸೋ ಅದನ್ಧವಿಪಸ್ಸಕೋ ಯೋಗೀ ತತ್ಥ ತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣತ್ತಯಾರಮ್ಮಣಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಠಿತೋ. ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅಧಿಗಮಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಸು. ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಹೋತೀತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಾವಹಾಸು ಏವ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಹಾಯ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಾವಹಾಸು ನಿಕನ್ತಿಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಅನಾಗಾಮಿತಾಯಮೇವ ಸಣ್ಠಾತಿ.

ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾತಿ ಸಮಥವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಚಾತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ರೂಪಸ್ಸ ಸಮತಿಕ್ಕನ್ತತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಯಂ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಅನೇನಾತಿ ಯೋಗಿನಾ. ತಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮಾತಿ ಇದಂ ಯೋ ಪಠಮಂ ಪಞ್ಚವೋಕಾರಏಕವೋಕಾರಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮದೇವ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ತೇ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತ್ವಾ ತತೋ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಮಸತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಾನಿ ಅರೂಪಂ ಸಮ್ಮಸತೀ’’ತಿ.

ಝಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಆನನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೭. ಛಟ್ಠೇ ಓಕಾಸಂ ಅವಸರಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ ಏತೇನಾತಿ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ, ಮಗ್ಗಫಲಸುಖಾಧಿಗಮಾಯ ಓಕಾಸಭಾವತೋ ವಾ ಓಕಾಸೋ, ತಸ್ಸ ಅಧಿಗಮೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ. ಏತ್ಥ ಚ ದೀಘನಿಕಾಯೇನೇವ (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೮೮) ಪನ ಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋತಿ ತಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮಾ ಆಗತಾ. ತತ್ಥ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೮೮) ಪಠಮಂ ಝಾನಂ ಪಞ್ಚ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ‘‘ಪಠಮೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಪನ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ದುತಿಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ. ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಓಕಾಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ‘‘ತತಿಯೋ ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಇಧ ಪನ ವಕ್ಖಮಾನಾನಿ ತೀಣಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಓಕಾಸಾಧಿಗಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಸಂಯೇವ ಚ ಗಹಣೇ ಕಾರಣಂ ಸಯಮೇವ ವಕ್ಖತಿ.

ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಂ ಪಾಪನತ್ಥಾಯಾತಿ ರಾಗಾದೀಹಿ ಮಲೇಹಿ ಅಭಿಜ್ಝಾವಿಸಮಲೋಭಾದೀಹಿ ಚ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಕಿಲಿಟ್ಠಚಿತ್ತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ವಿಸುದ್ಧಿಪಾಪನತ್ಥಾಯ ಸಮತಿಕ್ಕಮನತ್ಥಾಯ. ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನಞ್ಹಿ ಇಧ ‘‘ಸಮತಿಕ್ಕಮೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅತ್ಥಂ ಗಮನತ್ಥಾಯಾತಿ ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಚೇತಸಿಕದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅತ್ಥಙ್ಗಮಾಯ, ನಿರೋಧಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಞಾಯತಿ ನಿಚ್ಛಯೇನ ಕಮತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತಂ ವಾ ಞಾಯತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀಯತಿ ಏತೇನಾತಿ ಞಾಯೋ, ಸಮುಚ್ಛೇದಭಾವೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಹವಿಪಸ್ಸನಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ತಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಯ. ಪರಪಚ್ಚಯೇನ ವಿನಾ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಞ್ಹಿ ‘‘ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಸಮ್ಭಿನ್ನನ್ತಿ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದೀಹಿ ಅಪಲಿಬುದ್ಧಂ ಅನುಪಹತಂ.

ರಾಗಾನುಗತೋ ಸಮಾಧಿ ಅಭಿನತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಭಿಮುಖಾಭಾವೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ, ದೋಸಾನುಗತೋ ಪನ ಅಪನತೋ ಅಪಗಮನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ, ತದುಭಯಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇನ ‘‘ನ ಚಾಭಿನತೋ ನ ಚಾಪನತೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ರಾಗವಸೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ನ ಸಸಙ್ಖಾರನಿಗ್ಗಯ್ಹವಾರಿತಗತೋತಿ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಯ ನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಚ ನಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ವಾರೇತ್ವಾ ಠಿತೋ. ಕಿಞ್ಚರಹಿ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಛಿನ್ನನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ. ತಥಾಭೂತಂ ಫಲಸಮಾಧಿಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ನ ಸಸಙ್ಖಾರೇನ…ಪೇ… ಛಿನ್ನನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ.

ಆನನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಲೋಕಾಯತಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೮. ಸತ್ತಮೇ ಲೋಕಾಯತವಾದಕಾತಿ ಆಯತಿಂ ಹಿತಂ ಲೋಕೋ ನ ಯತತಿ ನ ವಿರುಹತಿ ಏತೇನಾತಿ ಲೋಕಾಯತಂ, ವಿತಣ್ಡಸತ್ಥಂ. ತಞ್ಹಿ ಗನ್ಥಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಸತ್ತಾ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ತಂ ವದನ್ತೀತಿ ಲೋಕಾಯತವಾದಕಾ.

ದಳ್ಹಂ ಥಿರಂ ಧನು ಏತಸ್ಸಾತಿ ದಳ್ಹಧನ್ವಾ (ಅ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೪.೪೫-೪೬; ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೧.೧೦೭), ಸೋ ಏವ ‘‘ದಳ್ಹಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಪಟಿಸತ್ತುವಿಧಮನತ್ಥಂ ಧನುಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಧನುಗ್ಗಹೋ. ಸೋ ಏವ ಉಸುಂ ಸರಂ ಅಸತಿ ಖಿಪತೀತಿ ಇಸ್ಸಾಸೋ. ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮನ್ತಿ ಲೋಹಾದಿಭಾರಂ ವಹಿತುಂ ಸಮತ್ಥಂ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ದಣ್ಡೇತಿ ಧನುದಣ್ಡೇ. ಯಾವ ಕಣ್ಡಪ್ಪಮಾಣಾತಿ ದೀಘತೋ ಯತ್ತಕಂ ಕಣ್ಡಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ, ತತ್ತಕೇ ಧನುದಣ್ಡೇ ಉಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತೇ ಆರೋಪಿತೇಸುಯೇವ ಜಿಯಾದಣ್ಡೇಸು ಸೋ ಚೇ ಭಾರೋ ಪಥವಿತೋ ಮುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ಇದಂ ದ್ವಿಸಹಸ್ಸಥಾಮಂ ನಾಮ ಧನೂತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಉಗ್ಗಹಿತಸಿಪ್ಪೋತಿ ಉಗ್ಗಹಿತಧನುಸಿಪ್ಪೋ. ಕತಹತ್ಥೋತಿ ಥಿರತರಂ ಲಕ್ಖೇಸು ಅವಿರಜ್ಝನಸರಕ್ಖೇಪೋ. ಈದಿಸೋ ಪನ ತತ್ಥ ವಸಿಭೂತೋ ಕತಹತ್ಥೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚಿಣ್ಣವಸಿಭಾವೋ’’ತಿ. ಕತಂ ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ಉಪೇಚ್ಚ ಅಸನಂ ಏತೇನ ಸೋ ಕತೂಪಾಸನೋತಿ ಆಹ ‘‘ರಾಜಕುಲಾದೀಸು ದಸ್ಸಿತಸಿಪ್ಪೋ’’ತಿ. ಏವಂ ಕತನ್ತಿ ಏವಂ ಅನ್ತೋಸುಸಿರಕರಣಾದಿನಾ ಸಲ್ಲಹುಕಂ ಕತಂ.

ಲೋಕಾಯತಿಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮-೯. ದೇವಾಸುರಸಙ್ಗಾಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೯-೪೦. ಅಟ್ಠಮೇ ಅಭಿಯಿಂಸೂತಿ ಕದಾ ಅಭಿಯಿಂಸು? ಯದಾ ಬಲವನ್ತೋ ಅಹೇಸುಂ, ತದಾ. ತತ್ರಾಯಮನುಪುಬ್ಬಿಕಥಾ (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೪೭; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ) – ಸಕ್ಕೋ ಕಿರ ಮಗಧರಟ್ಠೇ ಮಚಲಗಾಮಕೇ ಮಘೋ ನಾಮ ಮಾಣವೋ ಹುತ್ವಾ ತೇತ್ತಿಂಸ ಪುರಿಸೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸತ್ತ ವತಪದಾನಿ ಪೂರೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ಕಾಲಙ್ಕತೋ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ತಂ ಬಲವಕಮ್ಮಾನುಭಾವೇನ ಸಪರಿಸಂ ಸೇಸದೇವತಾ ದಸಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗಣ್ಹನ್ತಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಆಗನ್ತುಕದೇವಪುತ್ತಾ ಆಗತಾ’’ತಿ ನೇವಾಸಿಕಾ ಗನ್ಧಪಾನಂ ಸಜ್ಜಯಿಂಸು. ಸಕ್ಕೋ ಸಕಪರಿಸಾಯ ಸಞ್ಞಂ ಅದಾಸಿ ‘‘ಮಾರಿಸಾ ಮಾ ಗನ್ಧಪಾನಂ ಪಿವಿತ್ಥ, ಪಿವನಾಕಾರಮತ್ತಮೇವ ದಸ್ಸೇಥಾ’’ತಿ. ತೇ ತಥಾ ಅಕಂಸು. ನೇವಾಸಿಕದೇವತಾ ಸುವಣ್ಣಸರಕೇಹಿ ಉಪನೀತಂ ಗನ್ಧಪಾನಂ ಯಾವದತ್ಥಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಮತ್ತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುವಣ್ಣಪಥವಿಯಂ ಪತಿತ್ವಾ ಸಯಿಂಸು. ಸಕ್ಕೋ ‘‘ಗಣ್ಹಥ ಪುತ್ತಹತಾಯ ಪುತ್ತೇ’’ತಿ ತೇ ಪಾದೇಸು ಗಹೇತ್ವಾ ಸಿನೇರುಪಾದೇ ಖಿಪಾಪೇಸಿ. ಸಕ್ಕಸ್ಸ ಪುಞ್ಞತೇಜೇನ ತದನುವತ್ತಕಾಪಿ ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥೇವ ಪತಿಂಸು. ತೇ ಸಿನೇರುವೇಮಜ್ಝಕಾಲೇ ಸಞ್ಞಂ ಲಭಿತ್ವಾ, ‘‘ತಾತಾ, ಸುರಂ ನ ಪಿವಿಮ್ಹ, ಸುರಂ ನ ಪಿವಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಸುರಾ ನಾಮ ಜಾತಾ. ಅಥ ನೇಸಂ ಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಉತುಸಮುಟ್ಠಾನಂ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲೇ ದಸಯೋಜನಸಹಸ್ಸಂ ಅಸುರಭವನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಸಕ್ಕೋ ತೇಸಂ ನಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಅನಾಗಮನತ್ಥಾಯ ಆರಕ್ಖಂ ಠಪೇಸಿ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಅನ್ತರಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಅಯುಜ್ಝಪುರಾನಂ,

ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಠಪಿತಾ ಅಭಿರಕ್ಖಾ;

ಉರಗ-ಕರೋಟಿ-ಪಯಸ್ಸ ಚ ಹಾರೀ,

ಮದನಯುತಾ ಚತುರೋ ಚ ಮಹತ್ಥಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೨೪೭; ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.೧ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ);

ದ್ವೇ ನಗರಾನಿ ಹಿ ಯುದ್ಧೇನ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ಅಯುಜ್ಝಪುರಾನಿ ನಾಮ ಜಾತಾನಿ ದೇವನಗರಞ್ಚ ಅಸುರನಗರಞ್ಚ. ಯದಾ ಹಿ ಅಸುರಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ದೇವೇಹಿ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ದೇವನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ದ್ವಾರೇ ಪಿದಹಿತೇ ಅಸುರಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಯದಾ ದೇವಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥಾಸುರೇಹಿ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಅಸುರನಗರಸ್ಸ ದ್ವಾರೇ ಪಿದಹಿತೇ ಸಕ್ಕಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಇತಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ನಗರಾನಿ ಅಯುಜ್ಝಪುರಾನಿ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಅನ್ತರಾ ಏತೇಸು ಉರಗಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಸಕ್ಕೇನ ಆರಕ್ಖಾ ಠಪಿತಾ. ತತ್ಥ ಉರಗಸದ್ದೇನ ನಾಗಾ ಗಹಿತಾ. ತೇ ಹಿ ಉದಕೇ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಪಠಮಾಲಿನ್ದೇ ಏತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ. ಕರೋಟಿಸದ್ದೇನ ಸುಪಣ್ಣಾ ಗಹಿತಾ. ತೇಸಂ ಕಿರ ಕರೋಟಿ ನಾಮ ಪಾನಭೋಜನಂ, ತೇನ ತಂ ನಾಮಂ ಲಭಿಂಸು, ದುತಿಯಾಲಿನ್ದೇ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ. ಪಯಸ್ಸಹಾರಿಸದ್ದೇನ ಕುಮ್ಭಣ್ಡಾ ಗಹಿತಾ, ದಾನವರಕ್ಖಸಾ ಕಿರ ತೇ, ತತಿಯಾಲಿನ್ದೇ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ. ಮದನಯುತಸದ್ದೇನ ಯಕ್ಖಾ ಗಹಿತಾ. ವಿಸಮಚಾರಿನೋ ಕಿರ ತೇ ಯುಜ್ಝಸೋಣ್ಡಾ, ಚತುತ್ಥಾಲಿನ್ದೇ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ. ಚತುರೋ ಚ ಮಹತ್ತಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ವುತ್ತಾ, ಪಞ್ಚಮಾಲಿನ್ದೇ ತೇಸಂ ಆರಕ್ಖಾ, ತಸ್ಮಾ ಯದಿ ಅಸುರಾ ಕುಪಿತಾವಿಲಚಿತ್ತಾ ದೇವಪುರಂ ಉಪಯನ್ತಿ ಯುಜ್ಝಿತುಂ. ಯಂ ಗಿರಿನೋ ಪಠಮಂ ಪರಿಭಣ್ಡಂ, ತಂ ಉರಗಾ ಪಟಿಬಾಹಯನ್ತಿ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸು ಸೇಸಾ.

