೧೧. ಏಕಾದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ

ನಿಬ್ಬಾನನಿದ್ದೇಸೋ

೭೬೮. ರೂಪಾನನ್ತರಮುದ್ದಿಟ್ಠಂ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ಯಂ ಪನಾದಿತೋ;

ತಸ್ಸಿದಾನಿ ಅನುಪ್ಪತ್ತೋ, ವಿಭಾವನನಯಕ್ಕಮೋ.

೭೬೯. ತಸ್ಮಾಹಂ ತಸ್ಸ ದಸ್ಸೇತುಂ, ದುಕ್ಕರಸ್ಸ ಯಥಾಬಲಂ;

ದುಬ್ಬೋಧಸ್ಸ ಪವಕ್ಖಾಮಿ, ವಿಭಾವನಮಿತೋ ಪರಂ.

ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಭವಾಭವಂ ವಿನನತೋ ವಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ, ವಾನತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತ್ತಾ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಚ ಪವುಚ್ಚತಿ ಅಮತಂ ಅಸಙ್ಖತಂ ಪರಮಂ ಸುಖಂ. ವುತ್ತಂ ಹೇತಂ ‘‘ಯೋ ಸೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖಾರಸಮಥೋ ಸಬ್ಬೂಪಧಿಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗೋ ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯೋ ವಿರಾಗೋ ನಿರೋಧೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ.

೭೭೦. ಯಸ್ಸ ಚಾಧಿಗಮಾ ಸಬ್ಬ-ಕಿಲೇಸಾನಂ ಖಯೋ ಭವೇ;

ನಿಬ್ಬಾನಮಿತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ, ನಿಬ್ಬಾನಕುಸಲೇನ ತಂ.

ಏತಂ ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ತಯಿದಂ ಸನ್ತಿಲಕ್ಖಣಂ, ಅಚ್ಚುತಿರಸಂ, ಅಸ್ಸಾಸಕರಣರಸಂ ವಾ, ಅನಿಮಿತ್ತಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಂ ವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಏತ್ಥಾಹ – ನ ಪರಮತ್ಥತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಏಕೋ ಸಭಾವೋ ಅತ್ಥಿ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅತ್ತಾ ವಿಯ, ಸಸವಿಸಾಣಂ ವಿಯ ಚ ಅನುಪಲಬ್ಭನೀಯತೋತಿ? ನ, ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿಯಮಾನಾನಂ ಹಿತಗವೇಸೀನಂ ಯಥಾನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಉಪಲಬ್ಭನೀಯತೋ. ಯಂ ಹಿ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ನೋಪಲಬ್ಭನ್ತಿ, ತಂ ‘‘ನತ್ಥೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಅಥಾಯಸ್ಮತಾ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೇನ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ‘‘ಕತಮಂ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುಟ್ಠೇನ ‘‘ಯೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯೋವ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಮತ್ತಮೇವ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಚೇ? ತಂ ನ. ಕಸ್ಮಾ? ಅರಹತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಮತ್ತಪಸಙ್ಗದೋಸಾಪತ್ತಿತೋ. ಕಥಂ? ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುಚ್ಛಾನನ್ತರಮೇವ ‘‘ಕತಮಂ ನು ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅರಹತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ‘‘ಯೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ರಾಗಕ್ಖಯೋ ದೋಸಕ್ಖಯೋ ಮೋಹಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯೋವ ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ತವ ಮತೇನ ಅರಹತ್ತಫಲಸ್ಸಾಪಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಮತ್ತತಾ ಭವೇಯ್ಯ, ನ ಚೇತಂ ಯುತ್ತಂ ಅನುತ್ತರಸ್ಸ ಲೋಕುತ್ತರಫಲಚಿತ್ತಸ್ಸ ರಾಗಾನಂ ಖಯಮತ್ತತಾಪಜ್ಜನಂ, ತಸ್ಮಾ ಮಾ ಏವಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಚ್ಛಾಯಾಯ ವದೇಸಿ, ಉಭಿನ್ನಂ ಪನ ಸುತ್ತಾನಂ ಅತ್ಥೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ.

