೧. ವೇರಞ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತೀತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧) ಏತ್ಥ ವೇರಞ್ಜಾತಿ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ತಸ್ಸಂ ವೇರಞ್ಜಾಯಂ. ಸಮೀಪತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲೇತಿ ಏತ್ಥ ನಳೇರು ನಾಮ ಯಕ್ಖೋ. ಪುಚಿಮನ್ದೋತಿ ನಿಮ್ಬರುಕ್ಖೋ. ಮೂಲನ್ತಿ ಸಮೀಪಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಮೂಲ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಮೂಲಾನಿ ಉದ್ಧರೇಯ್ಯ ಅನ್ತಮಸೋ ಉಸೀರನಾಳಿಮತ್ತಾನಿಪೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೪.೧೯೫) ಮೂಲಮೂಲೇ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫; ಪರಿ. ೩೨೩) ಅಸಾಧಾರಣಹೇತುಮ್ಹಿ. ‘‘ಯಾವ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇ ಛಾಯಾ ಫರತಿ, ನಿವಾತೇ ಪಣ್ಣಾನಿ ಪತನ್ತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ರುಕ್ಖಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೪೯೪) ಸಮೀಪೇ. ಇಧ ಪನ ಸಮೀಪೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಸ್ಮಾ ನಳೇರುಯಕ್ಖೇನ ಅಧಿಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಪುಚಿಮನ್ದಸ್ಸ ಸಮೀಪೇತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸೋ ಕಿರ ಪುಚಿಮನ್ದೋ ರಮಣೀಯೋ ಪಾಸಾದಿಕೋ ಅನೇಕೇಸಂ ರುಕ್ಖಾನಂ ಆಧಿಪಚ್ಚಂ ವಿಯ ಕುರುಮಾನೋ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನೇ ಠಾನೇ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ಭಗವಾ ವೇರಞ್ಜಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪತಿರೂಪೇ ಠಾನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ಹೇಟ್ಠಾಭಾಗೇ ವಿಹಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ವೇರಞ್ಜಾಯಂ ವಿಹರತಿ ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಮೂಲೇ’’ತಿ.

ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಂ (ಸಾರತ್ಥ. ಟೀ. ೧.೨) ನಾಮ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ನಾಸನಾ ವುಟ್ಠಾತೀ’’ತಿ. ನಿಸಿನ್ನಾಸನತೋ ನ ವುಟ್ಠಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಜಿಣ್ಣೇ…ಪೇ… ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೇತಿ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ಆಸನಾ ವುಟ್ಠಾನಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಂ ನ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಜಿಣ್ಣೇ…ಪೇ… ವಯೋಅನುಪ್ಪತ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝಾಹಾರಂ ಕತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಕಿರಿಯಾಪೇಕ್ಖಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾತೀತಿ ಉಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ನ ಕರೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಮ್ಪಿ ಹಿ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ‘‘ಆಚರಿಯಂ ಪನ ದೂರತೋವ ದಿಸ್ವಾ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾಯ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಕರಣಂ ಪಚ್ಚುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ. ನಾಸನಾ ವುಟ್ಠಾತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಾಭಾವಸ್ಸ ಉಪಲಕ್ಖಣಮತ್ತಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಿಭಾವನೇ ನಾಮ ಅತ್ಥೇತಿ ಪಕತಿವಿಭಾವನಸಙ್ಖಾತೇ ಅತ್ಥೇ. ನ ಅಭಿವಾದೇತಿ ವಾತಿ ನ ಅಭಿವಾದೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ತಂ ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ‘‘ಅಯಂ ಮಮ ಅಭಿವಾದನಾದೀನಿ ಕಾತುಂ ಅರಹರೂಪೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅಜಾನನವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ಅಞ್ಞಾಣಂ. ಓಲೋಕೇನ್ತೋತಿ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಖೋ ಅಗಾರವೋ ವಿಹರತಿ ಅಪ್ಪತಿಸ್ಸೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಅಹಂ ಸಮಣಂ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಂ ವಾ ಸಕ್ಕರೇಯ್ಯಂ ಗರುಂ ಕರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿಸುತ್ತವಸೇನೇವ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೧) ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ. ನಿಪಚ್ಚಕಾರಾರಹನ್ತಿ ಪಣಿಪಾತಾರಹಂ. ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋತಿ ಮುಹುತ್ತಜಾತೋ, ಜಾತಸಮನನ್ತರಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಉತ್ತರೇನ ಮುಖೋತಿ ಉತ್ತರದಿಸಾಭಿಮುಖೋ. ‘‘ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಕಲಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಓಲೋಕೇಸಿ’’ನ್ತಿ ಇದಂ –

‘‘ಧಮ್ಮತಾ ಏಸಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮ್ಪತಿಜಾತೋ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪತಿಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖೋ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೇತಮ್ಹಿ ಛತ್ತೇ ಅನುಧಾರಿಯಮಾನೇ ಸಬ್ಬಾ ದಿಸಾ ವಿಲೋಕೇತಿ, ಆಸಭಿಞ್ಚ ವಾಚಂ ಭಾಸತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೧) –

ಏವಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರುಪರಿ ಠಿತಸ್ಸ ವಿಯ ಸಬ್ಬಾದಿಸಾನುಲೋಕನಸ್ಸ ಕಥಿತತ್ತಾ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರತೋ ಪಗೇವ ದಿಸಾವಿಲೋಕನಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ. ಮಹಾಸತ್ತೋ ಹಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಹತ್ಥತೋ ಮುಚ್ಚಿತ್ವಾ ಪುರತ್ಥಿಮಂ ದಿಸಂ ಓಲೋಕೇಸಿ, ಅನೇಕಾನಿ ಚಕ್ಕವಾಳಸಹಸ್ಸಾನಿ ಏಕಙ್ಗಣಾನಿ ಅಹೇಸುಂ. ತತ್ಥ ದೇವಮನುಸ್ಸಾ ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀಹಿ ಪೂಜಯಮಾನಾ, ‘‘ಮಹಾಪುರಿಸ, ಇಧ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಸದಿಸೋಪಿ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಉತ್ತರಿತರೋ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಏವಂ ಚತಸ್ಸೋ ದಿಸಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಅನುದಿಸಾ, ಹೇಟ್ಠಾ, ಉಪರೀತಿ ದಸಪಿ ದಿಸಾ ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸದಿಸಂ ಅದಿಸ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಉತ್ತರದಿಸಾ’’ತಿ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಅಗಮಾಸೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಓಲೋಕೇಸಿನ್ತಿ ಮಮ ಪುಞ್ಞಾನುಭಾವೇನ ಲೋಕವಿವರಣಪಾಟಿಹಾರಿಯೇ ಜಾತೇ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾವ ಓಲೋಕೇಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಮಹಾಪುರಿಸೋತಿ ಜಾತಿಗೋತ್ತಕುಲಪ್ಪದೇಸಾದಿವಸೇನ ಮಹನ್ತಪುರಿಸೋ. ಅಗ್ಗೋತಿ ಗುಣೇಹಿ ಸಬ್ಬಪ್ಪಧಾನೋ. ಜೇಟ್ಠೋತಿ ಗುಣವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವುದ್ಧತಮೋ, ಗುಣೇಹಿ ಮಹಲ್ಲಕತಮೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೇಟ್ಠೋತಿ ಗುಣವಸೇನೇವ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಸತ್ಥತಮೋ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಪುರಿಮಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಯಾತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಕರಣವಚನಂ. ಉತ್ತರಿತರೋತಿ ಅಧಿಕತರೋ. ಪತಿಮಾನೇಸೀತಿ ಪೂಜೇಸಿ. ಆಸಭಿನ್ತಿ ಉತ್ತಮಂ. ಮಯ್ಹಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿರಹೋ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಮಯ್ಹಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಅರಹೋ ಅನುಚ್ಛವಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ. ನಿಚ್ಚಸಾಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪನೇತ್ಥ ಸಮಾಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಥಾಗತಾತಿ ತಥಾಗತತೋ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವರೂಪನ್ತಿ ಅಭಿವಾದನಾದಿಸಭಾವಂ. ಪರಿಪಾಕಸಿಥಿಲಬನ್ಧನನ್ತಿ ಪರಿಪಾಕೇನ ಸಿಥಿಲಬನ್ಧನಂ.

ತಂ ವಚನನ್ತಿ ‘‘ನಾಹಂ ತಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ’’ತಿಆದಿವಚನಂ. ‘‘ನಾಹಂ ಅರಸರೂಪೋ, ಮಾದಿಸಾ ವಾ ಅರಸರೂಪಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಥದ್ಧೋ ಭವೇಯ್ಯ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಮುದುಭಾವಜನನತ್ಥ’’ನ್ತಿ.

ಕತಮೋ ಪನ ಸೋತಿ ಪರಿಯಾಯಾಪೇಕ್ಖೋ ಪುಲ್ಲಿಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೋ, ಕತಮೋ ಸೋ ಪರಿಯಾಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ? ಜಾತಿವಸೇನಾತಿ ಖತ್ತಿಯಾದಿಜಾತಿವಸೇನ. ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನಾತಿ ದೇವೇಸು ಉಪಪತ್ತಿವಸೇನ. ಸೇಟ್ಠಸಮ್ಮತಾನಮ್ಪೀತಿ ಅಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಗೇವ ಅಸೇಟ್ಠಸಮ್ಮತಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅಭಿನನ್ದನ್ತಾನನ್ತಿ ಸಪ್ಪೀತಿಕತಣ್ಹಾವಸೇನ ಪಮೋದಮಾನಾನಂ. ರಜ್ಜನ್ತಾನನ್ತಿ ಬಲವರಾಗವಸೇನ ರಜ್ಜನ್ತಾನಂ. ರೂಪಪರಿಭೋಗೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತಣ್ಹಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾ ರೂಪತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಹದಯತಪ್ಪನತೋ ಅಮ್ಬರಸಾದಯೋ ವಿಯ ರೂಪರಸಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಆವಿಞ್ಚನ್ತೀತಿ ಆಕಡ್ಢನ್ತಿ. ವತ್ಥಾರಮ್ಮಣಾದಿಸಾಮಗ್ಗಿಯನ್ತಿ ವತ್ಥುಆರಮ್ಮಣಾದಿಕಾರಣಸಾಮಗ್ಗಿಯಂ. ಅನುಕ್ಖಿಪನ್ತೋತಿ ಅತ್ತುಕ್ಕಂಸನವಸೇನ ಕಥಿತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಅಸಪ್ಪಾಯಭಾವತೋ ಅತ್ತಾನಂ ಅನುಕ್ಖಿಪನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಂಸೇನ್ತೋ.

ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ ಕರಣೇ ಸಾಮಿವಚನನ್ತಿ ‘‘ಜಹಿತಾ’’ತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಕರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ತಥಾಗತೇನ ಜಹಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮೂಲನ್ತಿ ಭವಮೂಲಂ. ‘‘ತಾಲವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ‘‘ಓಟ್ಠಮುಖೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಮಜ್ಝೇಪದಲೋಪಂ ಕತ್ವಾ ಅ-ಕಾರಞ್ಚ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಾಲವತ್ಥು ವಿಯ ನೇಸಂ ವತ್ಥು ಕತನ್ತಿ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ತಾಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ತಾಲವತ್ಥು. ಯಥಾ ಆರಾಮಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಪುಬ್ಬೋ ಪದೇಸೋ ಆರಾಮಸ್ಸ ಅಭಾವೇ ‘‘ಆರಾಮವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ತಾಲಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಿತೋಕಾಸೋ ಸಮೂಲಂ ಉದ್ಧರಿತೇ ತಾಲೇ ಪದೇಸಮತ್ತೇ ಠಿತೇ ತಾಲಸ್ಸ ವತ್ಥುಭೂತಪುಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಾಲವತ್ಥೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ನೇಸನ್ತಿ ರೂಪರಸಾದೀನಂ. ಕಥಂ ಪನ ತಾಲವತ್ಥು ವಿಯ ನೇಸಂ ವತ್ಥು ಕತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ರೂಪಾದಿಪರಿಭೋಗೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತಣ್ಹಾಯುತ್ತಸೋಮನಸ್ಸವೇದನಾಸಙ್ಖಾತರೂಪರಸಾದೀನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಪುಬ್ಬಭಾವೇನ ವತ್ಥುಮತ್ತೇ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಕತೇ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇತಿ ಪುರೇ, ಸರಾಗಕಾಲೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತೀತಿ ತಾಲವತ್ಥು ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ವತ್ಥುಸ್ಸ ಕತತ್ತಾ ರೂಪರಸಾದಯೋ ‘‘ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏತೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಾನಂ ಪುನ ಉಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವೋ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಅವಿರುಳ್ಹಿಧಮ್ಮತ್ತಾತಿ ಅವಿರುಳ್ಹಿಸಭಾವತಾಯ. ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನೋ ತಾಲೋ ಪತ್ತಫಲಾದೀನಂ ಅವತ್ಥುಭೂತೋ ತಾಲಾವತ್ಥೂತಿ ಆಹ ‘‘ಮತ್ಥಕಚ್ಛಿನ್ನತಾಲೋ ವಿಯ ಕತಾ’’ತಿ. ಏತೇನ ‘‘ತಾಲಾವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾತಿ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ಅಯಂ ವಿಗ್ಗಹೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಅವತ್ಥುಭೂತೋ ತಾಲೋ ವಿಯ ಕತಾತಿ ಅವತ್ಥುತಾಲಕತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ವಿಸೇಸನಸ್ಸ ಪರನಿಪಾತಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಇಮಿನಾ ಪನತ್ಥೇನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ರೂಪರಸಾದಿವಚನೇನ ವಿಪಾಕಧಮ್ಮಧಮ್ಮಾ ಹುತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಗಹಿತಾ, ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾಪಿ ಮತ್ಥಕಸದಿಸಾನಂ ತಣ್ಹಾವಿಜ್ಜಾನಂ ಮಗ್ಗಸತ್ಥೇನ ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ತಾಲಪತ್ತಸದಿಸೇ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾ ಜಾತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಾಲಾವತ್ಥು ವಿಯ ಕತಾತಿ ತಾಲಾವತ್ಥುಕತಾ ರೂಪರಸಾದಯೋತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ‘‘ಅಭಿನನ್ದನ್ತಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಕುಸಲಸೋಮನಸ್ಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹಿತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅನಭಾವಂ ಕತಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನು-ಸದ್ದೋ ಪಚ್ಛಾಸದ್ದೇನ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ನೇಸಂ ಪಚ್ಛಾಭಾವೋ ನ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ.

ಯಞ್ಚ ಖೋ ತ್ವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದೇಸಿ, ಸೋ ಪರಿಯಾಯೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಯಂ ವನ್ದನಾದಿಸಾಮಗ್ಗಿರಸಾಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾರಣಂ ಅರಸರೂಪತಾಯ ವದೇಸಿ, ತಂ ಕಾರಣಂ ನ ಹೋತಿ, ನ ವಿಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನನು ಚಾಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಯಂ ವನ್ದನಾದಿಸಾಮಗ್ಗಿರಸಾಭಾವಸಙ್ಖಾತಪರಿಯಾಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅರಸರೂಪೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ಆಹ, ‘‘ಸೋ ಪರಿಯಾಯೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ವನ್ದನಾದೀನಿ ಭಗವಾ ಕರೋತೀತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಇಮಂ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಸಙ್ಗಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿ.

ಸಬ್ಬಪರಿಯಾಯೇಸೂತಿ ಸಬ್ಬವಾರೇಸು. ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತಮತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ನಿಬ್ಭೋಗೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಭಗವಾ ಚ ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿಬ್ಭೋಗತಾದಿಂ ಅತ್ತನಿ ಅನುಜಾನಾತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯಭಾಸಿತಮತ್ತಂ. ಛನ್ದರಾಗಪರಿಭೋಗೋತಿ ಛನ್ದರಾಗವಸೇನ ಪರಿಭೋಗೋ. ಅಪರಂ ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಅಞ್ಞಂ ಕಾರಣಂ.

ಕುಲಸಮುದಾಚಾರಕಮ್ಮನ್ತಿ ಕುಲಾಚಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಕುಲಚಾರಿತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಕಿರಿಯನ್ತಿ ಅಕರಣಭಾವಂ. ‘‘ಅನೇಕವಿಹಿತಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಚನೇಪಿ ಪಾರಿಸೇಸಞಾಯತೋ ವುತ್ತಾವಸೇಸಾ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಆಹ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ತೇ ಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿ, ತೇ ಯಥಾವುತ್ತಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಕೇ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಠಪೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನೇಕವಿಹಿತಾತಿ ಅನೇಕಪ್ಪಕಾರಾ.

ಅಯಂ ಲೋಕತನ್ತೀತಿ ಅಯಂ ವುಡ್ಢಾನಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿಕಿರಿಯಲಕ್ಖಣಾ ಲೋಕಪ್ಪವೇಣೀ. ಅನಾಗಾಮಿಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅಲಙ್ಕಾರಾದೀಸು ಅನಾಗಾಮಿಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚ ಚೀವರಾದೀಸು ನಿಕನ್ತಿವಸೇನ ರಾಗುಪ್ಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಸ್ಸೇವ ಪಹಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗಸ್ಸಾ’’ತಿ. ರೂಪಾದೀಸು ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ವತ್ಥುಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ರಾಗೋ ‘‘ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಿಕರಾಗೋ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೋಟ್ಠಾಸವಚನೋ ಹೇತ್ಥ ಗುಣ-ಸದ್ದೋ ‘‘ವಯೋಗುಣಾ ಅನುಪುಬ್ಬಂ ಜಹನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೪) ವಿಯ. ಅಕುಸಲಚಿತ್ತದ್ವಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಚಿತ್ತದ್ವಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ. ಮೋಹಸ್ಸ ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸಾಧಾರಣತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ಸಬ್ಬಾಕುಸಲಸಮ್ಭವಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಅವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿಆದೀನಂ.

ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ಮಞ್ಞೇತಿ ಅಹಮಭಿಜಾತೋ ರೂಪವಾ ಪಞ್ಞವಾ ಕಥಂ ನಾಮ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಅಭಿವಾದನಾದಿಂ ಕರೇಯ್ಯನ್ತಿ ಜಿಗುಚ್ಛತಿ ವಿಯ, ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ವಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಮಿ. ಅಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ಜಿಗುಚ್ಛಮಾನೋ ತೇಸಂ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವಮ್ಪಿ ಜಿಗುಚ್ಛತೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಜಿಗುಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಏತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಾ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವೋತಿ. ಮಣ್ಡನಜಾತಿಕೋತಿ ಮಣ್ಡನಕಸಭಾವೋ, ಮಣ್ಡನಕಸೀಲೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೇಗುಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಜಿಗುಚ್ಛನಸೀಲತಂ.

ಲೋಕಜೇಟ್ಠಕಕಮ್ಮನ್ತಿ ಲೋಕಜೇಟ್ಠಕಾನಂ ಕತ್ತಬ್ಬಕಮ್ಮಂ, ಲೋಕೇ ವಾ ಸೇಟ್ಠಸಮ್ಮತಂ ಕಮ್ಮಂ. ತತ್ರಾತಿ ತೇಸು ದ್ವೀಸುಪಿ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಸು. ಪದಾಭಿಹಿತೋ ಅತ್ಥೋ ಪದತ್ಥೋ, ಬ್ಯಞ್ಜನತ್ಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿನಯಂ ವಾ ಅರಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿನಯನಂ ವಿನಯೋ, ನಿಗ್ಗಣ್ಹನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಗ್ಗಹಂ ಅರಹತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ. ನನು ಚ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೇಸು ದ್ವೀಸುಪಿ ಅತ್ಥವಿಕಪ್ಪೇಸು ಸಕತ್ಥೇ ಅರಹತ್ಥೇ ಚ ತದ್ಧಿತಪಚ್ಚಯೋ ಸದ್ದಲಕ್ಖಣತೋ ದಿಸ್ಸತಿ, ನ ಪನ ‘‘ವಿನಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ. ತಸ್ಮಾ ಕಥಮೇತ್ಥ ತದ್ಧಿತಪಚ್ಚಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ತದ್ಧಿತವುತ್ತೀ’’ತಿ. ವಿಚಿತ್ರತಾ ಚೇತ್ಥ ಲೋಕಪ್ಪಮಾಣತೋ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತಥಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ತದ್ಧಿತಪ್ಪಯೋಗೋ ಲೋಕಸ್ಸ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿ ಲೋಕತೋ ಸಿದ್ಧಾತಿ ವಿಚಿತ್ರಾ ತದ್ಧಿತವುತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ‘‘ಮಾ ಸದ್ದಮಕಾಸೀ’’ತಿ ವದನ್ತೋ ‘‘ಮಾಸದ್ದಿಕೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಏವಂ ವಿನಯಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ವೇನಯಿಕೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಕಪಣಪುರಿಸೋತಿ ಗುಣವಿರಹಿತತಾಯ ದೀನಮನುಸ್ಸೋ. ಬ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಅವಿಚಾರೇತ್ವಾತಿ ತಿಸ್ಸದತ್ತಾದಿಸದ್ದೇಸು ವಿಯ ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ಥೇ ಅಯಂ ನಾಮ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಏವಂ ಬ್ಯಞ್ಜನವಿಚಾರಂ ಅಕತ್ವಾ, ಅನಿಪ್ಫನ್ನಪಾಟಿಪದಿಕವಸೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

