೧೩. ತೇರಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ

ಕಾರಕಪಟಿವೇಧನಿದ್ದೇಸೋ

ಏತ್ಥಾಹ – ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ ಕುಸಲಾದಯೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮಾ, ನ ಪನೇತೇಸಂ ಕಾರಕೋ ಅತ್ತಾ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ತಸ್ಸ ಹಿ ಕಾರಕಸ್ಸ ವೇದಕಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಭಾವೇ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ತೇಸಮಭಾವೇ ತದಾಯತ್ತವುತ್ತೀನಂ ತೇಸಂ ವಿಪಾಕಾನಮಭಾವೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದೇಸನಾ ನಿರತ್ಥಿಕಾತಿ? ಅತ್ರ ವುಚ್ಚತೇ – ನಾಯಂ ನಿರತ್ಥಿಕಾ, ಸಾತ್ಥಿಕಾವಾಯಂ ದೇಸನಾ. ಯದಿ ಕಾರಕಸ್ಸಾಭಾವಾ ಕುಸಲಾದೀನಮಭಾವೋ ಸಿಯಾ, ತಸ್ಸ ಪರಿಕಪ್ಪಿತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋಪಿ ಅಭಾವೋ ಸಿಯಾ. ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಚೇ? ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಾರಕಸ್ಸಾಭಾವತೋ. ಕಾರಕಾಭಾವೇಪಿ ಕತ್ತಾ ಅತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇ? ತಥಾ ಕುಸಲಾದೀನಮ್ಪಿ ಅಸತಿಪಿ ಕತ್ತರಿ ಅತ್ಥಿತಾ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬಾ, ಕುತೋಯಂ ತವ ತತ್ಥಾನುರೋಧೋ, ಇಧ ವಿರೋಧೋತಿ. ಅಥಾಪಿ ಯಥಾ ಪನ ಲೋಕೇ ಕಾರಕಾಭಾವೇಪಿ ಪಥವೀಆಪತೇಜಉತುಆದಯೋ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಙ್ಕುರಾದೀನಂ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ದಿಸ್ಸತಿ, ತಥಾ ಏತೇಸಮ್ಪಿ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಹೇತುಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಅಥಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ತಸ್ಸಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಕಪ್ಪಿತೋ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಕತ್ತಾ ಅತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥೀತಿ ಚೇ? ತಮುಪಪರಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾಮ ತಾವ, ಸೋ ಪನ ತಾವ ಅತ್ತಾ ಕಾರಕೋ ವೇದಕೋ ಕಿಂ ಸಚೇತನೋ ವಾ, ಉದಾಹು ಅಚೇತನೋ ವಾತಿ? ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ – ಯದಿ ಅಚೇತನೋ ಸಿಯಾ, ಪಾಕಾರತರುಪಾಸಾಣಸದಿಸೋ ಸಿಯಾ. ತಸ್ಸ ಕಾರಕವೇದಕತ್ತಾಭಾವೋ ಸಿಯಾ. ಯದಿ ಸಚೇತನೋ, ಸೋ ಚೇತನಾಯ ಅಞ್ಞೋ ವಾ ಸಿಯಾ, ಅನಞ್ಞೋ ವಾ. ಅಥಾನಞ್ಞೋ, ಚೇತನಾಯ ನಾಸೇ ಅತ್ತನೋಪಿ ನಾಸೋ ಸಿಯಾ. ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಚೇ? ಚೇತನಾಯ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ.