ತೇ ಪನ ಅಸುರಾ ಆಯುವಣ್ಣಯಸಇಸ್ಸರಿಯಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ತಾವತಿಂಸಸದಿಸಾವ, ತಸ್ಮಾ ಅನ್ತರಾ ಅತ್ತಾನಂ ಅಜಾನಿತ್ವಾ ಪಾಟಲಿಯಾ ಪುಪ್ಫಿತಾಯ ‘‘ನ ಇದಂ ದೇವನಗರಂ, ತತ್ಥ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ ಪುಪ್ಫತಿ, ಇಧ ಪನ ಚಿತ್ತಪಾಟಲೀ, ಜರಸಕ್ಕೇನಾಮ್ಹಾಕಂ ಸುರಂ ಪಾಯೇತ್ವಾ ವಞ್ಚಿತಾ, ದೇವನಗರಞ್ಚ ನೋ ಗಹಿತಂ, ಗಚ್ಛಾಮ, ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸರಥೇ ಆರುಯ್ಹ ಸುವಣ್ಣರಜತಮಣಿಫಲಕಾನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಯುದ್ಧಸಜ್ಜಾ ಹುತ್ವಾ ಅಸುರಭೇರಿಯೋ ವಾದೇನ್ತಾ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಉದಕಂ ದ್ವಿಧಾ ಭೇತ್ವಾ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ. ತೇ ದೇವೇ ವುಟ್ಠೇ ವಮ್ಮಿಕಮಕ್ಖಿಕಾ ವಮ್ಮಿಕಂ ವಿಯ ಸಿನೇರುಂ ಆರುಹಿತುಂ ಆರಭನ್ತಿ. ಅಥ ನೇಸಂ ಪಠಮಂ ನಾಗೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಯುದ್ಧೇ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ಛವಿ ವಾ ಚಮ್ಮಂ ವಾ ಛಿಜ್ಜತಿ, ನ ಲೋಹಿತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಕೇವಲಂ ಕುಮಾರಕಾನಂ ದಾರುಮೇಣ್ಡಕಯುದ್ಧಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸನ್ತಾಸನಮತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಕೋಟಿಸತಾಪಿ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಾಪಿ ನಾಗಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯುಜ್ಝಿತ್ವಾ ತೇ ಅಸುರಪುರಂಯೇವ ಪವೇಸೇತ್ವಾ ನಿವತ್ತನ್ತಿ. ಯದಾ ಪನ ಅಸುರಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಥ ನಾಗಾ ಓಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ದುತಿಯೇ ಆಲಿನ್ದೇ ಸುಪಣ್ಣೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋವ ಹುತ್ವಾ ಯುಜ್ಝನ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸುಪಣ್ಣಾದೀಸುಪಿ. ಯದಾ ಪನ ತಾನಿ ಪಞ್ಚಪಿ ಠಾನಾನಿ ಅಸುರಾ ಮದ್ದನ್ತಿ, ತದಾ ಏಕತೋ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾನಿಪಿ ತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಬಲಾನಿ ಓಸಕ್ಕನ್ತಿ. ಅಥ ಚತ್ತಾರೋ ಮಹಾರಾಜಾನೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಕ್ಕಸ್ಸ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇನ್ತಿ. ಸಕ್ಕೋ ತೇಸಂ ವಚನಂ ಸುತ್ವಾ ದಿಯಡ್ಢಯೋಜನಸತಿಕಂ ವೇಜಯನ್ತರಥಂ ಆರುಯ್ಹ ಸಯಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಮತಿ, ಏಕಂ ಪುತ್ತಂ ವಾ ಪೇಸೇತಿ. ಯದಾ ದೇವಾ ಪುನ ಅಪಚ್ಚಾಗಮನಾಯ ಅಸುರೇ ಜಿನಿಂಸು, ತದಾ ಸಕ್ಕೋ ಅಸುರೇ ಪಲಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಆರಕ್ಖಂ ದತ್ವಾ ವೇದಿಯಪಾದೇ ವಜಿರಹತ್ಥಾ ಇನ್ದಪಟಿಮಾಯೋ ಠಪೇಸಿ. ಅಸುರಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪಟಿಮಾಯೋ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ತತೋವ ನಿವತ್ತನ್ತಿ. ಇಧ ಪನ ಯದಾ ಅಸುರಾನಂ ಜಯೋ ಅಹೋಸಿ, ದೇವಾನಂ ಪರಾಜಯೋ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪರಾಜಿತಾ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇವಾ ಅಪಯಿಂಸುಯೇವ ಉತ್ತರೇನಾಭಿಮುಖಾ, ಅಭಿಯಿಂಸು ಅಸುರಾ’’ತಿ.