‘‘ದೇವಲೋಕಗಬ್ಭಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿ ವತ್ವಾಪಿ ಠಪೇತ್ವಾ ಭುಮ್ಮದೇವೇ ಸೇಸದೇವೇಸು ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯೇವೇತ್ಥ ಗಬ್ಭಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದೇವಲೋಕಪಟಿಸನ್ಧಿಪಟಿಲಾಭಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಭಿವಾದನಾದಿಸಾಮೀಚಿಕಮ್ಮಸ್ಸ. ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ಮಾತಿತೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ, ಅಕ್ಕೋಸಿತುಕಾಮಸ್ಸ ದಾಸಿಯಾ ಪುತ್ತೋತಿ ದಾಸಿಕುಚ್ಛಿಮ್ಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಭಾವೇ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸನಂ ವಿಯ ಭಗವತೋ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣೇ ದೋಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೋಪಿ ಏವಮಾಹಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಗಬ್ಭತೋತಿ ದೇವಲೋಕಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಅಭಬ್ಬೋ ದೇವಲೋಕೂಪಪತ್ತಿಂ ಪಾಪುಣಿತುನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ‘‘ಹೀನೋ ವಾ ಗಬ್ಭೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಪಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ವಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಏಕೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ದೇವಲೋಕಗಬ್ಭಪರಿಬಾಹಿರತ್ತಾ ಆಯತಿಂ ಹೀನಗಬ್ಭಪಟಿಲಾಭಭಾಗೀ’’ತಿ. ಇತಿ-ಸದ್ದೋ ಹೇತುಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಆಯತಿಮ್ಪಿ ಹೀನಗಬ್ಭಪಟಿಲಾಭಭಾಗೀ, ತಸ್ಮಾ ಹೀನೋ ವಾ ಗಬ್ಭೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಪಗಬ್ಭೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುನ ತಸ್ಸೇವ ವಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ‘‘ಕೋಧವಸೇನ…ಪೇ… ದಸ್ಸೇನ್ತೋ’’ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಕತ್ವಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಹೀನೋ ವಾಸ್ಸ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಗಬ್ಭವಾಸೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ’’ತಿ. ಗಬ್ಭ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ಗಬ್ಭೇ ವಸತಿ ಮಾಣವೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಜಾ. ೧.೧೫.೩೬೩) ವಿಯ. ಅತ್ಥಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಪರಿಯಾಯೋ ‘‘ಅನ್ತಮಸೋ ಗಬ್ಭಪಾತನಂ ಉಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೧೨೯) ವಿಯ. ತತ್ಥ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಪರಿಯಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗತೇ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ. ಗಬ್ಭೇ ಸೇಯ್ಯಾ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ. ಅನುತ್ತರೇನ ಮಗ್ಗೇನಾತಿ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ. ಕಮ್ಮಕಿಲೇಸಾನಂ ಮಗ್ಗೇನ ವಿಹತತ್ತಾ ಆಹ ‘‘ವಿಹತಕಾರಣತ್ತಾ’’ತಿ. ಇತರಾ ತಿಸ್ಸೋಪೀತಿ ಅಣ್ಡಜಸಂಸೇದಜಓಪಪಾತಿಕಾ. ಏತ್ಥ ಚ ಯದಿಪಿ ‘‘ಅಪಗಬ್ಭೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪತೋ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಏವ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಪಸಙ್ಗತೋ ಪನ ಲಬ್ಭಮಾನಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿಪಿ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಇದಾನಿ ಸತ್ತಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಗಬ್ಭ-ಸದ್ದಸ್ಸ ವಸೇನ ವಿಗ್ಗಹನಾನತ್ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಿಕಪ್ಪೇ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯವಸೇನೇವ ವುತ್ತನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ನನು ಚ ‘‘ಆಯತಿಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಪಹೀನಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಗಬ್ಭಸ್ಸ ಸೇಯ್ಯಾ ಏವ ಪಹೀನಾ, ನ ಪನ ಗಬ್ಭೋತಿ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಚಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಥ ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಅವತ್ವಾ ಪುನಬ್ಭವಗ್ಗಹಣಂ ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಚ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಪುನಬ್ಭವಭೂತಾತಿ ಖಣೇ ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ.

ಧಮ್ಮಧಾತುನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಧಮ್ಮೇ ಅನವಸೇಸೇ ಧಾರೇತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಉಪಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಧಾತು, ಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಅವಬುಜ್ಝನಸಭಾವೋ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾತಿ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ, ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಪಟಿಲಾಭಹೇತೂತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ದೇಸನಾವಿಲಾಸಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ರುಚಿವಸೇನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥತಾ ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ, ತಂ ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕರುಣಾವಿಪ್ಫಾರನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಫರಣಂ. ತಾದಿಲಕ್ಖಣಮೇವ ಪುನ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತ’’ನ್ತಿ. ಯಥಾ ಪಥವೀ ಸುಚಿಅಸುಚಿನಿಕ್ಖೇಪಚ್ಛೇದನಭೇದನಾದೀಸು ನ ವಿಕಮ್ಪತಿ, ಅನುರೋಧವಿರೋಧಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ, ಏವಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಲಾಭಾಲಾಭಾದೀಸು ಅನುರೋಧವಿರೋಧಪ್ಪಹಾನತೋ ಅವಿಕಮ್ಪಿತಚಿತ್ತತಾಯ ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಫಲಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಕೇಚಿ ವದನ್ತಿ. ‘‘ಪರೇಸು ಪನ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೇಸುಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪಥವೀಸಮಚಿತ್ತತಾಯ ಅಕುಪ್ಪನಸಭಾವತನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಖನ್ತಿ. ಜರಾಯ ಅನುಸಟನ್ತಿ ಜರಾಯ ಪಲಿವೇಠಿತಂ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವುದ್ಧತಾಯ ಆಸನ್ನವುತ್ತಿಮರಣನ್ತಿ ಸಮ್ಭಾವನವಸೇನ ‘‘ಅಜ್ಜ ಮರಿತ್ವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಮಹನ್ತೇನ ಖೋ ಪನ ಉಸ್ಸಾಹೇನಾ’’ತಿ ಸಾಧು ಖೋ ಪನ ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತಂ ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಸಞ್ಜಾತಮಹುಸ್ಸಾಹೇನ. ಅಪ್ಪಟಿಸಮಂ ಪುರೇಜಾತಭಾವನ್ತಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಂ ಪುರೇಜಾತಭಾವಂ. ನತ್ಥಿ ಏತಸ್ಸ ಪಟಿಸಮೋತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸಮೋ, ಪುರೇಜಾತಭಾವೋ.

ಪಕ್ಖೇ ವಿಧುನನ್ತಾತಿ ಪತ್ತೇ ಚಾಲೇನ್ತಾ. ನಿಕ್ಖಮನ್ತಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ನಿಕ್ಖನ್ತೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸೋ ಜೇಟ್ಠೋ ಇತಿ ಅಸ್ಸ ವಚನೀಯೋತಿ ಯೋ ಪಠಮತರಂ ಅಣ್ಡಕೋಸತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ಕುಕ್ಕುಟಪೋತಕೋ, ಸೋ ಜೇಟ್ಠೋತಿ ವಚನೀಯೋ ಅಸ್ಸ, ಭವೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೋತಿ ಸಂಸನ್ದೇನ್ತೋ. ತಿಭೂಮಪರಿಯಾಪನ್ನಾಪಿ ಸತ್ತಾ ಅವಿಜ್ಜಾಕೋಸಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಅಪ್ಪಹೀನಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವೇಠಿತತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಕೋಸಸ್ಸ ಅನ್ತೋ ಪವಿಟ್ಠೇಸು ಸತ್ತೇಸೂ’’ತಿ ಅಣ್ಡಕೋಸನ್ತಿ ಬೀಜಕಪಾಲಂ. ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೇತಿ ಲೋಕೋಯೇವ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಸಮಾಗಮ್ಮ ನಿವಾಸನಟ್ಠೇನ ಲೋಕಸನ್ನಿವಾಸೋ, ಸತ್ತನಿಕಾಯೋ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಮ್ಮಾತಿ ಅವಿಪರೀತತ್ಥೋ, ಸಂ-ಸದ್ದೋ ಸಾಮನ್ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದೀಪೇತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತೇನಾಕಾರೇನ ಸಯಮೇವ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಬುಜ್ಝತಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧೀತಿ ಮಗ್ಗೋ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಬೋಧಿ’’ನ್ತಿ, ಸಮ್ಮಾ ಸಯಮೇವ ಚ ಬುಜ್ಝನಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಮಾತಿ ವಾ ಪಸತ್ಥವಚನೋ, ಸಂ-ಸದ್ದೋ ಸುನ್ದರವಚನೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅಥ ವಾ ಪಸತ್ಥಂ ಸುನ್ದರಞ್ಚ ಬೋಧಿ’’ನ್ತಿ.

