.ನಮೋ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ.

ಅಙ್ಗುತ್ತರನಿಕಾಯೇ

ದಸಕನಿಪಾತ-ಟೀಕಾ

೧. ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ

೧. ಆನಿಸಂಸವಗ್ಗೋ

೧. ಕಿಮತ್ಥಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧. ದಸಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರತ್ಥಾನೀತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಪ್ಪಯೋಜನಾನಿ. ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಾನಿಸಂಸಾನೀತಿ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರುದಯಾನಿ. ಏತೇನ ಅವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ ನಾಮ ಸೀಲಸ್ಸ ಉದಯಮತ್ತಂ, ಸಂವದ್ಧಿತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಛಾಯಾಪುಪ್ಫಸದಿಸಂ, ಅಞ್ಞೋ ಏವ ಪನಾನೇನ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೋ ಸಮಾಧಿಆದಿಗುಣೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ಯಾವ ಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ, ತಾವ ತರುಣವಿಪಸ್ಸನಾ’’ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿಮುತ್ತಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣತೋ ಪರಂ ಅಯಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿರಜ್ಜತಿ ಯೋಗಾವಚರೋ ವಿರತ್ತೋ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ ಭರಿಯಾಯ ಸಙ್ಖಾರತೋ ಏತೇನಾತಿ ವಿರಾಗೋ.

ಕಿಮತ್ಥಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨-೫. ಚೇತನಾಕರಣೀಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨-೫. ದುತಿಯೇ ಸಂಸಾರಮಹೋಘಸ್ಸ ಪರತೀರಭಾವತೋ ಯೋ ನಂ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ, ತಂ ಪಾರೇತಿ ಗಮೇತೀತಿ ಪಾರಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ. ತಬ್ಬಿದೂರತಾಯ ನತ್ಥಿ ಏತ್ಥ ಪಾರನ್ತಿ ಅಪಾರಂ, ಸಂಸಾರೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಓರಿಮತೀರಭೂತಾ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಾ’’ತಿಆದಿ. ತತಿಯಾದೀಸು ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಚೇತನಾಕರಣೀಯಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೬. ಛಟ್ಠೇ ಸನ್ತಂ ಸನ್ತನ್ತಿ ಅಪ್ಪೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸಾತಿಆದೀಸು ಸನ್ತಂ ಸನ್ತಂ ಪಣೀತಂ ಪಣೀತನ್ತಿಆದೀನಿ ವದತಿ. ಇಮಿನಾ ಪನ ಆಕಾರೇನ ತಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ತತ್ಥ ಚಿತ್ತಂ ಉಪಸಂಹರತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ತಥಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಸಮಾಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಆನಿಸಂಸವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ನಾಥವಗ್ಗೋ

೧-೪. ಸೇನಾಸನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೧-೧೪. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ನಾತಿದೂರನ್ತಿ ಗೋಚರಟ್ಠಾನತೋ ಅಡ್ಢಗಾವುತತೋ ಓರಭಾಗತಾಯ ನಾತಿದೂರಂ. ನಾಚ್ಚಾಸನ್ನನ್ತಿ ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಪಮಾಣೇನ ಗೋಚರಟ್ಠಾನತೋ ಪಞ್ಚಧನುಸತಿಕತಾಯ ನ ಅತಿಆಸನ್ನಂ. ತಾಯ ಚ ಪನ ನಾತಿದೂರನಾಚ್ಚಾಸನ್ನತಾಯ ಗೋಚರಟ್ಠಾನಪಟಿಪರಿಸ್ಸಯಾದಿರಹಿತಮಗ್ಗತಾಯ ಚ ಗಮನಸ್ಸ ಚ ಆಗಮನಸ್ಸ ಚ ಯುತ್ತರೂಪತ್ತಾ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನಂ. ದಿವಸಭಾಗೇ ಮಹಾಜನಸಂಕಿಣ್ಣತಾಭಾವೇನ ದಿವಾ ಅಪ್ಪಾಕಿಣ್ಣಂ. ಅಭಾವತ್ಥೋ ಹಿ ಅಯಂ ಅಪ್ಪ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಪ್ಪಿಚ್ಛೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ರತ್ತಿಯಂ ಮನುಸ್ಸಸದ್ದಾಭಾವೇನ ರತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪಸದ್ದಂ. ಸಬ್ಬದಾಪಿ ಜನಸನ್ನಿಪಾತನಿಗ್ಘೋಸಾಭಾವೇನ ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸಂ.

ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನಾತಿ ಅಕಸಿರೇನ ಸುಖೇನೇವ. ಸೀಲಾದಿಗುಣಾನಂ ಥಿರಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಥೇರಾ. ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿ ಬಹು ಸುತಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸುತಾ. ತಮುಗ್ಗಹಧಾರಣೇನ ಸಮ್ಮದೇವ ಗರೂನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಆಗಮಿತಭಾವೇನ ಚ ಆಗತೋ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತೋ ಆಗಮೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಗತಾಗಮಾ. ಸುತ್ತಾಭಿಧಮ್ಮಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಾರಣೇನ ಧಮ್ಮಧರಾ. ವಿನಯಸ್ಸ ಧಾರಣೇನ ವಿನಯಧರಾ. ತೇಸಂ ಧಮ್ಮವಿನಯಾನಂ ಮಾತಿಕಾಯ ಧಾರಣೇನ ಮಾತಿಕಾಧರಾ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ ಪರಿಪುಚ್ಛತಿ. ಅತ್ಥಪರಿಪುಚ್ಛಾಯ ಪರಿಪಞ್ಹತಿ ವೀಮಂಸತಿ ವಿಚಾರೇತಿ. ಇದಂ, ಭನ್ತೇ, ಕಥಂ, ಇಮಸ್ಸ ಕೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಪರಿಪುಚ್ಛಾಪರಿಪಞ್ಹಾಕಾರದಸ್ಸನಂ. ಅವಿವಟಞ್ಚೇವ ಪಾಳಿಯಾ ಅತ್ಥಂ ಪದೇಸನ್ತರಪಾಳಿದಸ್ಸನೇನ ಆಗಮತೋ ವಿವರನ್ತಿ. ಅನುತ್ತಾನೀಕತಞ್ಚ ಯುತ್ತಿವಿಭಾವನೇನ ಉತ್ತಾನಿಂ ಕರೋನ್ತಿ. ಕಙ್ಖಾಠಾನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಸಂಸಯುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹೇತುತಾಯ ಗಣ್ಠಿಟ್ಠಾನಭೂತೇಸು ಪಾಳಿಪ್ಪದೇಸೇಸು ಯಾಥಾವತೋ ವಿನಿಚ್ಛಯಪ್ಪದಾನೇನ ಕಙ್ಖಂ ಪಟಿವಿನೋದೇನ್ತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ನಾತಿದೂರಂ ನಾಚ್ಚಾಸನ್ನಂ ಗಮನಾಗಮನಸಮ್ಪನ್ನನ್ತಿ ಏಕಂ ಅಙ್ಗಂ, ದಿವಾ ಅಪ್ಪಾಕಿಣ್ಣಂ, ರತ್ತಿಂ ಅಪ್ಪಸದ್ದಂ, ಅಪ್ಪನಿಗ್ಘೋಸನ್ತಿ ಏಕಂ, ಅಪ್ಪಡಂಸಮಕಸವಾತಾತಪಸರೀಸಪಸಮ್ಫಸ್ಸನ್ತಿ ಏಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸೇನಾಸನೇ ವಿಹರನ್ತಸ್ಸ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಾರಾತಿ ಏಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಖೋ ಪನ ಸೇನಾಸನೇ ಥೇರಾ…ಪೇ… ಕಙ್ಖಂ ಪಟಿವಿನೋದೇನ್ತೀತಿ ಏಕಂ. ಏವಂ ಪಞ್ಚ ಅಙ್ಗಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ದುತಿಯಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ.

ಸೇನಾಸನಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫-೬. ಅಪ್ಪಮಾದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೫-೧೬. ಪಞ್ಚಮೇ ಕಾರಾಪಕಅಪ್ಪಮಾದೋ ನಾಮ ‘‘ಇಮೇ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ, ಇಮೇ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಉಪಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ತಂತಂಪರಿವಜ್ಜೇತಬ್ಬವಜ್ಜನಸಮ್ಪಾದೇತಬ್ಬಸಮ್ಪಾದನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಅಪ್ಪಮಾದೋ. ಏಸಾತಿ ಅಪ್ಪಮಾದೋ. ಲೋಕಿಯೋವ ನ ಲೋಕುತ್ತರೋ. ಅಯಞ್ಚಾತಿ ಚ ಏಸಾತಿ ಚ ಅಪ್ಪಮಾದಮೇವ ವದತಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಚಾತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ. ಪಟಿಲಾಭಕತ್ತೇನಾತಿ ಪಟಿಲಾಭಾಪನಕತ್ತೇನ.

ಜಙ್ಗಲಾನನ್ತಿ ಜಙ್ಗಲಚಾರೀನಂ. ಜಙ್ಗಲ-ಸದ್ದೋ ಚೇತ್ಥ ಖರಭಾವಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಥವೀಪರಿಯಾಯೋ, ನ ಅನುಪಟ್ಠಾನವಿದೂರದೇಸವಾಚೀ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಥವೀತಲಚಾರೀನ’’ನ್ತಿ. ಪದಾನಂ ವುಚ್ಚಮಾನತ್ತಾ ‘‘ಸಪಾದಕಪಾಣಾನ’’ನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಸಮೋಧಾನನ್ತಿ ಅನ್ತೋಗಧಭಾವಂ. ತೇನಾಹ ‘‘ಓಧಾನಂ ಪಕ್ಖೇಪ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಉಪಕ್ಖೇಪ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಉಪನೇತ್ವಾ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಸ್ಸಿಕಾಯ ಪುಪ್ಫಂ ವಸ್ಸಿಕಂ ಯಥಾ ‘‘ಆಮಲಕಿಯಾ ಫಲಂ ಆಮಲಕ’’ನ್ತಿ. ಮಹಾತಲಸ್ಮಿನ್ತಿ ಉಪರಿಪಾಸಾದೇ. ಛಟ್ಠಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

ಅಪ್ಪಮಾದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭-೮. ಪಠಮನಾಥಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೧೭-೧೮. ಸತ್ತಮೇ ಯೇಹಿ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಸರಣತಾಯ ಧಮ್ಮೇನೇವ ನಾಥತಿ ಆಸೀಸತಿ ಅಭಿಭವತೀತಿ ನಾಥೋ ವುಚ್ಚತಿ, ತೇ ತಸ್ಸ ನಾಥಭಾವಕರಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಥಕರಣಾತಿ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನಾಥಭಾವಕರಾ ಪತಿಟ್ಠಕರಾತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಪತಿಟ್ಠಕರಾತಿ ಯಸ್ಸ ನಾಥಭಾವಕರಾ, ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಪತಿಟ್ಠಾವಿಧಾಯಿನೋ. ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠೋ ಅನಾಥೋ, ಸಪ್ಪತಿಟ್ಠೋ ಸನಾಥೋತಿ ಪತಿಟ್ಠತ್ಥೋ ನಾಥ-ಸದ್ದೋ. ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಯೋಗತೋ ಕಲ್ಯಾಣಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೀಲಾದಿಗುಣಸಮ್ಪನ್ನಾ’’ತಿ ಆಹ. ಮಿಜ್ಜನಲಕ್ಖಣಾ ಮೇತ್ತಾ ಏತಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಮಿತ್ತೋ. ಸೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಕಲ್ಯಾಣೋ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಿತಾಮತ್ತಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಪದೇನ ವುತ್ತಂ. ಅಸ್ಸ ತೇನ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅವಿಜಹಿತವಾಸೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಲ್ಯಾಣಸಹಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇವಸ್ಸಾ’’ತಿ. ತೇ ಏವ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತಾ ಅಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ. ಸಹ ಅಯನತೋತಿ ಸಹ ಪವತ್ತನತೋ. ಅಸಮೋಧಾನೇ ಚಿತ್ತೇನ, ಸಮೋಧಾನೇ ಪನ ಚಿತ್ತೇನ ಚೇವ ಕಾಯೇನ ಚ ಸಮ್ಪವಙ್ಕೋ. ಸುಖಂ ವಚೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನುಕೂಲಗಾಹಿಮ್ಹಿ ಆದರಗಾರವವತಿ ಪುಗ್ಗಲೇತಿ ಸುವಚೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸುಖೇನ ವತ್ತಬ್ಬೋ’’ತಿಆದಿ. ಖಮೋತಿ ಖನ್ತೋ. ತಮೇವಸ್ಸ ಖಮಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಗಾಳ್ಹೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವಾಮತೋತಿ ಮಿಚ್ಛಾ, ಅಯೋನಿಸೋ ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಪಟಿಪ್ಫರತೀತಿ ಪಟಾಣಿಕಭಾವೇನ ತಿಟ್ಠತಿ. ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ, ಯೋನಿಸೋ ವಾ ಗಣ್ಹಾತಿ.

ಉಚ್ಚಾವಚಾನೀತಿ ವಿಪುಲಖುದ್ದಕಾನಿ. ತತ್ರುಪಗಮನಿಯಾಯಾತಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ಮಹನ್ತೇ ಖುದ್ದಕೇ ಚ ಕಮ್ಮೇ ಸಾಧನವಸೇನ ಉಪಾಯೇನ ಉಪಗಚ್ಛನ್ತಿಯಾ, ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ನಿಪ್ಫಾದನೇ ಸಮತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ರುಪಾಯಾಯಾತಿ ವಾ ತತ್ರ ತತ್ರ ಕಮ್ಮೇ ಸಾಧೇತಬ್ಬೇ ಉಪಾಯಭೂತಾಯ.