ಅಥಾಪಿ ಭವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಏವಂ ಸಿಯಾ, ಅತ್ತನೋ ಪನ ನಾಸೋ ನ ಭವತಿ ನಿಚ್ಚತ್ತಾ, ಚೇತನಾಯಯೇವ ನಾಸೋ ಭವತೀತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅತ್ತನೋ ಅನಾಸೇ ಸತಿ ಚೇತನಾಯಪಿ ನಾಸೋ ನ ಭವತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಚೇ? ಚೇತನಾಯ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ. ಚೇತನತ್ತಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತೇ ಸತಿ ಚೇತನಾಯಯೇವ ನಾಸೋ ಭವತಿ, ನ ಅತ್ತನೋತಿ ಅಯುತ್ತಮೇತಂ. ಅಥ ಚೇತನಾಯಯೇವ ವಿನಾಸೇ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ಅತ್ತಾವ ನಸ್ಸತು, ತಿಟ್ಠತು ಚೇತನಾ. ಅಥ ಚೇತನಾಯ ನಾಸೇ ಅತ್ತನೋ ನಾಸೋ ನ ಭವತೀತಿ ಚೇ? ಚೇತನಾಯ ಅತ್ತಾ ಅಞ್ಞೋ ಸಿಯಾ. ಅಥ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅತ್ತಸ್ಸ ನಾಸೇ ಸತಿ ಸಯಂ ನಾಸೋ ನ ಭವತಿ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ‘‘ಚೇತನಾಯ ಅನಞ್ಞೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ತವ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಹೀನಾ. ಅಥಾಪಿ ಚೇತನತ್ತಾನಂ ಅನಞ್ಞತ್ತೇ ಸತಿ ಅತ್ತನೋ ಅನಾಸೋ ಚೇತನಾಯಪಿ ಅನಾಸೋ ಭವತು. ಅಥ ನ ಭವತಿ, ಪಟಿಞ್ಞಾ ಹೀನಾ. ಅಥ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಪರೀತಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ಅತ್ತಾ ನಸ್ಸತು, ಚೇತನಾ ತಿಟ್ಠತು. ಅಥ ಪನ ಏವಂ ನ ಭವತೀತಿ ಚೇ? ಅನಞ್ಞತ್ತಪಕ್ಖಂ ಪರಿಚ್ಚಜ. ಅಥ ಪನ ನ ಪರಿಚ್ಚಜಸಿ, ಪಟಿಞ್ಞಾಹೀನೋ ಭವಸಿ.

ಅಥಾಯಂ ಭವತೋ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಸಿಯಾ ‘‘ನಾಯಂ ಮಮ ಅತ್ತಾ ಚೇತನಾಯ ಅನಞ್ಞೋ, ಅಞ್ಞೋಯೇವಾ’’ತಿ? ತತ್ರ ವುಚ್ಚತೇ – ಇಧ ಪನ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ದುವಿಧಂ ಹೋತಿ ಲಕ್ಖಣಕತಮಞ್ಞತ್ತಞ್ಚ ದೇಸನ್ತರಕತಮಞ್ಞತ್ತಞ್ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ಕಿಂ ತ್ವಂ ಚೇತನತ್ತಾನಂ ಲಕ್ಖಣಕತಮಞ್ಞತ್ತಂ ವದೇಸಿ, ಉದಾಹು ದೇಸನ್ತರಕತಮಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ? ಅಹಂ ಲಕ್ಖಣಕತಮಞ್ಞತ್ತಂ ವದಾಮೀತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ರೂಪರಸಗನ್ಧಾದೀನಮೇಕದೇಸೇ ವತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಚೇತನತ್ತಾನಮೇಕದೇಸೇ ವತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಲಕ್ಖಣಕತಮಞ್ಞತ್ತಂ ವದಾಮೀತಿ. ತತ್ರ ವುಚ್ಚತೇ – ಯಥಾ ಹಿ ಜಾತವೇದಸ್ಸ ಡಯ್ಹಮಾನೇ ಆಮಕಸಙ್ಘಟೇ ಆಮಕವಣ್ಣವಿನಾಸೇ ರಸಾದೀನಂ ವಿನಾಸೋ ಭವತಿ, ತಥೇವ ಚೇತನಾಯ ವಿನಾಸೇ ಅತ್ತನೋಪಿ ವಿನಾಸೋ ಸಿಯಾ. ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಚೇ? ರೂಪರಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಏಕದೇಸತ್ತಾತಿ.

