.ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ.

ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೇ

ಸತ್ತಕನಿಪಾತ-ಟೀಕಾ

೧. ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ

೧. ಧನವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೧-೧೦. ಸತ್ತಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೋ ವಗ್ಗೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋ.

೨. ಅನುಸಯವಗ್ಗೋ

೪.ಪುಗ್ಗಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪. ದುತಿಯಸ್ಸ ಚತುತ್ಥೇ ಉಭತೋ ಉಭಯಥಾ, ಉಭತೋ ಉಭೋಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸನಯೇನ. ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹೀತಿ ಕರಣೇ ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಚೇತಂ ಬಹುವಚನಂ. ಆವುತ್ತಿಆದಿವಸೇನ ಅಯಂ ನಿಯಮೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಏತೇನ ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ, ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ತಿಪಿಟಕಚೂಳನಾಗತ್ಥೇರವಾದೋ, ‘‘ನಾಮಕಾಯತೋ ರೂಪಕಾಯತೋ ಚ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ತಿಪಿಟಕಮಹಾರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರವಾದೋ, ‘‘ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕವಾರಂ, ಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿಮೋಕ್ಖೇನ ಏಕವಾರಂ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತೋ ತಿಪಿಟಕಚೂಳಾಭಯತ್ಥೇರವಾದೋ ಚಾತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಥೇರವಾದಾನಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಸಙ್ಗಹೋ ಕತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮವಾದೇ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ವುತ್ತೋ, ದುತಿಯವಾದೇ ಉಭತೋ ಭಾಗತೋ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ, ತತಿಯವಾದೇ ದ್ವೀಹಿ ಭಾಗೇಹಿ ದ್ವೇ ವಾರೇ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋತಿ. ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಕಿಲೇಸವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದನೇಹಿ ವಾ ಕಾಯತೋ ವಿಮುತ್ತೋಹಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸೋತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ. ಕಾಮಞ್ಚೇತ್ಥ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮ್ಪಿ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ವಿಯ ದುವಙ್ಗಿಕಂ ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಪನ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ ರೂಪಕಾಯತೋ ಅವಿಮುತ್ತತ್ತಾ. ತಞ್ಹಿ ಕಿಲೇಸಕಾಯತೋವ ವಿಮುತ್ತಂ, ನ ರೂಪಕಾಯತೋ, ತಸ್ಮಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪ…ಪೇ… ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತಅನಾಗಾಮಿನೋತಿ ಭೂತಪುಬ್ಬಗತಿಯಾ ವುತ್ತಂ. ನ ಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋ ಅನಾಗಾಮೀ ನಾಮ ಹೋತಿ. ‘‘ರೂಪೀ ರೂಪಾನಿ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿಆದಿಕೇ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಅನ್ತೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ವತ್ವಾ –

‘‘ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಇಮೇ ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಆನನ್ದ, ಭಿಕ್ಖು ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ –

ಯದಿಪಿ ಮಹಾನಿದಾನೇ (ದೀ. ನಿ. ೨.೧೩೦) ವುತ್ತಂ, ತಂ ಪನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠವಸೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ, ಇಧ ಪನ ಸಬ್ಬಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೇ ಸಙ್ಗಹಣತ್ಥಂ ‘‘ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಪಾಳಿ ಪನೇತ್ಥ…ಪೇ… ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭಿನೋ ವಸೇನ ಆಗತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ ಪನ ಕೀಟಾಗಿರಿಸುತ್ತೇ (ಮ. ನಿ. ೨.೧೮೨) –

‘‘ಕತಮೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಯೇ ತೇ ಸನ್ತಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ರೂಪೇ ಆರುಪ್ಪಾ, ತೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ –

ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿವಸೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ, ಸೇಟ್ಠೋ ಚ ವುತ್ತೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೂಪಪತ್ತಿತೋ. ಯಥಾವುತ್ತೇಸು ಹಿ ಪಞ್ಚಸು ಪುರಿಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಸೀಸಂ ನಿರೋಧಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾ ನಾಮ. ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಅನಾಗಾಮೀ ತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಸೇಟ್ಠೋ ನಾಮ.

ಕತಮೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋತಿಆದಿ ಪುಗ್ಗಲಪಞ್ಞತ್ತಿಪಾಳಿ. ತತ್ಥ ಕತಮೋತಿ ಪುಚ್ಛಾವಚನಂ. ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬವಚನಂ. ಇಧಾತಿ ಇಧಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಏಕಚ್ಚೋತಿ ಏಕೋ. ಅಟ್ಠ ವಿಮೋಕ್ಖೇ ಕಾಯೇನ ಫುಸಿತ್ವಾ ವಿಹರತೀತಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಾಮಕಾಯತೋ ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ವಿಹರತಿ. ಪಞ್ಞಾಯ ಚಸ್ಸ ದಿಸ್ವಾ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ, ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಆಸವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ಹೋನ್ತಿ. ದಿಸ್ವಾತಿ ದಸ್ಸನಹೇತು. ನ ಹಿ ಆಸವೇ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ದಸ್ಸನಕಾರಣಾ ಪನ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾ ದಿಸ್ವಾ ಪರಿಕ್ಖೀಣಾತಿ ವುತ್ತಾ ದಸ್ಸನಾಯತ್ತಪರಿಕ್ಖಯತ್ತಾ. ಏವಞ್ಹಿ ದಸ್ಸನಂ ಆಸವಾನಂ ಖಯಸ್ಸ ಪುರಿಮಕಿರಿಯಾಭಾವೇನ ವುತ್ತಂ.

ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಿಸೇಸತೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಏವ ವಿಮುತ್ತೋ, ನ ತಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭೂತೇನ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೇನ ಸಾತಿಸಯೇನ ಸಮಾಧಿನಾತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ. ಯೋ ಅರಿಯೋ ಅನಧಿಗತಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೋ ಸಬ್ಬಸೋ ಆಸವೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಅಧಿಗತೇಪಿ ಹಿ ರೂಪಜ್ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇ ನ ಸೋ ಸಾತಿಸಯಸಮಾಧಿನಿಸ್ಸಿತೋತಿ ನ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತತಾ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋವಾಯಮತ್ಥೋ. ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಸು ಪನ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ಹಿ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖೇಕದೇಸೇನ ತಂನಾಮದಾನಸಮತ್ಥೇನ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಲಾಭೀತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮುದಾಯೇ ಹಿ ಪವತ್ತೋ ವೋಹಾರೋ ಅವಯವೇಪಿ ದಿಸ್ಸತಿ ಯಥಾ ತಂ ‘‘ಸತ್ತಿಸಯೋ’’ತಿ ಅನವಸೇಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ. ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನೇವ ನ ಏಕದೇಸಭೂತರೂಪಜ್ಝಾನಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪವಸೇನ. ಏವಞ್ಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಕದೇಸಾಭಾವೇಪಿ ಅಟ್ಠವಿಮೋಕ್ಖಪಟಿಕ್ಖೇಪೋ ನ ಹೋತೀತಿ ಸಿದ್ಧಂ ಹೋತಿ. ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇಸು ಹಿ ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ಸತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋಯೇವ ನಾಮ ಹೋತಿ.

ಫುಟ್ಠನ್ತಂ ಸಚ್ಛಿಕತೋತಿ ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅನ್ತೋ ಫುಟ್ಠನ್ತೋ, ಫುಟ್ಠಾನಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನಾನಂ ಅನನ್ತರೋ ಕಾಲೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚೇತಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ತಂ ಫುಟ್ಠಾನನ್ತರಕಾಲಮೇವ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಸಚ್ಛಿಕರಣೂಪಾಯೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಭಾವನಪುಂಸಕಂ ವಾ ಏತಂ ‘‘ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಯೋ ಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇನ ರೂಪಕಾಯತೋ ನಾಮಕಾಯೇಕದೇಸತೋ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿಮೋಕ್ಖೇನ ವಿಮುತ್ತೋ, ತೇನ ನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಮೋಕ್ಖೋ ಆಲೋಚಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ವಿಯ ಹೋತಿ, ನ ಪನ ಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿಕತೋ. ನಿರೋಧಂ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇಸು ಆಸವೇಸು ಖೇಪಿತೇಸು ತೇನ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸಚ್ಛಿಕಾತಬ್ಬಂ ನಿರೋಧಂ ಯಥಾಆಲೋಚಿತಂ ನಾಮಕಾಯೇನ ಸಚ್ಛಿ ಕರೋತೀತಿ ‘‘ಕಾಯಸಕ್ಖೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ನ ತು ‘‘ವಿಮುತ್ತೋ’’ತಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಝಾನಫಸ್ಸಂ ಪಠಮಂ ಫುಸತಿ, ಪಚ್ಛಾ ನಿರೋಧಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋತೀ’’ತಿ. ಅಯಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತೀನಂ ಏಕೇಕತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಕಾಯಸಕ್ಖಿಭಾವಂ ಪತ್ತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ, ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಅನಾಗಾಮಿನೋ ಚ ವಸೇನ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ವಿಯ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಅಭಿಧಮ್ಮಟೀಕಾಯಂ (ಪು. ಪ. ಮೂಲಟೀ. ೨೪) ‘‘ಕಾಯಸಕ್ಖಿಮ್ಹಿಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ’’ತಿ. ಏಕಚ್ಚೇ ಆಸವಾತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗವಜ್ಝಾ ಆಸವಾ.

ದಿಟ್ಠನ್ತಂ ಪತ್ತೋತಿ ದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಅನನ್ತರಂ ಪತ್ತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ಪತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಏತೇನ ಚತುಸಚ್ಚದಸ್ಸನಸಙ್ಖಾತಾಯ ದಿಟ್ಠಿಯಾ ನಿರೋಧಸ್ಸ ಪತ್ತತಂ ದೀಪೇತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯಾತಿ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ. ಪಠಮಫಲಟ್ಠತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಟ್ಠಾ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೋಪಿ ಕಾಯಸಕ್ಖೀ ವಿಯ ಛಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಯಥಾ ಪನ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತೋ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಸುಕ್ಖವಿಪಸ್ಸಕೋ ಚತೂಹಿ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಹಿ ವುಟ್ಠಾಯ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಭಾವಪ್ಪತ್ತಾ ಚತ್ತಾರೋ ಚಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ನ ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ. ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯಾಥಾವತೋ ಪಜಾನಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ತಣ್ಹಾ ದುಕ್ಖಂ ಜನೇತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ತತೋ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಂ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇದಂ ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಸಮುದಯೋ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಅಪ್ಪವತ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಅರಿಯೋ ಪನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ತಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತೇನ ತಂ ‘‘ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ನಾನಾಕ್ಖಣೇ ಸಚ್ಚವವತ್ಥಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ಇದಾನಿ ತಂ ಏಕಕ್ಖಣೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾಗತಪ್ಪವೇದಿತಾತಿ ತಥಾಗತೇನ ಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ಪಟಿವಿದ್ಧಾ ವಿದಿತಾ ಪಾಕಟಾ ಕತಾ. ಧಮ್ಮಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ. ವೋದಿಟ್ಠಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಸುದಿಟ್ಠಾ. ವೋಚರಿತಾತಿ ಸುಚರಿತಾ, ಪಞ್ಞಾಯ ಸುಟ್ಠು ಚರಾಪಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯನ್ತಿ ಅಯಂ ಏವರೂಪೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋತಿ.

ಸದ್ಧಾಯ ವಿಮುತ್ತೋತಿ ಸದ್ದಹನವಸೇನ ವಿಮುತ್ತೋ. ಏತೇನ ಸಬ್ಬಥಾ ಅವಿಮುತ್ತಸ್ಸಪಿ ಸದ್ಧಾಮತ್ತೇನ ವಿಮುತ್ತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋತಿ ವಾ ಸದ್ಧಾಯ ಅಧಿಮುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಂ ಪನ ನೇಸಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇ ನಾನತ್ತಂ ಅತ್ಥೀತಿ? ನತ್ಥಿ. ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ? ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತೇನ. ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹಿ ಆಗಮನಮ್ಹಿ ಕಿಲೇಸೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪದುಕ್ಖೇನ ಅಕಸಿರೇನ ಅಕಿಲಮನ್ತೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಂ, ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ಪನ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಸಕ್ಕೋತಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತುಂ, ತಸ್ಮಾ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏತಸ್ಸ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸಾತಿ ‘‘ಏಕಂಸತೋ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯಂ ಆವಹತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಭಾಸಿತತ್ತಾ’’ತಿ ಏವಂ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ. ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಾಪಹಾನವಸೇನ ಭಾವನಾಯ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ವಿಸೇಸಂ ಪಸ್ಸತೋ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಕ್ಖತಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ವಿಯಾ’’ತಿ. ಸೇಸಪದದ್ವಯಂ ತಸ್ಸೇವ ವೇವಚನಂ. ಏತ್ಥ ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗಮಗ್ಗಭಾವನಾತಿ ವಚನೇನ ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತೇನ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತಾನಂ ಪಞ್ಞಾನಾನತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸಿತಂ. ಅಭಿಧಮ್ಮಟ್ಠಕಥಾಯಮ್ಪಿ (ಪು. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨೮) ‘‘ನೇಸಂ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇ ನಾನತ್ತಂ ನತ್ಥಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ನಾನತ್ತಂ ಅತ್ಥಿಯೇವಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಆಗಮನೀಯನಾನತ್ತೇನೇವ ಸದ್ಧಾವಿಮುತ್ತೋ ದಿಟ್ಠಿಪ್ಪತ್ತಂ ನ ಪಾಪುಣಾತೀತಿ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಆರಮ್ಮಣಂ ಯಾಥಾವತೋ ಧಾರೇತಿ ಅವಧಾರೇತೀತಿ ಧಮ್ಮೋ, ಪಞ್ಞಾ. ತಂ ಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಧಿಮತ್ತತಾಯ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಅನುಸ್ಸರತೀತಿ ಧಮ್ಮಾನುಸಾರೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿ. ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪಧಾನಂ. ‘‘ಸದ್ಧಂ ಅನುಸ್ಸರತಿ, ಸದ್ಧಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅತಿದಿಸತಿ. ಪಞ್ಞಂ ವಾಹೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಾಹೀ, ಪಞ್ಞಂ ಸಾತಿಸಯಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಞ್ಞಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ. ಪಞ್ಞಾ ವಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಾಹೇತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಭಿಮುಖಂ ಗಮೇತೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಾಹೀ. ಸದ್ಧಾವಾಹೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನೇವ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾದಿಕಥಾತಿ ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತಾದೀಸು ಆಗಮನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವತ್ತಬ್ಬಕಥಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೭೭೩, ೮೮೯) ವುತ್ತತ್ತಾ. ತತೋ ಏವ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಸಂವಣ್ಣನಾಯಂ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾಟೀ. ೨.೭೭೩) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಪುಗ್ಗಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಉದಕೂಪಮಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಏಕನ್ತಕಾಳಕೇಹೀತಿ ನತ್ಥಿಕವಾದಅಹೇತುಕವಾದಅಕಿರಿಯವಾದಸಙ್ಖಾತೇಹಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಧಮ್ಮೇಹಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ಏಕವಾರಂ ನಿಮುಗ್ಗೋ ನಿಮುಗ್ಗೋಯೇವ ಸೋ ಹೋತಿ. ಏತಸ್ಸ ಹಿ ಪುನ ಭವತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವದನ್ತಿ ಮಕ್ಖಲಿಗೋಸಾಲಾದಯೋ ವಿಯ. ಹೇಟ್ಠಾ ಹೇಟ್ಠಾ ನರಕಗ್ಗೀನಂಯೇವ ಆಹಾರೋ. ಸಾಧು ಸದ್ಧಾ ಕುಸಲೇಸೂತಿ ಕುಸಲಧಮ್ಮೇಸು ಸದ್ಧಾ ನಾಮ ಸಾಹು ಲದ್ಧಕಾತಿ ಉಮ್ಮುಜ್ಜತಿ, ಸೋ ತಾವತ್ತಕೇನೇವ ಕುಸಲೇನ ಉಮ್ಮುಜ್ಜತಿ ನಾಮ. ಸಾಧು ಹಿರೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಚಙ್ಕವಾರೇತಿ ರಜಕಾನಂ ಖಾರಪರಿಸ್ಸಾವನೇ, ಸುರಾಪರಿಸ್ಸಾವನೇ ವಾ. ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ‘‘ಏವಂ ಸಾಧು ಸದ್ಧಾ’’ತಿ ಇಮೇಸಂ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ವಸೇನ ಏಕವಾರಂ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಪರಿಹಾನಿಯಾ ಪುನ ನಿಮುಜ್ಜತಿಯೇವ ದೇವದತ್ತಾದಯೋ ವಿಯ. ದೇವದತ್ತೋ ಹಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಪಞ್ಚ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾಪಿ ಪುನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ತೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ಪರಿಹೀನೋ ರುಹಿರುಪ್ಪಾದಕಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘಭೇದಕಮ್ಮಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ದುತಿಯಚಿತ್ತವಾರೇನ ಚುತಿಚಿತ್ತಮನನ್ತರಾ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ. ಕೋಕಾಲಿಕೋ ದ್ವೇ ಅಗ್ಗಸಾವಕೇ ಉಪವದಿತ್ವಾ ಪದುಮನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ.