ದಕ್ಖಿಣಾಭಿಮುಖಾ ಹುತ್ವಾತಿ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಾಭಿಮುಖಾ ಹುತ್ವಾ. ಅಸುರಾ ಕಿರ ದೇವೇಹಿ ಪರಾಜಿತಾ ಪಲಾಯನ್ತಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಾಭಿಮುಖಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಚಕ್ಕವಾಳಮಹಾಸಮುದ್ದಪಿಟ್ಠಿಯಂ ರಜತಪಟ್ಟವಣ್ಣೇ ವಾಲಿಕಾಪುಲಿನೇ ಯತ್ಥ ಪಣ್ಣಕುಟಿಯೋ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಇಸಯೋ ವಸನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಇಸೀನಂ ಅಸ್ಸಮಪದೇನ ಗಚ್ಛನ್ತಾ ‘‘ಸಕ್ಕೋ ಇಮೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಮನ್ತೇತ್ವಾ ಅಮ್ಹೇ ನಾಸೇತಿ, ಗಣ್ಹಥ ಪುತ್ತಹತಾಯ ಪುತ್ತೇ’’ತಿ ಕುಪಿತಾ ಅಸ್ಸಮಪದೇ ಪಾನೀಯಘಟಚಙ್ಕಮನಪಣ್ಣಸಾಲಾದೀನಿ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತಿ. ಇಸಯೋ ಅರಞ್ಞತೋ ಫಲಾಫಲಂ ಆದಾಯ ಆಗತಾ ದಿಸ್ವಾ ಪುನ ದುಕ್ಖೇನ ಪಟಿಪಾಕತಿಕಂ ಕರೋನ್ತಿ, ತೇಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ತಥೇವ ಪರಾಜಿತಾ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿನಾಸೇನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪರಾಜಿತಾ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುರಾ ಅಪಯಿಂಸುಯೇವ ದಕ್ಖಿಣೇನಾಭಿಮುಖಾ’’ತಿ. ನವಮಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

ದೇವಾಸುರಸಙ್ಗಾಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ತಪುಸ್ಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೧. ದಸಮೇ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಪವಿಸತಿ. ಪಸೀದತೀತಿ ಪಸಾದಂ ಅಭಿರುಚಿಂ ಆಪಜ್ಜತಿ, ಪತಿಟ್ಠಾತಿ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಥಾಪಾಭತನ್ತಿ ಕಥಾಯ ಮೂಲಂ. ಮೂಲಞ್ಹಿ ‘‘ಪಾಭತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅಪ್ಪಕೇನಪಿ ಮೇಧಾವೀ, ಪಾಭತೇನ ವಿಚಕ್ಖಣೋ;

ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ ಅತ್ತಾನಂ, ಅಣುಂ ಅಗ್ಗಿಂವ ಸನ್ಧಮ’’ನ್ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧.೪);

ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಕಥಾಪಾಭತನ್ತಿ ಕಥಾಮೂಲ’’ನ್ತಿ. ವಿತಕ್ಕಗ್ಗಹಣೇನೇವ ತಂಸಹಚರಿತೋ ವಿಚಾರೋಪಿ ಗಹಿತೋ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ಬಹುವಚನನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿತಕ್ಕೇಸೂತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇಸೂ’’ತಿ.

ತಪುಸ್ಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಹಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.