ಯಸ್ಸ ಪನ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಧಿಗಮೇನ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯತ್ತಾ ಅಕ್ಖಯೋಪಿ ಸಮಾನೋ ‘‘ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯೋ ನಿಬ್ಬಾನ’’ನ್ತಿ ಖಯೋಪಚಾರೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ತಿಪುಸಂ ಜರೋ ಗುಳೋ ಸೇಮ್ಹೋ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ಫಲೂಪಚಾರೇನ ವುತ್ತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಅರಹತ್ತಂ ಪನ ಖಯನ್ತೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಮತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬೇ ಬಾಲಪುಥುಜ್ಜನಾಪಿ ಸಮಧಿಗತನಿಬ್ಬಾನಾ ಸಚ್ಛಿಕತನಿರೋಧಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಬಹುತ್ತಾದಿದೋಸಾಪತ್ತಿತೋ ಚ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ರಾಗಾದಿಕ್ಖಯಾನಂ ಬಹುಭಾವತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾಪಿ ಬಹುಭಾವೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಞ್ಚ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಸಙ್ಖತಪರಿಯಾಪನ್ನಞ್ಚ, ಸಙ್ಖತಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ.

ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಯದಿ ಖಯೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಭವೇಯ್ಯ, ಗೋತ್ರಭುವೋದಾನಮಗ್ಗಫಲಚಿತ್ತಾನಂ ಕಿಂ ನು ಆರಮ್ಮಣಂ ವದೇಸಿ, ವದ ಭದ್ರಮುಖಾತಿ? ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಮೇವ ವದಾಮೀತಿ. ಕಿಂ ಪನ ರಾಗಾದಯೋ ಗೋತ್ರಭುಆದೀನಂ ಖಣೇ ಖೀಯನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಖೀಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಥ ಖೀಣಾತಿ? ಕಿಂ ಪನೇತ್ಥ ‘‘ಖೀಣೇಸ್ವೇವ ಖಯಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ. ಸುಟ್ಠು ಉಪಧಾರೇತ್ವಾ ವದ ಭದ್ರಮುಖಾತಿ, ಯದಿ ಖೀಣೇಸ್ವೇವ ಖಯಂ ವದೇಸಿ, ನ ಗೋತ್ರಭುಚಿತ್ತಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ. ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಗೋತ್ರಭುಕ್ಖಣೇ ರಾಗಾದಯೋ ಖೀಯಿಸ್ಸನ್ತಿ, ತಥಾ ವೋದಾನಕ್ಖಣೇ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಖೀಯನ್ತಿ, ನ ಖೀಣಾ, ಫಲಕ್ಖಣೇ ಖೀಣಾ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಭವತೋ ಮತೇನ ಫಲಮೇವ ಖಯಾರಮ್ಮಣಂ, ನ ಇತರೇ, ಇತರೇಸಂ ಪನ ಕಿಮಾರಮ್ಮಣಂ ವದೇಸೀತಿ? ಅದ್ಧಾ ಸೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿರುತ್ತರೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಅಪಿಚ ಕಿಲೇಸಕ್ಖಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ಪುರಿಸೇಹಿ ಕರೀಯತಿ, ಯಥಾನುರೂಪಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪನ ನ ಕೇನಚಿ ಕರೀಯತಿ ನ ಉಪ್ಪಾದೀಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಬ್ಬಾನಮಮತಮಸಙ್ಖತಂ. ತಮಕತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ‘‘ಅಕತಞ್ಞೂ’’ತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ. ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ –

೭೭೧. ‘‘ಅಸದ್ಧೋ ಅಕತಞ್ಞೂ ಚ,

ಸನ್ಧಿಚ್ಛೇದೋ ಚ ಯೋ ನರೋ;

ಹತಾವಕಾಸೋ ವನ್ತಾಸೋ,

ಸ ವೇ ಉತ್ತಮಪೋರಿಸೋ’’ತಿ.