ನೇವ ಹಾಯತಿ ನೋ ವಡ್ಢತೀತಿ ಅಪ್ಪಹೋನಕಕಾಲೇಪಿ ನ ಹಾಯತಿ, ಪಹೋನಕಕಾಲೇಪಿ ನ ವಡ್ಢತಿ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ಪನೇತಂ ಅಗಾರಿಕೇನಪಿ ಅನಗಾರಿಕೇನಪಿ ದೀಪೇತಬ್ಬಂ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಅಗಾರಿಕೋ ಅಪ್ಪಹೋನಕಕಾಲೇ ಪಕ್ಖಿಕಭತ್ತಂ ವಸ್ಸಿಕಂ ವಾ ಉಪನಿಬನ್ಧಾಪೇಸಿ, ಸೋ ಪಚ್ಛಾ ಪಹೋನಕಕಾಲೇಪಿ ಪಕ್ಖಿಕಭತ್ತಾದಿಮತ್ತಮೇವ ಪವತ್ತೇತಿ. ಅನಗಾರಿಕೋಪಿ ಆದಿಮ್ಹಿ ಅಪ್ಪಹೋನಕಕಾಲೇ ಉದ್ದೇಸಂ ಧುತಙ್ಗಂ ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಮೇಧಾವೀ ಬಲವೀರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಹೋನಕಕಾಲೇ ತತೋ ಉತ್ತರಿಂ ನ ಕರೋತಿ. ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಏವಂ ಇಮಾಯ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಠಿತಿಯಾ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಠಿತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತರತೀತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಪುಗ್ಗಲೋ ಕಿಲೇಸತನುತಾಯ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಗನ್ತಬ್ಬದಿಸಾಭಿಮುಖೋ ತರತಿ ನಾಮ.

ಪಟಿಗಾಧಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ಅನಾಗಾಮಿಪುಗ್ಗಲಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಇಮೇ ಪನ ಸತ್ತ ಪುಗ್ಗಲಾ ಉದಕೋಪಮೇನ ದೀಪಿತಾ. ಸತ್ತ ಕಿರ ಜಙ್ಘವಾಣಿಜಾ ಅದ್ಧಾನಮಗ್ಗಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ಏಕಂ ಪುಣ್ಣನದಿಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು. ತೇಸು ಪಠಮಂ ಓತಿಣ್ಣೋ ಉದಕಭೀರುಕೋ ಪುರಿಸೋ ಓತಿಣ್ಣಟ್ಠಾನೇಯೇವ ನಿಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ಸಣ್ಠಾತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ, ಅವಸ್ಸಂವ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಭತ್ತಂ ಜಾತೋ. ದುತಿಯೋ ಓತಿಣ್ಣಟ್ಠಾನೇ ನಿಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಕಿಂ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಪುನ ನಿಮುಗ್ಗೋ ಉಟ್ಠಾತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ, ಅನ್ತೋಯೇವ ಮಚ್ಛಕಚ್ಛಪಭತ್ತಂ ಜಾತೋ. ತತಿಯೋ ನಿಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಿತೋ ಮಜ್ಝೇ ನದಿಯಾ ಠತ್ವಾ ನೇವ ಓರತೋ ಆಗನ್ತುಂ, ನ ಪಾರಂ ಗನ್ತುಂ ಅಸಕ್ಖಿ. ಚತುತ್ಥೋ ಉಟ್ಠಾಯ ಠಿತೋ ಉತ್ತರಣತಿತ್ಥಂ ಓಲೋಕೇಸಿ. ಪಞ್ಚಮೋ ಉತ್ತರಣತಿತ್ಥಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಪತರತಿ. ಛಟ್ಠೋ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಪಾರಿಮತೀರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಟಿಪ್ಪಮಾಣೇ ಉದಕೇ ಠಿತೋ. ಸತ್ತಮೋ ಪಾರಿಮತೀರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಗನ್ಧಚುಣ್ಣಾದೀಹಿ ನ್ಹತ್ವಾ ವರವತ್ಥಾದೀನಿ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಸುರಭಿವಿಲೇಪನಂ ವಿಲಿಮ್ಪಿತ್ವಾ ನೀಲುಪ್ಪಲಮಾಲಾದೀನಿ ಪಿಲನ್ಧಿತ್ವಾ ನಾನಾಲಙ್ಕಾರಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತೋ ಮಹಾನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಾಸಾದಮಾರುಹಿತ್ವಾ ಉತ್ತಮಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜತಿ.

ತತ್ಥ ಜಙ್ಘವಾಣಿಜಾ ವಿಯ ಇಮೇ ಸತ್ತ ಪುಗ್ಗಲಾ, ನದೀ ವಿಯ ವಟ್ಟಂ, ಪಠಮಸ್ಸ ಉದಕಭೀರುಕಸ್ಸ ಪುರಿಸಸ್ಸ ಓತಿಣ್ಣಟ್ಠಾನೇಯೇವ ನಿಮುಜ್ಜನಂ ವಿಯ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಸ್ಸ ವಟ್ಟೇ ನಿಮುಜ್ಜನಂ, ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಮುಜ್ಜನಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಮತ್ಥಕೇನ ಉಮ್ಮುಜ್ಜಿತ್ವಾ ತಾಸಂ ಹಾನಿಯಾ ನಿಮುಗ್ಗಪುಗ್ಗಲೋ, ಮಜ್ಝೇ ನದಿಯಾ ಠತ್ವಾ ವಿಯ ಸದ್ಧಾದೀನಂ ಠಿತಿಯಾ ಠಿತಿಪುಗ್ಗಲೋ, ಉತ್ತರಣತಿತ್ಥಂ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಪತರನ್ತಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಕಿಲೇಸಕಾಮಾವಟ್ಟತಾಯ ಪತರನ್ತೋ ಸಕದಾಗಾಮೀ, ತರಿತ್ವಾ ಕಟಿಮತ್ತೇ ಉದಕೇ ಠಿತಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಅನಾವಟ್ಟಧಮ್ಮತ್ತಾ ಅನಾಗಾಮೀ, ನ್ಹತ್ವಾ ಪಾರಿಮತೀರಂ ಉತ್ತರಿತ್ವಾ ಥಲೇ ಠಿತಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಚತ್ತಾರೋ ಓಘೇ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಥಲೇ ಠಿತೋ ಖೀಣಾಸವಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಥಲೇ ಠಿತಪುರಿಸಸ್ಸ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಾಸಾದಂ ಆರುಯ್ಹ ಉತ್ತಮಭೋಜನಭುಞ್ಜನಂ ವಿಯ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ವೀತಿನಾಮನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಉದಕೂಪಮಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬-೯. ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೬-೧೯. ಛಟ್ಠೇ ‘‘ಇಧ ಸಮಸೀಸೀ ಕಥಿತೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಏವಂ ಸಮಸೀಸಿತಂ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಚತುಬ್ಬಿಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ರೋಗವಸೇನ ಸಮಸೀಸೀ ರೋಗಸಮಸೀಸೀ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವಾತಿ ಏಕವೇಲಾಯಮೇವ. ಯೋ ಚಕ್ಖುರೋಗಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ‘‘ಇತೋ ಅನುಟ್ಠಿತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ, ಅಥಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಞ್ಚ ರೋಗತೋ ವುಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಏಕಕಾಲಮೇವ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ರೋಗಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ. ಇರಿಯಾಪಥಸ್ಸ ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಇರಿಯಾಪಥನ್ತರಸಮಾಯೋಗೋ. ಯೋ ಠಾನಾದೀಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಅಧಿಟ್ಠಾಯ ‘‘ಅವಿಕೋಪೇತ್ವಾವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇಸಿ. ಅಥಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿ ಚ ಇರಿಯಾಪಥವಿಕೋಪನಞ್ಚ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಇರಿಯಾಪಥಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ. ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ ನಾಮಾತಿ ಏತ್ಥ ‘‘ಪಲಿಬೋಧಸೀಸಂ ಮಾನೋ, ಪರಾಮಾಸಸೀಸಂ ದಿಟ್ಠಿ, ವಿಕ್ಖೇಪಸೀಸಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ, ಕಿಲೇಸಸೀಸಂ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಸೀಸಂ ಸದ್ಧಾ, ಪಗ್ಗಹಸೀಸಂ ವೀರಿಯಂ, ಉಪಟ್ಠಾನಸೀಸಂ ಸತಿ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಸೀಸಂ ಸಮಾಧಿ, ದಸ್ಸನಸೀಸಂ ಪಞ್ಞಾ, ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಚುತಿಸೀಸಂ ವಿಮೋಕ್ಖೋ, ಸಙ್ಖಾರಸೀಸಂ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೩೩) ವುತ್ತೇಸು ಸತ್ತರಸಸು ಸೀಸೇಸು ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಕಿಲೇಸಸೀಸನ್ತಿ ದ್ವೇ ಸೀಸಾನಿ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತಾನಿ – ‘‘ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಆಸವಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚ ಹೋತಿ ಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಞ್ಚಾ’’ತಿ ವಚನತೋ. ತೇಸು ಕಿಲೇಸಸೀಸಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ, ಪವತ್ತಸೀಸಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಚುತಿಚಿತ್ತಂ ಪರಿಯಾದಿಯತಿ. ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಞ್ಞಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪರಿಯಾದಾಯಕಂ ಚಿತ್ತಂ, ಅಞ್ಞಂ ಜೀವಿತನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯಾದಾಯಕಂ. ಯಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸೀಸದ್ವಯಂ ಸಮಂ ಪರಿಯಾದಾನಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೋ ಜೀವಿತಸಮಸೀಸೀ ನಾಮ.

ಕಥಂ ಪನಿದಂ ಸಮಂ ಹೋತೀತಿ? ವಾರಸಮತಾಯ. ಯಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರೇ ಮಗ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾನಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ, ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇ ಪಞ್ಚ, ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಏಕೂನವೀಸತಿಮೇ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೋ ಇಮಾಯ ವಾರಸಮತಾಯ ಇದಂ ಉಭಯಸೀಸಪರಿಯಾದಾನಮ್ಪಿ ಸಮಂ ಹೋತೀತಿ ಇಮಾಯ ವಾರಸಮತಾಯ. ವಾರಸಮವುತ್ತಿದಾಯಕೇನ ಹಿ ಮಗ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಅತ್ತನೋ ಅನನ್ತರಂ ವಿಯ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಾರಾ ಚ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಸ್ಸೇವ ವಾರಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತಿ. ‘‘ವಿಮುತ್ತಸ್ಮಿಂ ವಿಮುತ್ತಮಿತಿ ಞಾಣಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೭೮; ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೨, ೧೪) ವಚನತೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಪರಿಸಮಾಪನೇನ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಂ ಸಮ್ಪಾಪಿತಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಇಮಾಯ ವಾರವುತ್ತಿಯಾ ಸಮತಾಯ ಕಿಲೇಸಪರಿಯಾದಾನಜೀವಿತಪರಿಯಾದಾನಾನಂ ಸಮತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಪನಸ್ಸ…ಪೇ... ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ.

ಆಯುನೋ ವೇಮಜ್ಝಂ ಅನತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಅನ್ತರಾವ ಕಿಲೇಸಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ಪಞ್ಚಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸೂ’’ತಿಆದಿ. ವೇಮಜ್ಝೇತಿ ಅವಿಹಾದೀಸು ಯತ್ಥ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತತ್ಥ ಆಯುನೋ ವೇಮಜ್ಝೇ. ಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಉಪಹಚ್ಚ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ತತ್ಥೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಸಙ್ಖಾರೇನ ಅಪ್ಪಯೋಗೇನ ಅನುಸ್ಸಾಹೇನ ಅಕಿಲಮನ್ತೋ ತಿಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯತಾಯ ಸುಖೇನೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಅಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯೋ ತೇಸಂಯೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ತೇಸಂಯೇವ ಪುಗ್ಗಲಾನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಅಪ್ಪಯೋಗೇನಾತಿ ಅಧಿಮತ್ತಪ್ಪಯೋಗೇನ ವಿನಾ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ. ಸಸಙ್ಖಾರೇನ ಸಪ್ಪಯೋಗೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ. ಉದ್ಧಂವಾಹಿಭಾವೇನ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ತಣ್ಹಾಸೋತಂ ವಟ್ಟಸೋತಞ್ಚಾತಿ, ಉದ್ಧಂ ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತೋ ಉದ್ಧಮಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸೋತನ್ತಿ ಉದ್ಧಂಭೋತೋ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ.

ಏತ್ಥ ಪನ ಚತುಕ್ಕಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯೋ ಹಿ ಅವಿಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಚತ್ತಾರೋ ದೇವಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಅಯಞ್ಹಿ ಅವಿಹೇಸು ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಂ ವಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣಿತ್ವಾ ಅತಪ್ಪಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ದ್ವೇ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣಿತ್ವಾ ಸುದಸ್ಸಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಚತ್ತಾರಿ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣಿತ್ವಾ ಸುದಸ್ಸಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಅಟ್ಠ ಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣಿತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತತ್ಥ ವಸನ್ತೋ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಅವಿಹತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ದುತಿಯಂ ವಾ ಚತುತ್ಥಂ ವಾ ದೇವಲೋಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಕಾಮಭವತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಅಕನಿಟ್ಠೇಸು ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀ ನಾಮ. ಯೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಚತೂಸು ದೇವಲೋಕೇಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಅಯಂ ನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನ ಅಕನಿಟ್ಠಗಾಮೀತಿ.

ಏತೇ ಪನ ಅವಿಹೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನಸಮನನ್ತರಆಯುವೇಮಜ್ಝಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನವಸೇನ ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ, ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀ, ಏಕೋ ಉದ್ಧಂಸೋತೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ, ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿವಿಭಾಗೇನ ದಸ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾ ಅತಪ್ಪಸುದಸ್ಸಸುದಸ್ಸೀಸೂತಿ ಚತ್ತಾರೋ ದಸಕಾತಿ ಚತ್ತಾರೀಸಂ. ಅಕನಿಟ್ಠೇ ಪನ ಉದ್ಧಂಸೋತೋ ನತ್ಥಿ, ತಯೋ ಅನ್ತರಾಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿನೋ, ಏಕೋ ಉಪಹಚ್ಚಪರಿನಿಬ್ಬಾಯೀತಿ ಚತ್ತಾರೋ, ಅಸಙ್ಖಾರಸಸಙ್ಖಾರಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿವಿಭಾಗೇನ ಅಟ್ಠಾತಿ ಅಟ್ಠಚತ್ತಾರೀಸಂ ಅನಾಗಾಮಿನೋ. ಸತ್ತಮಾದೀಸು ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸೀಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ನಿದ್ದಸವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೦. ದಸಮೇ ನಿದ್ದಸವತ್ಥೂನೀತಿ ಆದಿಸದ್ದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ನಿದ್ದಸಾದಿವತ್ಥೂನೀ’’ತಿ. ನತ್ಥಿ ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಸ ದಸಾತಿ ನಿದ್ದಸೋ. ಪಞ್ಹೋತಿ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛಿತೋ ಅತ್ಥೋ. ಪುನ ದಸವಸ್ಸೋ ನ ಹೋತೀತಿ ತೇಸಂ ಮತಿಮತ್ತಮೇತನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸೋ ಕಿರಾ’’ತಿ ಕಿರಸದ್ದಗ್ಗಹಣಂ. ನಿದ್ದಸೋತಿ ಚೇತಂ ವಚನಮತ್ತಂ. ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬೀಸಾದಿಭಾವಸ್ಸ ವಿಯ ನಿನ್ನವಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಚ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನ ಕೇವಲಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಗಾಮೇ ವಿಚರನ್ತೋತಿ ಗಾಮೇ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಚರನ್ತೋ. ನ ಇದಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅಧಿವಚನಂ ತೇಸು ತನ್ನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಾ, ಸಾಸನೇಪಿ ಸೇಖಸ್ಸಪಿ ನ ಇದಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಕಿಮಙ್ಗಂ ಪನ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ. ಯಸ್ಸ ಪನೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ಯೇನ ಚ ಕಾರಣೇನ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇತ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಭಾವೋ ಹಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಕಾರಣಂ. ಪರಮ್ಪರಾಯ ಇತರಾನಿ ಯಾನಿ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಾನಿಂ.

ಸಿಕ್ಖಾಯ ಸಮ್ಮದೇವ ಆದಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾದಾನಂ. ತಂ ಪನಸ್ಸಾ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾತ್ತಯಪೂರಣೇ’’ತಿ. ಸಿಕ್ಖಾಯ ವಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ರಕ್ಖಣಂ ಸಿಕ್ಖಾಸಮಾದಾನಂ. ತಞ್ಚ ಅತ್ಥತೋ ಪೂರಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಅರಕ್ಖಣೇ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ಅಭಾವತೋ, ರಕ್ಖಣೇ ಚ ಪರಿಪೂರಣತೋ. ಬಲವಚ್ಛನ್ದೋತಿ ದಳ್ಹಚ್ಛನ್ದೋ. ಆಯತಿನ್ತಿ ಅನನ್ತರಾನಾಗತದಿವಸಾದಿಕಾಲೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ನ ಅನಾಗತಭವೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗತೇ ಪುನದಿವಸಾದೀಸುಪೀ’’ತಿ. ಸಿಕ್ಖಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿಬದ್ಧಭತ್ತಿತಾ ಅವಿಗತಪೇಮತಾ. ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ನಿಜ್ಝಾನಂ ಧಮ್ಮನಿಸಾಮನಾತಿ ಆಹ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಯೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ತಣ್ಹಾವಿನಯೇತಿ ಭಙ್ಗಾನುಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾನುಭಾವಸಿದ್ಧೇ ತಣ್ಹಾವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇ. ಏಕೀಭಾವೇತಿ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಣಿಕಾವಿಗಮಸಿದ್ಧೇ ವಿವೇಕವಾಸೇ. ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೇತಿ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಸ್ಸ ಪಗ್ಗಣ್ಹನೇ. ತಂ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪರಿಬ್ರೂಹನಂ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕಸ್ಸ ವೀರಿಯಸ್ಸ ಪೂರಣೇ’’ತಿ. ಸತಿಯಞ್ಚೇವ ನಿಪಕಭಾವೇ ಚಾತಿ ಸತೋಕಾರಿತಾಯ ಚೇವ ಸಮ್ಪಜಾನಕಾರಿತಾಯ ಚ. ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಬಲೇನೇವ ಹಿ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ ಇಜ್ಝತಿ. ದಿಟ್ಠಿಪಟಿವೇಧೇತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಟಿವಿಜ್ಝನೇ. ತೇನಾಹ ‘‘ಮಗ್ಗದಸ್ಸನೇ’’ತಿ.

ನಿದ್ದಸವತ್ಥುಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅನುಸಯವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ವಜ್ಜಿಸತ್ತಕವಗ್ಗೋ

೧. ಸಾರನ್ದದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೧. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ದೇವಾಯತನಭಾವೇನ ಚಿತ್ತತ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತೀಕಾರಟ್ಠಾನತಾಯ ಚ ಚೇತಿಯಂ ಅಹೋಸಿ. ಯಾವಕೀವನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೧೩೪) ಏಕಮೇವೇತಂ ಪದಂ ಅನಿಯಮತೋ ಪರಿಮಾಣವಾಚೀ. ಕಾಲೋ ಚೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಯತ್ತಕಂ ಕಾಲ’’ನ್ತಿ. ಅಭಿಣ್ಹಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾತಿ ನಿಚ್ಚಸನ್ನಿಪಾತಾ. ತಂ ಪನ ನಿಚ್ಚಸನ್ನಿಪಾತತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಿವಸಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸನ್ನಿಪಾತಬಹುಲಾತಿ ಪಚುರಸನ್ನಿಪಾತಾ. ವೋಸಾನನ್ತಿ ಸಙ್ಕೋಚಂ. ‘‘ವುದ್ಧಿಯೇವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಬ್ಯತಿರೇಕಮುಖೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಣ್ಹಂ ಅಸನ್ನಿಪತನ್ತಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಆಕುಲಾತಿ ಖುಭಿತಾ ನ ಪಸನ್ನಾ. ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾತಿ ವಗ್ಗಬನ್ಧತೋ ವಿಭಜ್ಜ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಹುತ್ವಾ.

ಸನ್ನಿಪಾತಭೇರಿಯಾತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಾರೋಚನಭೇರಿಯಾ. ಅದ್ಧಭುತ್ತಾ ವಾತಿ ಸಾಮಿಭುತ್ತಾ ವಾ. ಓಸೀದಮಾನೇತಿ ಹಾಯಮಾನೇ.

ಸುಙ್ಕನ್ತಿ ಭಣ್ಡಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ಪಬ್ಬತಖಣ್ಡನಾದಿತಿತ್ಥಗಾಮದ್ವಾರಾದೀಸು ರಾಜಪುರಿಸಾನಂ ದಾತಬ್ಬಭಾಗಂ. ಬಲಿನ್ತಿ ನಿಪ್ಫನ್ನಸಸ್ಸಾದಿತೋ ಛಭಾಗಂ ಸತ್ತಭಾಗನ್ತಿಆದಿನಾ ಲದ್ಧಬ್ಬಕರಂ. ದಣ್ಡನ್ತಿ ದಸವೀಸತಿಕಹಾಪಣಾದಿಕಂ ಅಪರಾಧಾನುರೂಪಂ ಗಹೇತಬ್ಬಧನದಣ್ಡಂ. ವಜ್ಜಿಧಮ್ಮನ್ತಿ ವಜ್ಜಿರಾಜಧಮ್ಮಂ. ಇದಾನಿ ಅಪಞ್ಞತ್ತಪಞ್ಞಾಪನಾದೀಸು ತಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪೇ ಚ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸೇ ಚ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತೇಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಾರಿಚರಿಯಕ್ಖಮಾತಿ ಉಪಟ್ಠಾನಕ್ಖಮಾ. ಪೋರಾಣಂ ವಜ್ಜಿಧಮ್ಮನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರ ವಜ್ಜಿರಾಜಾನೋ ‘‘ಅಯಂ ಚೋರೋ’’ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೇ ‘‘ಗಣ್ಹಥ ನಂ ಚೋರ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ವಿನಿಚ್ಛಯಮಹಾಮತ್ತಾನಂ ದೇನ್ತಿ. ತೇ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ಸಚೇ ಅಚೋರೋ ಹೋತಿ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ. ಸಚೇ ಚೋರೋ, ಅತ್ತನಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಕತ್ವಾ ವೋಹಾರಿಕಾನಂ ದೇನ್ತಿ, ತೇಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ಅಚೋರೋ ಚೇ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ. ಚೋರೋ ಚೇ, ಸುತ್ತಧರಾನಂ ದೇನ್ತಿ. ತೇಪಿ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ಅಚೋರೋ ಚೇ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ. ಚೋರೋ ಚೇ, ಅಟ್ಟಕುಲಿಕಾನಂ ದೇನ್ತಿ, ತೇಪಿ ತಥೇವ ಕತ್ವಾ ಸೇನಾಪತಿಸ್ಸ, ಸೇನಾಪತಿ ಉಪರಾಜಸ್ಸ, ಉಪರಾಜಾ ರಞ್ಞೋ. ರಾಜಾ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತ್ವಾ ಸಚೇ ಅಚೋರೋ ಹೋತಿ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಚೋರೋ ಹೋತಿ, ಪವೇಣಿಪಣ್ಣಕಂ ವಾಚಾಪೇತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಯೇನ ಇದಂ ನಾಮ ಕತಂ, ತಸ್ಸ ಅಯಂ ನಾಮದಣ್ಡೋ’’ತಿ ಲಿಖಿತಂ. ರಾಜಾ ತಸ್ಸ ಕಿರಿಯಂ ತೇನ ಸಮಾನೇತ್ವಾ ತದನುಚ್ಛವಿಕಂ ದಣ್ಡಂ ಕರೋತಿ. ಇತಿ ಏತಂ ಪೋರಾಣಂ ವಜ್ಜಿಧಮ್ಮಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತನ್ತಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾ ನ ಉಜ್ಝಾಯನ್ತಿ. ಪರಮ್ಪರಾಗತೇಸು ಅಟ್ಟಕುಲೇಸು ಜಾತಾ ಅಗತಿಗಮನವಿರತಾ ಅಟ್ಟಮಹಲ್ಲಕಪುರಿಸಾ ಅಟ್ಟಕುಲಿಕಾ.

ಸಕ್ಕಾರನ್ತಿ ಉಪಕಾರಂ. ಗರುಭಾವಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಮೇ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಗರುನೋ’’ತಿ ತತ್ಥ ಗರುಭಾವಂ ಪಟಿ ಪಟಿ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ. ಮಾನೇಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಮಾನೇಸ್ಸನ್ತಿ. ತಂ ಪನ ಸಮ್ಮಾನನಂ ತೇಸು ನೇಸಂ ಅತ್ತಮನತಾಪುಬ್ಬಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಮನೇನ ಪಿಯಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ನಿಪಚ್ಚಕಾರಂ ಪಣಿಪಾತಂ. ದಸ್ಸೇನ್ತೀತಿ ಗರುಚಿತ್ತಭಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತಿ. ಸನ್ಧಾನೇತುನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಕತ್ವಾ ಘಟೇತುಂ.

ಪಸಯ್ಹಕಾರಸ್ಸಾತಿ ಬಲಕ್ಕಾರಸ್ಸ. ಕಾಮಂ ವುದ್ಧಿಯಾ ಪೂಜನೀಯತಾಯ ‘‘ವುದ್ಧಿಹಾನಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ವುತ್ತಾನುಕ್ಕಮೇನೇವ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ಪಾಳಿಯಂ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ವುದ್ಧಿಯೇವ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ, ನೋ ಪರಿಹಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತದನುಕ್ಕಮೇನ ‘‘ವುದ್ಧಿಹಾನಿಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ವಿಪಚ್ಚಿತುಂ ಅಲದ್ಧೋಕಾಸೇ ಪಾಪಕಮ್ಮೇ, ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕೇ ವಾ ಅನವಸರೋವ ದೇವಸೋಪಸಗ್ಗೋ. ತಸ್ಮಿಂ ಪನ ಲದ್ಧೋಕಾಸೇ ಸಿಯಾ ದೇವತೋಪಸಗ್ಗಸ್ಸ ಅವಸರೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ…ಪೇ… ವಡ್ಢೇನ್ತೀ’’ತಿ. ಏತೇನೇವ ಅನುಪ್ಪನ್ನಂ ಸುಖನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಬಲಕಾಯಸ್ಸ ದಿಗುಣತಿಗುಣತಾದಸ್ಸನಂ ಪಟಿಭಯಭಾವದಸ್ಸನನ್ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ದೇವತಾನಂ ಸಙ್ಗಾಮಸೀಸೇ ಸಹಾಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅನಿಚ್ಛಿತನ್ತಿ ಅನಿಟ್ಠಂ. ಆವರಣತೋತಿ ನಿಸೇಧನತೋ. ಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತಾ ಧಮ್ಮಿಯಾತಿ ಇಧ ‘‘ಧಮ್ಮಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಮಿಗಸೂಕರಾದಿಘಾತಾಯ ಸುನಖಾದೀನಂ ಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ವನಚರಣಂ ವಾಜೋ, ತತ್ಥ ನಿಯುತ್ತಾ, ತೇ ವಾ ವಾಜೇನ್ತೀತಿ ವಾಜಿಕಾ, ಮಿಗವಧಚಾರಿನೋ.

ಸಾರನ್ದದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವಸ್ಸಕಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೨. ದುತಿಯೇ ಅಭಿಯಾತುಕಾಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಅಭಿ-ಸದ್ದೋ ಅಭಿಭವನತ್ಥೋ ‘‘ಅನಭಿವಿದಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು ವಿಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಭಿಭವನತ್ಥಾಯ ಯಾತುಕಾಮೋ’’ತಿ. ವಜ್ಜಿರಾಜಾನೋತಿ ‘‘ವಜ್ಜೇತಬ್ಬಾ ಇಮೇ’’ತಿ ಆದಿತೋ ಪವತ್ತಂ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯ ವಜ್ಜೀತಿ ಲದ್ಧನಾಮಾ ರಾಜಾನೋ, ವಜ್ಜಿರಟ್ಠಸ್ಸ ವಾ ರಾಜಾನೋ ವಜ್ಜಿರಾಜಾನೋ. ರಟ್ಠಸ್ಸ ಪನ ವಜ್ಜಿಸಮಞ್ಞಾ ತನ್ನಿವಾಸಿರಾಜಕುಮಾರವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ರಾಜಿದ್ಧಿಯಾತಿ ರಾಜಭಾವಾನುಗತೇನ ಪಭಾವೇನ. ಸೋ ಪನ ಪಭಾವೋ ನೇಸಂ ಗಣರಾಜಾನಂ ಮಿಥೋ ಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ. ಚಿರಟ್ಠಾಯೀ ಚ ಅಹೋಸೀತಿ ‘‘ಸಮಗ್ಗಭಾವಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನು ಅನು ತಂಸಮಙ್ಗಿನೋ ಭಾವೇತಿ ವಡ್ಢೇತೀತಿ ಅನುಭಾವೋ, ಅನುಭಾವೋ ಏವ ಆನುಭಾವೋ, ಪತಾಪೋ. ಸೋ ಪನ ನೇಸಂ ಪತಾಪೋ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿವಾಹನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ತತ್ಥ ಚ ಸುಭಿಕ್ಖಿತಭಾವೇನ ಲೋಕೇ ಪಾಕಟೋ ಜಾತೋತಿ ‘‘ಏತೇನ…ಪೇ… ಕಥೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಾಳಚ್ಛಿಗ್ಗಳೇನಾತಿ ಕುಞ್ಚಿಕಾಛಿದ್ದೇನ. ಅಸನನ್ತಿ ಸರಂ. ಅತಿಪಾತಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಅತಿಕ್ಕಾಮೇನ್ತಿ. ಪೋಙ್ಖಾನುಪೋಙ್ಖನ್ತಿ ಪೋಙ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪೋಙ್ಖಂ, ಪುರಿಮಸರಸ್ಸ ಪೋಙ್ಖಪದಾನುಗತಪೋಙ್ಖಂ ಇತರಂ ಸರಂ ಕತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿರಾಧಿತನ್ತಿ ಅವಿರಜ್ಝಿತಂ. ಉಚ್ಛಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಉಮ್ಮೂಲನವಸೇನ ಕುಲಸನ್ತತಿಂ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮಿ. ಅಯನಂ ವಡ್ಢನಂ ಅಯೋ, ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖೇನ ಅನಯೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅವಡ್ಢಿ’’ನ್ತಿ. ಞಾತೀನಂ ಬ್ಯಸನಂ ವಿನಾಸೋ ಞಾತಿಬ್ಯಸನಂ.

ಗಙ್ಗಾಯಾತಿ ಗಙ್ಗಾಸಮೀಪೇ. ಪಟ್ಟನಗಾಮನ್ತಿ ಸಕಟಪಟ್ಟನಗಾಮಂ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಪಟ್ಟನೇ. ಬಲವಾಘಾತಜಾತೋತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಬಲವಕೋಧೋ. ಮೇತಿ ಮಯ್ಹಂ. ಗತೇನಾತಿ ಗಮನೇನ. ಸೀತಂ ವಾ ಉಣ್ಹಂ ವಾ ನತ್ಥಿ ತಾಯ ವೇಲಾಯ. ಅಭಿಮುಖಂ ಯುದ್ಧೇನಾತಿ ಅಭಿಮುಖಂ ಉಜುಕಮೇವ ಸಙ್ಗಾಮಕರಣೇನ. ಉಪಲಾಪನಂ ಸಾಮಂ ದಾನಞ್ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಲ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಭೇದೋಪಿ ಇಧ ಉಪಾಯೋ ಏವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಮಿಥುಭೇದಾ’’ತಿ. ಯುದ್ಧಸ್ಸ ಪನ ಅನುಪಾಯತಾ ಪಗೇವ ಪಕಾಸಿತಾ. ಇದನ್ತಿ ‘‘ಅಞ್ಞತ್ರ ಉಪಲಾಪನಾಯ ಅಞ್ಞತ್ರ ಮಿಥುಭೇದಾ’’ತಿ ಇದಂ ವಚನಂ. ಕಥಾಯ ನಯಂ ಲಭಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಯಾವಕೀವಞ್ಚ …ಪೇ… ಪರಿಹಾನೀ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಭಗವತೋ ಕಥಾಯ ಉಪಾಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ. ಅನುಕಮ್ಪಾಯಾತಿ ವಜ್ಜಿರಾಜೇಸು ಅನುಗ್ಗಹೇನ.

ರಾಜಾಪಿ ತಮೇವ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ…ಪೇ… ಪಾಪೇಸೀತಿ ರಾಜಾ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗತಂ ‘‘ಕಿಂ, ಆಚರಿಯ, ಭಗವಾ ಅವಚಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಸೋ ‘‘ಯಥಾ ಭೋ ಸಮಣಸ್ಸ ಗೋತಮಸ್ಸ ವಚನಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ವಜ್ಜೀ ಕೇನಚಿ ಗಹೇತುಂ, ಅಪಿಚ ಉಪಲಾಪನಾಯ ವಾ ಮಿಥುಭೇದೇನ ವಾ ಸಕ್ಕಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತೋ ನಂ ರಾಜಾ ‘‘ಉಪಲಾಪನಾಯ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಯೋ ನಸ್ಸಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭೇದೇನೇವ ತೇ ಗಹೇಸ್ಸಾಮಿ, ಕಿಂ ಕರೋಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ತೇನ ಹಿ, ಮಹಾರಾಜ, ತುಮ್ಹೇ ವಜ್ಜೀ ಆರಬ್ಭ ಪರಿಸತಿ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಥ, ತತೋ ಅಹಂ ‘‘ಕಿಂ ತೇ, ಮಹಾರಾಜ, ತೇಹಿ, ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕೇನ ಕಸಿವಣಿಜ್ಜಾದೀನಿ ಕತ್ವಾ ಜೀವನ್ತು ಏತೇ ರಾಜಾನೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಕ್ಕಮಿಸ್ಸಾಮಿ. ತತೋ ತುಮ್ಹೇ ‘‘ಕಿಂ ನು, ಭೋ, ಏಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಜ್ಜೀ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಂ ಕಥಂ ಪಟಿಬಾಹತೀ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯಾಥ. ದಿವಸಭಾಗೇ ಚಾಹಂ ತೇಸಂ ಪಣ್ಣಾಕಾರಂ ಪೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ತಮ್ಪಿ ಗಾಹಾಪೇತ್ವಾ ತುಮ್ಹೇಪಿ ಮಮ ದೋಸಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಬನ್ಧನತಾಳನಾದೀನಿ ಅಕತ್ವಾವ ಕೇವಲಂ ಖುರಮುಣ್ಡಂ ಮಂ ಕತ್ವಾ ನಗರಾ ನೀಹರಾಪೇಥ, ಅಥಾಹಂ ‘‘ಮಯಾ ತೇ ನಗರೇ ಪಾಕಾರೋ ಪರಿಖಾ ಚ ಕಾರಿತಾ, ಅಹಂ ಥಿರದುಬ್ಬಲಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಉತ್ತಾನಗಮ್ಭೀರಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಜಾನಾಮಿ, ನ ಚಿರಸ್ಸಂ ದಾನಿ ತಂ ಉಜುಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವಕ್ಖಾಮಿ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ತುಮ್ಹೇ ‘‘ಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ವದೇಯ್ಯಾಥಾತಿ. ರಾಜಾ ಸಬ್ಬಂ ಅಕಾಸಿ.