ಧಮ್ಮೇ ಅಸ್ಸ ಕಾಮೋತಿ ಧಮ್ಮಕಾಮೋತಿ ಬ್ಯಧಿಕರಣಾನಮ್ಪಿ ಬಾಹಿರತ್ಥೋ ಸಮಾಸೋ ಹೋತೀತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ. ಕಾಮೇತಬ್ಬತೋ ವಾ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬತೋ ಕಾಮೋ, ಧಮ್ಮೋ. ಧಮ್ಮೋ ಕಾಮೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಧಮ್ಮಕಾಮೋ. ಧಮ್ಮೋತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋತಿ ಆಹ ‘‘ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಪಿಯಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಸಮುದಾಹರಣಂ ಕಥನಂ ಸಮುದಾಹಾರೋ, ಪಿಯೋ ಸಮುದಾಹಾರೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪಿಯಸಮುದಾಹಾರೋ. ಸಯಞ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಚ-ಸದ್ದೇನ ‘‘ಸಕ್ಕಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಪದಂ ಅನುಕಡ್ಢತಿ. ತೇನ ಸಯಞ್ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ದೇಸೇತುಕಾಮೋ ಹೋತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ಸತ್ತ ಪಕರಣಾನಿ ‘‘ಅಧಿಕೋ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠೋ ಚ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ವಿನಯೋ ಉಭತೋವಿಭಙ್ಗಾ ವಿನಯನತೋ ಕಾಯವಾಚಾನಂ. ಅಭಿವಿನಯೋ ಖನ್ಧಕಪರಿವಾರಾ ವಿಸೇಸತೋ ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಧಮ್ಮಕಿತ್ತನತೋ. ಆಭಿಸಮಾಚಾರಿಕಧಮ್ಮಪಾರಿಪೂರಿವಸೇನೇವ ಹಿ ಆದಿಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಕಧಮ್ಮಪಾರಿಪೂರೀ. ಧಮ್ಮೋ ಏವ ಪಿಟಕದ್ವಯಸ್ಸಪಿ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಭಾವತೋ. ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಅಭಿಧಮ್ಮೋ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಿಮುಖೋ’’ತಿ ಕತ್ವಾ. ಕಿಲೇಸವೂಪಸಮಕರಣಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಿಯಾ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಿವಟ್ಟನಿಸ್ಸಿತೋ ಸಮಥೋ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಚ. ಉಳಾರಪಾಮೋಜ್ಜೋತಿ ಬಲವಪಾಮೋಜ್ಜೋ. ಕಾರಣತ್ಥೇತಿ ನಿಮಿತ್ತತ್ಥೇ. ಕುಸಲಧಮ್ಮನಿಮಿತ್ತಂ ಹಿಸ್ಸ ವೀರಿಯಾರಮ್ಭೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಅಧಿಗಮತ್ಥಾಯಾ’’ತಿ. ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸೂತಿ ವಾ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬೇ ಭುಮ್ಮಂ ಯಥಾ ‘‘ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಪದಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ. ಅಟ್ಠಮೇ ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಪಠಮನಾಥಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯. ಪಠಮಅರಿಯಾವಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೯. ನವಮೇ ಅರಿಯಾನಂ ಏವ ಆವಾಸಾತಿ ಅರಿಯಾವಾಸಾ ಅನರಿಯಾನಂ ತಾದಿಸಾನಂ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ಅರಿಯಾತಿ ಚೇತ್ಥ ಉಕ್ಕಟ್ಠನಿದ್ದೇಸೇನ ಖೀಣಾಸವಾ ಗಹಿತಾ. ತೇ ಚ ಯಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಅವಿಜಹಿತವಾಸಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೇ ಆವಸಿಂಸು ಆವಸನ್ತಿ ಆವಸಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಆವಸಿಂಸೂತಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಆವಸಿಂಸು. ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನತಾದಯೋ ಹಿ ಅರಿಯಾನಂ ಅಪಸ್ಸಯಾ. ತೇಸು ಪಞ್ಚಙ್ಗವಿಪ್ಪಹಾನಪಚ್ಚೇಕಸಚ್ಚಪನೋದನಏಸನಾಓಸಟ್ಠಾನಿ, ‘‘ಸಙ್ಖಾಯೇಕಂ ಪಟಿಸೇವತಿ, ಅಧಿವಾಸೇತಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ ವಿನೋದೇತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೦೮; ಮ. ನಿ. ೨.೧೬೮; ಅ. ನಿ. ೧೦.೨೦) ವುತ್ತೇಸು ಅಪಸ್ಸೇನೇಸು ವಿನೋದನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಾನೇವ, ಇತರೇ ಮಗ್ಗೇನ ಚ ಸಮಿಜ್ಝನ್ತೀತಿ.

ಪಠಮಅರಿಯಾವಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದುತಿಯಅರಿಯಾವಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೦. ದಸಮೇ ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಕುರುಸು ವಿಹರನ್ತೋ ಇಮಂ ಸುತ್ತಂ ಅಭಾಸೀತಿ ಆಹ ‘‘ಯಸ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ. ಕುರುರಟ್ಠಂ ಕಿರ ತದಾ ತನ್ನಿವಾಸಿಸತ್ತಾನಂ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರವನ್ತತಾದಿನಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾಯ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಕತಪುಞ್ಞತಾಬಲೇನ ವಾ ತದಾ ಉತುಆದಿಸಮ್ಪತ್ತಿಯುತ್ತಮೇವ ಅಹೋಸಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಪುಬ್ಬೇ ಪವತ್ತಕುರುವತ್ತಧಮ್ಮಾನುಟ್ಠಾನವಾಸನಾಯ ಉತ್ತರಕುರು ವಿಯ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಉತುಆದಿಸಮ್ಪನ್ನಮೇವ ಹೋತಿ. ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ಸಾತಿಸಯಂ ಉತುಸಪ್ಪಾಯಾದಿಯುತ್ತಂ ರಟ್ಠಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಉಪಾಸಕಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯೋ ಉತುಪಚ್ಚಯಾದಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ತಸ್ಸ ರಟ್ಠಸ್ಸ ಸಪ್ಪಾಯಉತುಪಚ್ಚಯಸೇವನೇನ ನಿಚ್ಚಂ ಕಲ್ಲಸರೀರಾ ಕಲ್ಲಚಿತ್ತಾ ಚ ಹೋನ್ತಿ. ತೇ ಚಿತ್ತಸರೀರಕಲ್ಲತಾಯ ಅನುಗ್ಗಹಿತಪಞ್ಞಾಬಲಾ ಗಮ್ಭೀರಕಥಂ ಪಟಿಗ್ಗಹೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾನಞ್ಚ ಕಾರಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಕುರುರಟ್ಠವಾಸಿನೋ ಭಿಕ್ಖೂ ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾಕಾರಕಾ’’ತಿಆದಿ.

ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಾತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯ ಯುತ್ತಾ ಚೇವ ಪಯುತ್ತಾ ಚ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ (ದೀ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೨.೩೭೩; ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧೦೬) ಜನಪದೇ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಪಕತಿಯಾವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತಾ ವಿಹರನ್ತಿ, ಅನ್ತಮಸೋ ದಾಸಕಮ್ಮಕರಪರಿಜನಾಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಮೇವ ಕಥಂ ಕಥೇನ್ತಿ. ಉದಕತಿತ್ಥಸುತ್ತಕನ್ತನಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ನಿರತ್ಥಕಕಥಾ ನಾಮ ನಪ್ಪವತ್ತತಿ. ಸಚೇ ಕಾಚಿ ಇತ್ಥೀ, ‘‘ಅಮ್ಮ, ತ್ವಂ ಕತರಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಮನಸಿ ಕರೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಾ ‘‘ನ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿ ವದತಿ, ತಂ ಗರಹನ್ತಿ ‘‘ಧೀರತ್ಥು ತವ ಜೀವಿತಂ, ಜೀವಮಾನಾಪಿ ತ್ವಂ ಮತಸದಿಸಾ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ‘‘ಮಾ ದಾನಿ ಪುನ ಏವಮಕಾಸೀ’’ತಿ ಓವದಿತ್ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇನ್ತಿ. ಯಾ ಪನ ‘‘ಅಹಂ ಅಸುಕಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಮನಸಿ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ವದತಿ, ತಸ್ಸಾ ‘‘ಸಾಧು ಸಾಧೂ’’ತಿ ಸಾಧುಕಾರಂ ದತ್ವಾ ‘‘ತವ ಜೀವಿತಂ ಸುಜೀವಿತಂ, ತ್ವಂ ನಾಮ ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಪತ್ತಾ, ತವತ್ಥಾಯ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಉಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಹಿ ಪಸಂಸನ್ತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ಮನುಸ್ಸಜಾತಿಕಾಯೇವ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಯುತ್ತಾ, ತೇ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರನ್ತಾ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಪಿ.

ತತ್ರಿದಂ ವತ್ಥು – ಏಕೋ ಕಿರ ನಟಕೋ ಸುವಪೋತಕಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪೇನ್ತೋ ವಿಚರತಿ. ಸೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಉಪಸ್ಸಯಂ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಸಿತ್ವಾ ಗಮನಕಾಲೇ ಸುವಪೋತಕಂ ಪಮುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಗತೋ. ತಂ ಸಾಮಣೇರಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಟಿಜಗ್ಗಿಂಸು, ‘‘ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ’’ತಿ ಚಸ್ಸ ನಾಮಂ ಅಕಂಸು. ತಂ ಏಕದಿವಸಂ ಪುರತೋ ನಿಸಿನ್ನಂ ದಿಸ್ವಾ ಮಹಾಥೇರೀ ಆಹ ‘‘ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತಾ’’ತಿ. ಕಿಂ, ಅಯ್ಯೋತಿ. ಅತ್ಥಿ ತೇ ಕೋಚಿ ಭಾವನಾಮನಸಿಕಾರೋತಿ? ನತ್ಥಯ್ಯೇತಿ. ಆವುಸೋ, ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ವಸನ್ತೇನ ನಾಮ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಅತ್ತಭಾವೇನ ಭವಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಕೋಚಿದೇವ ಮನಸಿಕಾರೋ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬೋ, ತ್ವಂ ಪನ ಅಞ್ಞಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸಿ, ‘‘ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠೀ’’ತಿ ಸಜ್ಝಾಯಂ ಕರೋಹೀತಿ. ಸೋ ಥೇರಿಯಾ ಓವಾದೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಅಟ್ಠಿ ಅಟ್ಠೀ’’ತಿ ಸಜ್ಝಾಯನ್ತೋ ಚರತಿ.

ತಂ ಏಕದಿವಸಂ ಪಾತೋವ ತೋರಣಗ್ಗೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಬಾಲಾತಪಂ ತಪಮಾನಂ ಏಕೋ ಸಕುಣೋ ನಖಪಞ್ಜರೇನ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಸೋ ‘‘ಕಿರಿ ಕಿರೀ’’ತಿ ಸದ್ದಮಕಾಸಿ. ಸಾಮಣೇರಿಯೋ ಸುತ್ವಾ, ‘‘ಅಯ್ಯೇ, ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತೋ ಸಕುಣೇನ ಗಹಿತೋ, ಮೋಚೇಮ ನ’’ನ್ತಿ ಲೇಡ್ಡುಆದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಮೋಚೇಸುಂ. ತಂ ಆನೇತ್ವಾ ಪುರತೋ ಠಪಿತಂ ಥೇರೀ ಆಹ, ‘‘ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತ, ಸಕುಣೇನ ಗಹಿತಕಾಲೇ ಕಿಂ ಚಿನ್ತೇಸೀ’’ತಿ. ಅಯ್ಯೇ, ನ ಅಞ್ಞಂ ಚಿನ್ತೇಸಿಂ, ‘‘ಅಟ್ಠಿಪುಞ್ಜೋವ ಅಟ್ಠಿಪುಞ್ಜಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಚ್ಛತಿ, ಕತರಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ವಿಪ್ಪಕಿರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ, ಅಯ್ಯೇ, ಅಟ್ಠಿಪುಞ್ಜಮೇವ ಚಿನ್ತೇಸಿನ್ತಿ. ಸಾಧು ಸಾಧು, ಬುದ್ಧರಕ್ಖಿತ, ಅನಾಗತೇ ಭವಕ್ಖಯಸ್ಸ ತೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ. ಏವಂ ತತ್ಥ ತಿರಚ್ಛಾನಗತಾಪಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಯುತ್ತಾ.

ದೀಘನಿಕಾಯಾದೀಸು ಮಹಾನಿದಾನಾದೀನೀತಿ ದೀಘನಿಕಾಯೇ ಮಹಾನಿದಾನಂ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೫ ಆದಯೋ) ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ (ದೀ. ನಿ. ೨.೩೭೨ ಆದಯೋ) ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯೇ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೦೫ ಆದಯೋ) ಸಾರೋಪಮಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೦೭ ಆದಯೋ) ರುಕ್ಖೋಪಮಂ ರಟ್ಠಪಾಲಂ ಮಾಗಣ್ಡಿಯಂ ಆನೇಞ್ಜಸಪ್ಪಾಯನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೬೬ ಆದಯೋ) ಏವಮಾದೀನಿ.

ಞಾಣಾದಯೋತಿ ಞಾಣಞ್ಚೇವ ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾ ಚ. ತೇನಾಹ ‘‘ಞಾಣನ್ತಿ ವುತ್ತೇ’’ತಿಆದಿ. ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ತೇಹಿ ವಿನಾ ಸಮ್ಪಜಾನತಾಯ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ಮಹಾಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಅಟ್ಠಪಿ ಮಹಾಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ ‘‘ಸತತವಿಹಾರಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಪಚ್ಚಯರಹಿತಕಾಲೇಪಿ ಪವತ್ತಿಜೋತನತೋ. ದಸ ಚಿತ್ತಾನೀತಿ ಅಟ್ಠ ಮಹಾಕಿರಿಯಚಿತ್ತಾನಿ ಹಸಿತುಪ್ಪಾದವೋಟ್ಠಬ್ಬನಚಿತ್ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದಸ ಚಿತ್ತಾನಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಅರಜ್ಜನಾದುಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ಸಾಧಾರಣಾತಿ. ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾವಸೇನ ಆಗತಾನಂ ಇಮೇಸಂ ಸತತವಿಹಾರಾನಂ ಸೋಮನಸ್ಸಂ ಕಥಂ ಲಬ್ಭತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಆಸೇವನವಸೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಖೀಣಾಸವೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಮಜ್ಝತ್ತೋ ವಿಯ ಬಹುಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಕೋ ವಿಹರತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸುದ್ಧಪಕತಿಭಾವಾವಿಜಹನತೋ. ಕದಾಚಿ ಪನ ತಥಾ ಚೇತೋಭಿಸಙ್ಖಾರಾಭಾವೇ ಯಂ ತಂ ಸಭಾವತೋ ಇಟ್ಠಂ ಆರಮ್ಮಣಂ, ತತ್ಥ ಯಾಥಾವಸಭಾವಗ್ಗಹಣವಸೇನಪಿ ಅರಹತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತಂ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತೇವ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಪುಬ್ಬಾಸೇವನವಸೇನ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಸೇವನವಸೇನ ಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ. ಆರಕ್ಖಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ. ಚರತೋತಿಆದಿನಾ ನಿಚ್ಚಸಮಾದಾನಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ತಂ ವಿಕ್ಖೇಪಾಭಾವೇನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಪಬ್ಬಜ್ಜೂಪಗತಾತಿ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಉಪಗತಾ, ನ ಸಮಿತಪಾಪಾ. ಭೋವಾದಿನೋತಿ ಜಾತಿಮತ್ತಬ್ರಾಹ್ಮಣೇ ವದತಿ. ಪಾಟೇಕ್ಕಸಚ್ಚಾನೀತಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೇಹಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಗಹಿತಾನಿ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಟ್ಠಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಸಚ್ಚಾದೀನಿ. ತಾನಿಪಿ ಹಿ ‘‘ಇದಮೇವ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಗಹಣಂ ಉಪಾದಾಯ ‘‘ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ವೋಹರೀಯನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇದಮೇವಾ’’ತಿಆದಿ. ನೀಹಟಾನೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನತೋ ನೀಹರಿತಾನಿ ಅಪನೀತಾನಿ. ಗಹಿತಗ್ಗಹಣಸ್ಸಾತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಗಹಿತಸ್ಸ ದಿಟ್ಠಿಗ್ಗಾಹಸ್ಸ. ವಿಸ್ಸಟ್ಠಭಾವವೇವಚನಾನೀತಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಬ್ಬಸೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗಭಾವಸ್ಸ ಅಧಿವಚನಾನಿ.

ನತ್ಥಿ ಏತಾಸಂ ವಯೋ ವೇಕಲ್ಲನ್ತಿ ಅವಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅನೂನಾ’’ತಿ, ಅನವಸೇಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸನಾತಿ ಕಾಮೇಸನಾದಯೋ. ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಕಥಿತಾ ರಾಗಾದೀನಂ ಪಹೀನಭಾವದೀಪನತೋ. ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಫಲಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಮುಖೇನ ಅರಿಯಫಲಂ ಕಥಿತಂ. ಅಧಿಗತೇ ಹಿ ಅಗ್ಗಫಲೇ ಸಬ್ಬಸೋ ರಾಗಾದೀನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಧಮ್ಮತಂ ಪಜಾನಾತಿ, ತಞ್ಚ ಪಜಾನನಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣನ್ತಿ.