ಅಸಬ್ಬಗುಣದಾಯಕತ್ತಾತಿ ಸಬ್ಬಗುಣಾನಂ ಅದಾಯಕತ್ತಾ. ಸಬ್ಬಗುಣೇ ನ ದದಾತೀತಿ ಹಿ ಅಸಬ್ಬಗುಣದಾಯಕೋ, ಅಸಮತ್ಥಸಮಾಸೋಯಂ ಗಮಕತ್ತಾ ಯಥಾ ‘‘ಅಸೂರಿಯಪಸ್ಸಾನಿ ಮುಖಾನೀ’’ತಿ. ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯವತೋ ಸಹೇವ ಅರಹತ್ತಫಲೇನ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ದೇತಿ. ನನು ಚೇತ್ಥ ತೀಸು ವಿಜ್ಜಾಸು ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಕಥಮೇತಂ ಯುಜ್ಜತಿ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ದೇತೀ’’ತಿ? ನಾಯಂ ದೋಸೋ. ಸತಿಪಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಸ್ಸ ಮಗ್ಗಪರಿಯಾಪನ್ನಭಾವೇ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇ ಮಗ್ಗೇ ಸತಿ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ‘‘ಮಗ್ಗೋ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ ದೇತೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸಾವಕಪಾರಮಿಞಾಣನ್ತಿ ಅಗ್ಗಸಾವಕೇಹಿ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬಮೇವ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಞಾಣಂ. ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿನ್ತಿ ಜಾನಿಂ. ಜಾನನಞ್ಚ ನ ಅನುಸ್ಸವಾದಿವಸೇನಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ’’ನ್ತಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖಮಕಾಸಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಟಿವೇಧೋಪಿ ನ ದೂರೇ ಠಿತಸ್ಸ ಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿವೇಧೋ ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಪತ್ತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ, ಪಾಪುಣಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಾಪುಣನಞ್ಚ ನ ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಧಿಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ, ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಾದನವಸೇನ ಪಟಿಲಭಿನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಓಪಮ್ಮಸಮ್ಪಟಿಪಾದನನ್ತಿ ಓಪಮ್ಮತ್ಥಸ್ಸ ಉಪಮೇಯ್ಯೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಟಿಪಾದನಂ. ಅತ್ಥೇನಾತಿ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥೇನ. ಯಥಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ ಅಣ್ಡೇಸು ತಿವಿಧಕಿರಿಯಾಕರಣಂ ಕುಕ್ಕುಟಚ್ಛಾಪಕಾನಂ ಅಣ್ಡಕೋಸತೋ ನಿಕ್ಖಮನಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣಂ, ಏವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ತಿವಿಧಾನುಪಸ್ಸನಾಕರಣಂ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸತೋ ನಿಕ್ಖಮನಸ್ಸ ಮೂಲಕಾರಣನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಯಥಾ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಕುಕ್ಕುಟಿಯಾ…ಪೇ… ತಿವಿಧಾನುಪಸ್ಸನಾಕರಣ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಸನ್ತಾನೇ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಣ್ಡಸದಿಸತಾ ಸನ್ತಾನಸ್ಸ, ಬಹಿ ನಿಕ್ಖನ್ತಕುಕ್ಕುಟಚ್ಛಾಪಕಸದಿಸತಾ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ, ಬುದ್ಧಗುಣಾತಿ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಬುದ್ಧೋಯೇವ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸ ಖೋ ಏತಂ, ವಾಸೇಟ್ಠ, ಅಧಿವಚನಂ ಧಮ್ಮಕಾಯೋ ಇತಿಪೀ’’ತಿ ವಚನತೋ. ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಸ್ಸ ತನುಭಾವೋತಿ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಸ್ಸ ತನುಭಾವೋ, ಪಟಿಚ್ಛಾದನಸಾಮಞ್ಞೇನ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅಣ್ಡಕೋಸಸದಿಸತಾ. ಮುದುಭೂತಸ್ಸಪಿ ಖರಭಾವಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ತನ್ನಿವತ್ತನತ್ಥಂ ‘‘ಥದ್ಧಖರಭಾವೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಿಕ್ಖಖರವಿಪ್ಪಸನ್ನಸೂರಭಾವೋತಿ ಏತ್ಥ ಪರಿಗ್ಗಯ್ಹಮಾನೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಸುಖಾನುಪ್ಪವೇಸೋ ತಿಕ್ಖತಾ, ಅನುಪವಿಸಿತ್ವಾಪಿ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಅನತಿಕ್ಕಮನತೋ ಅಕುಣ್ಠತಾ ಖರಭಾವೋ. ತಿಕ್ಖೋಪಿ ಹಿ ಏಕಚ್ಚೋ ಸರೋ ಲಕ್ಖಂ ಪತ್ವಾ ಕುಣ್ಠೋ ಹೋತಿ, ನ ತಥಾ ಇದಂ. ಸತಿಪಿ ಖರಭಾವೇ ಸುಖುಮಪ್ಪವತ್ತಿವಸೇನ ಕಿಲೇಸಸಮುದಾಚಾರಸಙ್ಖೋಭರಹಿತತಾಯ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಪಸನ್ನಭಾವೋ, ಸತಿಪಿ ಪಸನ್ನಭಾವೇ ಅನ್ತರಾ ಅನೋಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಕಿಲೇಸಪಚ್ಚತ್ಥಿಕಾನಂ ಸುಟ್ಠು ಅಭಿಭವನತೋ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯವಸೇನ ಸೂರಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಮಿಮೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಞಾಣಮೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಪರಿಣಾಮಕಾಲೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿಭಾವಾಪತ್ತಿ. ತದಾ ಚ ಸಾ ಮಗ್ಗಞಾಣಗಬ್ಭಂ ಧಾರೇನ್ತೀ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಗಬ್ಭಗ್ಗಹಣಕಾಲೋ’’ತಿ. ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾತಿ ಸಙ್ಖಾರುಪೇಕ್ಖಾಯ ಅನನ್ತರಂ ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತಅನುಲೋಮವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಮಗ್ಗವಿಜಾಯನತ್ಥಂ ಗಬ್ಭಂ ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ. ಅಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇತಿ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇ. ಲೋಕುತ್ತರಾಭಿಞ್ಞಾ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಣ್ಡಕೋಸಂ ಪದಾಲಿತಾ. ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ‘‘ಛಾಭಿಞ್ಞಾಪಕ್ಖೇ’’ತಿ ಲಿಖನ್ತಿ, ಸೋ ಅಪಾಠೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಜೇಟ್ಠೋ ಸೇಟ್ಠೋತಿ ವುದ್ಧತಮತ್ತಾ ಜೇಟ್ಠೋ, ಸಬ್ಬಗುಣೇಹಿ ಉತ್ತಮತ್ತಾ ಪಸತ್ಥತಮೋತಿ ಸೇಟ್ಠೋ.