ಅಥೇವಂ ಭವತೋ ಮತಿ ಸಿಯಾ ‘‘ಏಕದೇಸತ್ತೇ ಸತಿಪಿ ಅತ್ತನೋ ಪನ ನಾಸೋ ನ ಭವತಿ, ಚೇತನಾಯಯೇವ ವಿನಾಸೋ ಭವತೀ’’ತಿ? ಅತ್ರ ವುಚ್ಚತೇ – ಅತ್ತನೋ ಅನಾಸೇ ಚೇತನಾಯಪಿ ಅನಾಸೋವ ಹೋತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ ಚೇ? ರೂಪರಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗತೋ. ಅಥ ಸಮಾನೇ ಏಕದೇಸತ್ತೇ ಅವಿನಿಬ್ಭೋಗಭಾವೇಪಿ ಕೇನ ಹೇತುನಾ ಚೇತನಾಯ ಏವ ನಾಸೋ ಭವತಿ, ನ ಪನ ಅತ್ತನೋ. ಅಥ ವಿಸೇಸಕಾರಣಂ ನತ್ಥಿ, ತವ ಲದ್ಧಿಯಾ ಅತ್ತಾವ ನಸ್ಸತು, ತಿಟ್ಠತು ಚೇತನಾ. ಅಥ ಚೇತನಾಯ ನಾಸೇ ಅತ್ತನೋ ನಾಸೋ ನ ಭವತಿ, ಉಭಿನ್ನಂ ಏಕದೇಸತಾ ನತ್ಥಿ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಚೇ? ಯಂ ಪನ ತಯಾ ವುತ್ತಂ, ಯಥಾ ರೂಪರಸಗನ್ಧಾದೀನಂ ಏಕದೇಸೇ ವತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ಅಞ್ಞತ್ತಂ, ತಥಾ ಚೇತನತ್ತಾನಮೇಕದೇಸೇ ವತ್ತಮಾನಾನಮ್ಪಿ ಲಕ್ಖಣತೋ ಅಞ್ಞತ್ತನ್ತಿ? ತಮಯುತ್ತನ್ತಿ ತವ ಪಟಿಞ್ಞಾ ಹೀನಾ. ಅಥ ರೂಪರಸಾದೀನಂ ವಿಯ ಸಮಾನೇಪಿ ಏಕದೇಸತ್ತೇ ಯದಿ ಅತ್ತನೋ ಅನಾಸೇ ಚೇತನಾಯಪಿ ಅನಾಸೋ ನ ಭವತಿ, ಪಟಿಞ್ಞಾಹೀನೋ ಅಸಿ. ಅಥ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರತೋ ವಿಪರೀತಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ತವ ಅತ್ತಾ ನಸ್ಸತು, ಚೇತನಾ ತಿಟ್ಠತು. ಅಥೇವಂ ನ ಭವತೀತಿ ಚೇ? ಏಕದೇಸತಾವ ನತ್ಥೀತಿ.

ಅಥ ದೇಸನ್ತರಕತಮಞ್ಞತ್ತಂ ವದೇಸಿ, ಚೇತನತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞತ್ತೇ ಸತಿ ಘಟಪಟಸಕಟಗೇಹಾದೀನಂ ವಿಯ ಅಞ್ಞತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಚೇತನಾಯ ವಿನಾ ಅನಞ್ಞತಾ ತೇ ಅತ್ತಾ ನ ಘಟೇನ ವಿನಾ ಪಟೋ ವಿಯ ಅಞ್ಞೋ ಸಿಯಾ. ಅಞ್ಞೋ ಚ ಹಿ ಘಟೋ ಅಞ್ಞೋ ಚ ಪಟೋತಿ? ನ, ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ಕೋ ದೋಸೋತಿ ಚೇ? ‘‘ಅಚೇತನೋ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತದೋಸತೋ ನ ಪರಿಮುಚ್ಚತೀತಿ. ತಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ನ ಕೋಚಿ ಕತ್ತಾ ವಾ ವೇದಕೋ ವಾ ಅತ್ತಾ ಅತ್ಥೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬನ್ತಿ.

ಯದಿ ಏವಂ ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಭಗವತಾ –

೭೭೯. ‘‘ಅಸ್ಮಾ ಲೋಕಾ ಪರಂ ಲೋಕಂ,

ಸೋ ಚ ಸನ್ಧಾವತೀ ನರೋ;

ಸೋ ಚ ಕರೋತಿ ವೇದೇತಿ,

ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಸಯಂಕತ’’ನ್ತಿ ಚ.

೭೮೦. ‘‘ಸತ್ತೋ ಸಂಸಾರಮಾಪನ್ನೋ,

ದುಕ್ಖಮಸ್ಸ ಮಹಬ್ಭಯಂ;

ಅತ್ಥಿ ಮಾತಾ ಅತ್ಥಿ ಪಿತಾ,

ಅತ್ಥಿ ಸತ್ತೋಪಪಾತಿಕೋ’’ತಿ ಚ.

೭೮೧. ‘‘ಭಾರಾ ಹವೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ,

ಭಾರಹಾರೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ;

ಭಾರಾದಾನಂ ದುಕ್ಖಂ ಲೋಕೇ,

ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ ಚ.