ದುತಿಯಅರಿಯಾವಾಸಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಾಥವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಮಹಾವಗ್ಗೋ

೧. ಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೧. ತತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮೇ ವಿಸಮಟ್ಠಾನೇಸೂತಿ ಪಪಾತಾದೀಸು ವಿಸಮಟ್ಠಾನೇಸು. ‘‘ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ, ನನು ಚೇತಾನಿ ಸಾವಕಾನಮ್ಪಿ ಏಕಚ್ಚಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ? ಕಾಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಯಾದಿಸಾನಿ ಪನ ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಞಾಣಾದೀನಿ, ನ ತಾದಿಸಾನಿ ತದಞ್ಞೇಸಂ ಕದಾಚಿಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾನೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತಥಾಗತಸ್ಸೇವ ಬಲಾನೀ’’ತಿ. ಇಮಮೇವ ಹಿ ಯಥಾವುತ್ತಲೇಸಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ತದಭಾವತೋ ಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾದೀಸು ಏವ ಅಸಾಧಾರಣಸಮಞ್ಞಾ ನಿರುಳ್ಹಾ. ಕಾಮಂ ಞಾಣಬಲಾನಂ ಞಾಣಸಮ್ಭಾರೋ ವಿಸೇಸಪಚ್ಚಯೋ, ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರೋಪಿ ಪನ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಏವ. ಞಾಣಸಮ್ಭಾರಸ್ಸಪಿ ವಾ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರಭಾವತೋ ‘‘ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆಗತಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಕತಿಹತ್ಥಿಕುಲನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ಟೀ. ೨.೨.೨೨) ಗಿರಿಚರನದಿಚರವನಚರಾದಿಪ್ಪಭೇದಾ ಗೋಚರಿಯಕಾಲಾವಕನಾಮಾ ಸಬ್ಬಾಪಿ ಬಲೇನ ಪಾಕತಿಕಾ ಹತ್ಥಿಜಾತಿ. ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನನ್ತಿ ಥಾಮಮಜ್ಝಿಮಾನಂ ದಸನ್ನಂ ಪುರಿಸಾನಂ. ಏಕಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಕಾಯಬಲನ್ತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಚ ತಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಾಯಂ ಆಗತತ್ತಾ ದೇಸನಾಸೋತೇನ ವುತ್ತಂ. ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿ ಏತ್ಥ ನಾರಾ ವುಚ್ಚನ್ತಿ ರಸ್ಮಿಯೋ. ತಾ ಬಹೂ ನಾನಾವಿಧಾ ಇತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ನಾರಾಯನಂ, ವಜಿರಂ, ತಸ್ಮಾ ನಾರಾಯನಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿ ವಜಿರಸಙ್ಘಾತಬಲನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಞಾಣಬಲಂ ಪನ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಮೇವ, ನ ಕಾಯಬಲಂ ವಿಯ ಅಟ್ಠಕಥಾರುಳ್ಹಮೇವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಸಂಯುತ್ತಕೇ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೩) ಆಗತಾನಿ ತೇಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನಿ, ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಞಾಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ, ತತ್ಥ (ವಿಭ. ಮೂಲಟೀ. ೭೬೦) ಪನ ನಿದಾನವಗ್ಗೇ ಸತ್ತಸತ್ತತಿ ಆಗತಾನಿ ಚತುಚತ್ತಾರೀಸಞ್ಚ. ತೇಸತ್ತತಿ ಪನ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧) ಸುತಮಯಾದೀನಿ ಆಗತಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ನ ಸಂಯುತ್ತಕೇ. ಅಞ್ಞಾನಿಪೀತಿ ಏತೇನ ಞಾಣವತ್ಥುವಿಭಙ್ಗೇ (ವಿಭ. ೭೫೧ ಆದಯೋ) ಏಕಕಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಚ ‘‘ಪುಬ್ಬನ್ತೇ ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೦೬೩) ಬ್ರಹ್ಮಜಾಲಾದೀಸು ಚ ‘‘ತಯಿದಂ ತಥಾಗತೋ ಪಜಾನಾತಿ ‘ಇಮಾನಿ ದಿಟ್ಠಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಏವಂ ಗಹಿತಾನೀ’ತಿ’’ಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೩೬) ವುತ್ತಾನಿ ಅನೇಕಾನಿ ಞಾಣಪ್ಪಭೇದಾನಿ ಸಙ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಯಾಥಾವಪ್ಪಟಿವೇಧತೋ ಸಯಞ್ಚ ಅಕಮ್ಪಿಯಂ ಪುಗ್ಗಲಞ್ಚ ತಂಸಮಙ್ಗಿನಂ ನೇಯ್ಯೇಸು ಅಧಿಬಲಂ ಕರೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭನಟ್ಠೇನ ಚಾ’’ತಿ.

ಉಸಭಸ್ಸ ಇದನ್ತಿ ಆಸಭಂ, ಸೇಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಾಪಟಿಜಾನನವಸೇನ ಅಭಿಮುಖಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಅಟ್ಠ ವಾ ಪರಿಸಾ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೀತಿ ಆಸಭಾ, ಪುಬ್ಬಬುದ್ಧಾ. ಇದಂ ಪನಾತಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಠಾನಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಮೇವ ವದತಿ. ತಿಟ್ಠಮಾನೋವಾತಿ ಅವದನ್ತೋಪಿ ತಿಟ್ಠಮಾನೋವ ಪಟಿಜಾನಾತಿ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಪಗಚ್ಛತೀತಿ ಅನುಜಾನಾತಿ.

ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸೂತಿ ‘‘ಅಭಿಜಾನಾಮಿ ಖೋ ಪನಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಅನೇಕಸತಂ ಖತ್ತಿಯಪರಿಸಂ…ಪೇ… ತತ್ರ ವತ ಮಂ ಭಯಂ ವಾ ಸಾರಜ್ಜಂ ವಾ ಓಕ್ಕಮಿಸ್ಸತೀತಿ ನಿಮಿತ್ತಮೇತಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ನ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೧) ವುತ್ತಾಸು ಅಟ್ಠಸು ಪರಿಸಾಸು. ಅಭೀತನಾದಂ ನದತೀತಿ ಪರತೋ ದಸ್ಸಿತಞಾಣಯೋಗೇನ ದಸಬಲೋಹನ್ತಿ ಅಭೀತನಾದಂ ನದತಿ.

ಪಟಿವೇಧನಿಟ್ಠತ್ತಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪಟಿವೇಧೋತಿ ‘‘ಫಲಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಸ್ಸಪಿ ದೇಸನಾಞಾಣಸ್ಸ ಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಅವಬುಜ್ಝನಮತ್ತೇನ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಅಞ್ಞಾಸಿಕೋಣ್ಡಞ್ಞಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಯಾವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾನಾ ದೇಸನಾಞಾಣಪವತ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪವತ್ತಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಠಾನನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ ಪವತ್ತಿತಚಕ್ಕಸ್ಸ ಚಕ್ಕವತ್ತಿನೋ ಚಕ್ಕರತನಸ್ಸ ಠಾನಂ ವಿಯ.

ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವುತ್ತಂ, ಕಿಂ ಭೂಮಿಯಂ ಪುರಿಸೋ ವಿಯ, ನೋತಿ ಆಹ ‘‘ತದಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯಾ’’ತಿ. ಠಾನನ್ತಿ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ತಲಾಭೋ ಧರಮಾನತಾ ಚ, ನ ಗತಿನಿವತ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚೇವ ಪವತ್ತತಿ ಚಾ’’ತಿ. ಯತ್ಥ ಪನೇತಂ ದಸಬಲಞಾಣಂ ವಿತ್ಥಾರಿತಂ, ತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಭಿಧಮ್ಮೇ ಪನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಸಮಾದಿಯನ್ತೀತಿ ಸಮಾದಾನಾನಿ, ತಾನಿ ಪನ ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮಾದಿಯಿತ್ವಾ ಕತಾನ’’ನ್ತಿ. ಕಮ್ಮಮೇವ ವಾ ಕಮ್ಮಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಏತೇನ ಸಮಾದಾನಸದ್ದಸ್ಸ ಅಪುಬ್ಬತ್ಥಾಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ ಮುತ್ತಗತಸದ್ದೇ ಗತಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಯ. ಗತೀತಿ ನಿರಯಾದಿಗತಿಯೋ. ಉಪಧೀತಿ ಅತ್ತಭಾವೋ. ಕಾಲೋತಿ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಚ್ಚನಾರಹಕಾಲೋ. ಪಯೋಗೋತಿ ವಿಪಾಕುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಕಿರಿಯಾ.

ಅಗತಿಗಾಮಿನಿನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಂ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚಾಹಂ, ಸಾರಿಪುತ್ತ, ಪಜಾನಾಮಿ ನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಞ್ಚ ಪಟಿಪದ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫೩). ಬಹೂಸುಪಿ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಏಕಮೇವ ಪಾಣಂ ಘಾತೇನ್ತೇಸು ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚೇತನಾ ತಸ್ಸೇವೇಕಸ್ಸ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಾರಮ್ಮಣಾ, ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ನಾನಾಕಾರಂ. ತೇಸು (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೮೧೧) ಹಿ ಏಕೋ ಆದರೇನ ಛನ್ದಜಾತೋ ಕರೋತಿ, ಏಕೋ ‘‘ಏಹಿ ತ್ವಮ್ಪಿ ಕರೋಹೀ’’ತಿ ಪರೇಹಿ ನಿಪ್ಪೀಳಿತೋ ಕರೋತಿ, ಏಕೋ ಸಮಾನಚ್ಛನ್ದೋ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪಟಿಬಾಹಮಾನೋ ವಿಚರತಿ. ತೇಸು ಏಕೋ ತೇನೇವ ಕಮ್ಮೇನ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ, ಏಕೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ, ಏಕೋ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ. ತಂ ತಥಾಗತೋ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ‘‘ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಆಯೂಹಿತತ್ತಾ ಏಸ ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ, ಏಸ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಏಸ ಮಹಾನಿರಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಉಸ್ಸದನಿರಯೇ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಏಸ ಅಪಾದಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ದ್ವಿಪಾದಕೋ, ಏಸ ಚತುಪ್ಪದೋ, ಏಸ ಬಹುಪ್ಪದೋ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ಪೇತ್ತಿವಿಸಯೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ‘‘ಏಸ ನಿಜ್ಝಾಮತಣ್ಹಿಕೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಖುಪ್ಪಿಪಾಸಿಕೋ, ಏಸ ಪರದತ್ತೂಪಜೀವೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ತೇಸು ಚ ಕಮ್ಮೇಸು ‘‘ಇದಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಆಕಡ್ಢಿಸ್ಸತಿ, ಇದಂ ಅಞ್ಞೇನ ದಿನ್ನಾಯ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಉಪಧಿವೇಪಕ್ಕಂ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ.

ತಥಾ ಸಕಲಗಾಮವಾಸಿಕೇಸು ಏಕತೋ ಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ದದಮಾನೇಸು ಕಾಮಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಚೇತನಾ ಪಿಣ್ಡಪಾತಾರಮ್ಮಣಾವ, ತಂ ಪನ ಕಮ್ಮಂ ತೇಸಂ ನಾನಾಕಾರಂ. ತೇಸು ಹಿ ಏಕೋ ಆದರೇನ ಕರೋತೀತಿ ಸಬ್ಬಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಕೇಚಿ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ. ತಂ ತಥಾಗತೋ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಜಾನಾತಿ. ‘‘ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಆಯೂಹಿತತ್ತಾ ಏಸ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ದೇವಲೋಕೇ. ತತ್ಥಾಪಿ ಏಸ ಖತ್ತಿಯಕುಲೇ, ಏಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲೇ, ಏಸ ವೇಸ್ಸಕುಲೇ, ಏಸ ಸುದ್ದಕುಲೇ, ಏಸ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀಸು, ಏಸ ನಿಮ್ಮಾನರತೀಸು, ಏಸ ತುಸಿತೇಸು, ಏಸ ಯಾಮೇಸು, ಏಸ ತಾವತಿಂಸೇಸು, ಏಸ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕೇಸು, ಏಸ ಭುಮ್ಮದೇವೇಸೂ’’ತಿಆದಿನಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಹೀನಪಣೀತಸುವಣ್ಣದುಬ್ಬಣ್ಣಅಪ್ಪಪರಿವಾರಮಹಾಪರಿವಾರತಾದಿಭೇದಂ ತಂ ತಂ ವಿಸೇಸಂ ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇಯೇವ ಜಾನಾತಿ.

ತಥಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತೇಸುಯೇವ ‘‘ಇಮಿನಾ ನೀಹಾರೇನ ಏಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಮಹಾಭೂತಮತ್ತಮೇವ ವವತ್ಥಪೇಸ್ಸತಿ, ಏಸ ರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ ಠಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಅರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ, ಏಸ ನಾಮರೂಪಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ, ಏಸ ಪಚ್ಚಯಪರಿಗ್ಗಹೇಯೇವ, ಏಸ ಲಕ್ಖಣಾರಮ್ಮಣಿಕವಿಪಸ್ಸನಾಯಮೇವ, ಏಸ ಪಠಮಫಲೇಯೇವ, ಏಸ ದುತಿಯಫಲೇಯೇವ, ಏಸ ತತಿಯಫಲೇಯೇವ, ಏಸ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೇಸುಪಿ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮಮತ್ತಮೇವ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಅಪ್ಪನಂ ಏವ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸತಿ, ಏಸ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಪಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಜಾನಾತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಚೇತನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಕಾಮನತೋ ಕಾಮೇತಬ್ಬತೋ ಕಾಮಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತತೋ ಚ ಧಾತು ಕಾಮಧಾತು. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಧಾತುರೂಪಧಾತುಆದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ವಿಲಕ್ಖಣತಾಯಾತಿ ವಿಸದಿಸಸಭಾವತಾಯ. ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತುಲೋಕನ್ತಿ ಅನೇಕಧಾತುಂ ನಾನಾಧಾತುಂ ಖನ್ಧಲೋಕಂ ಆಯತನಲೋಕಂ ಧಾತುಲೋಕಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಅಯಂ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ…ಪೇ… ಅಯಂ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ ನಾಮ. ತೇಸುಪಿ ಏಕವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ, ಏಕಾದಸವಿಧೇನ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ. ಏಕವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ. ಏಕವಿಧೇನ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ, ಬಹುವಿಧೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ಏವಂ ತಾವ ಖನ್ಧಲೋಕಸ್ಸ, ‘‘ಇದಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ನಾಮ…ಪೇ… ಇದಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ನಾಮ. ತತ್ಥ ದಸಾಯತನಾ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಚಾತುಭೂಮಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಯತನಲೋಕಸ್ಸ, ‘‘ಅಯಂ ಚಕ್ಖುಧಾತು ನಾಮ…ಪೇ… ಅಯಂ ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತು ನಾಮ. ತತ್ಥ ಸೋಳಸ ಧಾತುಯೋ ಕಾಮಾವಚರಾ, ದ್ವೇ ಚಾತುಭೂಮಕಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಧಾತುಲೋಕಸ್ಸ ಅನೇಕಸಭಾವಂ ನಾನಾಸಭಾವಞ್ಚ ಪಜಾನಾತಿ. ನ ಕೇವಲಂ ಉಪಾದಿನ್ನಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸೇವ, ಅಥ ಖೋ ಅನುಪಾದಿನ್ನಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕಸ್ಸಪಿ ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ಇಮಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಖನ್ಧೋ ಸೇತೋ, ಇಮಸ್ಸ ಕಾಳೋ, ಇಮಸ್ಸ ಮಟ್ಠೋ, ಇಮಸ್ಸ ಸಕಣ್ಟಕೋ, ಇಮಸ್ಸ ಬಹಲತ್ತಚೋ, ಇಮಸ್ಸ ತನುತ್ತಚೋ, ಇಮಸ್ಸ ಪತ್ತಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಾದಿವಸೇನ ಏವರೂಪಂ, ಇಮಸ್ಸ ಪುಪ್ಫಂ ನೀಲಂ ಪೀತಂ ಲೋಹಿತಂ ಓದಾತಂ ಸುಗನ್ಧಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ, ಇಮಸ್ಸ ಫಲಂ ಖುದ್ದಕಂ ಮಹನ್ತಂ ದೀಘಂ ವಟ್ಟಂ ಸುಸಣ್ಠಾನಂ ದುಸ್ಸಣ್ಠಾನಂ ಮಟ್ಠಂ ಫರುಸಂ ಸುಗನ್ಧಂ ದುಗ್ಗನ್ಧಂ ಮಧುರಂ ತಿತ್ತಕಂ ಕಟುಕಂ ಅಮ್ಬಿಲಂ ಕಸಾವಂ, ಇಮಸ್ಸ ಕಣ್ಟಕೋ ತಿಖಿಣೋ ಕುಣ್ಠೋ ಉಜುಕೋ ಕುಟಿಲೋ ತಮ್ಬೋ ಕಾಳೋ ಓದಾತೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಜಾನಾತಿ. ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ಏವ ಹಿ ಏತಂ ಬಲಂ, ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ.

ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತನ್ತಿ ನಾನಜ್ಝಾಸಯತಂ. ಅಧಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ ಅಜ್ಝಾಸಯಧಾತು ಅಜ್ಝಾಸಯಸಭಾವೋ. ಸೋ ಪನ ಹೀನಪಣೀತತಾಸಾಮಞ್ಞೇನ ಪಾಳಿಯಂ ದ್ವಿಧಾವ ವುತ್ತೋಪಿ ಹೀನಪಣೀತಾದಿಭೇದೇನ ಅನೇಕವಿಧೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹೀನಾದೀಹಿ ಅಧಿಮುತ್ತೀಹಿ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕಭಾವ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ಯೇ ಸತ್ತಾ ಯಂಯಂಅಧಿಮುತ್ತಿಕಾ, ತೇ ತೇ ತಂತದಧಿಮುತ್ತಿಕೇ ಏವ ಸೇವನ್ತಿ ಭಜನ್ತಿ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಿ ಧಾತುಸಭಾಗತೋ. ಯಥಾ ಗೂಥಾದೀನಂ ಧಾತೂನಂ ಸಭಾವೋ ಏಸೋ, ಯಂ ಗೂಥಾದೀಹಿ ಏವ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಹೀನಜ್ಝಾಸಯಾ ದುಸ್ಸೀಲಾದೀಹೇವ ಸಂಸನ್ದನ್ತಿ ಸಮೇನ್ತಿ, ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದಯೋ ಚ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾದೀಹೇವ. ತಂ ನೇಸಂ ನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಂ ಭಗವಾ ಯಥಾಭೂತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ.

ವುದ್ಧಿಂ ಹಾನಿಞ್ಚಾತಿ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇನ ಸಾಮತ್ಥಿಯತೋ ಅಧಿಕತಂ ಅನಧಿಕತಞ್ಚ. ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಞಾಣನಿದ್ದೇಸೇ (ವಿಭ. ೮೧೪; ಪಟಿ. ಮ. ೧೧೩) ‘‘ಆಸಯಂ ಜಾನಾತಿ, ಅನುಸಯಂ ಜಾನಾತೀ’’ತಿ ಆಸಯಾದಿಜಾನನಂ ಕಸ್ಮಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠನ್ತಿ? ಆಸಯಜಾನನಾದಿನಾ ಯೇಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ಪರೋಪರೇಹಿ ಸತ್ತಾ ಕಲ್ಯಾಣಪಾಪಾಸಯಾದಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಜಾನನಸ್ಸ ವಿಭಾವನತೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತಆಸಯಾನುಸಯಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಅಸಾಧಾರಣತಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಪರೋಪರಿಯತ್ತನಾನಾಧಿಮುತ್ತಿಕತಾಞಾಣಾನಂ ವಿಸುಂ ಬಲವತಾ ಚ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಆಸಯನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಸತ್ತಾ ನಿವಸನ್ತಿ, ತಂ ತೇಸಂ ನಿವಾಸಟ್ಠಾನಂ, ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ವಾ ಯಥಾಭೂತಞಾಣಂ ವಾ ಆಸಯೋ, ಅನುಸಯೋ ಅಪ್ಪಹೀನಭಾವೇನ ಥಾಮಗತೋ ಕಿಲೇಸೋ. ತಂ ಪನ ಭಗವಾ ಸತ್ತಾನಂ ಆಸಯಂ ಜಾನನ್ತೋ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಾನಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಞಾಣಾನಞ್ಚ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇಪಿ ಜಾನಾತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ ಭಗವಾ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಾಮಗರುಕೋ ಕಾಮಾಸಯೋ ಕಾಮಾಧಿಮುತ್ತೋ’ತಿ. ಕಾಮಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಗರುಕೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಸಯೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಾಧಿಮುತ್ತೋ’ತಿ. ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ ಜಾನಾತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದಂ, ಅಬ್ಯಾಪಾದಂ, ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಆಲೋಕಸಞ್ಞಂ ಸೇವನ್ತಂಯೇವ ಜಾನಾತಿ – ‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಗರುಕೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಸಯೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೋ’’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೧೩).

ಪಠಮಾದೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಾನಂ ಪಠಮಾದೀನಂ ಪಚ್ಚನೀಕಜ್ಝಾಪನಟ್ಠೇನ ಆರಮ್ಮಣೂಪನಿಜ್ಝಾಪನಟ್ಠೇನ ಚ ಝಾನಾನಂ. ಚತುಕ್ಕನಯೇನ ಹೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠನ್ನಂ ವಿಮೋಕ್ಖಾನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತ್ತ ಅಪ್ಪಿತಪ್ಪಿತಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಮುಚ್ಚನತೋ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚ ಅಧಿಮುಚ್ಚನತೋ ವಿಮೋಕ್ಖಾ ನಾಮ. ಅಟ್ಠಮೋ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತೇಹಿ ವಿಮುತ್ತತ್ತಾ ಅಪಗಮವಿಮೋಕ್ಖೋ ನಾಮ. ಚತುಕ್ಕನಯಪಞ್ಚಕನಯೇಸು ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರೋ ನಾಮ. ಪಞ್ಚಕನಯೇ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿ ಅವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಮತ್ತೋ. ನಯದ್ವಯೇಪಿ ಉಪರಿ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ಸಮಾಧಿ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ. ಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಅಟ್ಠನ್ನಂ ಸಮಾಧೀತಿಪಿ ನಾಮಂ, ಸಮಾಪತ್ತೀತಿಪಿ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾಸಬ್ಭಾವತೋ, ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ತದಭಾವತೋ ನ ಸಮಾಧೀತಿ ನಾಮಂ. ಹಾನಭಾಗಿಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಅಪ್ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿಅನುಪಕ್ಖನ್ದನಂ. ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಧಮ್ಮನ್ತಿ ಪಗುಣೇಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನಂ. ಇತಿ ಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರಾನಂ ಕಾಮಾದಿದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಪಕ್ಖನ್ದನಾನಿ ಹಾನಭಾಗಿಯವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ದಸ್ಸಿತಾನಿ. ತೇಹಿ ಪನ ಝಾನಾನಂ ತಂಸಭಾವತಾ ಚ ಧಮ್ಮಸದ್ದೇನ ವುತ್ತಾ. ತಸ್ಮಾತಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಹೇತುಭಾವೇನ ಪಚ್ಚಾಮಸತಿ. ವೋದಾನನ್ತಿ ಪಗುಣತಾಸಙ್ಖಾತಂ ವೋದಾನಂ. ತಞ್ಹಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾದೀಹಿ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಾದಿಅಧಿಗಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ‘‘ವುಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಿರೋಧತೋ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಾಳಿ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತೇ ‘‘ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ಇಮಾಯ ಪಾಳಿಯಾ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೪೧೭) ಪಟಿಸೇಧೇತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀ ಸಮಾನೋ ಏವ ‘‘ನ ಲಾಭೀಮ್ಹೀ’’ತಿ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಸಮಾನಂ ಏವ ‘‘ನ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞೀ ಹೋತಿ, ಸೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಂಯೇವ ಸಮಾನಂ ‘‘ವಿಪತ್ತೀ’’ತಿ ಪಚ್ಚೇತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ನ ತಥಾ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ ಯಥಾ ಪರವಾದಿನಾ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ನ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಸಕಸಕಕಿಚ್ಚಮೇವ ಜಾನಾತೀತಿ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಜಾನನಾದಿಸಕಸಕಮೇವ ಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಜಾನಾತಿ, ಯಥಾಸಕಮೇವ ವಿಸಯಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಮ್ಪೀತಿ ತೇಹಿ ದಸಬಲಞಾಣೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಮ್ಪಿ. ಕಮ್ಮವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವಾತಿ ಕಮ್ಮನ್ತರಸ್ಸ ವಿಪಾಕನ್ತರಮೇವ ಜಾನಾತಿ. ಚೇತನಾಚೇತನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮೇ ನಿರಯಾದಿನಿಬ್ಬಾನಗಾಮಿನಿಪ್ಪಟಿಪದಾಭೂತೇ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಕಮ್ಮಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾ’’ತಿ. ಧಾತುನಾನತ್ತಞ್ಚ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣಞ್ಚ ಧಾತುನಾನತ್ತಕಾರಣನ್ತಿ ಏಕದೇಸಸರೂಪೇಕಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಞ್ಹಿ ಞಾಣಂ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ. ‘‘ಇಮಾಯ ನಾಮ ಧಾತುಯಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೮೧೨) ತಥಾ ಚೇವ ಸಂವಣ್ಣಿತಂ. ಸಚ್ಚಪರಿಚ್ಛೇದಮೇವಾತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯಾದಿವಸೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಮೇವ. ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಅಟ್ಠಮನವಮಬಲಾನಿ ವಿಯ ತಂಸದಿಸಂ, ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಮಿವ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಂ. ಏತೇನಸ್ಸ ಬಲಸದಿಸತಞ್ಚ ನಿವಾರೇತಿ. ಝಾನಾದಿಞಾಣಂ ವಿಯ ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ. ಯದಿಪಿ ಹಿ ಝಾನಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ ಸತ್ತಮಬಲನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸವಿತಕ್ಕಸವಿಚಾರತಾ ವುತ್ತಾ, ತಥಾಪಿ ಝಾನಾದೀಹಿ ವಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನತ್ಥೀತಿ ಝಾನಾದಿಸಹಗತಂ ಞಾಣಂ ತದನ್ತೋಗಧಂ ಕತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅಥ ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಂ ಝಾನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ವಿಯ ನ ಸಬ್ಬಂ ಬಲಕಿಚ್ಚಂ ಕಾತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಝಾನಂ ಹುತ್ವಾ ಅಪ್ಪೇತುಂ, ಇದ್ಧಿ ಹುತ್ವಾ ವಿಕುಬ್ಬಿತುಞ್ಚ ನ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನ ಪನ ಕಸ್ಸಚಿ ಬಲಸ್ಸ ಝಾನಇದ್ಧಿಭಾವತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಏವಂ ಕಿಚ್ಚವಿಸೇಸವಸೇನಪಿ ದಸಬಲಞಾಣಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಿತಕ್ಕತ್ತಿಕಭೂಮನ್ತರವಸೇನಪಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಟಿಪಾಟಿಯಾತಿಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ.

ಅನುಪದವಣ್ಣನಂ ಞತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕಿಲೇಸಾವರಣಂ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ. ಕಿಲೇಸಾವರಣಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಠಾನಂ, ತಬ್ಭಾವೋ ಅಟ್ಠಾನಂ. ಅನಧಿಗಮಸ್ಸ ಪನ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಅಟ್ಠಾನಂ ಠಾನಞ್ಚಾತಿ ತತ್ಥ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಲೋಕಿಯ…ಪೇ… ದಸ್ಸನತೋ ಚಾ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಠಿತಿ ಆಸವಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಠಾನಂ ಕಿಲೇಸಾವರಣಾಭಾವಸ್ಸ ಕಾರಣತ್ತಾ. ಸಾ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ನ ಹೋತಿ, ಅಸತಿ ಚ ಹೋತಿ. ಏತೇನ ತಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠಿತಿಯಾ ತಸ್ಸ ಅಟ್ಠಾನತಾ ವುತ್ತಾ ಏವ. ನೇಸಂ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ. ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋತಿ ಕಾಮಧಾತುಆದೀನಂ ಪವತ್ತಿಭೇದದಸ್ಸನತೋ, ಯದಗ್ಗೇನ ಧಾತುವೇಮತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ಚರಿಯಾದಿವಿಸೇಸಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ. ಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋತಿ ವಾ ಧಮ್ಮಧಾತುವೇಮತ್ತದಸ್ಸನತೋ. ಸಬ್ಬಾಪಿ ಹಿ ಚರಿಯಾ ಧಮ್ಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಏವಾತಿ. ಪಯೋಗಂ ಅನಾದಿಯಿತ್ವಾಪಿ ಸನ್ತತಿಮಹಾಮತ್ತಾದೀನಂ ವಿಯ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖಾನುಭಾವತೋ ಪತ್ತಬ್ಬೇನಾತಿ ಏತ್ಥ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಪರಸ್ಸ ಹದಯವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಯಲೋಹಿತವಣ್ಣದಸ್ಸನಮುಖೇನ ತದಾ ಪವತ್ತಮಾನಚಿತ್ತಜಾನನತ್ಥಂ ಪರಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ನಾಮ ಸಾವಕಾನಂ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕಾನಂ, ಯತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಆನುಭಾವತೋ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಪತ್ತಬ್ಬತಾ ಸಿಯಾ. ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಯದಿಪಿ ಆಸವಕ್ಖಯಞಾಣಾಧಿಗಮತೋ ಪಗೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾಧಿಗಮೋ, ತಥಾಪಿ ತಥಾಪರಿಕಮ್ಮಕರಣಂ ನತ್ಥಿ ವಿಜ್ಜಾತ್ತಯಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಿಜ್ಝನತೋ. ಸೇಸಾಭಿಞ್ಞಾತ್ತಯೇ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾಧಿಗಮೇನ ಪತ್ತನ್ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತೀತಿ ತಥಾ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಸೀಹನಾದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨-೪. ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೨-೨೪. ದುತಿಯೇ ಅಧಿವಚನಪದಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಞತ್ತಿಪದಾನಂ. ದಾಸಾದೀಸು ಸಿರಿವಡ್ಢಕಾದಿಸದ್ದಾ ವಿಯ ವಚನಮತ್ತಮೇವ ಅಧಿಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಅಧಿವಚನಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ಅಧಿಸದ್ದೋ ಉಪರಿಭಾಗೇ. ವುಚ್ಚತೀತಿ ವಚನಂ, ಉಪರಿ ವಚನಂ ಅಧಿವಚನಂ, ಉಪಾದಾಭೂತರೂಪಾದೀನಂ ಉಪರಿ ಪಞ್ಞಪಿಯಮಾನಾ ಉಪಾದಾಪಞ್ಞತ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞತ್ತಿದೀಪಕಪದಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ತಸ್ಸ ಪದಾನಿ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ಅಧಿವಚನಪದಾನಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ತೇಸಂ ಯೇ’’ತಿಆದಿ. ತೇಸನ್ತಿ ಅಧಿವಚನಾನಂ. ಯೇತಿ ಖನ್ಧಾದಯೋ. ಅಧಿವುತ್ತಿತಾಯ ಅಧಿವುತ್ತಿಯೋತಿ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಅಧಿಕಞ್ಹಿ ಸಭಾವಧಮ್ಮೇಸು ಸಸ್ಸತಾದಿಂ, ಪಕತಿಆದಿಂ, ದ್ರಬ್ಯಾದಿಂ, ಜೀವಾದಿಂ, ಕಾಯಾದಿಞ್ಚ, ಅಭೂತಂ ಅತ್ಥಂ ಅಜ್ಝಾರೋಪೇತ್ವಾ ದಿಟ್ಠಿಯೋ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅಥ ವಾ’’ತಿಆದಿ. ತತಿಯಚತುತ್ಥಾನಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ.

ಅಧಿವುತ್ತಿಪದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಕಸಿಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಸಕಲಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸೇಸಟ್ಠೇನ. ಅನವಸೇಸಫರಣವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಸಕಲಟ್ಠೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ, ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಾದೀಸು ವಿಯ ಏಕದೇಸೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಗಹೇತಬ್ಬಟ್ಠೇನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತದಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತಂ ಕಸಿಣಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತನಕಧಮ್ಮಾನಂ. ಖೇತ್ತಟ್ಠೇನಾತಿ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನ. ಅಧಿಟ್ಠಾನಟ್ಠೇನಾತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ. ಯಥಾ ಖೇತ್ತಂ ಸಸ್ಸಾನಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ ವಡ್ಢನಟ್ಠಾನಞ್ಚ, ಏವಮೇವ ತಂ ತ ಝಾನಂ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ. ಯೋಗಿನೋ ವಾ ಸುಖವಿಸೇಸಾನಂ ಕಾರಣಭಾವೇನ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಉದ್ಧಂ ಅಧೋ ತಿರಿಯ’’ನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏವ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಕಸಿಣಂ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಂ. ತೇನ ತೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನಾತಿ ತೇನ ತೇನ ಉಪರಿಆದೀಸು ಕಸಿಣವಡ್ಢನಕಾರಣೇನ. ಯಥಾ ಕಿನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಲೋಕಮಿವ ರೂಪದಸ್ಸನಕಾಮೋ’’ತಿ. ಯಥಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಉದ್ಧಂ ಚೇ ರೂಪಂ ದಟ್ಠುಕಾಮೋ, ಉದ್ಧಂ ಆಲೋಕಂ ಪಸಾರೇತಿ. ಅಧೋ ಚೇ, ಅಧೋ. ಸಮನ್ತತೋ ಚೇ ರೂಪಂ ದಟ್ಠುಕಾಮೋ, ಸಮನ್ತತೋ ಆಲೋಕಂ ಪಸಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸಬ್ಬಕಸಿಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸ್ಸಾತಿ ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಏಕೇಕಸ್ಸ. ಅಞ್ಞಭಾವಾನುಪಗಮನತ್ಥನ್ತಿ ಅಞ್ಞಕಸಿಣಭಾವಾನುಪಗಮನದೀಪನತ್ಥಂ, ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಕಸಿಣಭಾವಾನುಪಗಮನದೀಪನತ್ಥಂ. ನ ಹಿ ಅಞ್ಞೇನ ಪಸಾರಿತಕಸಿಣಂ ತತೋ ಅಞ್ಞೇನ ಪಸಾರಿತಕಸಿಣಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ಅಞ್ಞಕಸಿಣಸಮ್ಭೇದಾಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನ ಅಞ್ಞಂ ಪಥವೀಆದಿ. ನ ಹಿ ಉದಕೇನ ಠಿತಟ್ಠಾನೇ ಸಸಮ್ಭಾರಪಥವೀ ಅತ್ಥಿ. ಅಞ್ಞಕಸಿಣಸಮ್ಭೇದೋತಿ ಆಪೋಕಸಿಣಾದಿನಾ ಸಙ್ಕರೋ. ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸು ಸೇಸಕಸಿಣೇಸು.

ಏಕದೇಸೇ ಅಟ್ಠತ್ವಾ ಅನವಸೇಸಫರಣಂ ಪಮಾಣಸ್ಸ ಅಗ್ಗಹಣತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ. ತೇನೇವ ಹಿ ನೇಸಂ ಕಸಿಣಸಮಞ್ಞಾ. ತಥಾ ಚಾಹ ‘‘ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಚೇತಸಾ ಫರನ್ತೋತಿ ಭಾವನಾಚಿತ್ತೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತೋ. ಭಾವನಾಚಿತ್ತಞ್ಹಿ ಕಸಿಣಂ ಪರಿತ್ತಂ ವಾ ವಿಪುಲಂ ವಾ ಸಕಲಮೇವ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ನ ಏಕದೇಸಂ. ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣಂ ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಥಾ ಹಿ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಸಿಣವಸೇನಾತಿ ಉಗ್ಘಾಟಿತಕಸಿಣವಸೇನ ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸೇ ಉದ್ಧಂಅಧೋತಿರಿಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಯತ್ತಕಞ್ಹಿ ಠಾನಂ ಕಸಿಣಂ ಪಸಾರಿತಂ, ತತ್ತಕಂ ಆಕಾಸಭಾವನಾವಸೇನ ಆಕಾಸಂ ಹೋತೀತಿ. ಏವಂ ಯತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಆಕಾಸಂ ಹುತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಿತಂ, ತತ್ತಕಂ ಸಕಲಮೇವ ಫರಿತ್ವಾ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ ಆಗಮನವಸೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಕಸಿಣೇಪಿ ಉದ್ಧಂಅಧೋತಿರಿಯತಾ ವುತ್ತಾತಿ ಆಹ ‘‘ಕಸಿಣುಗ್ಘಾಟಿಮಾಕಾಸವಸೇನ ತತ್ಥ ಪವತ್ತವಿಞ್ಞಾಣೇ ಉದ್ಧಂಅಧೋತಿರಿಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ.

ಕಸಿಣಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಕಾಳೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೬. ಛಟ್ಠೇ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪತ್ತಿನ್ತಿ ಏಕನ್ತತೋ ಹಿತಾನುಪ್ಪತ್ತಿಂ. ಹದಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿನ್ತಿ ಪರಮಚಿತ್ತೂಪಸಮಂ. ಕಿಲೇಸಸೇನನ್ತಿ ಕಾಮಗುಣಸಙ್ಖಾತಂ ಪಠಮಂ ಕಿಲೇಸಸೇನಂ. ಸಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಸೇನಾ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಾತಸಭಾವಾಪಿ ಪಟಿಪತ್ಥಯಮಾನಾ ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಇಚ್ಛಿತಬ್ಬರೂಪಸಭಾವತೋ ಪಿಯರೂಪಸಾತರೂಪಾ ನಾಮ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ. ಅಹಂ ಏಕೋವ ಝಾಯನ್ತೋತಿ ಅಹಂ ಗಣಸಙ್ಗಣಿಕಾಯ ಕಿಲೇಸಸಙ್ಗಣಿಕಾಯ ಚ ಅಭಾವತೋ ಏಕೋ ಅಸಹಾಯೋ ಲಕ್ಖಣೂಪನಿಜ್ಝಾನೇನ ಝಾಯನ್ತೋ. ಅನುಬುಜ್ಝಿನ್ತಿ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಮಗ್ಗಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಬುಜ್ಝಿಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ ಸೇನಂ ಜಿನಿತ್ವಾ ಅಹಂ ಏಕೋವ ಝಾಯನ್ತೋ ‘‘ಅತ್ಥಸ್ಸ ಪತ್ತಿಂ ಹದಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿ’’ನ್ತಿ ಸಙ್ಖಂ ಗತಂ ಅರಹತ್ತಸುಖಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿಂ, ತಸ್ಮಾ ಜನೇನ ಮಿತ್ತಸನ್ಥವಂ ನ ಕರೋಮಿ, ತೇನೇವ ಚ ಮೇ ಕಾರಣೇನ ಕೇನಚಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಕ್ಖೀ ನ ಸಮ್ಪಜ್ಜತೀತಿ. ಅತ್ಥಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇಸುನ್ತಿ ಇತಿಸದ್ದಲೋಪೇನಾಯಂ ನಿದ್ದೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಅತ್ಥೋತಿ ಗಹೇತ್ವಾ’’ತಿ.

ಕಾಳೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಪಠಮಮಹಾಪಞ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೭. ಸತ್ತಮೇ ವುಚ್ಚೇಥಾತಿ ವುಚ್ಚೇಯ್ಯ. ದುತಿಯಪದೇಪೀತಿ ‘‘ಅನುಸಾಸನಿಯಾ ವಾ ಅನುಸಾಸನಿ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ದುತಿಯವಾಕ್ಯೇಪಿ. ತೇ ಕಿರ ಭಿಕ್ಖೂ. ನ ಚೇವ ಸಮ್ಪಾಯಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ನ ಚೇವ ಸಮ್ಮದೇವ ಪಕಾರೇಹಿ ಗಹೇಸ್ಸನ್ತಿ ಞಾಪೇಸ್ಸನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಕಥೇತುಂ ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಸಯೇ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ಅಞ್ಞಥಾ ಆರಾಧನಂ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ಇಮಿನಾ ಸಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಾನಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅವಬೋಧೋ ಏವ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಪವೇದನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಆರಾಧನನ್ತಿ ಯಾಥಾವಪವೇದನೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿತೋಸನಂ.

ಏಕೋ ಪಞ್ಹೋತಿ ಏಕೋ ಪಞ್ಹಮಗ್ಗೋ, ಏಕಂ ಪಞ್ಹಗವೇಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕೋ ಉದ್ದೇಸೋತಿ ಏಕಂ ಉದ್ದಿಸನಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಸಂಖಿತ್ತವಚನಂ. ವೇಯ್ಯಾಕರಣನ್ತಿ ನಿದ್ದಿಸನಂ ಅತ್ಥಸ್ಸ ವಿವರಿತ್ವಾ ಕಥನಂ. ಹೇತುನಾತಿ ‘‘ಅನ್ತವನ್ತತೋ ಅನಚ್ಚನ್ತಿಕತೋ ತಾವಕಾಲಿಕತೋ ನಿಚ್ಚಪ್ಪಟಿಕ್ಖೇಪತೋ’’ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನ ಯಥಾ ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಏತರಹಿ, ಏವಂ ಅತೀತೇ ಅನಾಗತೇ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾ ಸಙ್ಖತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ ಖಯಧಮ್ಮಾ ವಯಧಮ್ಮಾ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಾತಿ ಅತೀತಾನಾಗತೇಸು ನಯೇನ.

ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾತಿ ಅನವಸೇಸಾ ಸತ್ತಾ. ತೇ ಪನ ಭವಭೇದತೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಕಾಮಭವಾದೀಸೂ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಬ್ಯಧಿಕರಣಾನಮ್ಪಿ ಬಾಹಿರತ್ಥಸಮಾಸೋ ಹೋತಿ ಯಥಾ ‘‘ಉರಸಿಲೋಮೋ’’ತಿ ಆಹ ‘‘ಆಹಾರತೋ ಠಿತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ. ತಿಟ್ಠತಿ ಏತೇನಾತಿ ವಾ ಠಿತಿ, ಆಹಾರೋ ಠಿತಿ ಏತೇಸನ್ತಿ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಏವಂ ವಾ ಏತ್ಥ ಸಮಾಸವಿಗ್ಗಹೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠಿತಿಕಾ, ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ ಹೇತ್ಥ ಆಹಾರಸದ್ದೋ ‘‘ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೨) ವಿಯ. ಏವಞ್ಹಿ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸಾ ಪನಾಯಂ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕತಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಙ್ಖಾರಧಮ್ಮೋ. ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ ‘‘ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧ ವೇರಞ್ಜಕಣ್ಡವಣ್ಣನಾ; ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೧೩೬). ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ಇದಂ ಕಥನ್ತಿ? ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನದೇಸನಾತಿ ನಾಯಂ ದೋಸೋ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಏಕಧಮ್ಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಸಮ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಿನ್ದಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾ ವಿರಜ್ಜಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾ ವಿಮುಚ್ಚಮಾನೋ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಯನ್ತದಸ್ಸಾವೀ ಸಮ್ಮದತ್ಥಂ ಅಭಿಸಮೇಚ್ಚ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕರೋ ಹೋತಿ. ಕತಮಸ್ಮಿಂ ಏಕಧಮ್ಮೇ? ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ. ಯ್ವಾಯಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾಯ ಕಥಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಯತ್ತವುತ್ತಿತಾಯ ಆಹಾರಪರಿಯಾಯೇನ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ವುತ್ತೋ, ಅಯಂ ಆಹಾರೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ.

ಚೋದಕೋ ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಅತ್ಥಂ ಯಾಥಾವತೋ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಮಾನೋ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಸುತ್ತಪದಂ ನೀತತ್ಥತೋ ದಹನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸತ್ತಾ’’ತಿ ವಚನಮತ್ತೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ನನು ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚೋದೇತಿ. ಆಚರಿಯೋ ಅವಿಪರೀತಂ ತತ್ಥ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಮತ್ಥಂ ಪವೇದೇನ್ತೋ ‘‘ನ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ತೇಸಞ್ಹಿ ಝಾನಂ ಆಹಾರೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಝಾನನ್ತಿ ಏಕವೋಕಾರಭವಾವಹಂ ಸಞ್ಞಾಯ ವಿರಜ್ಜನವಸೇನ ಪವತ್ತರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ. ಪಾಳಿಯಂ ಪನ ‘‘ಅನಾಹಾರಾ’’ತಿ ವಚನಂ ಅಸಞ್ಞಭವೇ ಚತುನ್ನಂ ಆಹಾರಾನಂ ಅಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ, ನ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪೀತಿ ಇದಂ ಸಾಸನೇ ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ವಿಸೇಸತೋ ಆಹಾರಸದ್ದೋ ನಿರುಳ್ಹೋ, ‘‘ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಯದಿ ತೇಯೇವ ಗಯ್ಹನ್ತಿ, ಅಬ್ಯಾಪಿತದೋಸಮಾಪನ್ನೋ. ಅಥ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಆಹಾರೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ಇಮಾಯ ಆಹಾರಪಾಳಿಯಾ ವಿರೋಧೋ ಆಪನ್ನೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ಆರದ್ಧಂ. ‘‘ನ ವಿರುಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಯೇನಾಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ವುತ್ತಂ, ತಂ ವಿವರನ್ತೋ ‘‘ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸುತ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಾದೀನಂ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾಹರಣಾದಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಹಾರಭಾವೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಓಜಟ್ಠಮಕರೂಪಾಹರಣೇನ ರೂಪಕಾಯಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ವೇದನಾದಿಆಹರಣೇನ ನಾಮಕಾಯಂ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸತಿಪಿ ಜನಕಭಾವೇ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕಭಾವೋ ಓಜಾದೀಸು ಸಾತಿಸಯೋ ಲಬ್ಭಮಾನೋ ಮುಖ್ಯೋ ಆಹಾರಟ್ಠೋತಿ ತೇ ಏವ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಆಹಾರಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ.

ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಆಹಾರೋತಿ ವುತ್ತೋ, ಸಬ್ಬೋ ಪಚ್ಚಯಧಮ್ಮೋ ಅತ್ತನೋ ಫಲಂ ಆಹರತೀತಿ ಇಮಂ ಪರಿಯಾಯಂ ಲಭತೀತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ. ಇದಾನಿ ಯಥಾವುತ್ತಮತ್ಥಂ ಸುತ್ತೇನ ಸಮತ್ಥೇತುಂ ‘‘ತೇನೇವಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಯನ್ತಿ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋಪಿ ಗಹಿತೋವ ಹೋತೀತಿ ಯಾವತಾ ಸೋಪಿ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಜನಕೋ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಕೋ ಚ ಹುತ್ವಾ ತಂ ತಂ ಫಲಂ ಆಹರತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಲಭತೀತಿ.

ತತ್ಥಾತಿ ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋತಿ ದ್ವೀಸು ಆಹಾರೇಸು ಅಸಞ್ಞಭವೇ ಯದಿಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋ ನ ಲಬ್ಭತಿ, ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೋ ಪನ ಲಬ್ಭತೇವ. ಇದಾನಿ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿತ್ಥಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಹಿ ಬುದ್ಧೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ ತಿತ್ಥಕರಮತನಿಸ್ಸಿತಾನಂ ಝಾನಭಾವನಾಯ ಅಸಿಜ್ಝನತೋ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನೇ ಬುದ್ಧೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಾಸನಿಕಾ ತಾದಿಸಂ ಝಾನಂ ನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೀತಿ ‘‘ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಿತ್ಥಿಯಾ ಹಿ ಉಪಪತ್ತಿವಿಸೇಸೇ ವಿಮುತ್ತಿಸಞ್ಞಿನೋ ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗಾವಿರಾಗೇಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸದಸ್ಸಿನೋವ ಹುತ್ವಾ ಅಸಞ್ಞಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅಕ್ಖಣಭೂಮಿಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ನ ಸಾಸನಿಕಾ. ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಪರಿಕ್ಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಪಠಮಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನೇ ಚಿಣ್ಣವಸೀ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಾಧಿಗಮಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ’’ತಿ.

ಕಸ್ಮಾ (ದೀ. ನಿ. ಟೀ. ೧.೬೮-೭೩; ದೀ. ನಿ. ಅಭಿ. ಟೀ. ೧.೬೮-೭೩) ಪನೇತ್ಥ ವಾಯೋಕಸಿಣೇಯೇವ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ, ಯಥೇವ ಹಿ ರೂಪಪಟಿಭಾಗಭೂತೇಸು ಕಸಿಣವಿಸೇಸೇಸು ರೂಪವಿಭಾವನೇನ ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತೋ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಸಚ್ಛಿಕರೀಯತಿ, ಏವಂ ಅಪರಿಬ್ಯತ್ತವಿಗ್ಗಹತಾಯ ಅರೂಪಪಟಿಭಾಗಭೂತೇ ಕಸಿಣವಿಸೇಸೇ ಅರೂಪವಿಭಾವನೇನ ಅರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾ ಸಙ್ಖಾತೋ ರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿವಿಸೇಸೋ ಅಧಿಗಮೀಯತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಸಞ್ಞಾ ರೋಗೋ, ಸಞ್ಞಾ ಗಣ್ಡೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪), ‘‘ಧಿ ಚಿತ್ತಂ, ಧಿ ವತೇತಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚ ನಯೇನ ಅರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ ತದಭಾವೇ ಚ ಸನ್ತಪಣೀತಭಾವಸನ್ನಿಟ್ಠಾನೇನ ರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಂ ಅರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾ. ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾ ಪನ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪಚಾರೇನ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ತತ್ಥಾಪಿ ವಿಸೇಸೇನ ಪಠಮಾರುಪ್ಪಜ್ಝಾನಂ. ಯದಿ ಏವಂ ‘‘ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಕಾಸಕಸಿಣೇಪೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಅರೂಪಪಟಿಭಾಗತಾ ಲಬ್ಭತೀತಿ? ಇಚ್ಛಿತಮೇವೇತಂ, ಕೇಸಞ್ಚಿ ಅವಚನಂ ಪನೇತ್ಥ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಅಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನ. ಯಥಾ ಹಿ ರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾ ವಿರಜ್ಜನೀಯಧಮ್ಮಾಭಾವಮತ್ತೇನ ಪರಿನಿಪ್ಫನ್ನಾ, ವಿರಜ್ಜನೀಯಧಮ್ಮಪರಿಭಾಸಭೂತೇ ಚ ವಿಸಯವಿಸೇಸೇ ಪಾತುಭವತಿ, ಏವಂ ಅರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಪೀತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ನ ಕೋಚಿ ವಿರೋಧೋ. ತಿತ್ಥಿಯೇಹೇವ ಪನ ತಸ್ಸಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತಾಯ ತೇಸಞ್ಚ ವಿಸಯಪಥೇ ಸೂಪನಿಬನ್ಧನಸ್ಸೇವ ತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪತ್ತಿತೋ ದಿಟ್ಠಿವನ್ತೇಹಿ ಪುಬ್ಬಾಚರಿಯೇಹಿ ಚತುತ್ಥೇಯೇವ ಭೂತಕಸಿಣೇ ಅರೂಪವಿರಾಗಭಾವನಾಪರಿಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕಿಞ್ಚ ವಣ್ಣಕಸಿಣೇಸು ವಿಯ ಪುರಿಮಭೂತಕಸಿಣತ್ತಯೇಪಿ ವಣ್ಣಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾಯಾವ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಝಾನಸ್ಸ ಲೋಕವೋಹಾರಾನುರೋಧೇನೇವ ಪವತ್ತಿತೋ. ಏವಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೫೭) ಪಥವೀಕಸಿಣಸ್ಸ ಆದಾಸಚನ್ದಮಣ್ಡಲೂಪಮವಚನಞ್ಚ ಸಮತ್ಥಿತಂ ಹೋತಿ, ಚತುತ್ಥಂ ಪನ ಭೂತಕಸಿಣಂ ಭೂತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾಯಮೇವ ಝಾನಸ್ಸ ಗೋಚರಭಾವಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ತಸ್ಸೇವಂ ಅರೂಪಪಟಿಭಾಗತಾ ಯುತ್ತಾತಿ ವಾಯೋಕಸಿಣೇಯೇವ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಧೀತಿ ಜಿಗುಚ್ಛನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ, ತಸ್ಮಾ ಧಿ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ ಜಿಗುಚ್ಛಾಮಿ. ಧಿ ವತೇತಂ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಏತಂ ಮಮ ಚಿತ್ತಂ ಜಿಗುಚ್ಛಿತಂ ವತ ಹೋತು. ವತಾತಿ ಸಮ್ಭಾವನೇ. ತೇನ ಜಿಗುಚ್ಛನಂ ಸಮ್ಭಾವೇನ್ತೋ ವದತಿ. ನಾಮಾತಿ ಚ ಸಮ್ಭಾವನೇ ಏವ. ತೇನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವಂ ಸಮ್ಭಾವೇತಿ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಭಾವಾಭಾವೇಸು ಆದೀನವಾನಿಸಂಸೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಚಿತ್ತಞ್ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಖನ್ತಿಂ ರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವೋ ಏವ ಸಾಧು ಸುಟ್ಠೂತಿ ಇಮಂ ದಿಟ್ಠಿನಿಜ್ಝಾನಕ್ಖನ್ತಿಂ ತತ್ಥ ಚ ಅಭಿರುಚಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ. ತಥಾ ಭಾವಿತಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ಠಿತಿಭಾಗಿಯಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಾ. ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸೇವ ತಥಾ ಝಾನಭಾವನಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ ‘‘ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ’’ತಿ. ಪಣಿಹಿತೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಮರಣಸ್ಸ ಆಸನ್ನಕಾಲೇ ಠಪಿತೋ ಅಹೋಸಿ. ಯದಿ ಠಾನಾದಿನಾ ಆಕಾರೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಯ್ಯ ಕಮ್ಮಬಲೇನ, ಯಾವ ಭೇದಾ ತೇನೇವಾಕಾರೇನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯಾತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನಾ’’ತಿಆದಿ. ಏವರೂಪಾನಮ್ಪೀತಿ ಏವಂ ಅಚೇತನಾನಮ್ಪಿ. ಪಿ-ಸದ್ದೇನ ಪಗೇವ ಸಚೇತನಾನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕಥಂ ಪನ ಅಚೇತನಾನಂ ನೇಸಂ ಪಚ್ಚಯಾಹಾರಸ್ಸ ಉಪಕಪ್ಪನನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯ ತತ್ಥ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಯಥಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ನ ಕೇವಲಮಾಗಮೋಯೇವ, ಅಯಮೇತ್ಥ ಯುತ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ತಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಉಕ್ಕಂಸತೋ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಕಪ್ಪಸತಾನಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ.

ಯೇ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯೇನ ದಿವಸಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸನ್ದಫಲಮತ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ಲಭಿತ್ವಾ ಜೀವಿಕಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತಿ, ತೇ ಉಟ್ಠಾನಫಲೂಪಜೀವಿನೋ. ಯೇ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಪುಞ್ಞಫಲಮೇವ ಉಪಜೀವನ್ತಿ, ತೇ ಪುಞ್ಞಫಲೂಪಜೀವಿನೋ. ನೇರಯಿಕಾನಂ ಪನ ನೇವ ಉಟ್ಠಾನವೀರಿಯವಸೇನ ಜೀವಿಕಕಪ್ಪನಂ, ಪುಞ್ಞಫಲಸ್ಸ ಪನ ಲೇಸೋಪಿ ನತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಯೇ ಪನ ನೇರಯಿಕಾ…ಪೇ… ಜೀವೀತಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ಪಟಿಸನ್ಧಿವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಹರಣೇನ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾ ಆಹಾರೋತಿ ವುತ್ತಾ, ನ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಫಲಸ್ಸಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ‘‘ಕಿಂ ಪಞ್ಚ ಆಹಾರಾ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಚೋದೇತಿ. ಆಚರಿಯೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಹಾರೇ ಅಧಿಪ್ಪೇತೇ ‘‘ಸಿಯಾ ತವ ಚೋದನಾ ಅವಸರಾ, ಸಾ ಪನ ಏತ್ಥ ಅನವಸರಾ’’ತಿ ಚ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಪಞ್ಚ, ನ ಪಞ್ಚಾತಿ ಇದಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಪರಿಯಾಯಾಹಾರಸ್ಸೇವ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪೇತಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನನು ಪಚ್ಚಯೋ ಆಹಾರೋ’ತಿ ವುತ್ತಮೇತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಆಹಾರೋತಿ ಇಚ್ಛಿತತ್ತಾ. ಇದಾನಿ ವುತ್ತಮೇವತ್ಥಂ ಪಾಳಿಯಾ ಸಮತ್ಥೇನ್ತೋ ‘‘ಯಂ ಸನ್ಧಾಯಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ಮುಖ್ಯಾಹಾರವಸೇನಪಿ ನೇರಯಿಕಾನಂ ಆಹಾರಟ್ಠಿತಿಕತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಂ…ಪೇ… ಸಾಧೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ನೇರಯಿಕಾ ಸುಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದಿನೋಪಿ ಹೋನ್ತೀತಿ? ನೋತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಖೇಳೋ ಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಯೋತಿ ತಯೋ ಅರೂಪಾಹಾರಾ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಅವಸೇಸಾನನ್ತಿ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತೇಹಿ ಅವಸೇಸಾನಂ ಕಾಮಭವಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಸತ್ತಾನಂ. ಪಚ್ಚಯಾಹಾರೋ ಹಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಾಧಾರಣೋತಿ.

ಪಠಮಮಹಾಪಞ್ಹಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮-೯. ದುತಿಯಮಹಾಪಞ್ಹಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೨೮-೨೯. ಅಟ್ಠಮೇ ಏವಂನಾಮಕೇತಿ ಕಜಙ್ಗಲಾತಿ ಏವಂ ಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗವಸೇನ ಲದ್ಧನಾಮಕೇ ಮಜ್ಝಿಮಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಮರಿಯಾದಭೂತೇ ನಗರೇ. ‘‘ನಿಗಮೇ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ, ‘‘ನಿಚುಲವನೇ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ನಿಚುಲಂ ನಾಮ ಏಕಾ ರುಕ್ಖಜಾತಿ, ‘‘ನೀಪರುಕ್ಖೋ’’ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ. ತೇನ ಸಞ್ಛನ್ನೋ ಮಹಾವನಸಣ್ಡೋ, ತತ್ಥ ವಿಹರತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಹೇತುನಾ ನಯೇನಾತಿ ಚ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ನನು ಚ ‘‘ಏಸೋ ಚೇವ ತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ವುತ್ತಂ. ಭಗವತಾ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋತಿಆದಿಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣಾ ಚತ್ತಾರೋ ಆಹಾರಾ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ಛ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾನಿ ಆಯತನಾನಿ, ಸತ್ತ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ, ಅಟ್ಠ ಲೋಕಧಮ್ಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಪನ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಪಞ್ಚಿನ್ದ್ರಿಯಾನಿ, ಛ ನಿಸ್ಸಾರಣೀಯಾ ಧಾತುಯೋ, ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ದಸ್ಸಿತಧಮ್ಮಾ ಅಞ್ಞೋಯೇವತ್ಥೋ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ ಚೋದನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ ‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪೀ’’ತಿಆದಿ. ನವಮೇ ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ದುತಿಯಮಹಾಪಞ್ಹಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೧೦. ದುತಿಯಕೋಸಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೦. ದಸಮೇ ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಯುಜ್ಝತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಉಯ್ಯೋಧಿಕಾ, ಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರೇಹಿ ಯುಜ್ಝಿತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಉಗ್ಗನ್ತ್ವಾ ಯುಜ್ಝನಂ ವಾ ಉಯ್ಯೋಧಿಕೋ, ಸತ್ಥಪ್ಪಹಾರೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯುದ್ಧತೋ ನಿವತ್ತೋ’’ತಿ. ಉಪಸ್ಸುತಿವಸೇನ ಯುಜ್ಝಿತಬ್ಬಾಕಾರಂ ಞತ್ವಾತಿ ಜೇತವನೇ ಕಿರ ದತ್ತತ್ಥೇರೋ ಧನುಗ್ಗಹತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋತಿ ದ್ವೇ ಮಹಲ್ಲಕತ್ಥೇರಾ ವಿಹಾರಪಚ್ಚನ್ತೇ ಪಣ್ಣಸಾಲಾಯ ವಸನ್ತಿ. ತೇಸು ಧನುಗ್ಗಹತಿಸ್ಸತ್ಥೇರೋ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಪಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಯ ನಿಸಿನ್ನೋ ದತ್ತತ್ಥೇರಂ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ‘‘ಅಯಂ ತೇ ಮಹೋದರೋ ಕೋಸಲೋ ಭುತ್ತಭತ್ತಮೇವ ಪೂತಿಂ ಕರೋತಿ, ಯುದ್ಧವಿಚಾರಣಂ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಜಾನಾತಿ, ಪರಾಜಿತೋತ್ವೇವ ವದಾಪೇತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ತೇನ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ – ‘‘ಭನ್ತೇ, ಯುದ್ಧೋ ನಾಮ ಪದುಮಬ್ಯೂಹೋ ಚಕ್ಕಬ್ಯೂಹೋ ಸಕಟಬ್ಯೂಹೋತಿ ತಯೋ ಬ್ಯೂಹಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಜಾತಸತ್ತುಂ ಗಣ್ಹಿತುಕಾಮೇನ ಅಸುಕಸ್ಮಿಂ ನಾಮ ಪಬ್ಬತಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ದ್ವೀಸು ಪಬ್ಬತಭಿತ್ತೀಸು ಮನುಸ್ಸೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಪುರತೋ ದುಬ್ಬಲಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬತನ್ತರಂ ಪವಿಟ್ಠಭಾವಂ ಜಾನಿತ್ವಾ ಪವಿಟ್ಠಮಗ್ಗಂ ರುನ್ಧಿತ್ವಾ ಪುರತೋ ಚ ಪಚ್ಛತೋ ಚ ಉಭೋಸು ಪಬ್ಬತಭಿತ್ತೀಸು ವಗ್ಗಿತ್ವಾ ನದಿತ್ವಾ ಜಾಲಪಕ್ಖಿತ್ತಮಚ್ಛಂ ವಿಯ ಕತ್ವಾ ಸಕ್ಕಾ ಗಹೇತು’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಖಣೇ ‘‘ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಕಥಾಸಲ್ಲಾಪಂ ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ ರಞ್ಞೋ ಪೇಸಿತಚರಪುರಿಸಾ ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಞ್ಞೋ ಆರೋಚೇಸುಂ. ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ಸಙ್ಗಾಮಭೇರಿಂ ಪಹರಾಪೇತ್ವಾ ಗನ್ತ್ವಾ ಸಕಟಬ್ಯೂಹಂ ಕತ್ವಾ ಅಜಾತಸತ್ತುಂ ಜೀವಗ್ಗಾಹಂ ಗಣ್ಹಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಉಪಸ್ಸುತಿವಸೇ…ಪೇ... ಅಜಾತಸತ್ತುಂ ಗಣ್ಹೀ’’ತಿ.

ದೋಣಪಾಕನ್ತಿ ದೋಣತಣ್ಡುಲಾನಂ ಪಕ್ಕಭತ್ತಂ. ದೋಣನ್ತಿ ಚತುನಾಳಿಕಾನಮೇತಮಧಿವಚನಂ. ಮನುಜಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತಸ್ಸ. ತನುಕಸ್ಸಾತಿ ತನುಕಾ ಅಪ್ಪಿಕಾ ಅಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಭುತ್ತಪಚ್ಚಯಾ ವಿಸಭಾಗವೇದನಾ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಸಣಿಕನ್ತಿ ಮನ್ದಂ ಮುದುಕಂ, ಅಪರಿಸ್ಸಯಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೀರತೀತಿ ಪರಿಭುತ್ತಾಹಾರೋ ಪಚ್ಚತಿ. ಆಯು ಪಾಲಯನ್ತಿ ನಿರೋಗೋ ಅವೇದನೋ ಜೀವಿತಂ ರಕ್ಖನ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ಸಣಿಕಂ ಜೀರತೀತಿ ಸೋ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರಿಮಿತಾಹಾರತಾಯ ಸಣಿಕಂ ಚಿರೇನ ಜೀರತಿ ಜರಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಜೀವಿತಂ ಪಾಲಯನ್ತೋ.

ಇಮಂ ಓವಾದಂ ಅದಾಸೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕಿರ (ಧ. ಪ. ಅಟ್ಠ. ೨.೨೦೩ ಪಸೇನದಿಕೋಸಲವತ್ಥು) ಸಮಯೇ ರಾಜಾ ತಣ್ಡುಲದೋಣಸ್ಸ ಓದನಂ ತದುಪಿಯೇನ ಸೂಪಬ್ಯಞ್ಜನೇನ ಭುಞ್ಜತಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಭುತ್ತಪಾತರಾಸೋ ಭತ್ತಸಮ್ಮದಂ ಅವಿನೋದೇತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಲನ್ತರೂಪೋ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತತಿ, ನಿದ್ದಾಯ ಅಭಿಭುಯ್ಯಮಾನೋಪಿ ಲಹುಕಂ ನಿಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಏಕಮನ್ತಂ ನಿಸೀದಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಆಹ ‘‘ಕಿಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಅವಿಸ್ಸಮಿತ್ವಾವ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ. ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಭುತ್ತಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮೇ ಮಹಾದುಕ್ಖಂ ಹೋತೀತಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ, ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ಅತಿಬಹುಭೋಜೀನಂ ಏತಂ ದುಕ್ಖಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ –

‘‘ಮಿದ್ಧೀ ಯದಾ ಹೋತಿ ಮಹಗ್ಘಸೋ ಚ,

ನಿದ್ದಾಯಿತಾ ಸಮ್ಪರಿವತ್ತಸಾಯೀ;

ಮಹಾವರಾಹೋವ ನಿವಾಪಪುಟ್ಠೋ,

ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭಮುಪೇತಿ ಮನ್ದೋ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೩೨೫; ನೇತ್ತಿ. ೨೬, ೯೦) –

ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಓವದಿತ್ವಾ, ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ಭೋಜನಂ ನಾಮ ಮತ್ತಾಯ ಭುಞ್ಜಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಮತ್ತಭೋಜಿನೋ ಹಿ ಸುಖಂ ಹೋತೀ’’ತಿ ಉತ್ತರಿಪಿ ಪುನ ಓವದನ್ತೋ ‘‘ಮನುಜಸ್ಸ ಸದಾ ಸತೀಮತೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೨೪) ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ.

ರಾಜಾ ಪನ ಗಾಥಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ, ಸಮೀಪೇ ಠಿತಂ ಪನ ಭಾಗಿನೇಯ್ಯಂ ಸುದಸ್ಸನಂ ನಾಮ ಮಾಣವಂ ‘‘ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹ ತಾತಾ’’ತಿ ಆಹ. ಸೋ ತಂ ಗಾಥಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ಆಹ, ‘‘ಮಾಣವ, ಇಮಂ ಗಾಥಂ ನಟೋ ವಿಯ ಪತ್ತಪತ್ತಟ್ಠಾನೇ ಮಾ ಅವಚ, ರಞ್ಞೋ ಪಾತರಾಸಂ ಭುಞ್ಜನಟ್ಠಾನೇ ಠತ್ವಾ ಪಠಮಪಿಣ್ಡಾದೀಸುಪಿ ಅವತ್ವಾ ಅವಸಾನೇ ಪಿಣ್ಡೇ ಗಹಿತೇ ವದೇಯ್ಯಾಸಿ, ರಾಜಾ ಸುತ್ವಾ ಭತ್ತಪಿಣ್ಡಂ ಛಡ್ಡೇಸ್ಸತಿ. ಅಥ ರಞ್ಞೋ ಹತ್ಥೇಸು ಧೋತೇಸು ಪಾತಿಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸಿತ್ಥಾನಿ ಗಣೇತ್ವಾ ತದುಪಿಯಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಞತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ತಾವತಕೇ ತಣ್ಡುಲೇ ಹಾರೇಯ್ಯಾಸಿ. ಪಾತರಾಸೇ ಚ ವತ್ವಾ ಸಾಯಮಾಸೇ ಮಾ ವದೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ. ಸೋ ‘‘ಸಾಧೂ’’ತಿ ಪಟಿಸ್ಸುಣಿತ್ವಾ ತಂ ದಿವಸಂ ರಞ್ಞೋ ಪಾತರಾಸಂ ಭುತ್ವಾ ಗತತ್ತಾ ಸಾಯಮಾಸೇ ಭಗವತೋ ಅನುಸಿಟ್ಠಿನಿಯಾಮೇನ ಗಾಥಂ ಅಭಾಸಿ. ರಾಜಾ ದಸಬಲಸ್ಸ ವಚನಂ ಸರಿತ್ವಾ ಭತ್ತಪಿಣ್ಡಂ ಪಾತಿಯಂಯೇವ ಛಡ್ಡೇಸಿ. ರಞ್ಞೋ ಹತ್ಥೇಸು ಧೋತೇಸು ಪಾತಿಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಸಿತ್ಥಾನಿ ಗಣೇತ್ವಾ ಪುನದಿವಸೇ ತತ್ತಕೇ ತಣ್ಡುಲೇ ಹರಿಂಸು, ಸೋಪಿ ಮಾಣವೋ ದಿವಸೇ ದಿವಸೇ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕಂ ಗಚ್ಛತಿ. ದಸಬಲಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಾಸಿಕೋ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ನಂ ಏಕದಿವಸಂ ಪುಚ್ಛಿ ‘‘ರಾಜಾ ಕಿತ್ತಕಂ ಭುಞ್ಜತೀ’’ತಿ? ಸೋ ‘‘ನಾಳಿಕೋದನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ವಟ್ಟಿಸ್ಸತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಪುರಿಸಭಾಗೋ ಏಸ, ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಗಾಥಂ ಮಾ ವದೀತಿ. ರಾಜಾ ತಥೇವ ಸಣ್ಠಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಾಳಿಕೋದನಪರಮತಾಯ ಸಣ್ಠಾಸೀ’’ತಿ. ರತ್ತಞ್ಞುತಾಯ ವಡ್ಢಿತಂ ಸೀಲಂ ಅಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ವಡ್ಢಿತಸೀಲೋ. ಅಪೋಥುಜ್ಜನಿಕೇಹಿ ಸೀಲೇಹೀತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲೇಹಿ ಸೀಲಂ ಅರಿಯಂ ಸುದ್ಧಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅರಿಯಸೀಲೋ’’ತಿ. ತದೇಕಂ ಅನವಜ್ಜಟ್ಠೇನ ಕುಸಲಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕುಸಲಸೀಲೋ’’ತಿ.

ದುತಿಯಕೋಸಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಮಹಾವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಉಪಾಲಿವಗ್ಗೋ

೧. ಉಪಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩೧. ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅತ್ಥವಸೇತಿ ವುದ್ಧಿವಿಸೇಸೇ, ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಹೇತು ಅಧಿಗಮನೀಯೇ ಹಿತವಿಸೇಸೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅತ್ಥೋಯೇವ ವಾ ಅತ್ಥವಸೋ, ದಸ ಅತ್ಥೇ ದಸ ಕಾರಣಾನೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಫಲಂ ತದಧೀನವುತ್ತಿತಾಯ ವಸೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥವಸೋ, ಹೇತೂತಿ ಏವಮ್ಪೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಯೇ ಮಮ ಸೋತಬ್ಬಂ ಸದ್ದಹಾತಬ್ಬಂ ಮಞ್ಞಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತೇಸಂ ತಂ ಅಸ್ಸ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಯೋ ಚ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಚನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ತಂ ದೀಘರತ್ತಂ ಹಿತಾಯ ಸುಖಾಯ ಸಂವತ್ತತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ ಆದೀನವನ್ತಿ ಭದ್ದಾಲಿಸುತ್ತೇ ವಿಯ ಅಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ. ಸುಖವಿಹಾರಾಭಾವೇ ಸಹಜೀವಮಾನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಸಹಜೀವಿತಾಪಿ ಸುಖವಿಹಾರೋವ ವುತ್ತೋ. ಸುಖವಿಹಾರೋ ನಾಮ ಚತುನ್ನಂ ಇರಿಯಾಪಥವಿಹಾರಾನಂ ಫಾಸುತಾ.

ಮಙ್ಕುತನ್ತಿ ನಿತ್ತೇಜತಂ. ಧಮ್ಮೇನಾತಿಆದೀಸು ಧಮ್ಮೋತಿ ಭೂತಂ ವತ್ಥು. ವಿನಯೋತಿ ಚೋದನಾ ಚೇವ ಸಾರಣಾ ಚ. ಸತ್ಥುಸಾಸನನ್ತಿ ಞತ್ತಿಸಮ್ಪದಾ ಚೇವ ಅನುಸ್ಸಾವನಸಮ್ಪದಾ ಚ.

ಪಿಯಸೀಲಾನನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖಾಕಾಮಾನಂ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಸೀಲಂ ಪಿಯಂ ಹೋತಿ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸಿಕ್ಖಾತ್ತಯಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಘಟಮಾನಾ’’ತಿ. ಸನ್ದಿದ್ಧಮನಾತಿ ಸಂಸಯಂ ಆಪಜ್ಜಮನಾ. ಉಬ್ಬಳ್ಹಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಪೀಳಿತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನೀತಿ ಸತಿಪಿ ಉಪೋಸಥಪವಾರಣಾನಂ ಸಙ್ಘಕಮ್ಮಭಾವೇ ಗೋಬಲೀಬದ್ದಞಾಯೇನ ಉಪೋಸಥಂ ಪವಾರಣಞ್ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪಸಮ್ಪದಾದಿಸೇಸಸಙ್ಘಕಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಸಮಗ್ಗಾನಂ ಭಾವೋ ಸಾಮಗ್ಗೀ.

‘‘ನಾಹಂ, ಚುನ್ದ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂಯೇವ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೮೨) ಏತ್ಥ ವಿವಾದಮೂಲಭೂತಾ ಕಿಲೇಸಾ ಆಸವಾತಿ ಆಗತಾ.

‘‘ಯೇನ ದೇವೂಪಪತ್ಯಸ್ಸ, ಗನ್ಧಬ್ಬೋ ವಾ ವಿಹಙ್ಗಮೋ;

ಯಕ್ಖತ್ತಂ ಯೇನ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ, ಮನುಸ್ಸತ್ತಞ್ಚ ಅಬ್ಬಜೇ;

ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಆಸವಾ ಖೀಣಾ, ವಿದ್ಧಸ್ತಾ ವಿನಳೀಕತಾ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೪.೩೬) –

ಏತ್ಥ ತೇಭೂಮಕಂ ಕಮ್ಮಂ ಅವಸೇಸಾ ಚ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ. ಇಧ ಪನ ಪರೂಪವಾದವಿಪ್ಪಟಿಸಾರವಧಬನ್ಧಾದಯೋ ಚೇವ ಅಪಾಯದುಕ್ಖಭೂತಾ ಚ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಉಪದ್ದವಾ ಆಸವಾತಿ ಆಹ ‘‘ಅಸಂವರೇ ಠಿತೇನ ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿಆದಿ. ಯದಿ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಿಕ್ಖಾಪದಂ ನ ಚ ಪಞ್ಞಪೇಯ್ಯ, ತತೋ ಅಸದ್ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸೇವನಅದಿನ್ನಾದಾನಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿಹೇತು ಯೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ ಪರೂಪವಾದಾದಯೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ ನಾನಪ್ಪಕಾರಾ ಅನತ್ಥಾ, ಯೇ ಚ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಮೇವ ನಿರಯಾದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಸ್ಸ ಪಞ್ಚವಿಧಬನ್ಧನಕಮ್ಮಕಾರಣಾದಿವಸೇನ ಮಹಾದುಕ್ಖಾನುಭವನಪ್ಪಕಾರಾ ಅನತ್ಥಾ, ತೇ ಸನ್ಧಾಯ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ‘‘ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಸಂವರಾಯ ಸಮ್ಪರಾಯಿಕಾನಂ ಆಸವಾನಂ ಪಟಿಘಾತಾಯಾ’’ತಿ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೋ ವುಚ್ಚತಿ ಪಚ್ಚಕ್ಖೋ ಅತ್ತಭಾವೋ, ತತ್ಥ ಭವಾ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಅತ್ತಭಾವೇ ಪತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ. ಸಮ್ಮುಖಾ ಗರಹನಂ ಅಕಿತ್ತಿ, ಪರಮ್ಮುಖಾ ಗರಹನಂ ಅಯಸೋ. ಅಥ ವಾ ಸಮ್ಮುಖಾ ಪರಮ್ಮುಖಾ ಗರಹನಂ ಅಕಿತ್ತಿ, ಪರಿವಾರಹಾನಿ ಅಯಸೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಆಗಮನಮಗ್ಗಥಕನಾಯಾತಿ ಆಗಮನದ್ವಾರಪಿದಹನತ್ಥಾಯ. ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬತೋ ಪೇಚ್ಚ ಗನ್ತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಪರಲೋಕೋತಿ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪರಾಯೇ ನರಕಾದೀಸೂ’’ತಿ.

ಮೇಥುನಾದೀನಿ ರಜ್ಜನಟ್ಠಾನಾನಿ. ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಿ ದುಸ್ಸನಟ್ಠಾನಾನಿ.

ಸಂವರವಿನಯೋತಿ ಸೀಲಸಂವರೋ, ಸತಿಸಂವರೋ, ಞಾಣಸಂವರೋ, ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ ಸಂವರೋ. ಯಥಾಸಕಂ ಸಂವರಿತಬ್ಬಾನಂ ವಿನೇತಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದೀನಂ ಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ವಿನಯನತೋ ವಿನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪಹಾನವಿನಯೋತಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ಪಹಾನಂ ಯಸ್ಮಾ ಚಾಗಟ್ಠೇನ ಪಹಾನಂ, ವಿನಯಟ್ಠೇನ ವಿನಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಹಾನವಿನಯೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಮಥವಿನಯೋತಿ ಸತ್ತ ಅಧಿಕರಣಸಮಥಾ. ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿನಯೋತಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಮೇವ. ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಹಿ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ಏವ ಸಿಕ್ಖಾಪದಸಮ್ಭವತೋ ಪಞ್ಞತ್ತಿವಿನಯೋಪಿ ಸಿಕ್ಖಾಪದಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಅನುಗ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ.

ಉಪಾಲಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಉಪಾಲಿವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಅಕ್ಕೋಸವಗ್ಗೋ

೧-೮. ವಿವಾದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೧-೪೮. ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಪಠಮಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ. ಛಟ್ಠೇ ಖಣಭಙ್ಗುರತಾಯ ನ ನಿಚ್ಚಾ ನ ಧುವಾತಿ ಅನಿಚ್ಚಾ. ತತೋ ಏವ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ನ ಇಚ್ಚಾ ನ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾತಿಪಿ ಅನಿಚ್ಚಾ. ಸ್ವಾಯಂ ನೇಸಂ ಅನಿಚ್ಚಟ್ಠೋ ಉದಯವಯಪರಿಚ್ಛಿನ್ನತಾಯ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿ ಆಹ ‘‘ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಿನೋ’’ತಿ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವಿನಸ್ಸಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾರರಹಿತಾತಿ ನಿಚ್ಚಸಾರಧುವಸಾರಅತ್ತಸಾರವಿರಹಿತಾ. ಮುಸಾತಿ ವಿಸಂವಾದನಟ್ಠೇನ ಮುಸಾ, ಏಕಂಸೇನ ಅಸುಭಾದಿಸಭಾವಾ ತೇ ಬಾಲಾನಂ ಸುಭಾದಿಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಸುಭಾದಿಗ್ಗಹಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನ ಸತ್ತೇ ವಿಸಂವಾದೇನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ನಿಚ್ಚಸುಭಸುಖಾ ವಿಯಾ’’ತಿಆದಿ. ನ ಪಸ್ಸನಸಭಾವಾತಿ ಖಣಪಭಙ್ಗುರತಾಇತ್ತರಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನತಾಯ ದಿಸ್ಸಮಾನಾ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಅದಸ್ಸನಪಕತಿಕಾ. ಏತೇ ಹಿ ಖೇತ್ತಂ ವಿಯ ವತ್ಥು ವಿಯ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ ವಿಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ವಾಪಿ ಕತಿಪಾಹೇನೇವ ಸುಪಿನಕೇ ದಿಟ್ಠಾ ವಿಯ ನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ. ಸತ್ತಮಟ್ಠಮಾನಿ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾನಿ.

ವಿವಾದಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೯-೧೦. ಸರೀರಟ್ಠಧಮ್ಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೪೯-೫೦. ನವಮೇ ಪುನಬ್ಭವದಾನಂ ಪುನಬ್ಭವೋ ಉತ್ತರಪದಲೋಪೇನ, ಪುನಬ್ಭವೋ ಸೀಲಮಸ್ಸಾತಿ ಪೋನೋಭವಿಕೋ, ಪುನಬ್ಭವದಾಯಕೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪುನಬ್ಭವನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ’’ತಿ. ಭವಸಙ್ಖರಣಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವನಿಬ್ಬತ್ತನಕಕಮ್ಮಂ. ದಸಮೇ ನತ್ಥಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಸರೀರಟ್ಠಧಮ್ಮಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಅಕ್ಕೋಸವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಠಮಪಣ್ಣಾಸಕಂ ನಿಟ್ಠಿತಂ.

೨. ದುತಿಯಪಣ್ಣಾಸಕಂ

(೬) ೧. ಸಚಿತ್ತವಗ್ಗೋ

೧-೧೦. ಸಚಿತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೫೧-೬೦. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ. ದಸಮೇ ಪಿತ್ತಂ ಸಮುಟ್ಠಾನಮೇತೇಸನ್ತಿ ಪಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾ, ಪಿತ್ತಪಚ್ಚಯಾಪಿತ್ತಹೇತುಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಮ್ಹಸಮುಟ್ಠಾನಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಸನ್ನಿಪಾತಿಕಾತಿ ತಿಣ್ಣಮ್ಪಿ ಪಿತ್ತಾದೀನಂ ಕೋಪೇನ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ. ಉತುಪರಿಣಾಮಜಾತಿ ವಿಸಭಾಗಉತುತೋ ಜಾತಾ. ಜಙ್ಗಲದೇಸವಾಸೀನಞ್ಹಿ ಅನೂಪದೇಸೇ ವಸನ್ತಾನಂ ವಿಸಭಾಗೋ ಚ ಉತು ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅನೂಪದೇಸವಾಸೀನಞ್ಚ ಜಙ್ಗಲದೇಸೇತಿ ಏವಂ ಪರಸಮುದ್ದತೀರಾದಿವಸೇನಪಿ ಉತುವಿಸಭಾಗತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿಯೇವ. ತತೋ ಜಾತಾತಿ ಉತುಪರಿಣಾಮಜಾ. ಅತ್ತನೋ ಪಕತಿಚರಿಯಾನಂ ವಿಸಯಾನಂ ವಿಸಮಂ ಕಾಯಪರಿಹರಣವಸೇನ ಜಾತಾ ವಿಸಮಪರಿಹಾರಜಾ. ತೇನಾಹ ‘‘ಅತಿಚಿರಟ್ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದಿನಾ ವಿಸಮಪರಿಹಾರೇನ ಜಾತಾ’’ತಿ. ಆದಿ-ಸದ್ದೇನ ಮಹಾಭಾರವಹನಸುಧಾಕೋಟ್ಟನಾದೀನಂ ಸಙ್ಗಹೋ. ಪರಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಮತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಓಪಕ್ಕಮಿಕಾ. ಬಾಹಿರಂ ಪಚ್ಚಯಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕತೋವ ಜಾತಾ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇಹಿ ಸತ್ತಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸಾರೀರಿಕಾ ವೇದನಾ ಸಕ್ಕಾ ಪಟಿಬಾಹಿತುಂ, ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬಭೇಸಜ್ಜಾನಿಪಿ ಸಬ್ಬಪರಿತ್ತಾನಿಪಿ ನಾಲಂ ಪಟಿಘಾತಾಯ.

ಸಚಿತ್ತಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಸಚಿತ್ತವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

(೭) ೨. ಯಮಕವಗ್ಗೋ

೧-೭. ಅವಿಜ್ಜಾಸುತ್ತಾದಿವಣ್ಣನಾ

೬೧-೬೭. ದುತಿಯಸ್ಸ ಪಠಮಾದೀನಿ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾನಿ. ಸತ್ತಮೇ ನಳಕಪಾನಕೇತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ನಿಗಮೇ. ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರ (ಜಾ. ಅಟ್ಠ. ೧.೧.೧೯ ಆದಯೋ) ಅಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಕಪಿಯೋನಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಮಹಾಕಾಯೋ ಕಪಿರಾಜಾ ಹುತ್ವಾ ಅನೇಕಸತವಾನರಸಹಸ್ಸಪರಿವುತೋ ಪಬ್ಬತಪಾದೇ ವಿಚರಿ, ಪಞ್ಞವಾ ಖೋ ಪನ ಹೋತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞೋ. ಸೋ ಪರಿಸಂ ಏವಂ ಓವದತಿ, ‘‘ತಾತಾ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪಬ್ಬತಪಾದೇ ವಿಸಫಲಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಮನುಸ್ಸಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಪೋಕ್ಖರಣಿಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ, ತುಮ್ಹೇ ಪುಬ್ಬೇ ಖಾದಿತಪುಬ್ಬಾನೇವ ಫಲಾನಿ ಖಾದಥ, ಪೀತಪುಬ್ಬಾನೇವ ಪಾನೀಯಾನಿ ಪಿವಥ, ಏತ್ಥ ವೋ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತಕಿಚ್ಚಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ. ತೇ ಅಪೀತಪುಬ್ಬಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಹಸಾವ ಅಪಿವಿತ್ವಾ ಸಮನ್ತಾ ಪರಿಧಾವಿತ್ವಾ ಮಹಾಸತ್ತಸ್ಸ ಆಗಮನಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ ನಿಸೀದಿಂಸು. ಮಹಾಸತ್ತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ, ತಾತಾ, ಪಾನೀಯಂ ನ ಪಿವಥಾ’’ತಿ ಆಹ. ತುಮ್ಹಾಕಂ ಆಗಮನಂ ಓಲೋಕೇಮಾತಿ. ‘‘ಸಾಧು, ತಾತಾ’’ತಿ ಸಮನ್ತಾ ಪದಂ ಪರಿಯೇಸಮಾನೋ ಓತಿಣ್ಣಪದಂಯೇವ ಅದ್ದಸ, ನ ಉತ್ತಿಣ್ಣಪದಂ. ಅದಿಸ್ವಾ ‘‘ಸಪರಿಸ್ಸಯಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ತಾವದೇವ ಚ ತತ್ಥ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಅಮನುಸ್ಸೋ ಉದಕಂ ದ್ವೇಧಾ ಕತ್ವಾ ಉಟ್ಠಾಸಿ – ಸೇತಮುಖೋ, ನೀಲಕುಚ್ಛಿ, ರತ್ತಹತ್ಥಪಾದೋ, ಮಹಾದಾಠಿಕೋ, ವನ್ತದಾಠೋ, ವಿರೂಪೋ, ಬೀಭಚ್ಛೋ, ಉದಕರಕ್ಖಸೋ. ಸೋ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪಾನೀಯಂ ನ ಪಿವಥ, ಮಧುರಂ ಉದಕಂ ಪಿವಥ, ಕಿಂ ತುಮ್ಹೇ ಏತಸ್ಸ ವಚನಂ ಸುಣಾಥಾ’’ತಿ. ಮಹಾಸತ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತ್ವಂ ಅಧಿವತ್ಥೋ ಅಮನುಸ್ಸೋ’’ತಿ? ಆಮಾಹನ್ತಿ. ‘‘ತ್ವಂ ಇಧ ಓತಿಣ್ಣೇ ಲಭಸೀ’’ತಿ ಆಹ. ಆಮ, ತುಮ್ಹೇ ಪನ ಸಬ್ಬೇ ಖಾದಿಸ್ಸಾಮೀತಿ. ನ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸಿ ಯಕ್ಖಾತಿ. ಪಾನೀಯಂ ಪನ ಪಿವಿಸ್ಸಥಾತಿ. ಆಮ, ಪಿವಿಸ್ಸಾಮಾತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಏಕಮ್ಪಿ ವಾನರಂ ನ ಮುಞ್ಚಿಸ್ಸನ್ತಿ. ‘‘ಪಾನೀಯಞ್ಚ ಪಿವಿಸ್ಸಾಮ, ನ ಚ ತೇ ವಸಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ನಳಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಕೋಟಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮಿ. ಸಬ್ಬೋ ಏಕಚ್ಛಿದ್ದೋ ಅಹೋಸಿ. ತೀರೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾವ ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿ. ಸೇಸವಾನರಾನಮ್ಪಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನಳಂ ಆಹರಾಪೇತ್ವಾ ಧಮಿತ್ವಾ ಅದಾಸಿ. ಸಬ್ಬೇ ತೇ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸೇವ ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿಂಸು. ವುತ್ತಮ್ಪಿ ಚೇತಂ –

‘‘ದಿಸ್ವಾ ಪದಮನುತ್ತಿಣ್ಣಂ, ದಿಸ್ವಾನೋತರಿತಂ ಪದಂ;

ನಳೇನ ವಾರಿಂ ಪಿಸ್ಸಾಮ, ನೇವ ಮಂ ತ್ವಂ ವಧಿಸ್ಸಸೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧.೨೦);

ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಜ್ಜದಿವಸಾ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಳಾ ಏಕಚ್ಛಿದ್ದಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಕಪ್ಪೇ ಕಪ್ಪಟ್ಠಿಯಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ನಾಮ ಚನ್ದೇ ಸಸಲಕ್ಖಣಂ (ಜಾ. ೧.೪.೬೧ ಆದಯೋ), ವಟ್ಟಜಾತಕೇ (ಜಾ. ೧.೧.೩೫) ಸಚ್ಚಕಿರಿಯಟ್ಠಾನೇ ಅಗ್ಗಿಜಾಲಸ್ಸ ಆಗಮನುಪಚ್ಛೇದೋ, ಘಟೀಕಾರಸ್ಸ ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ವಸನಟ್ಠಾನೇ ಅನೋವಸ್ಸನಂ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೯೧), ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ತೀರೇ ನಳಾನಂ ಏಕಚ್ಛಿದ್ದಭಾವೋತಿ. ಇತಿ ಸಾ ಪೋಕ್ಖರಣೀ ನಳೇನ ಪಾನೀಯಸ್ಸ ಪಿವಿತತ್ತಾ ‘‘ನಳಕಪಾನಕಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಲಭಿ. ಅಪರಭಾಗೇ ತಂ ಪೋಕ್ಖರಣಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ನಿಗಮೋ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ, ತಸ್ಸಪಿ ‘‘ನಳಕಪಾನ’’ನ್ತ್ವೇವ ನಾಮಂ ಜಾತಂ. ತಂ ಪನ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಳಕಪಾನೇ’’ತಿ. ಪಲಾಸವನೇತಿ ಕಿಂಸುಕವನೇ.

ತುಣ್ಹೀಭೂತಂ ತುಣ್ಹೀಭೂತನ್ತಿ ಬ್ಯಾಪನಿಚ್ಛಾಯಂ ಇದಂ ಆಮೇಡಿತವಚನನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಂ ಯಂ ದಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅನುವಿಲೋಕೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಅನು-ಸದ್ದೋ ‘‘ಪರೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಸಮಾನತ್ಥೋತಿ ಆಹ ‘‘ತತೋ ತತೋ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ’’ತಿ. ಕಸ್ಮಾ ಆಗಿಲಾಯತಿ ಕೋಟಿಸಹಸ್ಸಹತ್ಥಿನಾಗಾನಂ ಬಲಂ ಧಾರೇನ್ತಸ್ಸಾತಿ ಚೋದಕಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಆಚರಿಯೋ ಪನಸ್ಸ ‘‘ಏಸ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಭಾವೋ, ಯದಿದಂ ಅನಿಚ್ಚತಾ. ಯೇ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾ, ತೇ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಉದಯವಯಪ್ಪಟಿಪೀಳಿತತಾಯ ದುಕ್ಖಾ ಏವ. ದುಕ್ಖಸಭಾವೇಸು ತೇಸು ಸತ್ಥುಕಾಯೇ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಭಗವತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಪಿಟ್ಠಿವಾತೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಸೋ ಚ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇಕತಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ. ಏತ್ಥಾಹ ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತಂ ಕಮ್ಮಂ, ಯೇನ ಅಪರಿಮಾಣಕಾಲಂ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಉಪಚಿತವಿಪುಲಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರೋ ಸತ್ಥಾ ಏವರೂಪಂ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಮನುಭವತೀ’’ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅಯಮೇವ ಭಗವಾ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋ ಅತೀತಜಾತಿಯಂ ಮಲ್ಲಪುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಪಾಪಜನಸೇವೀ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೋ ಚರತಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ನಿಬ್ಬುದ್ಧೇ ವತ್ತಮಾನೇ ಏಕಂ ಮಲ್ಲಪುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಗಾಳ್ಹತರಂ ನಿಪ್ಪೀಳೇಸಿ. ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ಇದಾನಿ ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ದುಕ್ಖಮನುಭವಿ. ಯಥಾ ಚೇತಂ, ಏವಂ ಚಿಞ್ಚಮಾಣವಿಕಾದೀನಮಿತ್ಥೀನಂ ಯಾನಿ ಭಗವತೋ ಅಬ್ಭಕ್ಖಾನಾದೀನಿ ದುಕ್ಖಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಪುಬ್ಬೇಕತಸ್ಸ ವಿಪಾಕಾವಸೇಸಾನಿ, ಯಾನಿ ಕಮ್ಮಪಿಲೋತಿಕಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಅಪದಾನೇ (ಅಪ. ಥೇರ ೧.೩೯.೬೪-೯೬) –

‘‘ಅನೋತತ್ತಸರಾಸನ್ನೇ, ರಮಣೀಯೇ ಸಿಲಾತಲೇ;

ನಾನಾರತನಪಜ್ಜೋತೇ, ನಾನಾಗನ್ಧವನನ್ತರೇ.

‘‘ಮಹತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ, ಪರೇತೋ ಲೋಕನಾಯಕೋ;

ಆಸೀನೋ ಬ್ಯಾಕರೀ ತತ್ಥ, ಪುಬ್ಬಕಮ್ಮಾನಿ ಅತ್ತನೋ.

‘‘ಸುಣಾಥ ಭಿಕ್ಖವೋ ಮಯ್ಹಂ, ಯಂ ಕಮ್ಮಂ ಪಕತಂ ಮಯಾ;

ಪಿಲೋತಿಕಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ, ಬುದ್ಧತ್ತೇಪಿ ವಿಪಚ್ಚತಿ.

೧. ‘‘ಮುನಾಳಿ ನಾಮಹಂ ಧುತ್ತೋ, ಪುಬ್ಬೇ ಅಞ್ಞಾಸು ಜಾತಿಸು;

ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಂ ಸುರಭಿಂ, ಅಬ್ಭಾಚಿಕ್ಖಿಂ ಅದೂಸಕಂ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇನ, ನಿರಯೇ ಸಂಸರಿಂ ಚಿರಂ;

ಬಹೂ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ, ದುಕ್ಖಂ ವೇದೇಸಿ ವೇದನಂ.

‘‘ತೇನ ಕಮ್ಮಾವಸೇಸೇನ, ಇಧ ಪಚ್ಛಿಮಕೇ ಭವೇ;