ಲಿಚ್ಛವೀ ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖಮನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಸಠೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ, ಮಾ ತಸ್ಸ ಗಙ್ಗಂ ಉತ್ತಾರೇತುಂ ಅದತ್ಥಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ತತ್ರ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ‘‘ಅಮ್ಹೇ ಆರಬ್ಭ ಕಥಿತತ್ತಾ ಕಿರ ಸೋ ಏವಂ ಕರೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ತೇನ ಹಿ ಭಣೇ ಏತೂ’’ತಿ ವದಿಂಸು. ಸೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಲಿಚ್ಛವೀ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಿಮಾಗತತ್ಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೋ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಆರೋಚೇಸಿ. ಲಿಚ್ಛವಿನೋ ‘‘ಅಪ್ಪಮತ್ತಕೇನ ನಾಮ ಏವಂ ಗರುಂ ದಣ್ಡಂ ಕಾತುಂ ನ ಯುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ತೇ ತತ್ರ ಠಾನನ್ತರ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ವಿನಿಚ್ಛಯಮಹಾಮಚ್ಚೋಹಮಸ್ಮೀತಿ. ತದೇವ ತೇ ಠಾನನ್ತರಂ ಹೋತೂತಿ. ಸೋ ಸುಟ್ಠುತರಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ಕರೋತಿ. ರಾಜಕುಮಾರಾ ತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ಸೋ ಪತಿಟ್ಠಿತಗುಣೋ ಹುತ್ವಾ ಏಕದಿವಸಂ ಏಕಂ ಲಿಚ್ಛವಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ದಾರಕಾ ಕಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಆಮ, ಕಸನ್ತಿ. ದ್ವೇ ಗೋಣೇ ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ. ಆಮ, ದ್ವೇ ಗೋಣೇ ಯೋಜೇತ್ವಾತಿ. ಏತ್ತಕಂ ವತ್ವಾ ನಿವತ್ತೋ. ತತೋ ತಮಞ್ಞೋ ‘‘ಕಿಂ ಆಚರಿಯೋ ಆಹಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತೇನ ವುತ್ತಂ – ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ‘‘ನ ಮೇಸೋ ಯಥಾಭೂತಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಭಿಜ್ಜಿ.

ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಪರಮ್ಪಿ ಏಕದಿವಸಂ ಏಕಂ ಲಿಚ್ಛವಿಂ ಏಕಮನ್ತಂ ನೇತ್ವಾ ‘‘ಕೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಭುತ್ತೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ನಿವತ್ತೋ. ತಮ್ಪಿ ಅಞ್ಞೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಅಸದ್ದಹನ್ತೋ ತಥೇವ ಭಿಜ್ಜಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಅಪರಮ್ಪಿ ದಿವಸಂ ಏಕಂ ಲಿಚ್ಛವಿಂ ಏಕಮನ್ತಂ ನೇತ್ವಾ ‘‘ಅತಿದುಗ್ಗತೋಸಿ ಕಿರಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಕೋ ಏವಮಾಹಾತಿ. ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಲಿಚ್ಛವೀತಿ. ಅಪರಮ್ಪಿ ಏಕಮನ್ತಂ ನೇತ್ವಾ ‘‘ತ್ವಂ ಕಿರ ಭೀರುಜಾತಿಕೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಕೋ ಏವಮಾಹಾತಿ? ಅಸುಕೋ ನಾಮ ಲಿಚ್ಛವೀತಿ. ಏವಂ ಅಞ್ಞೇನ ಅಕಥಿತಮೇವ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಥೇನ್ತೋ ತೀಹಿ ಸಂವಚ್ಛರೇಹಿ ತೇ ರಾಜಾನೋ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಯಥಾ ದ್ವೇ ಏಕಮಗ್ಗೇನ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತಥಾ ಕತ್ವಾ ಸನ್ನಿಪಾತಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇಸಿ. ಲಿಚ್ಛವಿನೋ ‘‘ಇಸ್ಸರಾ ಸನ್ನಿಪತನ್ತು, ಸೂರಾ ಸನ್ನಿಪತನ್ತೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ನ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ‘‘ಅಯಂ ದಾನಿ ಕಾಲೋ, ಸೀಘಂ ಆಗಚ್ಛತೂ’’ತಿ ರಞ್ಞೋ ಸಾಸನಂ ಪೇಸೇತಿ. ರಾಜಾ ಸುತ್ವಾವ ಬಲಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಮಿ. ವೇಸಾಲಿಕಾ ಸುತ್ವಾ ‘‘ರಞ್ಞೋ ಗಙ್ಗಂ ಉತ್ತರಿತುಂ ನ ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇಸುಂ. ತೇ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಗಚ್ಛನ್ತು ಸೂರರಾಜಾನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ವತ್ವಾ ನ ಸನ್ನಿಪತಿಂಸು. ‘‘ನಗರಪ್ಪವೇಸನಂ ನ ದಸ್ಸಾಮ, ದ್ವಾರಾನಿ ಪಿದಹಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಭೇರಿಂ ಚರಾಪೇಸುಂ. ಏಕೋಪಿ ನ ಸನ್ನಿಪತಿ. ಯಥಾವಿವಟೇಹಿ ದ್ವಾರೇಹಿ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಗತೋ. ತಂ ಸನ್ಧಾಯೇತಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ರಾಜಾಪಿ ತಮೇವ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಅನಯಬ್ಯಸನಂ ಪಾಪೇಸೀ’’ತಿ.

ವಸ್ಸಕಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಪಠಮಸತ್ತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೩. ತತಿಯೇ ಅಪರಿಹಾನಾಯ ಹಿತಾತಿ ಅಪರಿಹಾನಿಯಾ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೧೩೬), ನ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ ಏತೇಹೀತಿ ವಾ ಅಪರಿಹಾನಿಯಾ. ಏವಂ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಇಧಾಪಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತೋತಿಆದಿ ದಿಸಾಸು ಆಗತಸಾಸನೇ ವುತ್ತವಚನಂ ವುತ್ತಕಥನಂ. ವಿಹಾರಸೀಮಾ ಆಕುಲಾ ಯಸ್ಮಾ, ತಸ್ಮಾ ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾ ಠಿತಾ. ಓಲೀಯಮಾನಕೋತಿ ಪಾಳಿತೋ ಅತ್ಥತೋ ಚ ವಿನಸ್ಸಮಾನಕೋ. ಉಕ್ಖಿಪಾಪೇನ್ತಾತಿ ಪಗುಣಭಾವಕರಣೇನ ಅತ್ಥಸಂವಣ್ಣನಾವಸೇನ ಚ ಪಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಾ.

ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿಯ (ಪಾರಾ. ೫೬೫) ಪಾಚಿತ್ತಿಯಂ ದೇಸಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಾ. ವಜ್ಜಿಪುತ್ತಕಾ ವಿಯ (ಚೂಳವ. ೪೪೬) ದಸವತ್ಥುದೀಪನೇನ. ತಥಾ ಅಕರೋನ್ತಾತಿ ನವಂ ಕತಿಕವತ್ತಂ ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ವಾ ಅಮದ್ದನ್ತಾ ಧಮ್ಮವಿನಯತೋ ಸಾಸನಂ ದೀಪೇನ್ತಾ ಖುದ್ದಕಮ್ಪಿ ಚ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಅಸಮೂಹನನ್ತಾ. ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ವಿಯ ಚಾತಿ ‘‘ಸುಣಾತು ಮೇ, ಆವುಸೋ, ಸಙ್ಘೋ, ಸನ್ತಾಮ್ಹಾಕಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಗಿಹಿಗತಾನಿ. ಗಿಹಿನೋಪಿ ಜಾನನ್ತಿ ‘ಇದಂ ವೋ ಸಮಣಾನಂ ಸಕ್ಯಪುತ್ತಿಕಾನಂ ಕಪ್ಪತಿ, ಇದಂ ವೋ ನ ಕಪ್ಪತೀ’ತಿ. ಸಚೇಪಿ ಹಿ ಮಯಂ ಖುದ್ದಾನುಖುದ್ದಕಾನಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಾನಿ ಸಮೂಹನಿಸ್ಸಾಮ, ಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ ವತ್ತಾರೋ ‘ಧೂಮಕಾಲಿಕಂ ಸಮಣೇನ ಗೋತಮೇನ ಸಾವಕಾನಂ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ಪಞ್ಞತ್ತಂ, ಯಾವಿಮೇಸಂ ಸತ್ಥಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ, ತಾವಿಮೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಿಕ್ಖಿಂಸು. ಯತೋ ಇಮೇಸಂ ಸತ್ಥಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ, ನ ದಾನಿಮೇ ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಿಕ್ಖನ್ತೀ’ತಿ. ಯದಿ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಪತ್ತಕಲ್ಲಂ, ಸಙ್ಘೋ ಅಪಞ್ಞತ್ತಂ ನ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯ, ಪಞ್ಞತ್ತಂ ನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದೇಯ್ಯ, ಯಥಾಪಞ್ಞತ್ತೇಸು ಸಿಕ್ಖಾಪದೇಸು ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಇಮಂ (ಚೂಳವ. ೪೪೨) ತನ್ತಿಂ ಠಪೇನ್ತೋ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಸ್ಸಪೋ ವಿಯ ಚ.

ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಾತಿ ಸಾಸನೇ ಥಿರಭಾವಂ ಅನಿವತ್ತಿತಭಾವಂ ಉಪಗತಾ. ಥೇರಕಾರಕೇಹೀತಿ ಥೇರಭಾವಸಾಧಕೇಹಿ ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಹಿ ಅಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ. ಬಹೂ ರತ್ತಿಯೋತಿ ಪಬ್ಬಜಿತಾ ಹುತ್ವಾ ಬಹೂ ರತ್ತಿಯೋ ಜಾನನ್ತಿ. ಸೀಲಾದಿಗುಣೇಸು ಪತಿಟ್ಠಾಪನಮೇವ ಸಾಸನೇ ಪರಿಣಾಯಕತಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೀಸು ಸಿಕ್ಖಾಸು ಪವತ್ತೇನ್ತೀ’’ತಿ. ಓವಾದಂ ನ ದೇನ್ತಿ ಅಭಾಜನಭಾವತೋ. ಪವೇಣಿಕಥನ್ತಿ ಆಚರಿಯಪರಮ್ಪರಾಭತಂ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿದೀಪನಂ ಧಮ್ಮಕಥಂ. ಸಾರಭೂತಂ ಧಮ್ಮಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಸಮ್ಪಾಪನೇನ ಸಾಸನೇ ಸಾರಭೂತಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಕೋಸಲ್ಲಅನುತ್ತರಸೀತಿಭಾವ- (ಅ. ನಿ. ೬.೮೫) ಅಧಿಚಿತ್ತಸುತ್ತಾದಿಧಮ್ಮತನ್ತಿಂ. ಆದಿಕಂ ಓವಾದನ್ತಿ ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಏವಂ ತೇ ಆಲೋಕೇತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ತೇ ವಿಲೋಕೇತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ತೇ ಸಮಿಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ತೇ ಪಸಾರೇತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ತೇ ಸಙ್ಘಾಟಿಪತ್ತಚೀವರಂ ಧಾರೇತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಓವಾದಂ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಪುನಬ್ಭವದಾನಂ ಪುನಬ್ಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ. ಇತರೇತಿ ಯೇ ನ ಪಚ್ಚಯವಸಿಕಾ ನ ಆಮಿಸಚಕ್ಖುಕಾ, ತೇ ನ ಗಚ್ಛನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ವಸಂ.

ಆರಞ್ಞಕೇಸೂತಿ ಅರಞ್ಞಭಾಗೇಸು ಅರಞ್ಞಪರಿಯಾಪನ್ನೇಸು. ನನು ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿಪಿ ತಣ್ಹಾ ಸಾವಜ್ಜಾ ಏವಾತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಗಾಮನ್ತಸೇನಾಸನೇಸು ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತೇನ ‘‘ಅನುತ್ತರೇಸು ವಿಮೋಕ್ಖೇಸು ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಪಿಹಾದಯೋ ಪಿಯ ಆರಞ್ಞಕಸೇನಾಸನೇಸು ಸಾಲಯತಾ ಸೇವಿತಬ್ಬಪಕ್ಖಿಕಾ ಏವಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಅತ್ತನಾವಾತಿ ಸಯಮೇವ. ತೇನ ಪರೇಹಿ ಅನುಸ್ಸಾಹಿತಾನಂ ಸರಸೇನೇವ ಅನಾಗತಾನಂ ಪೇಸಲಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಆಗಮನಂ, ಆಗತಾನಞ್ಚ ಫಾಸುವಿಹಾರಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇಮಿನಾವ ನೀಹಾರೇನಾತಿ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ. ಅಗ್ಗಹಿತಧಮ್ಮಗ್ಗಹಣನ್ತಿ ಅಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹಣಂ. ಗಹಿತಸಜ್ಝಾಯಕರಣನ್ತಿ ಉಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಸುಟ್ಠು ಅತ್ಥಚಿನ್ತನಂ. ಚಿನ್ತರತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಸಜ್ಝಾಯಸದ್ದೋ. ಏನ್ತೀತಿ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿ. ನಿಸೀದನ್ತಿ ಆಸನಪಞ್ಞಾಪನಾದಿನಾ.

ಪಠಮಸತ್ತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪-೬. ದುತಿಯಸತ್ತಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೪-೨೬. ಚತುತ್ಥೇ ಕರೋನ್ತೋಯೇವಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೋಯೇವ. ಅತಿರಚ್ಛಾನಕಥಾಭಾವೇಪಿ ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ತಪ್ಪರಭಾವದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಅವಧಾರಣವಚನಂ. ಪರಿಯನ್ತಕಾರೀತಿ ಸಪರಿಯನ್ತಂ ಕತ್ವಾ ವತ್ತಾ. ‘‘ಪರಿಯನ್ತವತಿಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೯, ೧೯೪) ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಅಪ್ಪಭಸ್ಸೋವಾತಿ ಪರಿಮಿತಕಥೋಯೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಕಥೇತಬ್ಬಸ್ಸೇವ ಕಥನತೋ. ಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಅರಿಯೋ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ. ನಿದ್ದಾಯತಿಯೇವಾತಿ ನಿದ್ದೋಕ್ಕಮನೇ ಅನಾದೀನವದಸ್ಸೀ ನಿದ್ದಾಯತಿಯೇವ, ಇರಿಯಾಪಥಪರಿವತ್ತನಾದಿನಾ ನ ನಂ ವಿನೋದೇತಿ. ಏವಂ ಸಂಸಟ್ಠೋವಾತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾಯ ಸಂಸಟ್ಠೋ ಏವ ವಿಹರತಿ. ದುಸ್ಸೀಲಾ ಪಾಪಿಚ್ಛಾ ನಾಮಾತಿ ಸಯಂ ನಿಸ್ಸೀಲಾ ಅಸನ್ತಗುಣಸಮ್ಭಾವನಿಚ್ಛಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಪಾಪಾ ಲಾಮಕಾ ಇಚ್ಛಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪಾಪಿಚ್ಛಾ. ಪಾಪಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಮಿತ್ತಿಕರಣತೋ ಪಾಪಮಿತ್ತಾ. ತೇಹಿ ಸದಾ ಸಹಪವತ್ತನೇನ ಪಾಪಸಹಾಯಾ. ತತ್ಥ ನಿನ್ನತಾದಿನಾ ತದಧಿಮುತ್ತತಾಯ ಪಾಪಸಮ್ಪವಙ್ಕಾ. ಪಞ್ಚಮಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿಯೇವ.

ದುತಿಯಸತ್ತಕಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭-೧೧. ಸಞ್ಞಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೭-೩೧. ಸತ್ತಮೇ ಅನಿಚ್ಚಾತಿ ಅನುಪಸ್ಸತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾ. ತಥಾಪವತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅತ್ತನಾ ಸಹಗತಸಞ್ಞಾಯ ಭಾವಿತಾಯ ಭಾವಿತಾ ಏವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಸಹಗತಸಞ್ಞಾ’’ತಿ. ಇಮಾ ಸತ್ತ ಲೋಕಿಯವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ ‘‘ಅನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತನತೋ. ‘‘ಏತಂ ಸನ್ತಂ ಏತಂ ಪಣೀತಂ ಯದಿದಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ’’ತಿ ಆಗತವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ದ್ವೇ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ವಿರಾಗೋ ನಿರೋಧೋ’’ತಿ ಹಿ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಇಧ ವಿರಾಗಸಞ್ಞಾ, ತಾ ವುತ್ತಸಞ್ಞಾ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾಪಿ ಸಿಯುಂ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಅಟ್ಠಮಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ.

ಸಞ್ಞಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ವಜ್ಜಿಸತ್ತಕವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ದೇವತಾವಗ್ಗೋ

೫. ಪಠಮಮಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೬. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಞ್ಚಮೇ ಅತ್ತನೋ ಗುಯ್ಹಂ ತಸ್ಸ ಆವಿಕರೋತೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಗುಯ್ಹಂ ನಿಗ್ಗುಹಿತುಂ ಯುತ್ತಕಥಂ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅಕಥೇತ್ವಾ ತಸ್ಸೇವ ಆಚಿಕ್ಖತಿ. ತಸ್ಸ ಗುಯ್ಹಂ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನಾಚಿಕ್ಖತೀತಿ ತೇನ ಕಥಿತಗುಯ್ಹಂ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ಏವಂ ಅನಾವಿಕರೋನ್ತೋ ಛಾದೇತಿ.

ಪಠಮಮಿತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬-೧೧. ದುತಿಯಮಿತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೩೭-೪೨. ಛಟ್ಠೇ ಪಿಯೋ ಚ ಹೋತಿ ಮನಾಪೋ ಚಾತಿ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸಿತಂ. ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೋ ಹಿ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚ ಹೋತಿ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸುತಸಮ್ಪನ್ನೋ ಚಾಗಸಮ್ಪನ್ನೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪನ್ನೋ. ತತ್ಥ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸದ್ದಹತಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಕಮ್ಮಞ್ಚ ಕಮ್ಮಫಲಞ್ಚ, ತೇನ ಸಮ್ಬೋಧಿಯಾ ಹೇತುಭೂತಂ ಸತ್ತೇಸು ಹಿತಸುಖಂ ನ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ. ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸತ್ತಾನಂ ಪಿಯೋ ಹೋತಿ ಗರು ಭಾವನೀಯೋ ಚೋದಕೋ ಪಾಪಗರಹೀ ವತ್ತಾ ವಚನಕ್ಖಮೋ. ಸುತಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಾನಂ ಕಥಾನಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಚಾಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ ಹೋತಿ ಸನ್ತುಟ್ಠೋ ಪವಿವಿತ್ತೋ ಅಸಂಸಟ್ಠೋ. ವೀರಿಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಹೋತಿ ಅತ್ತಹಿತಪರಹಿತಪಟಿಪತ್ತಿಯಂ. ಸತಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತೀ ಹೋತಿ. ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅವಿಕ್ಖಿತ್ತೋ ಹೋತಿ ಸಮಾಹಿತಚಿತೋ. ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ಸೋ ಸತಿಯಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗತಿಯೋ ಸಮನ್ನೇಸಮಾನೋ ಪಞ್ಞಾಯ ಸತ್ತಾನಂ ಹಿತಾಹಿತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಸಮಾಧಿನಾ ತತ್ಥ ಏಕಗ್ಗಚಿತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವೀರಿಯೇನ ಸತ್ತೇ ಅಹಿತೇ ನಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಹಿತೇ ನಿಯೋಜೇತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಿಯೋ…ಪೇ… ನಿಯೋಜೇತೀ’’ತಿ. ಸತ್ತಮಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ.

ದುತಿಯಮಿತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ದೇವತಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಮಹಾಯಞ್ಞವಗ್ಗೋ

೧. ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೪. ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಯಸ್ಮಾ ನಿದಸ್ಸನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೧೨೭) ತಸ್ಮಾ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಮನುಸ್ಸಾತಿ ಯಥಾ ಮನುಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಸೇಸೋ ಹೋತಿಯೇವ ಸತಿಪಿ ಬಾಹಿರಸ್ಸ ಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭೇದೇ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸ್ಸ ಭಿನ್ನತ್ತಾ. ನಾನತ್ತಂ ಕಾಯೇ ಏತೇಸಂ, ನಾನತ್ತೋ ವಾ ಕಾಯೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನೇಸನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಾನಂ. ನಾನತ್ತಾ ಸಞ್ಞಾ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ. ಸುಖಸಮುಸ್ಸಯತೋ ವಿನಿಪಾತೋ ಏತೇಸಂ ಅತ್ಥೀತಿ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ ಸತಿಪಿ ದೇವಭಾವೇ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಾವತೋ. ಅಪಾಯೇಸು ವಾ ಗತೋ ನತ್ಥಿ ನಿಪಾತೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ವಿನಿಪಾತಿಕಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಚತುಅಪಾಯವಿನಿಮುತ್ತಾ’’ತಿ. ಪಿಯಙ್ಕರಮಾತಾದೀನಂ ವಿಯಾತಿ ಪಿಯಙ್ಕರಮಾತಾ ಕಿರ ಯಕ್ಖಿನೀ ಪಚ್ಚೂಸಸಮಯೇ ಅನುರುದ್ಧತ್ಥೇರಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ಸಜ್ಝಾಯತೋ ಸುತ್ವಾ –

‘‘ಮಾ ಸದ್ದಮಕರೀ ಪಿಯಙ್ಕರ, ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಪದಾನಿ ಭಾಸತಿ;

ಅಪಿ ಧಮ್ಮಪದಂ ವಿಜಾನಿಯ, ಪಟಿಪಜ್ಜೇಮ ಹಿತಾಯ ನೋ ಸಿಯಾ.

‘‘ಪಾಣೇಸು ಚ ಸಂಯಮಾಮಸೇ, ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾ ನ ಭಣಾಮಸೇ;

ಸಿಕ್ಖೇಮ ಸುಸೀಲ್ಯಮತ್ತನೋ, ಅಪಿ ಮುಚ್ಚೇಮ ಪಿಸಾಚಯೋನಿಯಾ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೪೦) –

ಏವಂ ಪುತ್ತಕಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ತಂ ದಿವಸಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ಪತ್ತಾ. ಉತ್ತರಮಾತಾ ಪನ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾವ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಜಾತಾ.

ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಬ್ರಹ್ಮಸಮೂಹೇ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಕಾಯೇ ವಾ ಭವಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ. ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪರಿಸಾಯ ಭವಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾ ತಸ್ಸ ಪರಿಚಾರಕಟ್ಠಾನೇ ಠಿತತ್ತಾ. ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಪುರೋಹಿತಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾ. ಆಯುವಣ್ಣಾದೀಹಿ ಮಹನ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನೋ. ಸತಿಪಿ ತೇಸಂ ತಿವಿಧಾನಮ್ಪಿ ಪಠಮೇನ ಝಾನೇನ ಗನ್ತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಭಾವೇ ಝಾನಸ್ಸ ಪನ ಪವತ್ತಿಭೇದೇನ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿತ್ತೇನಾತಿ ಹೀನೇನ. ಸಾ ಚಸ್ಸ ಹೀನತಾ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಹೀನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಟಿಲದ್ಧಮತ್ತಂ ವಾ ಹೀನಂ. ಕಪ್ಪಸ್ಸಾತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಸ್ಸ. ಹೀನಪಣೀತಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಭವತ್ತಾ ಮಜ್ಝಿಮಂ. ಸಾ ಚಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮತಾ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಮಜ್ಝಿಮತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಟಿಲಭಿತ್ವಾ ನಾತಿಸುಭಾವಿತಂ ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಂ. ಉಪಡ್ಢಕಪ್ಪೋತಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪಸ್ಸ ಉಪಡ್ಢಕಪ್ಪೋ. ವಿಪ್ಫಾರಿಕತರೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜೇಹಿ ಪಮಾಣತೋ ವಿಪುಲತರೋ ಸಭಾವತೋ ಉಳಾರತರೋ ಚ ಹೋತಿ. ಸಭಾವೇನಪಿ ಹಿ ಉಳಾರತಮೋವ. ತಂ ಪನೇತ್ಥ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಪರಿತ್ತಾಭಾದೀನಂ ಪರಿತ್ತಸುಭಾದೀನಞ್ಚ ಕಾಯೇ ಸತಿಪಿ ಸಭಾವವೇಮತ್ತೇ ಏಕತ್ತವಸೇನೇವ ವವತ್ಥಪೀಯತೀತಿ ‘‘ಏಕತ್ತಕಾಯಾ’’ತ್ವೇವ ತೇ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಪಣೀತೇನಾತಿ ಉಕ್ಕಟ್ಠೇನ. ಸಾ ಚಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠತಾ ಛನ್ದಾದೀನಂ ಉಕ್ಕಟ್ಠತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸುಭಾವಿತಂ ವಾ, ಸಮ್ಮದೇವ, ವಸಿಭಾವಂ ಪಾಪಿತಂ ಪಣೀತಂ ‘‘ಪಧಾನಭಾವಂ ನೀತ’’ನ್ತಿ ಕತ್ವಾ. ಇಧಾಪಿ ಕಪ್ಪೋ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಕಪ್ಪವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಮಹಾಕಪ್ಪಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ಇತೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೇನ. ತೇತಿ ‘‘ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ ತಿವಿಧಾಪಿ ಬ್ರಹ್ಮಾನೋ. ಸಞ್ಞಾಯ ಏಕತ್ತಾತಿ ತಿಹೇತುಕಭಾವೇನ ಏಕಸಭಾವತ್ತಾ. ನ ಹಿ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮವಸೇನ ಅಞ್ಞೋಪಿ ಕೋಚಿ ಭೇದೋ ಅತ್ಥಿ. ಏವನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಾನತ್ತಕಾಯಾ ಏಕತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ ಗಹಿತಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ದಣ್ಡಉಕ್ಕಾಯಾತಿ ದಣ್ಡದೀಪಿಕಾಯ. ಸರತಿ ಧಾವತಿ, ವಿಸ್ಸರತಿ ವಿಪ್ಪಕಿಣ್ಣಾ ವಿಯ ಧಾವತಿ. ದ್ವೇ ಕಪ್ಪಾತಿ ದ್ವೇ ಮಹಾಕಪ್ಪಾ. ಇತೋ ಪರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ. ಉಕ್ಕಟ್ಠಪರಿಚ್ಛೇದವಸೇನ ಆಭಸ್ಸರಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಸಬ್ಬೇಪಿ ತೇ ಪರಿತ್ತಾಭಾಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಾಪಿ ಗಹಿತಾ.

ಸುನ್ದರಾ ಪಭಾ ಸುಭಾ, ತಾಯ ಕಿಣ್ಣಾ ಸುಭಾಕಿಣ್ಣಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ. ಭಾ-ಸದ್ದಸ್ಸ ರಸ್ಸತ್ತಂ ಅನ್ತಿಮ-ಣ-ಕಾರಸ್ಸ ಹ-ಕಾರಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ನಿಚ್ಚಲಾಯ ಏಕಗ್ಘನಾಯ ಪಭಾಯ ಸುಭೋತಿ ಪರಿಯಾಯವಚನನ್ತಿ ‘‘ಸುಭೇನ ಓಕಿಣ್ಣಾ ವಿಕಿಣ್ಣಾ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಏತ್ಥಾಪಿ ಅನ್ತಿಮ-ಣ-ಕಾರಸ್ಸ ಹ-ಕಾರಕರಣಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಮೇವ. ನ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಭಾ ಗಚ್ಛತಿ ಏಕಗ್ಘನತ್ತಾ. ಚತುತ್ಥವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಮೇವ ಭಜನ್ತಿ ಕಾಯಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಯ ಚ ಏಕರೂಪತ್ತಾ. ವಿಪುಲಸನ್ತಸುಖಾಯುವಣ್ಣಾದಿಫಲತ್ತಾ ವೇಹಪ್ಫಲಾ. ಏತ್ಥಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯಂ.

ವಿವಟ್ಟಪಕ್ಖೇ ಠಿತಾ ಅಪುನರಾವತ್ತನತೋ. ‘‘ನ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಮೇವ ಅಸಬ್ಬಕಾಲಿಕತ್ತಂ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸೋಳಸಕಪ್ಪಸಹಸ್ಸಚ್ಚಯೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಸುದ್ಧಾವಾಸಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನತೋ ಅಞ್ಞೇಸಞ್ಚ ತತ್ಥ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಬುದ್ಧಸುಞ್ಞೇ ಲೋಕೇ ಸುಞ್ಞಂ ತಂ ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ನ ಸಬ್ಬಕಾಲಿಕಾ. ಖನ್ಧಾವಾರಟ್ಠಾನಸದಿಸಾ ಹೋನ್ತಿ ಸುದ್ಧಾವಾಸಭೂಮಿಯೋ. ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾನಂ ಸತ್ತಾವಾಸಭಾವದೀಪನೇನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಭಾವೋಪಿ ದೀಪಿತೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾಪಿ ಸತ್ತಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು ಚತುತ್ಥವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಂ, ನವಸು ಸತ್ತಾವಾಸೇಸು ಚತುತ್ಥಸತ್ತಾವಾಸಞ್ಚ ಭಜನ್ತಿ.

ಸುಖುಮತ್ತಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಾವಸೇಸಸುಖುಮಭಾವಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ. ಪರಿಬ್ಯತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚಾಭಾವತೋ ನೇವ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅವಿಞ್ಞಾಣಂ ಹೋತೀತಿ ನಾವಿಞ್ಞಾಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಪ್ಫುತವಿಞ್ಞಾಣಕಿಚ್ಚವನ್ತೀಸು ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತೀಸು ನ ವುತ್ತಂ.

ಸತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ಸಮಾಧಿಪರಿಕ್ಖಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೫. ದುತಿಯೇ ಸಮಾಧಿಪರಿಕ್ಖಾರಾತಿ ಏತ್ಥ ತಯೋ ಪರಿಕ್ಖಾರಾ. ‘‘ರಥೋ ಸೀಲಪರಿಕ್ಖಾರೋ, ಝಾನಕ್ಖೋ ಚಕ್ಕವೀರಿಯೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪) ಹಿ ಏತ್ಥ ಅಲಙ್ಕಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ‘‘ಸತ್ತಹಿ ನಗರಪರಿಕ್ಖಾರೇಹಿ ಸುಪರಿಕ್ಖತಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೭) ಏತ್ಥ ಪರಿವಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ‘‘ಗಿಲಾನಪಚ್ಚಯ…ಪೇ… ಜೀವಿತಪರಿಕ್ಖಾರಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೯೧-೧೯೨) ಏತ್ಥ ಸಮ್ಭಾರೋ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ನಾಮ. ಸೋ ಇಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸಮ್ಭಾರಾ’’ತಿ. ಪರಿವಾರಪರಿಕ್ಖಾರೋಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಪರಿವಾರೋ ಹಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾದಯೋ ಮಗ್ಗಧಮ್ಮಾ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಪರಿಕರಣತೋ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣತೋ. ಪರಿಕ್ಖತಾತಿ ಪರಿವಾರಿತಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಅರಿಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ಅಯಂ ಸತ್ತಹಿ ರತನೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ವಿಯ ಸತ್ತಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ಅರಿಯೋ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಪೇಚ್ಚ ನಿಸ್ಸೀಯತೀತಿ ಉಪನಿಸಾ, ಸಹ ಉಪನಿಸಾಯಾತಿ ಸಉಪನಿಸೋ, ಸಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ಥೋ, ಸಪರಿವಾರೋಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಭೂತೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಸಮೂಹೋ ಇಧ ‘‘ಉಪನಿಸೋ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ಸಮಾಧಿಪರಿಕ್ಖಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಪಠಮಅಗ್ಗಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೬. ತತಿಯೇ ಅನುಡಹನಟ್ಠೇನಾತಿ ಕಾಮಂ ಆಹುನೇಯ್ಯಗ್ಗಿಆದಯೋ ತಯೋ ಅಗ್ಗೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿಪಿ ಇಚ್ಛಿತಾ ಸನ್ತಿ. ತೇ ಪನ ತೇಹಿ ಇಚ್ಛಿತಮತ್ತಾವ, ನ ಸತ್ತಾನಂ ತಾದಿಸಾ ಅತ್ಥಸಾಧಕಾ. ಯೇ ಪನ ಸತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥಸಾಧಕಾ, ತೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆಹುನಂ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆನೇತ್ವಾ ಹುನನಂ ಪೂಜನಂ ‘‘ಆಹುನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಆಹುನಂ ಅರಹನ್ತೀ ಮಾತಾಪಿತರೋ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಆಹುನೇಯ್ಯಾತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಏತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಇತಿವು. ೧೦೬). ಯದಗ್ಗೇನ ಚ ತೇ ಪುತ್ತಾನಂ ಬಹೂಪಕಾರತಾಯ ಆಹುನೇಯ್ಯಾತಿ, ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿ ನೇಸಂ ಹಿತಸುಖಾವಹಾ, ತದಗ್ಗೇನ ತೇಸು ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತಿ ಅಹಿತದುಕ್ಖಾವಹಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಸು…ಪೇ… ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ.

ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೩.೩೦೫) ಮಿತ್ತವಿನ್ದಕವತ್ಥುನಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಿತ್ತವಿನ್ದಕೋ ಹಿ ಮಾತರಾ, ‘‘ತಾತ, ಅಜ್ಜ ಉಪೋಸಥಿಕೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹಾರೇ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಸುಣೋಹಿ, ಸಹಸ್ಸಂ ತೇ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ ಧನಲೋಭೇನ ಉಪೋಸಥಂ ಸಮಾದಾಯ ವಿಹಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಠಾನಂ ಅಕುತೋಭಯ’’ನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಾಸನಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿಪನ್ನೋ ಸಬ್ಬರತ್ತಿಂ ನಿದ್ದಾಯಿತ್ವಾ ಘರಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಮಾತಾ ಪಾತೋವ ಯಾಗುಂ ಪಚಿತ್ವಾ ಉಪನಾಮೇಸಿ. ಸೋ ಸಹಸ್ಸಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಪಿವಿ. ಅಥಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ ‘‘ಧನಂ ಸಂಹರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ. ಸೋ ನಾವಾಯ ಸಮುದ್ದಂ ಪಕ್ಖನ್ದಿತುಕಾಮೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ನಂ ಮಾತಾ, ‘‘ತಾತ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ಚತ್ತಾಲೀಸಕೋಟಿಧನಂ ಅತ್ಥಿ, ಅಲಂ ಗಮನೇನಾ’’ತಿ ನಿವಾರೇತಿ. ಸೋ ತಸ್ಸಾ ವಚನಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ ಏವ. ಸಾ ಪುರತೋ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ನಂ ಕುಜ್ಝಿತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ಮಯ್ಹಂ ಪುರತೋ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಪಾದೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಪತಿತಂ ಅನ್ತರಂ ಕತ್ವಾ ಅಗಮಾಸಿ.

ಮಾತಾ ಉಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ‘‘ಮಾದಿಸಾಯ ಮಾತರಿ ಏವರೂಪಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಗತಸ್ಸ ತೇ ಗತಟ್ಠಾನೇ ಸುಖಂ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂಸಞ್ಞೀ ನಾಮ ತ್ವಂ ಪುತ್ತಾ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸ ನಾವಂ ಆರುಯ್ಹ ಗಚ್ಛತೋ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ನಾವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ‘‘ಅದ್ಧಾ ಏತ್ಥ ಪಾಪಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ಥಿ, ಸಲಾಕಂ ದೇಥಾ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಸಲಾಕಾ ದೀಯಮಾನಾ ತಸ್ಸೇವ ತಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಾಪುಣಿ. ತೇ ತಸ್ಸ ಉಳುಮ್ಪಂ ದತ್ವಾ ತಂ ಸಮುದ್ದೇ ಪಕ್ಖಿಪಿಂಸು. ಸೋ ಏಕಂ ದೀಪಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವಿಮಾನಪೇತೀಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವನ್ತೋ ತಾಹಿ ‘‘ಪುರತೋ ಪುರತೋ ಮಾ ಅಗಮಾಸೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋಪಿ ತದ್ದಿಗುಣಂ ತದ್ದಿಗುಣಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಖುರಚಕ್ಕಧರಂ ಏಕಂ ಅದ್ದಸ. ತಂ ಚಕ್ಕಂ ಪದುಮಪುಪ್ಫಂ ವಿಯ ಉಪಟ್ಠಾಸಿ. ಸೋ ತಂ ಆಹ, ‘‘ಅಮ್ಭೋ, ಇದಂ ತಯಾ ಪಿಳನ್ಧಿತಂ ಪದುಮಂ ಮಯ್ಹಂ ದೇಹೀ’’ತಿ. ನ ಇದಂ, ಸಾಮಿ, ಪದುಮಂ, ಖುರಚಕ್ಕಂ ಏತನ್ತಿ. ಸೋ ‘‘ವಞ್ಚೇಸಿ ಮಂ ತ್ವಂ, ಕಿಂ ಮಯಾ ಪದುಮಂ ನ ದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತ್ವಂ ಲೋಹಿತಚನ್ದನಂ ವಿಲಿಮ್ಪಿತ್ವಾ ಪಿಳನ್ಧನಂ ಪದುಮಪುಪ್ಫಂ ಮಯ್ಹಂ ನ ದಾತುಕಾಮೋ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ ‘‘ಅಯಮ್ಪಿ ಮಯಾ ಕತಸದಿಸಂ ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಫಲಂ ಅನುಭವಿತುಕಾಮೋ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ‘‘ಗಣ್ಹ, ರೇ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಮತ್ಥಕೇ ಚಕ್ಕಂ ಖಿಪಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಚತುಬ್ಭಿ ಅಟ್ಠಜ್ಝಗಮಾ, ಅಟ್ಠಾಹಿ ಪಿಚ ಸೋಳಸ;

ಸೋಳಸಾಹಿ ಚ ಬಾತ್ತಿಂಸ, ಅತ್ರಿಚ್ಛಂ ಚಕ್ಕಮಾಸದೋ;

ಇಚ್ಛಾಹತಸ್ಸ ಪೋಸಸ್ಸ, ಚಕ್ಕಂ ಭಮತಿ ಮತ್ಥಕೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧.೧೦೪; ೧.೫.೧೦೩);

ಸೋತಿ ಗೇಹಸಾಮಿಕೋ ಭತ್ತಾ. ಪುರಿಮನಯೇನೇವಾತಿ ಅನುಡಹನಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತಾಯ. ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಕಸ್ಸಪಬುದ್ಧಕಾಲೇ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಉಪಾಸಕಸ್ಸ ಭರಿಯಾ ಅತಿಚಾರಂ ಚರತಿ. ಸೋ ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಕರೋಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸಾ ‘‘ಸಚಾಹಂ ಏವರೂಪಂ ಕರೋಮಿ, ಅಯಂ ಮೇ ಸುನಖೋ ವಿಲುಪ್ಪಮಾನೋ ಖಾದತೂ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಕಾಲಕತಾ ಕಣ್ಣಮುಣ್ಡಕದಹೇ ವೇಮಾನಿಕಪೇತೀ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ದಿವಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವತಿ, ರತ್ತಿಂ ದುಕ್ಖಂ. ತದಾ ಬಾರಾಣಸಿರಾಜಾ ಮಿಗವಂ ಚರನ್ತೋ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಕಣ್ಣಮುಣ್ಡಕದಹಂ ಸಮ್ಪತ್ತೋ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಅನುಭವತಿ. ಸಾ ತಂ ವಞ್ಚೇತ್ವಾ ರತ್ತಿಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವತಿ. ಸೋ ಞತ್ವಾ ‘‘ಕತ್ಥ ನು ಖೋ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಪಿಟ್ಠಿತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಅವಿದೂರೇ ಠಿತೋ ಕಣ್ಣಮುಣ್ಡಕದಹತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಂ ‘‘ಪಟಪಟ’’ನ್ತಿ ಖಾದಮಾನಂ ಏಕಂ ಸುನಖಂ ದಿಸ್ವಾ ಅಸಿನಾ ದ್ವಿಧಾ ಛಿನ್ದಿ, ದ್ವೇ ಅಹೇಸುಂ. ಪುನ ಛಿನ್ನೇ ಚತ್ತಾರೋ, ಪುನ ಛಿನ್ನೇ ಅಟ್ಠ, ಪುನ ಛಿನ್ನೇ ಸೋಳಸ ಅಹೇಸುಂ. ಸಾ ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಸಿ, ಸಾಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ‘‘ಕಿಂ ಇದ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಸಾ ‘‘ಏವಂ ಅಕತ್ವಾ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಟ್ಠುಭಿತ್ವಾ ಪಾದೇನ ಘಂಸಾಹೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ಸುನಖಾ ಅನ್ತರಧಾಯಿಂಸು. ಮುಟ್ಠಿಯೋಗೋ ಕಿರಾಯಂ ತಸ್ಸ ಸುನಖನ್ತರಧಾನಸ್ಸ, ಯದಿದಂ ಖೇಳಪಿಣ್ಡಂ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಟ್ಠುಭಿತ್ವಾ ಪಾದೇನ ಘಂಸನಂ, ತಂ ದಿವಸಂ ತಸ್ಸಾ ಕಮ್ಮಂ ಖೀಣಂ. ರಾಜಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೀ ಹುತ್ವಾ ಗನ್ತುಂ ಆರದ್ಧೋ. ಸಾ ‘‘ಮಯ್ಹಂ, ಸಾಮಿ, ಕಮ್ಮಂ ಖೀಣಂ, ಮಾ ಅಗಮಾಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ರಾಜಾ ಅಸ್ಸುತ್ವಾವ ಗತೋ.

ದಕ್ಖಿಣಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ದೀಯಮಾನಾ ದಕ್ಖನ್ತಿ ಏತೇಹಿ ಹಿತಸುಖಾನೀತಿ, ತಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹತೀತಿ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ.

ಪಠಮಅಗ್ಗಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪-೫. ದುತಿಯಅಗ್ಗಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೭-೪೮. ಚತುತ್ಥೇ ಯಞ್ಞವಾಟಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಮಹಾಯಞ್ಞಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಸವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಿ ಅವಿಞ್ಞಾಣಕಾನಿ ಚ ಯಞ್ಞೂಪಕರಣಾನಿ ಸಜ್ಜಿತಾನೀತಿ ಆಹ ಪಾಳಿಯಂ ‘‘ಮಹಾಯಞ್ಞೋ ಉಪಕ್ಖಟೋ’’ತಿ. ತಂ ಉಪಕರಣಂ ತೇಸಂ ತಥಾಸಜ್ಜನನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಕ್ಖಟೋತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ. ವಚ್ಛತರಸತಾನೀತಿ ಯುವಭಾವಪ್ಪತ್ತಾನಿ ನಾತಿಬಲವವಚ್ಛಸತಾನಿ. ತೇ ಪನ ವಚ್ಛಾ ಏವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ದಮ್ಮಾ, ಬಲೀಬದ್ದಾ ವಾ. ಉರಬ್ಭಾತಿ ತರುಣಮೇಣ್ಡಕಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಉಪನೀತಾನೀತಿ ಠಪನತ್ಥಾಯ ಉಪನೀತಾನಿ. ವಿಹಿಂಸಟ್ಠೇನಾತಿ ಹಿಂಸನಟ್ಠೇನ. ಉಪವಾಯತೂತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಸರೀರದರಥಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇನ್ತೋ ಸಣ್ಹಸೀತಲಾ ವಾತೋ ವಾಯತು. ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ಪಞ್ಚಮೇ ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ದುತಿಯಅಗ್ಗಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ದುತಿಯಸಞ್ಞಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೯. ಛಟ್ಠೇ ನ್ಹಾರುವಿಲೇಖನನ್ತಿ ಚಮ್ಮಂ ಲಿಖನ್ತಾನಂ ಚಮ್ಮಂ ಲಿಖಿತ್ವಾ ಛಡ್ಡಿತಕಸಟಂ. ‘‘ಏಸೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಹಂಕರಣಂ ಅಹಙ್ಕಾರೋ. ‘‘ಏತಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಮಮಂಕರಣಂ ಮಮಙ್ಕಾರೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಹಙ್ಕಾರದಿಟ್ಠಿತೋ’’ತಿಆದಿ. ತಿಸ್ಸೋ ವಿಧಾತಿ ಸೇಯ್ಯಸದಿಸಹೀನವಸೇನ ತಯೋ ಮಾನಾ. ‘‘ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಸಙ್ಗಹೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಸ. ೫೮೪) ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ‘‘ವಿಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಕಥಂವಿಧಂ ಸೀಲವನ್ತಂ ವದನ್ತಿ, ಕಥಂವಿಧಂ ಪಞ್ಞವನ್ತಂ ವದನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೫) ಪಕಾರೋ. ‘‘ತಿಸ್ಸೋ ಇಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಧಾ. ಕತಮಾ ತಿಸ್ಸೋ? ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀತಿ ವಿಧಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೯೨೦) ಏತ್ಥ ಮಾನೋ ‘‘ವಿಧಾ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಇಧಾಪಿ ಮಾನೋವ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಮಾನೋ ಹಿ ವಿದಹನತೋ ಹೀನಾದಿವಸೇನ ತಿವಿಧಾ. ತೇನಾಕಾರೇನ ದಹನತೋ ಉಪದಹನತೋ ‘‘ವಿಧಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ದುತಿಯಸಞ್ಞಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭-೮. ಮೇಥುನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೦-೫೧. ಸತ್ತಮೇ ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ. ಏಕಚ್ಚೋತಿ ಏಕೋ. ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಮತ್ತೇನ ಸಮಣೋ ವಾ, ಜಾತಿಮತ್ತೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ. ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿನ್ತಿ ದ್ವೀಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಮೇಥುನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ನ ಹೇವ ಖೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಉಚ್ಛಾದನಂ ಉಬ್ಬಟ್ಟನಂ. ಸಮ್ಬಾಹನಂ ಪರಿಮದ್ದನಂ. ಸಾದಿಯತೀತಿ ಅಧಿವಾಸೇತಿ. ತದಸ್ಸಾದೇತೀತಿ ಉಚ್ಛಾದನಾದಿಂ ಅಭಿರಮತಿ. ನಿಕಾಮೇತೀತಿ ಇಚ್ಛತಿ. ವಿತ್ತಿನ್ತಿ ತುಟ್ಠಿಂ. ಇದಮ್ಪಿ ಖೋತಿ ಏತ್ಥ ಇದನ್ತಿ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಸಾದಿಯನಾದಿಂ ಖಣ್ಡಾದಿಭಾವವಸೇನ ಏಕಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಪಿ-ಸದ್ದೋ ವಕ್ಖಮಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ, ಖೋ-ಸದ್ದೋ ಅವಧಾರಣತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯದೇತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞಸ್ಸ ಅಸತಿಪಿ ದ್ವಯಂದ್ವಯಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಉಚ್ಛಾದನನಹಾಪನಸಮ್ಬಾಹನಸಾದಿಯನಾದಿ. ಇದಮ್ಪಿ ಏಕಂಸೇನ ತಸ್ಸ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಾಪಾದನತೋ ಖಣ್ಡಮ್ಪಿ ಛಿದ್ದಮ್ಪಿ ಸಬಲಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಾಸಮ್ಪೀತಿ. ಏವಂ ಪನ ಖಣ್ಡಾದಿಭಾವಾಪತ್ತಿಯಾ ಸೋ ಅಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಚರತಿ, ನ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ಸಂಯುತ್ತೋ ಮೇಥುನಸಂಯೋಗೇನ, ನ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ. ತತೋ ಚಸ್ಸ ನ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಪರಿಮುತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಸಞ್ಜಗ್ಘತೀತಿ ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಮಹಾಹಸಿತಂ ಹಸತಿ. ಸಂಕೀಳತೀತಿ ಕಾಯಸಂಸಗ್ಗವಸೇನ ಕೀಳತಿ. ಸಂಕೇಲಾಯತೀತಿ ಸಬ್ಬಸೋ ಮಾತುಗಾಮಂ ಕೇಲಾಯನ್ತೋ ವಿಹರತಿ. ಚಕ್ಖುನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಚಕ್ಖುನಾ. ಚಕ್ಖುನ್ತಿ ಮಾತುಗಾಮಸ್ಸ ಚಕ್ಖುಂ. ಉಪನಿಜ್ಝಾಯತೀತಿ ಉಪೇಚ್ಚ ನಿಜ್ಝಾಯತಿ ಓಲೋಕೇತಿ. ತಿರೋಕುಟ್ಟನ್ತಿ ಕುಟ್ಟಸ್ಸ ಪರತೋ. ತಥಾ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ, ‘‘ಮತ್ತಿಕಾಮಯಾ ಭಿತ್ತಿ ಕುಟ್ಟಂ, ಇಟ್ಠಕಾಮಯಾ ಪಾಕಾರೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಯಾ ಕಾಚಿ ವಾ ಭಿತ್ತಿ ಪೋರಿಸಕಾ ದಿಯಡ್ಢರತನಪ್ಪಮಾಣಾ ಕುಟ್ಟಂ, ತತೋ ಅಧಿಕೋ ಪಾಕಾರೋ. ಅಸ್ಸಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಪಟಿಞ್ಞಸ್ಸ. ಪುಬ್ಬೇತಿ ವತಸಮಾದಾನತೋ ಪುಬ್ಬೇ. ಕಾಮಗುಣೇಹೀತಿ ಕಾಮಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ. ಸಮಪ್ಪಿತನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಪ್ಪಿತಂ ಸಹಿತಂ. ಸಮಙ್ಗಿಭೂತನ್ತಿ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ಪರಿಚಾರಯಮಾನನ್ತಿ ಕೀಳನ್ತಂ, ಉಪಟ್ಠಹಿಯಮಾನಂ ವಾ. ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ. ಸೀಲೇನಾತಿಆದೀಸು ಯಮನಿಯಮಾದಿಸಮಾದಾನವಸೇನ ಸೀಲಂ, ಅವೀತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ವತಂ. ಉಭಯಮ್ಪಿ ವಾ ಸೀಲಂ, ದುಕ್ಕರಚರಿಯವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಂ ವತಂ. ತಂತಂಅಕಿಚ್ಚಸಮ್ಮತತೋ ವಾ ನಿವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಸೀಲಂ, ತಂತಂಸಮಾದಾನವತೋ ವೇಸಭೋಜನಕಿಚ್ಚಕರಣಾದಿವಿಸೇಸಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿ ವತಂ. ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾ ತಪೋ. ಮೇಥುನಾ ವಿರತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಪಾಳಿವಣ್ಣನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅಟ್ಠಮಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಮೇಥುನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ದಾನಮಹಪ್ಫಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೨. ನವಮೇ ‘‘ಸಾಹು ದಾನ’’ನ್ತಿ ದಾನಂ ದೇತೀತಿ ‘‘ದಾನಂ ನಾಮ ಸಾಧು ಸುನ್ದರ’’ನ್ತಿ ದಾನಂ ದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಾನಞ್ಹಿ ದತ್ವಾ ತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪಾಮೋಜ್ಜಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಲೋಭದೋಸಇಸ್ಸಾಮಚ್ಛೇರಾದಯೋ ವಿದೂರೀಭವನ್ತಿ. ಇದಾನಿ ದಾನಂ ಅನುಕೂಲಧಮ್ಮಪರಿಬ್ರೂಹನೇನ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮವಿದೂರೀಕರಣೇನ ಚ ಭಾವನಾಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಸೋಭನಾಯ ಚ ಪರಿಕ್ಖಾರಾಯ ಚ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಲಙ್ಕಾರಭೂತಞ್ಚೇವ ಪರಿವಾರಭೂತಞ್ಚ ದೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಝಾನಾನಾಗಾಮೀ ನಾಮ ಹೋತಿ ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೂಪಪನ್ನಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅನುಪ್ಪಜ್ಜನತೋ. ಇಮಂ ಪೇಚ್ಚ ಪರಿಭುಞ್ಜಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಸಾಪೇಕ್ಖಸ್ಸ ದಾನಂ ಪರಲೋಕಫಲಾಸಾಯ ಸಾತಿಸಯಾಯ ಚ ಪುಬ್ಬಾಚಾರವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಅನುಭವತ್ತಾ ತಣ್ಹುತ್ತರಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಪಠಮಂ ತಣ್ಹುತ್ತರಿಯದಾನ’’ನ್ತಿ. ದಾನಂ ನಾಮ ಬುದ್ಧಾದೀಹಿ ಪಸತ್ಥನ್ತಿ ಗರುಂ ಚಿತ್ತೀಕಾರಂ ಉಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದುತಿಯಂ ಚಿತ್ತೀಕಾರದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುಬ್ಬಕೇಹಿ ಪಿತುಪಿತಾಮಹೇಹಿ ದಿನ್ನಪುಬ್ಬಂ ಕತಪುಬ್ಬಂ ಜಹಾಪೇತುಂ ನಾಮ ನಾನುಚ್ಛವಿಕನ್ತಿ ಅತ್ತಭಾವಸಭಾಗವಸೇನ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪಂ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ದಾತಬ್ಬತೋ ‘‘ತತಿಯಂ ಹಿರೋತ್ತಪ್ಪದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅಹಂ ಪಚಾಮಿ, ನ ಇಮೇ ಪಚನ್ತಿ, ನಾರಹಾಮಿ ಪಚನ್ತೋ ಅಪಚನ್ತಾನಂ ದಾನಂ ಅದಾತು’’ನ್ತಿ ಏವಂಸಞ್ಞೀ ಹುತ್ವಾ ದೇನ್ತೋ ನಿರವಸೇಸಂ ಕತ್ವಾ ದೇತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಂ ನಿರವಸೇಸದಾನ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಯಥಾ ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬಕಾನಂ ಇಸೀನಂ ತಾನಿ ಮಹಾಯಞ್ಞಕಾನಿ ಅಹೇಸುಂ, ಏವಂ ಮೇ ಅಯಂ ದಾನಪರಿಭೋಗೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂಸಞ್ಞಿನೋ ದಾನಂ ದಕ್ಖಿಣಂ ಅರಹೇಸು ದಾತಬ್ಬತೋ ‘‘ಪಞ್ಚಮಂ ದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಇಮಂ ಮೇ ದಾನಂ ದದತೋ ಚಿತ್ತಂ ಪಸೀದತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ದೇನ್ತಸ್ಸ ದಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಬಾಹುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸೋಮನಸ್ಸುಪಚಾರಂ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಛಟ್ಠಂ ಸೋಮನಸ್ಸುಪವಿಚಾರದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ದಾನಮಹಪ್ಫಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ನನ್ದಮಾತಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೩. ದಸಮೇ ‘‘ವುತ್ಥವಸ್ಸೋ ಪವಾರೇತ್ವಾ…ಪೇ… ನಿಕ್ಖಮೀ’’ತಿ ಅಙ್ಗುತ್ತರಭಾಣಕಾನಂ ಮತೇನೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಮಜ್ಝಿಮಭಾಣಕಾ ಪನ ವದನ್ತಿ ‘‘ಭಗವಾ ಉಪಕಟ್ಠಾಯ ವಸ್ಸೂಪನಾಯಿಕಾಯ ಜೇತವನತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಚಾರಿಕಂ ನಿಕ್ಖಮಿ. ತೇನೇವ ಚ ಅಕಾಲೇ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ಕೋಸಲರಾಜಾದಯೋ ವಾರೇತುಂ ಆರಭಿಂಸು. ಪವಾರೇತ್ವಾ ಹಿ ಚರಣಂ ಬುದ್ಧಾಚಿಣ್ಣ’’ನ್ತಿ. ಪುಣ್ಣಾಯ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಪಚ್ಚಾಸೀಸನ್ತೋ ಭಗವಾ ‘‘ಮಮ ನಿವತ್ತನಪಚ್ಚಯಾ ತ್ವಂ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ಪುಣ್ಣಾಪಿ…ಪೇ… ಪಬ್ಬಜೀತಿ ಏತ್ಥ ಸೇಟ್ಠಿ ‘‘ಪುಣ್ಣಾಯ ಭಗವಾ ನಿವತ್ತಿತೋ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ ತಂ ಭುಜಿಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ಧೀತುಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇಸಿ. ಸಾ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚಿತ್ವಾ ಪಬ್ಬಜಿ, ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭಿ. ಅಥಸ್ಸಾ ಸತ್ಥಾ ಆರದ್ಧವಿಪಸ್ಸಕಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಇಮಂ ಓಭಾಸಗಾಥಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ –

‘‘ಪುಣ್ಣೇ ಪೂರಸ್ಸು ಸದ್ಧಮ್ಮಂ, ಚನ್ದೋ ಪನ್ನರಸೋ ಯಥಾ;

ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ, ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಂ ಕರಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ. (ಥೇರೀಗಾ. ೩);

ಸಾ ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾತಾ ಸಾವಿಕಾ ಅಹೋಸಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ನನ್ದಮಾತಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಹಾಯಞ್ಞವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

೬. ಅಬ್ಯಾಕತವಗ್ಗೋ

೧-೨. ಅಬ್ಯಾಕತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೪-೫೫. ಛಟ್ಠವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ದುತಿಯೇ ಅತೀತೇ ಅತ್ತಭಾವೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ, ಉಪಗಮನಂ ಉಪಾದಾನಂ, ಚೇತನಾ ಭವೋ’’ತಿ ಏವಮಾಗತಂ ಸಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಕಮ್ಮವಟ್ಟಮಾಹ. ಏತರಹಿ ಮೇ ಅತ್ತಭಾವೋ ನ ಸಿಯಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾಸಹಿತಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಮಾಹ. ಯಂ ಅತ್ಥಿಕನ್ತಿ ಯಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ವಿಜ್ಜಮಾನಕಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಭೂತ’’ನ್ತಿ. ತಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯನಿಬ್ಬತ್ತತಾಯ ‘‘ಭೂತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಂ ಪಜಹಾಮೀತಿ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಚ್ಛನ್ದರಾಗಪ್ಪಹಾನೇನ ತತೋ ಏವ ಆಯತಿಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿಧಮ್ಮತಾಪಾದನವಸೇನ ಪಜಹಾಮಿ ಪರಿಚ್ಚಜಾಮಿ. ಹರಿತನ್ತನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೩೦೩) ಹರಿತಮೇವ. ಅನ್ತ-ಸದ್ದೇನ ಪದವಡ್ಢನಂ ಕತಂ ಯಥಾ ‘‘ವನನ್ತಂ ಸುತ್ತನ್ತ’’ನ್ತಿ, ಅಲ್ಲತಿಣಾದೀನಿ ಆಗಮ್ಮ ನಿಬ್ಬಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಥನ್ತನ್ತಿ ಮಹಾಮಗ್ಗಂ. ಸೇಲನ್ತನ್ತಿ ಪಬ್ಬತಂ. ಉದಕನ್ತನ್ತಿ ಉದಕಂ. ರಮಣೀಯಂ ವಾ ಭೂಮಿಭಾಗನ್ತಿ ತಿಣಗುಮ್ಬಾದಿರಹಿತಂ ವಿವಿತ್ತಂ ಅಬ್ಭೋಕಾಸಭೂಮಿಭಾಗಂ. ಅನಾಹಾರಾತಿ ಅಪಚ್ಚಯಾ ನಿರುಪಾದಾನಾ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಅಬ್ಯಾಕತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ತಿಸ್ಸಬ್ರಹ್ಮಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೫೬. ತತಿಯೇ ವಿವಿತ್ತಾನಿ ತಾದಿಸಾನಿ ಪನ ಪರಿಯನ್ತಾನಿ ಅತಿದೂರಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನ್ತಿಮಪರಿಯನ್ತಿಮಾನೀ’’ತಿ. ಅನ್ತೇ ಭವಾನಿ ಅನ್ತಿಮಾನಿ, ಅನ್ತಿಮಾನಿಯೇವ ಪರಿಯನ್ತಿಮಾನಿ. ಉಭಯೇನಪಿ ಅತಿದೂರತಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮನ್ನಾಹಾರೇ ಠಪಯಮಾನೋತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಕಾರೇನ ವತ್ತೇನ್ತೋ ಇನ್ದ್ರಿಯಸಮತಂ ಪಟಿಪಾದೇನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ ಸಮಾಧಿ, ಸತಿಪಿ ಸಙ್ಖಾರನಿಮಿತ್ತಾವಿರಹೇ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಾದಿವಿರಹತೋ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಾಧಿ’’ನ್ತಿ.

ತಿಸ್ಸಬ್ರಹ್ಮಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪-೭. ಸೀಹಸೇನಾಪತಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೭-೬೦. ಚತುತ್ಥೇ ಕುಚ್ಛಿತೋ ಅರಿಯೋ ಕದರಿಯೋ. ಥದ್ಧಮಚ್ಛರಿಯಸದಿಸಂ ಹಿ ಕುಚ್ಛಿತಂ ಸಬ್ಬನಿಹೀನಂ ನತ್ಥಿ ಸಬ್ಬಕುಸಲಾನಂ ಆದಿಭೂತಸ್ಸ ನಿಸೇಧನತೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಞ್ಚಮಾದೀನಿ ಚ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನೇವ.

ಸೀಹಸೇನಾಪತಿಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಪಚಲಾಯಮಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೧. ಅಟ್ಠಮೇ ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಮನಸಿ ಕರೇಯ್ಯಾಸೀತಿ ದಿವಾ ವಾ ರತ್ತಿಂ ವಾ ಸೂರಿಯಪಜ್ಜೋತಚನ್ದಮಣಿಆದೀನಂ ಆಲೋಕಂ ‘‘ಆಲೋಕೋ’’ತಿ ಮನಸಿ ಕರೇಯ್ಯಾಸಿ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಸೂರಿಯಚನ್ದಾಲೋಕಾದಿಂ ದಿವಾ ರತ್ತಿಞ್ಚ ಉಪಲದ್ಧಂ ಯಥಾಲದ್ಧವಸೇನೇವ ಮನಸಿ ಕರೇಯ್ಯಾಸಿ, ಚಿತ್ತೇ ಠಪೇಯ್ಯಾಸಿ. ಯಥಾ ತೇ ಸುಭಾವಿತಾಲೋಕಕಸಿಣಸ್ಸ ವಿಯ ಕಸಿಣಾಲೋಕೋ ಯದಿಚ್ಛಕಂ ಯಾವದಿಚ್ಛಕಞ್ಚ ಸೋ ಆಲೋಕೋ ರತ್ತಿಯಂ ಉಪತಿಟ್ಠತಿ, ಯೇನ ತತ್ಥ ದಿವಾಸಞ್ಞಂ ಠಪೇಯ್ಯಾಸಿ, ದಿವಾ ವಿಯ ವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧೋವ ಭವೇಯ್ಯಾಸೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯಥಾ ದಿವಾ ತಥಾ ರತ್ತಿ’’ನ್ತಿ. ಇತಿ ವಿವಟೇನ ಚೇತಸಾತಿ ಏವಂ ಅಪಿಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧಪಿಧಾನೇನ ಅಪಿಹಿತತ್ತಾ. ಅಪರಿಯೋನದ್ಧೇನಾತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಅನೋನದ್ಧೇನ ಅಸಞ್ಛಾದಿತೇನ. ಸಹೋಭಾಸನ್ತಿ ಸಞಾಣೋಭಾಸಂ. ಥಿನಮಿದ್ಧವಿನೋದನಆಲೋಕೋಪಿ ವಾ ಹೋತು ಕಸಿಣಾಲೋಕೋಪಿ ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಾಲೋಕೋಪಿ ವಾ, ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾಲೋಕೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬೋಯಂ ಆಲೋಕೋ ಞಾಣಸಮುಟ್ಠಾನೋವಾತಿ. ಯೇಸಂ ಅಕರಣೇ ಪುಗ್ಗಲೋ ಮಹಾಜಾನಿಯೋ ಹೋತಿ, ತಾನಿ ಅವಸ್ಸಂ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ. ಯಾನಿ ಅಕಾತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟನ್ತಿ, ಸತಿ ಸಮವಾಯೇ ಕಾತಬ್ಬತೋ ತಾನಿ ಕರಣೀಯಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಇತರಾನಿ ಕರಣೀಯಾನೀ’’ತಿ. ಅಥ ವಾ ಕತ್ತಬ್ಬಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ಕರಣಂ ಅರಹನ್ತೀತಿ ಕರಣೀಯಾನಿ. ಇತರಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನೀತಿಪಿ ವದನ್ತಿ.

ಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾ ವಿಗ್ಗಾಹಿಕಕಥಾತಿ ‘‘ನ ತ್ವಂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಆಜಾನಾಸಿ, ಅಹಂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಆಜಾನಾಮಿ, ಕಿಂ ತ್ವಂ ಇಮಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಂ ಆಜಾನಿಸ್ಸಸಿ, ಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪನ್ನೋ ತ್ವಮಸಿ, ಅಹಮಸ್ಮಿ ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪನ್ನೋ, ಸಹಿತಂ ಮೇ, ಅಸಹಿತಂ ತೇ, ಪುರೇವಚನೀಯಂ ಪಚ್ಛಾ ಅವಚ, ಪಚ್ಛಾವಚನೀಯಂ ಪುರೇ ಅವಚ, ಅಧಿಚಿಣ್ಣಂ ತೇ ವಿಪರಾವತ್ತಂ, ಆರೋಪಿತೋ ತೇ ವಾದೋ, ನಿಗ್ಗಹಿತೋ ತ್ವಮಸಿ. ಚರ ವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖಾಯ, ನಿಬ್ಬೇಠೇಹಿ ವಾ ಸಚೇ ಪಹೋಸೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೧೮; ಮ. ನಿ. ೩.೪೧) ಏವಂಪವತ್ತಾ ಕಥಾ. ತತ್ಥ ಸಹಿತಂ ಮೇತಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೮) ಮಯ್ಹಂ ವಚನಂ ಸಹಿತಂ ಸಿಲಿಟ್ಠಂ, ಅತ್ಥಯುತ್ತಂ ಕಾರಣಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಹಿತನ್ತಿ ವಾ ಪುಬ್ಬಾಪರಾವಿರುದ್ಧಂ. ಅಸಹಿತಂ ತೇತಿ ತುಯ್ಹಂ ವಚನಂ ಅಸಹಿತಂ ಅಸಿಲಿಟ್ಠಂ. ಅಧಿಚಿಣ್ಣಂ ತೇ ವಿಪರಾವತ್ತನ್ತಿ ಯಂ ತುಯ್ಹಂ ದೀಘರತ್ತಾಚಿಣ್ಣವಸೇನ ಸುಪ್ಪಗುಣಂ, ತಂ ಮಯ್ಹಂ ಏಕವಚನೇನೇವ ವಿಪರಾವತ್ತಂ ಪರಿವತ್ತಿತ್ವಾ ಠಿತಂ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಜಾನಾಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆರೋಪಿತೋ ತೇ ವಾದೋತಿ ಮಯಾ ತವ ವಾದೇ ದೋಸೋ ಆರೋಪಿತೋ. ಚರ ವಾದಪ್ಪಮೋಕ್ಖಾಯಾತಿ ದೋಸಮೋಚನತ್ಥಂ ಚರ ವಿಚರ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬೇಠೇಹಿ ವಾ ಸಚೇ ಪಹೋಸೀತಿ ಅಥ ಸಯಂ ಪಹೋಸಿ, ಇದಾನಿ ಏವ ನಿಬ್ಬೇಠೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತಣ್ಹಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಖೀಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ. ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಯೇತಿ ಚ ಇದಂ ವಿಸಯೇ ಭುಮ್ಮನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ’’ತಿ. ವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತತಾಯಾತಿ ಸಬ್ಬಸಂಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತತಾಯ. ಅಪರಭಾಗೇ ಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ. ಸಾ ಸಾಸನಚಾರಿಗೋಚರಾ ಪಚ್ಚತ್ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬತೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪಟಿಪದಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ದೇಸೇಥಾತಿ ಪುಚ್ಛತೀ’’ತಿ. ಅಕುಪ್ಪಧಮ್ಮತಾಯ ಖಯವಯಸಙ್ಖಾತಂ ಅನ್ತಂ ಅತೀತಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಾ, ಸೋ ಏವ ಅಪರಿಹಾಯನಸಭಾವತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಾ ನಿಟ್ಠಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅಚ್ಚನ್ತನಿಟ್ಠಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಏಕನ್ತನಿಟ್ಠೋ ಸತತನಿಟ್ಠೋತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ನ ಹಿ ಪಟಿವಿದ್ಧಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಸ್ಸ ದಸ್ಸನ್ನಂ ಕುಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಚತೂಹಿ ಯೋಗೇಹಿ ಖೇಮೋ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಯೋಗಕ್ಖೇಮೀ. ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ವುಸಿತತ್ತಾ ತಸ್ಸ ಚ ಅಪರಿಹಾಯನಸಭಾವತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಅಚ್ಚನ್ತಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಚ್ಚಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಪರಿಯೋಸಾನನ್ತಿ ಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಪರಿಯಪರಿಯೋಸಾನಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಪರಿಯೋಸಾನಞ್ಚ.

ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ. ಸಕ್ಕಾಯಸಬ್ಬಞ್ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ಇಧ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಸಯಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾ ಆಯತನಧಾತುಯೋಪಿ ತಗ್ಗತಿಕಾ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ನಾಲಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯಾ’’ತಿ. ನ ಯುತ್ತಾ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯ ‘‘ಏತಂ ಮಮ, ಏಸೋ ಮೇ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಜ್ಝೋಸಾನಾಯ. ‘‘ಅಲಮೇವ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ ಅಲಂ ವಿರಜ್ಜಿತು’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೭೨; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೨೪, ೧೨೮, ೧೩೪, ೧೪೩) ವಿಯ ಅಲಂ-ಸದ್ದೋ ಯುತ್ತತ್ಥೋಪಿ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ನ ಯುತ್ತಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಭವನ್ತಿ. ಯದಿಪಿ ‘‘ತತಿಯಾ ಚತುತ್ಥೀ’’ತಿ ಇದಂ ವಿಸುದ್ಧಿದ್ವಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾ, ತಸ್ಸ ಪನ ಸಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪದಸ್ಸನಭಾವತೋ ಸತಿ ಚ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇ ಸಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ, ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಅನಿಚ್ಚತಾಯ ದುಕ್ಖಂ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಅನತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಸುಪಾಕಟಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಞಾತಪರಿಞ್ಞಾಯ ಅಭಿಜಾನಾತೀ’’ತಿ. ತಥೇವ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಇಮಿನಾ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೇನ ನಾಲಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಯಾತಿ ನಾಮರೂಪಸ್ಸ ಉಪಸಂಹರತಿ, ನ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಞ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಭಾರಧಮ್ಮಾನಂ. ಪುರಿಮಾಯ ಹಿ ಅತ್ಥತೋ ಆಪನ್ನಂ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಂ ಗಣ್ಹಾತಿ ಸಲಕ್ಖಣಸಲ್ಲಕ್ಖಣಪರತ್ತಾ ತಸ್ಸಾ. ದುತಿಯಾಯ ಸರೂಪತೋ ತಸ್ಸಾ ಲಕ್ಖಣತ್ತಯಾರೋಪನವಸೇನ ಸಮ್ಮಸನಭಾವತೋ. ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತಾಯ ಅಭಿನಿಪಾತಮತ್ತತಾಯ ಚ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಮ್ಪಿ. ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಸ್ಸ ಓಳಾರಿಕಭಾವತೋ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚ ವೇದನಾಯ ಆಸನ್ನಭಾವತೋ, ವಿಸೇಸತೋ ಸುಖಸಾರಾಗಿತಾಯ, ಭವಸ್ಸಾದಗಧಿತಮಾನಸತಾಯ ಚ ಥೇರಸ್ಸ ವೇದನಾವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಖಯವಿರಾಗೋತಿ ಖಯಸಙ್ಖಾತೋ ವಿರಾಗೋ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಲುಜ್ಜನಾ. ಯಂ ಆಗಮ್ಮ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ವಿರಜ್ಜನಾ ಹೋತಿ, ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವಿರಾಗೋ. ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸಿಮ್ಹಿಪೀತಿ ನಿರೋಧಾನುಪಸ್ಸಿಪದೇಪಿ. ಏಸೇವ ನಯೋತಿ ಅತಿದಿಸಿತ್ವಾ ತಂ ಏಕದೇಸೇನ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ನಿರೋಧೋಪಿ ಹಿ…ಪೇ… ದುವಿಧೋಯೇವಾ’’ತಿ ಆಹ. ಖನ್ಧಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಜನಂ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನವಸೇನಾತಿ ಯೇನಾಕಾರೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹತಿ, ತೇನಾಕಾರೇನ ತಂನಿಮಿತ್ತಕ್ಖನ್ಧೇ ಚ ಪಜಹತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಾ ಹಿ…ಪೇ… ವೋಸ್ಸಜ್ಜತೀ’’ತಿ. ಆರಮ್ಮಣತೋತಿ ಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣತೋ. ಏವಞ್ಹಿ ಮಗ್ಗತೋ ಅಞ್ಞೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗಾಭಾವೋ ಸಿದ್ಧೋವ ಹೋತಿ. ಪರಿಚ್ಚಜನೇನ ಪಕ್ಖನ್ದನೇನ ಚಾತಿ ದ್ವೀಹಿಪಿ ವಾ ಕಾರಣೇಹಿ. ಸೋತಿ ಮಗ್ಗೋ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ವೋಸ್ಸಜ್ಜನಂ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಸಂಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಚಿತ್ತಂ ಪಕ್ಖನ್ದತೀತಿ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಮಗ್ಗೋ ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಖನ್ಧೇ ಚ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ಪಕ್ಖನ್ದನಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತದುಭಯಸಮಙ್ಗೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮಙ್ಗೀ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಚ. ‘‘ಅನಿಚ್ಚಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಚ್ಚಸಞ್ಞಂ ಪಜಹತೀ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೫೨) ಹಿ ಯಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪ್ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಏವಂ ಆಯತಿಂ ತೇಹಿ ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪ್ಪಾದೇತಬ್ಬಕ್ಖನ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಪರಿಚ್ಚಾಗಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಪಕ್ಖನ್ದನಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ಪನ ಮಗ್ಗೇ ಲಬ್ಭಮಾನಾಯ ಏಕನ್ತಕಾರಣಭೂತಾಯ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಯ ವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಗ್ಗೇ ಪನ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಞಾಯಾಗತಮೇವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋವ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ತದುಭಯಸಮಙ್ಗೀಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿಆದಿ. ಪುಚ್ಛನ್ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚಿ ಲೋಕೇ ಉಪಾದಿಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಕಾಮುಪಾದಾನವಸೇನ ಉಪಾದಿಯನಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತೀತಿ ಆಹ ‘‘ತಣ್ಹಾವಸೇನ ನ ಉಪಾದಿಯತೀ’’ತಿ. ತಣ್ಹಾವಸೇನ ವಾ ಅಸತಿ ಉಪಾದಿಯನೇ ದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ಉಪಾದಿಯನಂ ಅನವಕಾಸಮೇವಾತಿ ‘‘ತಣ್ಹಾವಸೇನ’’ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ. ನ ಪರಾಮಸತೀತಿ ನಾದಿಯತಿ. ದಿಟ್ಠಿಪರಾಮಾಸವಸೇನ ವಾ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನ ಪರಾಮಸತಿ. ಸಂಖಿತ್ತೇನೇವ ಕಥೇಸೀತಿ ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯವಸೇನ ಪಪಞ್ಚಂ ಅಕತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ.

ಪಚಲಾಯಮಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಮೇತ್ತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬೨. ನವಮೇ ಮಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಞ್ಞಾನನ್ತಿ (ಇತಿವು. ಅಟ್ಠ. ೬೨) ಏತ್ಥ ಮಾತಿ ಪಟಿಸೇಧೇ ನಿಪಾತೋ. ಪುಞ್ಞ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಕುಸಲಾನಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಾನಹೇತು ಏವಮಿದಂ ಪುಞ್ಞಂ ಪವಡ್ಢತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೮೦) ಪುಞ್ಞಫಲೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸಪುಗ್ಗಲೋ ಪುಞ್ಞಞ್ಚೇ ಸಙ್ಖಾರಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೧) ಕಾಮರೂಪಾವಚರಸುಚರಿತೇಸು. ‘‘ಪುಞ್ಞೂಪಗಂ ಹೋತಿ ವಿಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೨.೫೧) ಸುಗತಿವಿಸೇಸಭೂತೇ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇ. ‘‘ತೀಣಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು, ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು, ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂ’’ತಿಆದೀಸು (ಇತಿವು. ೬೦; ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೫; ಅ. ನಿ. ೮.೩೬) ಕುಸಲಚೇತನಾಯಂ. ಇಧ ಪನ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲಧಮ್ಮೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಭಾಯಿತ್ಥಾತಿ ಏತ್ಥ ದುವಿಧಂ ಭಯಂ ಞಾಣಭಯಂ, ಸಾರಜ್ಜಭಯನ್ತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಯೇಪಿ ತೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇವಾ ದೀಘಾಯುಕಾ ವಣ್ಣವನ್ತೋ ಸುಖಬಹುಲಾ ಉಚ್ಚೇಸು ವಿಮಾನೇಸು ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾ, ತೇಪಿ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಭಯಂ ಸಂವೇಗಂ ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೩೩) ಆಗತಂ ಞಾಣಭಯಂ. ‘‘ಅಹುದೇವ ಭಯಂ, ಅಹು ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ, ಅಹು ಲೋಮಹಂಸೋ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೧೮) ಆಗತಂ ಸಾರಜ್ಜಭಯಂ. ಇಧಾಪಿ ಸಾರಜ್ಜಭಯಮೇವ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೀಘರತ್ತಂ ಕಾಯವಚೀಸಂಯಮೋ ವತ್ತಪ್ಪಟಿವತ್ತಪೂರಣಂ ಏಕಾಸನಂ ಏಕಸೇಯ್ಯಂ ಇನ್ದ್ರಿಯದಮೋ ಧುತಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಗ್ಗಹೋ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗವಸೇನ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಯಾನಿ ಭಿಕ್ಖುನಾ ನಿರನ್ತರಂ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ, ತೇಹಿ ಮಾ ಭಾಯಿತ್ಥ, ಮಾ ಭಯಂ ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜಿತ್ಥ. ಏಕಚ್ಚಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖಸ್ಸ ಉಪರೋಧಭಯೇನ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕನಿಬ್ಬಾನಸುಖದಾಯಕೇಹಿ ಪುಞ್ಞೇಹಿ ಮಾ ಭಾಯಿತ್ಥಾತಿ. ನಿಸ್ಸಕ್ಕೇ ಇದಂ ಸಾಮಿವಚನಂ.

ಇದಾನಿ ತತೋ ಅಭಾಯಿತಬ್ಬಭಾವೇ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಖಸ್ಸೇತ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುಖ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಸುಖೋ ಬುದ್ಧಾನಮುಪ್ಪಾದೋ, ಸುಖಾ ವಿರಾಗತಾ ಲೋಕೇ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೯೪) ಸುಖಮೂಲೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಮಹಾಲಿ, ರೂಪಂ ಸುಖಂ ಸುಖಾನುಪತಿತಂ ಸುಖಾವಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೩.೬೦) ಸುಖಾರಮ್ಮಣೇ. ‘‘ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ನ ಸುಕರಂ ಅಕ್ಖಾನೇನ ಪಾಪುಣಿತುಂ ಯಾವ ಸುಖಾ ಸಗ್ಗಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೫) ಸುಖಪಚ್ಚಯಟ್ಠಾನೇ. ‘‘ಸುಖೋ ಪುಞ್ಞಸ್ಸ ಉಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಧ. ಪ. ೧೧೮) ಸುಖಹೇತುಮ್ಹಿ. ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾ ಏತೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೮೨) ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜೇ. ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೨೧೫; ಧ. ಪ. ೨೦೩, ೨೦೪) ನಿಬ್ಬಾನೇ. ‘‘ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೩೨; ಮ. ನಿ. ೧.೨೭೧; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೫೨) ಸುಖವೇದನಾಯಂ. ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ಸನ್ತಂ, ಸುಖಮಿಚ್ಚೇವ ಭಾಸಿತ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೫೩; ಇತಿವು. ೫೩) ಉಪೇಕ್ಖಾವೇದನಾಯಂ. ‘‘ದ್ವೇಪಿ ಮಯಾ, ಆನನ್ದ, ವೇದನಾ ವುತ್ತಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೮೯) ಇಟ್ಠಸುಖೇಸು. ‘‘ಸುಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಪುಞ್ಞಾನ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಪೇಟಕೋ. ೨೩) ಇಟ್ಠವಿಪಾಕೇ. ಇಧಾಪಿ ಇಟ್ಠವಿಪಾಕೇ ಏವ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಇಟ್ಠಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತೋ ಚೇವ ಅನಿಟ್ಠಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಚ ಇಟ್ಠಸ್ಸ. ಕಮನೀಯತೋ ಮನಸ್ಮಿಞ್ಚ ಕಮನತೋ ಪವಿಸನತೋ ಕನ್ತಸ್ಸ. ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬತೋ ಸನ್ತಪ್ಪನತೋ ಚ ಪಿಯಸ್ಸ. ಮನನೀಯತೋ ಮನಸ್ಸ ವಡ್ಢನತೋ ಚ ಮನಾಪಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯದಿದಂ ಪುಞ್ಞಾನೀತಿ ಪುಞ್ಞಾನೀತಿ ಯದಿದಂ ವಚನಂ, ಏತಂ ಸುಖಸ್ಸ ಇಟ್ಠಸ್ಸ ವಿಪಾಕಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಂ ನಾಮಂ. ಸುಖಸ್ಸೇತಂ ಯದಿದಂ ಪುಞ್ಞಾನೀತಿ ಫಲೇನ ಕಾರಣಸ್ಸ ಅಭೇದೋಪಚಾರಂ ವದತಿ. ತೇನ ಕತೂಪಚಿತಾನಂ ಪುಞ್ಞಾನಂ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿಫಲಂ ಸುತ್ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತೇನ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕತ್ತಬ್ಬಾನೀತಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯಾಯಂ ನಿಯೋಜೇತಿ, ಆದರಞ್ಚ ನೇಸಂ ತತ್ಥ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ.

ಇದಾನಿ ಅತ್ತನಾ ಸುನೇತ್ತಕಾಲೇ ಕತೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮೇನ ದೀಘರತ್ತಂ ಪಚ್ಚನುಭೂತಂ ಭವನ್ತರಪ್ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಂ ಉಳಾರತರಂ ಪುಞ್ಞವಿಪಾಕಂ ಉದಾಹರಿತ್ವಾ ತಮತ್ಥಂ ಪಾಕಟತರಂ ಕರೋನ್ತೋ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಅಭಿಜಾನಾಮೀತಿ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೇನ ಞಾಣೇನ ಜಾನಾಮಿ, ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಬುಜ್ಝಾಮಿ. ದೀಘರತ್ತನ್ತಿ ಚಿರಕಾಲಂ. ಪುಞ್ಞಾನನ್ತಿ ದಾನಾದೀನಂ ಕುಸಲಧಮ್ಮಾನಂ. ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನೀತಿ ಸತ್ತ ಸಂವಚ್ಛರಾನಿ. ಮೇತ್ತಚಿತ್ತನ್ತಿ ಮಿಜ್ಜತೀತಿ ಮೇತ್ತಾ, ಸಿನಿಯ್ಹತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಿತ್ತೇ ಭವಾ, ಮಿತ್ತಸ್ಸ ವಾ ಏಸಾ ಪವತ್ತೀತಿಪಿ ಮೇತ್ತಾ. ಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಪನ ಹಿತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಲಕ್ಖಣಾ, ಹಿತೂಪಸಂಹಾರರಸಾ, ಆಘಾತವಿನಯಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಾ, ಸತ್ತಾನಂ ಮನಾಪಭಾವದಸ್ಸನಪದಟ್ಠಾನಾ. ಬ್ಯಾಪಾದೂಪಸಮೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸಿನೇಹಸಮ್ಭವೋ ವಿಪತ್ತಿ. ಮೇತ್ತಚಿತ್ತಂ ಭಾವೇತ್ವಾತಿ ಮೇತ್ತಾಸಹಗತಂ ಚಿತ್ತಂ, ಚಿತ್ತಸೀಸೇನ ಸಮಾಧಿ ವುತ್ತೋತಿ ಮೇತ್ತಾಸಮಾಧಿಂ ಮೇತಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಚೇವ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಚ.

ಸತ್ತ ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಕಪ್ಪೇತಿ ಸತ್ತ ಮಹಾಕಪ್ಪೇ. ಸಂವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಹಿ ಸಂವಟ್ಟಟ್ಠಾಯಿವಿವಟ್ಟಟ್ಠಾಯಿನೋಪಿ ಗಹಿತಾ. ಇಮಂ ಲೋಕನ್ತಿ ಕಾಮಲೋಕಂ. ಸಂವಟ್ಟಮಾನೇ ಸುದನ್ತಿ ಸಂವಟ್ಟಮಾನೇ, ಸುದನ್ತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ, ವಿಪಜ್ಜಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ವರಸಂವತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಸುದ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಕಪ್ಪೇತಿ ಕಾಲೇ. ಕಪ್ಪಸೀಸೇನ ಹಿ ಕಾಲೋ ವುತ್ತೋ, ಕಾಲೇ ಖೀಯಮಾನೇ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಖೀಯತೇವ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಕಾಲೋ ಘಸತಿ ಭೂತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇವ ಸಹತ್ತನಾ’’ತಿ (ಜಾ. ೧.೨.೧೯೦). ‘‘ಆಭಸ್ಸರೂಪಗೋ ಹೋಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ತೇಜೋಸಂವಟ್ಟವಸೇನೇತ್ಥ ಕಪ್ಪವುಟ್ಠಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಆಭಸ್ಸರೂಪಗೋತಿ ತತ್ಥ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಆಭಸ್ಸರಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಂ ಉಪಗಚ್ಛಾಮೀತಿ ಆಭಸ್ಸರೂಪಗೋ ಹೋಮಿ. ವಿವಟ್ಟಮಾನೇತಿ ಸಣ್ಠಹಮಾನೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಞ್ಞಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಮಾನಂ ಉಪಪಜ್ಜಾಮೀತಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಸತ್ತಸ್ಸ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸುಞ್ಞಂ ಯಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಸಙ್ಖಾತಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿಮಾನಂ ಆದಿತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ತಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ಉಪಪಜ್ಜಾಮಿ ಉಪೇಮಿ.

ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠಟ್ಠೇನ ತಥಾ ತಥಾ ಬ್ರೂಹಿತಗುಣತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾ. ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತೇಹಿ ಮಹನ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ, ತತೋ ಏವ ತೇ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ಅಭಿಭೂ. ತೇಹಿ ನ ಕೇನಚಿಪಿ ಗುಣೇನ ಅಭಿಭೂತೋತಿ ಅನಭಿಭೂತೋ. ಅಞ್ಞದತ್ಥೂತಿ ಏಕಂಸವಚನೇ ನಿಪಾತೋ. ದಸ್ಸನತೋ ದಸೋ, ಅತೀತಾನಾಗತಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ದಸ್ಸನಸಮತ್ಥೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಪಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವನಾಬಲೇನ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಞ್ಚ ಮಮ ವಸೇ ವತ್ತೇಮೀತಿ ವಸವತ್ತೀ ಹೋಮೀತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ತದಾ ಕಿರ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀಪಿ ಸಮಾನೋ ತಥಾ ಸತ್ತಹಿತಂ ಅತ್ತನೋ ಪಾರಮಿಪೂರಣಞ್ಚ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ತಾಸು ಏವ ದ್ವೀಸು ಝಾನಭೂಮೀಸು ನಿಕನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಮೇತ್ತಾಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರವಸೇನ ಅಪರಾಪರಂ ಸಂಸರಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ…ಪೇ… ವಸವತ್ತೀ’’ತಿ.