೭೮೨. ‘‘ಯಞ್ಹಿ ಕರೋತಿ ಪುರಿಸೋ,

ಕಾಯೇನ ವಾಚಾ ಉದ ಚೇತಸಾ;

ತಞ್ಹಿ ತಸ್ಸ ಸಕಂ ಹೋತಿ,

ತಞ್ಚ ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಚ.

೭೮೩. ‘‘ಏಕಸ್ಸೇಕೇನ ಕಪ್ಪೇನ,

ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಟ್ಠಿಸಞ್ಚಯೋ;

ಸಿಯಾ ಪಬ್ಬತಸಮೋ ರಾಸಿ,

ಇತಿ ವುತ್ತಂ ಮಹೇಸಿನಾ’’ತಿ ಚ.

೭೮೪. ‘‘ಅಸದ್ಧೋ ಅಕತಞ್ಞೂ ಚ,

ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದೋ ಚ ಯೋ ನರೋ;

ಹತಾವಕಾಸೋ ವನ್ತಾಸೋ,

ಸ ವೇ ಉತ್ತಮಪೋರಿಸೋ’’ತಿ ಚ. –

ವುತ್ತನ್ತಿ. ಸಚ್ಚಂ ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಭಗವತಾ, ತಞ್ಚ ಖೋ ಸಮ್ಮುತಿವಸೇನ, ನ ಪರಮತ್ಥತೋ. ನನು ಭಗವತಾ ಇದಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ –

೭೮೫. ‘‘ಕಿಂ ನು ಸತ್ತೋತಿ ಪಚ್ಚೇಸಿ, ಮಾರ ದಿಟ್ಠಿಗತಂ ನು ತೇ;

ಸುದ್ಧಸಙ್ಖಾರಪುಞ್ಜೋಯಂ, ನಯಿಧ ಸತ್ತುಪಲಬ್ಭತೀ’’ತಿ ಚ.

೭೮೬. ‘‘ಯಥಾಪಿ ಅಙ್ಗಸಮ್ಭಾರಾ,

ಹೋತಿ ಸದ್ದೋ ರಥೋ ಇತಿ;

ಏವಂ ಖನ್ಧೇಸು ಸನ್ತೇಸು,

ಹೋತಿ ಸತ್ತೋತಿ ಸಮ್ಮುತೀ’’ತಿ ಚ.

ತಸ್ಮಾ ನ ವಚನಮತ್ತಮೇವಾವಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಂ, ನ ಚ ದಳ್ಹಮೂಳ್ಹಗಾಹಿನಾ ಚ ಭವಿತಬ್ಬಂ, ಗರುಕುಲಮುಪಸೇವಿತ್ವಾ ಸುತ್ತಪದಾನಂ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ, ಸುತ್ತಪದೇಸು ಅಭಿಯೋಗೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಾನಿ – ‘‘ಸಮ್ಮುತಿಸಚ್ಚಂ, ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಞ್ಚಾ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ದ್ವೇಪಿ ಸಮ್ಮುತಿಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಾನಿ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಞಾತಬ್ಬಾನಿ. ಏವಂ ಅಸಙ್ಕರತೋ ಞತ್ವಾ ಕೋಚಿ ಕಾರಕೋ ವಾ ವೇದಕೋ ವಾ ನಿಚ್ಚೋ ಧುವೋ ಅತ್ತಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ನತ್ಥೀತಿ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಚ್ಚಯಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪವತ್ತಿಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಅತ್ಥಕಾಮೇನ ದುಕ್ಖಸ್ಸನ್ತಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

೭೮೭. ಯೋ ಇಮಂ ಗನ್ಥಂ ಅಚ್ಚನ್ತಂ, ಚಿನ್ತೇತಿ ಸತತಮ್ಪಿ ಸೋ;

ಕಮೇನ ಪರಮಾ ಪಞ್ಞಾ, ತಸ್ಸ ಗಚ್ಛತಿ ವೇಪುಲಂ.

೭೮೮. ಅತಿಮತಿಕರಮಾಧಿನೀಹರಂ,

ವಿಮತಿವಿನಾಸಕರಂ ಪಿಯಕ್ಕರಂ;

ಪಠತಿ ಸುಣತಿ ಯೋ ಸದಾ ಇಮಂ,

ವಿಕಸತಿ ತಸ್ಸ ಮತೀಧ ಭಿಕ್ಖುನೋ.

ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರೇ ಕಾರಕಪಟಿವೇಧನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ

ತೇರಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ.