೫. ಪಣಿಹಿತಅಚ್ಛವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ

೪೧. ಪಞ್ಚಮಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಉಪಮಾವ ಓಪಮ್ಮಂ, ಸೋ ಏವ ಅತ್ಥೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಓಪಮ್ಮತ್ಥೇ ಬೋಧೇತಬ್ಬೇ ನಿಪಾತೋ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪೀತಿ ಯಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ಥ ಚ ತತ್ರ ಭಗವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ವತ್ಥಸುತ್ತೇ ವಿಯ, ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋಪಮ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೯) ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಾದಿ (ಅ. ನಿ. ೭.೭೨) ಸುತ್ತೇಸು ವಿಯ ಚ. ಕತ್ಥಚಿ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ಲೋಣಮ್ಬಿಲಸುತ್ತೇ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೦೧) ವಿಯ, ಸುವಣ್ಣಕಾರಸತ್ತಸೂರಿಯೋಪಮಾದಿಸುತ್ತೇಸು (ಅ. ನಿ. ೭.೬೬) ವಿಯ ಚ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಾಲಿಸೂಕೋಪಮೇ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹಾತಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖನ್ತಿ, ತಂ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯ ವತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾಯ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೭೦) ನ ಸಮೇತಿ. ತತ್ಥ ಹಿ ಇದಂ ವುತ್ತಂ –

ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವತ್ಥನ್ತಿ ಉಪಮಾವಚನಮೇವೇತಂ. ಉಪಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ಚ ಭಗವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಪಠಮಂಯೇವ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಪಠಮಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಉಪಮಂ, ಕತ್ಥಚಿ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ. ತಥಾ ಹೇಸ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿಸ್ಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವೇ ಅಗಾರಾ ಸದ್ವಾರಾ, ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋ ಪಸ್ಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ಸಕಲಮ್ಪಿ ದೇವದೂತಸುತ್ತಂ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೬೧ ಆದಯೋ) ಉಪಮಂ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ. ‘‘ತಿರೋಕುಟ್ಟಂ ತಿರೋಪಾಕಾರಂ ತಿರೋಪಬ್ಬತಂ ಅಸಜ್ಜಮಾನೋ ಗಚ್ಛತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಆಕಾಸೇ’’ತಿಆದಿನಾ ಪನ ನಯೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಂ ಅತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ. ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುರಿಸೋ ಸಾರತ್ಥಿಕೋ ಸಾರಗವೇಸೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೩೧೪) ನಯೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಚೂಳಸಾರೋಪಮಸುತ್ತಂ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ. ‘‘ಇಧ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏಕಚ್ಚೇ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಂ ಪರಿಯಾಪುಣನ್ತಿ ಸುತ್ತಂ…ಪೇ… ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುರಿಸೋ ಅಲಗದ್ದತ್ಥಿಕೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಕಲಮ್ಪಿ ಅಲಗದ್ದಸುತ್ತಂ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೩೮) ಮಹಾಸಾರೋಪಮಸುತ್ತನ್ತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ. ಸ್ವಾಯಂ ಇಧ ಪಠಮಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿ.

ಏತ್ಥ ಹಿ ಚೂಳಸಾರೋಪಮಾದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೩೧೨) ಪಠಮಂ ಉಪಮಂ ವತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಉಪಮಂ ವದನ್ತೋ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಲಗದ್ದೂಪಮಸುತ್ತಾದೀಸು ಪನ ಅತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಉಪಮಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತೋ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀತಿ ವುತ್ತೋ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ಲೀನತ್ಥಪ್ಪಕಾಸಿನಿಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ಪುನ ಉಪಮಂ ವದನ್ತೋ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ‘‘ವತ್ಥಸುತ್ತೇ ವಿಯ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋಪಮಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಾದಿಸುತ್ತೇಸು ವಿಯ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವತ್ಥಸುತ್ತೇ ತಾವ ‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವತ್ಥಂ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠಂ ಮಲಗ್ಗಹಿತಂ, ತಮೇನಂ ರಜಕೋ ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ರಙ್ಗಜಾತೇ ಉಪಸಂಹರೇಯ್ಯ. ಯದಿ ನೀಲಕಾಯ, ಯದಿ ಪೀತಕಾಯ, ಯದಿ ಲೋಹಿತಕಾಯ, ಯದಿ ಮಞ್ಜಿಟ್ಠಕಾಯ, ದುರತ್ತವಣ್ಣಮೇವಸ್ಸ ಅಪರಿಸುದ್ಧವಣ್ಣಮೇವಸ್ಸ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ಅಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವತ್ಥಸ್ಸ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತೇ ಸಂಕಿಲಿಟ್ಠೇ ದುಗ್ಗತಿ ಪಾಟಿಕಙ್ಖಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೭೦) ಪಠಮಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಉಪಮೇಯ್ಯತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಪನ ಪಠಮಂ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಯೇನ ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ವತ್ಥಸುತ್ತೇ ವಿಯಾತಿ ವದೇಯ್ಯ.

ತಥಾ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋಪಮೇಪಿ ‘‘ಯಸ್ಮಿಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ದೇವಾನಂ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ ಕೋವಿಳಾರೋ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ಹೋತಿ, ಅತ್ತಮನಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇವಾ ತಾವತಿಂಸಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಹೋನ್ತಿ ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ದಾನಿ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋ ಕೋವಿಳಾರೋ, ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ದಾನಿ ಪನ್ನಪಲಾಸೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ…ಪೇ… ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಾಯ ಚೇತೇತಿ. ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೯) ಪಠಮಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮೇ ‘‘ಪಸ್ಸಥ ನೋ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಮುಂ ಮಹನ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಆದಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಂ ಸಜೋತಿಭೂತನ್ತಿ. ಏವಂ, ಭನ್ತೇತಿ. ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕತಮಂ ನು ಖೋ ವರಂ ಯಂ ಅಮುಂ ಮಹನ್ತಂ ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧಂ ಆದಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಂ ಸಜೋತಿಭೂತಂ ಆಲಿಙ್ಗೇತ್ವಾ ಉಪನಿಸೀದೇಯ್ಯ ವಾ ಉಪನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ, ಯಂ ಖತ್ತಿಯಕಞ್ಞಂ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಞ್ಞಂ ವಾ ಗಹಪತಿಕಞ್ಞಂ ವಾ ಮುದುತಲುನಹತ್ಥಪಾದಂ ಆಲಿಙ್ಗೇತ್ವಾ ಉಪನಿಸೀದೇಯ್ಯ ವಾ ಉಪನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೭.೭೨) ಪಠಮಂ ಉಪಮಂಯೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ನ ಪನ ಪಠಮಂ ಅತ್ಥಂ ವತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ವತ್ಥಸುತ್ತೇ ವಿಯ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋಪಮಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಾದಿಸುತ್ತೇಸು ವಿಯ ಚಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ.

ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಏವಂ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ ‘‘ಅತ್ಥಂ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಚ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ನಾಮ, ಉಪಮಂ ಪನ ಪಠಮಂ ವತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ನಾಮ, ತದುಭಯಸ್ಸಪಿ ಆಗತಟ್ಠಾನಂ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘ವತ್ಥಸುತ್ತೇ ವಿಯಾ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ. ತಮ್ಪಿ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ವತ್ಥಸುತ್ತೇ ವಿಯ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋಪಮಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಾದಿಸುತ್ತೇಸು ವಿಯ ಚಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಞ್ಚ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ಲೋಣಮ್ಬಿಲಸುತ್ತೇ ವಿಯಾ’’ತಿ ವಿಸುಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ ‘‘ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಾದಿಸುತ್ತೇ ವಿಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಆದಿಸದ್ದೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ. ಲೋಣಮ್ಬಿಲಸುತ್ತೇಪಿ ಹಿ –

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಕುಸಲೋ ಸೂದೋ ರಾಜಾನಂ ವಾ ರಾಜಮಹಾಮತ್ತಂ ವಾ ನಾನಚ್ಚಯೇಹಿ ಸೂಪೇಹಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತೋ ಅಸ್ಸ ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗೇಹಿಪಿ ತಿತ್ತಕಗ್ಗೇಹಿಪಿ ಕಟುಕಗ್ಗೇಹಿಪಿ ಮಧುರಗ್ಗೇಹಿಪಿ ಖಾರಿಕೇಹಿಪಿ ಅಖಾರಿಕೇಹಿಪಿ ಲೋಣಿಕೇಹಿಪಿ ಅಲೋಣಿಕೇಹಿಪಿ.

‘‘ಸ ಖೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಕುಸಲೋ ಸೂದೋ ಸಕಸ್ಸ ಭತ್ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ‘ಇದಂ ವಾ ಮೇ ಅಜ್ಜ ಭತ್ತಸೂಪೇಯ್ಯಂ ರುಚ್ಚತಿ, ಇಮಸ್ಸ ವಾ ಅಭಿಹರತಿ, ಇಮಸ್ಸ ವಾ ಬಹುಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಇಮಸ್ಸ ವಾ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ. ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗಂ ವಾ ಮೇ ಅಜ್ಜ ಭತ್ತಸೂಪೇಯ್ಯಂ ರುಚ್ಚತಿ, ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗಸ್ಸ ವಾ ಅಭಿಹರತಿ, ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗಸ್ಸ ವಾ ಬಹುಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಮ್ಬಿಲಗ್ಗಸ್ಸ ವಾ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ…ಪೇ… ಅಲೋಣಿಕಸ್ಸ ವಾ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತೀ’ತಿ. ಸ ಖೋ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಕುಸಲೋ ಸೂದೋ ಲಾಭೀ ಚೇವ ಹೋತಿ ಅಚ್ಛಾದನಸ್ಸ, ಲಾಭೀ ವೇತನಸ್ಸ, ಲಾಭೀ ಅಭಿಹಾರಾನಂ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ತಥಾ ಹಿ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಕುಸಲೋ ಸೂದೋ ಸಕಸ್ಸ ಭತ್ತನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಕುಸಲೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ…ಪೇ… ವೇದನಾಸು…ಪೇ… ಚಿತ್ತೇ…ಪೇ… ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರತಿ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ. ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ವಿಹರತೋ ಚಿತ್ತಂ ಸಮಾಧಿಯತಿ, ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಸೋ ತಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ.

‘‘ಸ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಕುಸಲೋ ಭಿಕ್ಖು ಲಾಭೀ ಚೇವ ಹೋತಿ ದಿಟ್ಠೇವ ಧಮ್ಮೇ ಸುಖವಿಹಾರಾನಂ, ಲಾಭೀ ಹೋತಿ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಸ್ಸ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು? ತಥಾ ಹಿ ಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಣ್ಡಿತೋ ಬ್ಯತ್ತೋ ಕುಸಲೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೭೪) –

ಏವಂ ಪಠಮಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಸುವಣ್ಣಕಾರಸೂರಿಯೋಪಮಾದಿಸುತ್ತೇಸು ವಿಯ ಚಾ’’ತಿ ಇದಞ್ಚ ಉದಾಹರಣಮತ್ತೇನ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ ಸುವಣ್ಣಕಾರಸುತ್ತಾದೀಸು ಪಠಮಂ ಉಪಮಾಯ ಅದಸ್ಸಿತತ್ತಾ. ಏತೇಸು ಹಿ ಸುವಣ್ಣಕಾರೋಪಮಸುತ್ತೇ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೦೩) ತಾವ –

‘‘ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೇನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನಾ ತೀಣಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಪಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಏಕನ್ತಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂಯೇವ ಮನಸಿ ಕರೇಯ್ಯ, ಠಾನಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಕೋಸಜ್ಜಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ. ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಏಕನ್ತಂ ಪಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂಯೇವ ಮನಸಿ ಕರೇಯ್ಯ, ಠಾನಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಾಯ ಸಂವತ್ತೇಯ್ಯ. ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಏಕನ್ತಂ ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂಯೇವ ಮನಸಿ ಕರೇಯ್ಯ, ಠಾನಂ ತಂ ಚಿತ್ತಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯೇಯ್ಯ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ. ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಸಮಾಧಿನಿಮಿತ್ತಂ…ಪೇ… ಪಗ್ಗಹನಿಮಿತ್ತಂ…ಪೇ… ಉಪೇಕ್ಖಾನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ, ತಂ ಹೋತಿ ಚಿತ್ತಂ ಮುದುಞ್ಚ ಕಮ್ಮನಿಯಞ್ಚ ಪಭಸ್ಸರಞ್ಚ, ನ ಚ ಪಭಙ್ಗು, ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ.

‘‘ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ಉಕ್ಕಂ ಬನ್ಧೇಯ್ಯ, ಉಕ್ಕಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಉಕ್ಕಾಮುಖಂ ಆಲಿಮ್ಪೇಯ್ಯ, ಉಕ್ಕಾಮುಖಂ ಆಲಿಮ್ಪಿತ್ವಾ ಸಣ್ಡಾಸೇನ ಜಾತರೂಪಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಉಕ್ಕಾಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪೇಯ್ಯ, ಉಕ್ಕಾಮುಖೇ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅಭಿಧಮತಿ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉದಕೇನ ಪರಿಪ್ಫೋಸೇತಿ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ. ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಏಕನ್ತಂ ಅಭಿಧಮೇಯ್ಯ, ಠಾನಂ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ದಹೇಯ್ಯ. ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಏಕನ್ತಂ ಉದಕೇನ ಪರಿಪ್ಫೋಸೇಯ್ಯ, ಠಾನಂ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ನಿಬ್ಬಾಪೇಯ್ಯ. ಸಚೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಏಕನ್ತಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖೇಯ್ಯ, ಠಾನಂ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ನ ಸಮ್ಮಾ ಪರಿಪಾಕಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯ. ಯತೋ ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುವಣ್ಣಕಾರೋ ವಾ ಸುವಣ್ಣಕಾರನ್ತೇವಾಸೀ ವಾ ತಂ ಜಾತರೂಪಂ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅಭಿಧಮತಿ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉದಕೇನ ಪರಿಪ್ಫೋಸೇತಿ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ, ತಂ ಹೋತಿ ಜಾತರೂಪಂ ಮುದುಞ್ಚ ಕಮ್ಮನಿಯಞ್ಚ ಪಭಸ್ಸರಞ್ಚ, ನ ಚ ಪಭಙ್ಗು, ಸಮ್ಮಾ ಉಪೇತಿ ಕಮ್ಮಾಯ. ಯಸ್ಸಾ ಯಸ್ಸಾ ಚ ಪಿಳನ್ಧನವಿಕತಿಯಾ ಆಕಙ್ಖತಿ, ಯದಿ ಪಟ್ಟಿಕಾಯ ಯದಿ ಕುಣ್ಡಲಾಯ ಯದಿ ಗೀವೇಯ್ಯಕೇನ ಯದಿ ಸುವಣ್ಣಮಾಲಾಯ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಅನುಭೋತಿ.

‘‘ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಧಿಚಿತ್ತಮನುಯುತ್ತೇನ ಭಿಕ್ಖು…ಪೇ… ಸಮ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯತಿ ಆಸವಾನಂ ಖಯಾಯ. ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕರಣೀಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನಿನ್ನಾಮೇತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ, ತತ್ರ ತತ್ರೇವ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ ಸತಿ ಸತಿಆಯತನೇ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೦೩) –

ಏವಂ ಪಠಮಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದತನ್ತರಂ ಉಪಮಂ ವತ್ವಾ ಪುನಪಿ ಅತ್ಥೋ ಏವಂ ಪಠಮಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಉಪಮಂ ವತ್ವಾ ಪುನಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ.

ಸತ್ತಸೂರಿಯೋಪಮೇ ಚ –

‘‘ಅನಿಚ್ಚಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖಾರಾ, ಅಧುವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖಾರಾ, ಅನಸ್ಸಾಸಿಕಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖಾರಾ, ಯಾವಞ್ಚಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಲಮೇವ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರೇಸು ನಿಬ್ಬಿನ್ದಿತುಂ ಅಲಂ ವಿರಜ್ಜಿತುಂ ಅಲಂ ವಿಮುಚ್ಚಿತುಂ. ಸಿನೇರು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಬ್ಬತರಾಜಾ ಚತುರಾಸೀತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಆಯಾಮೇನ, ಚತುರಾಸೀತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ, ಚತುರಾಸೀತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದೇ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ, ಚತುರಾಸೀತಿಯೋಜನಸಹಸ್ಸಾನಿ ಮಹಾಸಮುದ್ದಾ ಅಚ್ಚುಗ್ಗತೋ. ಹೋತಿ ಸೋ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೋ, ಯಂ ಕದಾಚಿ ಕರಹಚಿ ದೀಘಸ್ಸ ಅದ್ಧುನೋ ಅಚ್ಚಯೇನ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಾನಿ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಬಹೂನಿ ವಸ್ಸಸತಸಹಸ್ಸಾನಿ ದೇವೋ ನ ವಸ್ಸತಿ, ದೇವೇ ಖೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅವಸ್ಸನ್ತೇ ಯೇ ಕೇಚಿಮೇ ಬೀಜಗಾಮಭೂತಗಾಮಾ ಓಸಧಿತಿಣವನಪ್ಪತಯೋ, ತೇ ಉಸ್ಸುಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಸುಸ್ಸನ್ತಿ ನ ಭವನ್ತಿ. ಏವಂ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖಾರಾ, ಏವಂ ಅಧುವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಅ. ನಿ. ೭.೬೬) –

ಪಠಮಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಉಪಮಂ ವತ್ವಾ ಪುನಪಿ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಸೂರಿಯಸ್ಸ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಉದಯತೋ ಏತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಏತಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ಯದಿದಂ ಅರುಣುಗ್ಗಂ. ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅರಿಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಏತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಏತಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ, ಯದಿದಂ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ’’ತಿ ಯದೇತಂ ಸಂಯುತ್ತನಿಕಾಯೇ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೯) ಆಗತಂ, ತಂ ಇಧ ಸೂರಿಯೋಪಮಸುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ ಸಿಯಾ. ತಮ್ಪಿ ‘‘ಕತ್ಥಚಿ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನ ಸಮೇತಿ ಪಠಮಂ ಉಪಮಂ ವತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ಉಪಮಾಯ ಅವುತ್ತತ್ತಾ. ಪಠಮಮೇವ ಹಿ ತತ್ಥ ಉಪಮಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಾಲಿಸೂಕೋಪಮೇ ಉಪಮಾಯ ಅತ್ಥಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ. ಇದಮ್ಪಿ ವಚನಮಸಙ್ಗಹಿತಂ ವತ್ಥಸುತ್ತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಚ ವಿಸೇಸಾಭಾವತೋ. ಉಭಯತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಪಠಮಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಏವಮೇತ್ಥ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ ‘‘ತತ್ರ ಭಗವಾ ಕತ್ಥಚಿ ಪಠಮಂಯೇವ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ವತ್ಥಸುತ್ತೇ ವಿಯ ಪಾರಿಚ್ಛತ್ತಕೋಪಮ- (ಅ. ನಿ. ೭.೬೯) ಅಗ್ಗಿಕ್ಖನ್ಧೋಪಮಾದಿಸುತ್ತೇಸು (ಅ. ನಿ. ೭.೭೨) ವಿಯ ಚ, ಕತ್ಥಚಿ ಅತ್ಥೇನ ಉಪಮಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ ಸುವಣ್ಣಕಾರಸತ್ತಸೂರಿಯೋಪಮಾದಿಸುತ್ತೇಸು (ಅ. ನಿ. ೭.೬೬) ವಿಯ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಸಾಲಿಸೂಕೋಪಮೇ ಪಠಮಂ ಉಪಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಇಧಾಪಿ ಚ ಪುಬ್ಬೇನಾಪರಂ ನ ಸಮೇತಿ. ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವಾ ಇಧಾಪಿ ಪಾಠೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಕಣಸದಿಸೋ ಸಾಲಿಫಲಸ್ಸ ತುಣ್ಡೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕವಾಲೋ ಸಾಲಿಸೂಕಂ, ತಥಾ ಯವಸೂಕಂ. ಸೂಕಸ್ಸ ತನುಕಭಾವತೋ ಭೇದವತೋ ಭೇದೋ ನಾತಿಮಹಾ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಭಿನ್ದಿಸ್ಸತಿ, ಛವಿಂ ಛಿನ್ದಿಸ್ಸತೀತಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ಯಥಾ ಮಿಚ್ಛಾಠಪಿತಸಾಲಿಸೂಕಾದಿ ಅಕ್ಕನ್ತಮ್ಪಿ ಹತ್ಥಾದಿಂ ನ ಭಿನ್ದತಿ ಭಿನ್ದಿತುಂ ಅಯೋಗ್ಗಭಾವೇನ ಠಿತತ್ತಾ, ಏವಂ ಆಚಯಗಾಮಿಚಿತ್ತಂ ಅವಿಜ್ಜಂ ನ ಭಿನ್ದತಿ ಭಿನ್ದಿತುಂ ಅಯೋಗ್ಗಭಾವೇನ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾತಿ ಇಮಮತ್ಥಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಮಿಚ್ಛಾಠಪಿತೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ. ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸೂತಿ ‘‘ದುಕ್ಖೇ ಅಞ್ಞಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತೇಸು ದುಕ್ಖಾದೀಸು ಚತೂಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಪುಬ್ಬನ್ತಾದೀಸು ಚತೂಸು ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಸು ಠಾನೇಸು. ಘನಬಹಲನ್ತಿ ಚಿರಕಾಲಪರಿಭಾವನಾಯ ಅತಿವಿಯ ಬಹಲಂ. ಮಹಾವಿಸಯತಾಯ ಮಹಾಪಟಿಪಕ್ಖತಾಯ ಬಹುಪರಿವಾರತಾಯ ಬಹುದುಕ್ಖತಾಯ ಚ ಮಹತೀ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಮಹಾಅವಿಜ್ಜಾ. ತಂ ಮಹಾಅವಿಜ್ಜಂ. ಮಹಾಸದ್ದೋ ಹಿ ಬಹುಭಾವತ್ಥೋಪಿ ಹೋತಿ ‘‘ಮಹಾಜನೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ತಣ್ಹಾವಾನತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತಭಾವೇನಾತಿ ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಅಭಾವಮೇವ ವದತಿ.

೪೨. ದುತಿಯೇ ಪಾದೇನೇವ ಅವಮದ್ದಿತೇ ಅಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಹತ್ಥೇನ ಅವಮದ್ದಿತಂ ಅಕ್ಕನ್ತಂ ವಿಯ ಅಕ್ಕನ್ತನ್ತಿ ರುಳ್ಹೀ ಹೇಸಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಕ್ಕನ್ತನ್ತೇವ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ. ಅರಿಯವೋಹಾರೋತಿ ಅರಿಯದೇಸವಾಸೀನಂ ವೋಹಾರೋ. ಮಹನ್ತಂ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಸ್ಸೇವ ಗಹಣೇ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತೇನ ‘‘ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಯಕುಸಲಂ ನಾಮ ಯೋನಿಸೋ ಉಪ್ಪಾದಿತಂ ಅಪ್ಪಕ’’ನ್ತಿ ನ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಂ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಲದ್ಧಪಚ್ಚಯಂ ಹುತ್ವಾ ವಡ್ಢಮಾನಂ ಖುದ್ದಕನದೀ ವಿಯ ಪಕ್ಖನ್ದಮಹೋಘಾ ಸಮುದ್ದಂ, ಅನುಕ್ಕಮೇನ ನಿಬ್ಬಾನಮಹಾಸಮುದ್ದಮೇವ ಪುರಿಸಂ ಪಾಪೇತೀತಿ ದೀಪೇತಿ. ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಂ ಬುದ್ಧಭೂಮಿನ್ತಿ ಚ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ಯಥಾಕ್ಕಮೇನ ವುತ್ತಂ.