ಇದಾನಿ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಖೋ ಪನ ಮೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿಕಾಯ ದೇಸನಾಯ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏವಂ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪುಬ್ಬಭಾಗತೋ ಪಭುತೀತಿ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗೀಯವೀರಿಯಾರಮ್ಭಾದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ. ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿನಾತಿ ವಿನಟ್ಠಸ್ಸತಿನಾ, ಸತಿವಿರಹಿತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾರದ್ಧಕಾಯೇನಾತಿ ಸದರಥಕಾಯೇನ. ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇತಿ ಬೋಧಿಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಞಾಣಸ್ಸ ಮಣ್ಡಭಾವಪ್ಪತ್ತೇ ಠಾನೇ. ಬೋಧೀತಿ ಹಿ ಪಞ್ಞಾ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಾ ಏತ್ಥ ಮಣ್ಡಾ ಪಸನ್ನಾ ಜಾತಾತಿ ಸೋ ಪದೇಸೋ ‘‘ಬೋಧಿಮಣ್ಡೋ’’ತಿ ಪಞ್ಞಾತೋ. ಪಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ಆರಮ್ಭಂ ಸಿಥಿಲಂ ಅಕತ್ವಾ ದಳ್ಹಪರಕ್ಕಮಸಙ್ಖಾತುಸ್ಸಹನಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಸಿಥಿಲಪ್ಪವತ್ತಿತ’’ನ್ತಿ. ಅಸಲ್ಲೀನನ್ತಿ ಅಸಙ್ಕುಚಿತಂ ಕೋಸಜ್ಜವಸೇನ ಸಙ್ಕೋಚಂ ಅನಾಪನ್ನಂ. ಉಪಟ್ಠಿತಾತಿ ಓಗಾಹನಸಙ್ಖಾತೇನ ಅಪಿಲಾಪನಭಾವೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಠಿತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖೀಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಮೋಸಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಿಯಾ ನ ಸಮ್ಮುಟ್ಠಾತಿ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಚಿತ್ತಮೇವ ಪಸ್ಸದ್ಧಂ, ಕಾಯಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನೇವ ಚ ಕಾಯೋ ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಯಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸಹೇವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ನ ವಿನಾ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಾಯಚಿತ್ತಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನಾ’’ತಿ. ಕಾಯಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಉಭಯೇಸಮ್ಪಿ ಕಾಯಾನಂ ಪಸ್ಸಮ್ಭನಾವಹತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ರೂಪಕಾಯೋಪಿ ಪಸ್ಸದ್ಧೋಯೇವ ಹೋತೀ’’ತಿ.

ಸೋ ಚ ಖೋತಿ ಸೋ ಚ ಖೋ ಕಾಯೋ. ವಿಗತದರಥೋತಿ ವಿಗತಕಿಲೇಸದರಥೋ. ನಾಮಕಾಯೇ ಹಿ ವಿಗತದರಥೇ ರೂಪಕಾಯೋಪಿ ವೂಪಸನ್ತದರಥಪರಿಳಾಹೋ ಹೋತಿ. ಸಮ್ಮಾ ಆಹಿತನ್ತಿ ನಾನಾರಮ್ಮಣೇಸು ವಿಧಾವನಸಙ್ಖಾತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಂ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಆಹಿತಂ ಠಪಿತಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅನೇಕಗ್ಗಭಾವೋ ವಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ ಚಞ್ಚಲತಾ, ಸಾ ಸತಿ ಏಕಗ್ಗತಾಯ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಏಕಗ್ಗಂ ಅಚಲಂ ನಿಪ್ಫನ್ದನ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾತಿ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಖೋ ಪನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವೀರಿಯಸತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧೀನಂ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿದಸ್ಸನೇನ. ನನು ಚ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಞಾನಮ್ಪಿ ಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾಯ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಸಾ ಪನ ನಾನನ್ತರಿಕಭಾವೇನ ಅವುತ್ತಸಿದ್ಧಾತಿ ನ ಗಹಿತಾ. ಅಸತಿ ಹಿ ಸದ್ಧಾಯ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭಾದೀನಂ ಅಸಮ್ಭವೋಯೇವ, ಪಞ್ಞಾಪರಿಗ್ಗಹೇ ಚ ನೇಸಂ ಅಸತಿ ಞಾಯಾರಮ್ಭಾದಿಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಅಸಲ್ಲೀನಾಸಮ್ಮೋಸತಾದಯೋ ವೀರಿಯಾದೀನನ್ತಿ ಅಸಲ್ಲೀನತಾದಿಗ್ಗಹಣೇನೇವೇತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಕಿಚ್ಚಸಿದ್ಧಿ ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಝಾನಭಾವನಾಯಂ ವಾ ಸಮಾಧಿಕಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಕಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಸಮಾಧಿಪರಿಯೋಸಾನಾವ ಝಾನಸ್ಸ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಾ ಕಥಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಅತೀತಭವೇ ಖನ್ಧಾ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾನಿ ನಾಮಗೋತ್ತಾನಿ ಚ ಸಬ್ಬಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂತ್ವೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ ವಿದಿತಂ ಕರೋತಿ? ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸ’’ನ್ತಿ. ಮೋಹೋ ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಟ್ಠೇನ ತಮೋ ವಿಯ ತಮೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸ್ವೇವ ಮೋಹೋ’’ತಿ. ಓಭಾಸಕರಣಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾತಬ್ಬತೋ ಕರಣಂ. ಓಭಾಸೋವ ಕರಣಂ ಓಭಾಸಕರಣಂ. ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಓಭಾಸಭಾವೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಪಸಂಸಾವಚನನ್ತಿ ಪಟಿಪಕ್ಖವಿಧಮನಪವತ್ತಿವಿಸೇಸಾನಂ ಬೋಧನತೋ ವುತ್ತಂ. ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಹತಾತಿ ಏತೇನ ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಜ್ಜಾತಿ ಅಯಮ್ಪಿ ಅತ್ಥೋ ದೀಪಿತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ‘‘ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ವಿಜ್ಜಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಏತೇನ ವಿಜ್ಜಾಪಟಿಪಕ್ಖಾ ಅವಿಜ್ಜಾ. ಪಟಿಪಕ್ಖತಾ ಚಸ್ಸಾ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ಪಹಾಯಕಭಾವೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಇತರಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಪದದ್ವಯೇತಿ ಇಮಿನಾ ‘‘ತಮೋ ವಿಹತೋ ವಿನಟ್ಠೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಆಲೋಕೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಅತಿದಿಸತಿ. ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆತಾಪನಪರಿತಾಪನಟ್ಠೇನ ವೀರಿಯಂ ಆತಾಪೋತಿ ಆಹ ‘‘ವೀರಿಯಾತಾಪೇನ ಆತಾಪಿನೋ’’ತಿ, ವೀರಿಯವತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪೇಸಿತತ್ತಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಸಿದ್ಧಿಂ ಪತಿ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಯಥಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಆತಾಪಿನೋ ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ವಿಹರತೋತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಮಾದಿಸಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪಧಾನಾನುಯೋಗಸ್ಸಾತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಮನುಯುತ್ತಸ್ಸ.

ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಪರಿಗ್ಗಹಿತನ್ತಿ ನ ಪಠಮದುತಿಯಞಾಣದ್ವಯಾಧಿಗಮಂ ವಿಯ ಕೇವಲನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ದಸ್ಸೇನ್ತೋತಿ ನಿಗಮನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ. ಸರೂಪತೋ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ದಸ್ಸಿತಮೇವಾತಿ.

ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಜಾತೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಇದಂ ದಸ್ಸೇತಿ – ‘‘ಅಹಂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಪಠಮವಿಜ್ಜಾಯ ಜಾತೋಯೇವ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಸಹಜಾತಸ್ಸ ವಾ ಅಭಾವತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ವುದ್ಧೋ ಮಹಲ್ಲಕೋ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ತೀಹಿ ವಿಜ್ಜಾಹಿ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಜಾತೋ’’ತಿ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣೇನ ಅತೀತಂಸಞಾಣನ್ತಿ ಅತೀತಾರಮ್ಮಣಸಭಾಗತಾಯ ತಬ್ಭಾವಿಭಾವತೋ ಚ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣೇನ ಅತೀತಂಸಞಾಣಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಅತೀತಂಸಞಾಣನ್ತಿ ಅತೀತಕ್ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಸಙ್ಖಾತೇ ಅತೀತೇ ಕೋಟ್ಠಾಸೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಂ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸ ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಸೇನೇವ ಇಜ್ಝನತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋ ಪರಿಭಣ್ಡಞಾಣತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಮ್ಹಿಯೇವ ಚ ಠಿತಸ್ಸ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸಿದ್ಧಿತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಂಸಞಾಣ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾತಿ ಸಪರಿಭಣ್ಡೇನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂಸೋ ಚ ಅನಾಗತಂಸೋ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಂಸಂ, ತತ್ಥ ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಾಗತಂಸಞಾಣಂ. ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾಧಿಗಮೇನೇವ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಯ ಸೇಸಾಸಾಧಾರಣಛಞಾಣದಸಬಲಞಾಣಆವೇಣಿಕಬುದ್ಧಧಮ್ಮಾದೀನಮ್ಪಿ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣಾನಂ ಬುದ್ಧಗುಣಾನಂ ಇಜ್ಝನತೋ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೇನ ಸಕಲಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಗುಣ’’ನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ’’ತಿ.

ಪೀತಿವಿಪ್ಫಾರಪರಿಪುಣ್ಣಗತ್ತಚಿತ್ತೋತಿ ಪೀತಿಫರಣೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಕಾಯಚಿತ್ತೋ. ಅಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಿ-ಸದ್ದಯೋಗತೋ ಹಿ ಸಾಮಿಅತ್ಥೇ ಏತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ವೇರಞ್ಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.