೪೩. ತತಿಯೇ ದೋಸೇನ ಪದುಟ್ಠಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ಸನ್ತಾನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಸ ಚ ದೂಸನೇನ ವಿಸಸಂಸಟ್ಠಪೂತಿಮುತ್ತಸದಿಸೇನ ದೋಸೇನ ಪದೂಸಿತಚಿತ್ತಂ. ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ವಾ ಸಹಿತೇನ ಚಿತ್ತೇನ. ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಞಾಣೇನ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ. ಇಟ್ಠಾಕಾರೇನ ಏತೀತಿ ಅಯೋ, ಸುಖಂ. ಸಬ್ಬಸೋ ಅಪೇತೋ ಅಯೋ ಏತಸ್ಸ, ಏತಸ್ಮಾತಿ ವಾ ಅಪಾಯೋ, ಕಾಯಿಕಸ್ಸ ಚೇತಸಿಕಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಗತಿ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದುಗ್ಗತಿ, ಕಾರಣಾವಸೇನ ವಿವಿಧಂ ವಿಕಾರೇನ ಚ ನಿಪಾತಿಯನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವಿನಿಪಾತೋ, ಅಪ್ಪಕೋಪಿ ನತ್ಥಿ ಅಯೋ ಸುಖಂ ಏತ್ಥಾತಿ ನಿರಯೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೪೪. ಚತುತ್ಥೇ ಸದ್ಧಾಪಸಾದೇನ ಪಸನ್ನನ್ತಿ ಸದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತೇನ ಪಸಾದೇನ ಪಸನ್ನಂ, ನ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಅವಿಪ್ಪಸನ್ನತಾಯ. ಸುಖಸ್ಸ ಗತಿನ್ತಿ ಸುಖಸ್ಸ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ. ಸುಖಮೇವೇತ್ಥ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಾ ಸುಗತಿ. ಮನಾಪಿಯರೂಪಾದಿತಾಯ ಸಹ ಅಗ್ಗೇಹೀತಿ ಸಗ್ಗಂ, ಲೋಕಂ.

೪೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಪರಿಳಾಹವೂಪಸಮಕರೋ ರಹದೋ ಏತ್ಥಾತಿ ರಹದೋ, ಉದಕಪುಣ್ಣೋ ರಹದೋ ಉದಕರಹದೋ. ಉದಕಂ ದಹತಿ ಧಾರೇತೀತಿ ಉದಕದಹೋ. ಆವಿಲೋತಿ ಕಲಲಬಹುಲತಾಯ ಆಕುಲೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅವಿಪ್ಪಸನ್ನೋ’’ತಿ. ಲುಳಿತೋತಿ ವಾತೇನ ಆಲೋಳಿತೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅಪರಿಸಣ್ಠಿತೋ’’ತಿ. ವಾತಾಭಿಘಾತೇನ ವೀಚಿತರಙ್ಗಮಲಸಮಾಕುಲತಾಯ ಹಿ ಪರಿತೋ ನ ಸಣ್ಠಿತೋ ವಾ ಅಪರಿಸಣ್ಠಿತೋ. ವಾತಾಭಿಘಾತೇನ ಉದಕಸ್ಸ ಚ ಅಪ್ಪಭಾವೇನ ಕಲಲೀಭೂತೋ ಕದ್ದಮಭಾವಪ್ಪತ್ತೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಕದ್ದಮೀಭೂತೋ’’ತಿ. ಸಿಪ್ಪಿಯೋ ಮುತ್ತಸಿಪ್ಪಿಆದಯೋ. ಸಮ್ಬುಕಾ ಸಙ್ಖಸಲಾಕವಿಸೇಸಾ. ಚರನ್ತಮ್ಪಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಮ್ಪೀತಿ ಯಥಾಲಾಭವಚನಮೇತಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ತಮೇವ ಹಿ ಯಥಾಲಾಭವಚನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ಪರಿಯೋನದ್ಧೇನಾತಿ ಪಟಿಚ್ಛಾದಿತೇನ. ತಯಿದಂ ಕಾರಣೇನ ಆವಿಲಭಾವಸ್ಸ ದಸ್ಸನಂ. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮೇ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ಭವೋ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕೋ, ಸೋ ಪನ ಲೋಕಿಯೋಪಿ ಹೋತಿ ಲೋಕುತ್ತರೋಪೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕೋ’’ತಿ. ಪೇಚ್ಚ ಸಮ್ಪರೇತಬ್ಬತೋ ಸಮ್ಪರಾಯೋ, ಪರಲೋಕೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಸೋ ಹಿ ಪರತ್ಥ ಅತ್ಥೋತಿ ಪರತ್ಥೋ’’ತಿ. ಇತಿ ದ್ವಿಧಾಪಿ ಸಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಏವ ಗಹಿತೋತಿ ಇತರಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ – ‘‘ಅಪಿಚಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಯನ್ತಿ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಸಙ್ಖಾತೋ ದಸವಿಧೋ ಧಮ್ಮೋ. ಸತ್ಥನ್ತರಕಪ್ಪಾವಸಾನೇತಿ ಇದಂ ತಸ್ಸ ಆಸನ್ನಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿ ಅನ್ತರಕಪ್ಪಸ್ಸಾವಸಾನೇತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅರಿಯಾನಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅರಿಯಾನಂ ಅರಿಯಭಾವಾಯ ಯುತ್ತಂ, ತತೋ ಏವ ಅರಿಯಭಾವಂ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ. ಞಾಣಮೇವ ಞೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಕ್ಖಕರಣಟ್ಠೇನ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ಞಾಣಮೇವ ಹೀ’’ತಿಆದಿ. ಕಿಂ ಪನ ತನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂ’’ತಿಆದಿ.

೪೬. ಛಟ್ಠೇ ಅಚ್ಛೋತಿ ತನುಕೋ. ತನುಭಾವಮೇವ ಹಿ ಸನ್ಧಾಯ ‘‘ಅಬಹಲೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಪಸನ್ನೋ ನಾಮ ಅಚ್ಛೋ ನ ಬಹಲೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪಸನ್ನೋತಿಪಿ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ವಿಪ್ಪಸನ್ನೋತಿ ವಿಸೇಸೇನ ಪಸನ್ನೋ. ಸೋ ಪನ ಸಮ್ಮಾ ಪಸನ್ನೋ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ಆಹ – ‘‘ಸುಟ್ಠು ಪಸನ್ನೋ’’ತಿ. ಅನಾವಿಲೋತಿ ಅಕಲುಸೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಪರಿಸುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿ. ಸಙ್ಖನ್ತಿ ಖುದ್ದಕಸೇವಾಲಂ, ಯಂ ‘‘ತಿಲಬೀಜಕ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೇವಾಲನ್ತಿ ಕಣ್ಣಿಕಸೇವಾಲಂ. ಪಣಕನ್ತಿ ಉದಕಮಲಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಆವಿಲಭಾವೋ ನೀವರಣಹೇತುಕೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಅನಾವಿಲೇನಾತಿ ಪಞ್ಚನೀವರಣವಿಮುತ್ತೇನಾ’’ತಿ.

೪೭. ಸತ್ತಮೇ ರುಕ್ಖಜಾತಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಜಾತಸದ್ದೇನ ಪದವಡ್ಢನಮೇವ ಕತಂ ಯಥಾ ‘‘ಕೋಸಜಾತ’’ನ್ತಿ ಆಹ – ‘‘ರುಕ್ಖಾನಮೇವೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ. ಕೋಚಿ ಹಿ ರುಕ್ಖೋ ವಣ್ಣೇನ ಅಗ್ಗೋ ಹೋತಿ ಯಥಾ ತಂ ರತ್ತಚನ್ದನಾದಿ. ಕೋಚಿ ಗನ್ಧೇನ ಯಥಾ ತಂ ಗೋಸೀತಚನ್ದನಂ. ಕೋಚಿ ರಸೇನ ಖದಿರಾದಿ. ಕೋಚಿ ಥದ್ಧತಾಯ ಚಮ್ಪಕಾದಿ. ಮಗ್ಗಫಲಾವಹತಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಭಾವಿತಮ್ಪಿ ಗಹಿತಂ. ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಸಕ್ಖಿಭಬ್ಬತಂ ಪಾಪುಣಾತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೦೩) ವಚನತೋ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತಮೇವ, ಆವುಸೋ’’ತಿ ಫುಸ್ಸಮಿತ್ತತ್ಥೇರೋ ವದತಿ.

೪೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿವತ್ತನಂ ಉಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾ ಏವಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಏವಂ ಲಹುಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಲಹುಂ ನಿರುಜ್ಝನಕ’’ನ್ತಿ. ಅಧಿಮತ್ತಪಮಾಣತ್ಥೇತಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಪಮಾಣತ್ಥೇ, ಪಮಾಣಾತೀತತಾಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅತಿವಿಯ ನ ಸುಕರಾ’’ತಿ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಮೇವಾತಿ ಸಬ್ಬಸ್ಸಪಿ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾನಖಣತ್ತಾ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅತಿವಿಯ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿಭಾವಂ ಥೇರವಾದೇನ ದೀಪೇತುಂ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನತ್ಥೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಚಿತ್ತಂ ವದತಿ. ವಾಹಸತಾನಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೀಹೀನನ್ತಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖನ್ತಿ, ‘‘ವಾಹಸತಂ ಖೋ, ಮಹಾರಾಜ, ವೀಹೀನ’’ನ್ತಿ ಪನ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ. ಮಿಲಿನ್ದಪಞ್ಹೇಪಿ (ಮಿ. ಪ. ೪.೧.೨) ಹಿ ಕತ್ಥಚಿ ಅಯಮೇವ ಪಾಠೋ ದಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ವಾಹಸತಾನ’’ನ್ತಿ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಸಾಮಿವಚನಂ ಬ್ಯತ್ತಯೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಡ್ಢಚೂಳನ್ತಿ ಥೋಕೇನ ಊನಂ ಉಪಡ್ಢಂ. ಕಸ್ಸ ಪನ ಉಪಡ್ಢನ್ತಿ? ಅಧಿಕಾರತೋ ವಾಹಸ್ಸಾತಿ ವಿಞ್ಞಾಯತಿ. ‘‘ಅಡ್ಢಚುದ್ದಸ’’ನ್ತಿ ಕೇಚಿ. ‘‘ಅಡ್ಢಚತುತ್ಥ’’ನ್ತಿ ಅಪರೇ. ಸಾಧಿಕಂ ದಿಯಡ್ಢಸತಂ ವಾಹಾತಿ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ವದನ್ತಿ, ವೀಮಂಸಿತಬ್ಬಂ. ಚತುನಾಳಿಕೋ ತುಮ್ಬೋ. ಪುಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವೇನಾತಿ ‘‘ಸಕ್ಕಾ ಪನ, ಭನ್ತೇ, ಉಪಮಂ ಕಾತು’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾಯ ಪುಚ್ಛಾಯ ಅಭಾವೇನ ನ ಕತಾ ಉಪಮಾ. ಧಮ್ಮದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇತಿ ಸನ್ನಿಪತಿತಪರಿಸಾಯ ಯಥಾರದ್ಧಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನೇ.

೪೯. ನವಮೇ ಪಭಸ್ಸರನ್ತಿ ಪರಿಯೋದಾತಂ ಸಭಾವಪರಿಸುದ್ಧಟ್ಠೇನ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಪಣ್ಡರಂ ಪರಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ. ಪಭಸ್ಸರತಾದಯೋ ನಾಮ ವಣ್ಣಧಾತುಯಂ ಲಬ್ಭನಕವಿಸೇಸಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಣ್ಣೋ ನಾಮ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ? ಇತರೋ ಅರೂಪತಾಯ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪರಿಯಾಯಕಥಾ ಅಯಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವನಾದೀಪನಾಯಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನೀಲಾದೀನ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಥಾ ಹಿ ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ ಪರಿಸುದ್ಧೇ ಪರಿಯೋದಾತೇ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೪೩-೨೪೪; ಮ. ನಿ. ೧.೩೮೪-೩೮೬, ೪೩೧-೪೩೩; ಪಾರಾ. ೧೨-೧೩) ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವಾಹ – ‘‘ಇದಮ್ಪಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸತಾಯ ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಪಭಸ್ಸರ’’ನ್ತಿ. ಕಿಂ ಪನ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸನ್ತಿ? ಆಮ ಸಭಾವತೋ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸಂ, ಆಗನ್ತುಕಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಸೇನ ಪನ ಸಿಯಾ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ. ತೇನಾಹ – ‘‘ತಞ್ಚ ಖೋ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ತೇಸಞ್ಚ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಭಾವತೋ ಪುಬ್ಬೇ ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಪಚ್ಚಾಮಸನವಸೇನ ‘‘ತ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ಚ-ಸದ್ದೋ ಅತ್ಥೂಪನಯನೇ. ಖೋ-ಸದ್ದೋ ವಚನಾಲಙ್ಕಾರೇ, ಅವಧಾರಣೇ ವಾ. ವಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿಚ್ಛಿತಭಾವತೋ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತೇನ ಸಹಾವಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ಆಗನ್ತುಕತಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಅಸಹಜಾತೇಹೀ’’ತಿಆದಿ. ರಾಗಾದಯೋ ಉಪೇಚ್ಚ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನಂ ಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಿಬಾಧೇನ್ತಿ ಉಪತಾಪೇನ್ತಿ ಚಾತಿ ಆಹ – ‘‘ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹೀತಿ ರಾಗಾದೀಹೀ’’ತಿ. ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಸ್ಸ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ ಅಸಂಸಟ್ಠಭಾವತೋ, ಏಕಸನ್ತತಿಪರಿಯಾಪನ್ನತಾಯ ಪನ ಸಿಯಾ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠತಾಪರಿಯಾಯೋತಿ ಆಹ – ‘‘ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ. ಇದಾನಿ ತಮತ್ಥಂ ಉಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತೇನ ಭಿನ್ನಸನ್ತಾನಗತಾಯಪಿ ನಾಮ ಇರಿಯಾಯ ಲೋಕೇ ಗಾರಯ್ಹತಾ ದಿಸ್ಸತಿ, ಪಗೇವ ಏಕಸನ್ತಾನಗತಾಯ ಇರಿಯಾಯಾತಿ ಇಮಂ ವಿಸೇಸಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಜವನಕ್ಖಣೇ…ಪೇ… ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ.

೫೦. ದಸಮೇ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಮೇವ ಚಿತ್ತನ್ತಿ ‘‘ಪಭಸ್ಸರಮಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಮೇವ. ಯದಗ್ಗೇನ ಭವಙ್ಗಚಿತ್ತಂ ತಾದಿಸಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಉಪಕ್ಕಿಲಿಟ್ಠಂ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ, ತದಗ್ಗೇನ ತಬ್ಬಿಧುರಪಚ್ಚಯಸಮವಾಯೇ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸತೋ ವಿಮುತ್ತನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೇಹಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಂ ನಾಮ ಹೋತೀ’’ತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ನವಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಪಣಿಹಿತಅಚ್ಛವಗ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.