ಅಪಿಚ ‘‘ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತತ್ತಾ ಚ. ‘‘ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಹಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇತಂ ನಾಮಂ. ಯಥಾಹ ‘‘ತಯೋ ಖೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಾ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಾ. ಕತಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಾ? ತಿಸ್ಸೋ ನಿಸ್ಸರಣಧಾತುಯೋ. ಕಾಮಾನಮೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಯದಿದಂ ನೇಕ್ಖಮ್ಮಂ. ರೂಪಾನಮೇತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಯದಿದಂ ಅರೂಪಂ. ಯಂ ಖೋ ಪನ ಕಿಞ್ಚಿ ಭೂತಂ ಸಙ್ಖತಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಂ, ನಿರೋಧೋ ತಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣ’’ನ್ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ವುತ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಅಭಾವಪತ್ತಿದೋಸತೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಾಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಾನಮ್ಪಿ ಅಭಾವೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಅಯುತ್ತಂ ಅಕ್ಖಯಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಖಯದೋಸಾಪಜ್ಜನನ್ತಿ, ನ ತು ಖಯೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ.

‘‘ಅತ್ಥಿ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಲೋಕೇ, ಪಞ್ಞಾಯ ಮೇ ಸುಫುಸಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಜಾತಂ ಅಭೂತಂ ಅಕತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ಚ ಧಮ್ಮಸಾಮಿನಾ ತಥಾಗತೇನ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಅನೇಕೇಸು ಸುತ್ತನ್ತೇಸು ಪರಮತ್ಥವಸೇನ ವುತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ನಿಟ್ಠಮೇತ್ಥ ಗನ್ತಬ್ಬಂ. ಅಪಿಚ ಪರಿತ್ತತ್ತಿಕೇ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ’’ತಿ ಪದಮುದ್ಧರಿತ್ವಾ – ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ರಾಗಾದೀನಂ ಖಯಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮಾಣತ್ತಂ ಕಥಂ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ಅತ್ಥಿಯೇವ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಏಕೋ ಸಭಾವೋತಿ. ತಂ ಪನ ಪಕತಿವಾದೀನಂ ಪಕತಿ ವಿಯ, ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ಅತ್ತಾ ವಿಯ ಚ ಸಸವಿಸಾಣಂ ವಿಯ ಚ ನಾವಿಜ್ಜಮಾನಂ.

ಅಥ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಚೇ, ತಮ್ಪಿ ಅಯುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣಾನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ. ಕಥಂ? ಪರಿತ್ತಾರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇ ಚ ಪನ ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಪದಮುದ್ಧರಿತ್ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ. ಯದಿ ಪನೇತೇಸಂ ಪಞ್ಞತ್ತಿಆರಮ್ಮಣಂ ಸಿಯಾ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣತಾ ನ ಯುಜ್ಜೇಯ್ಯ, ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಪಕ್ಖಂ ಭಜೇಯ್ಯುಂ. ‘‘ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ ಪನ ರೂಪಾವಚರತ್ತಿಕಚತುಕ್ಕಜ್ಝಾನಾ ಕುಸಲತೋ ಚ ವಿಪಾಕತೋ ಚ ಕಿರಿಯತೋ ಚ, ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಝಾನಸ್ಸ ವಿಪಾಕೋ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಕುಸಲತೋ ಚ ವಿಪಾಕತೋ ಚ ಕಿರಿಯತೋ ಚ, ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ’’ತಿ ಹಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿಮತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಪಣ್ಣತ್ತಿಭಾವೋ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ನ ಯುಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಉಪ್ಪಾದಾದೀನಮಭಾವತೋ ನಿಚ್ಚಂ, ರೂಪಸಭಾವಾಭಾವತೋ ಅರೂಪಂ, ಪಪಞ್ಚಾಭಾವತೋ ನಿಪ್ಪಪಞ್ಚಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬನ್ತಿ.

೭೭೨. ಅಚ್ಚನ್ತಮನನ್ತಂ ಸನ್ತಂ, ಅಮತಂ ಅಪಲೋಕಿತಂ;

ಪಣೀತಂ ಸರಣಂ ಖೇಮಂ, ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಪರಾಯಣಂ.

೭೭೩. ಸಿವಞ್ಚ ನಿಪುಣಂ ಸಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಕ್ಖಯಮನಾಸವಂ;

ಸುದುದ್ದಸಂ ಪರಂ ಪಾರಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮನಿದಸ್ಸನಂ.

೭೭೪. ತಣ್ಹಾಕ್ಖಯಂ ಧುವಂ ದೀಪಂ, ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಝಮನೀತಿಕಂ;

ಅನಾಲಯಮರೂಪಞ್ಚ, ಪದಮಚ್ಚುತಮಕ್ಖರಂ.

೭೭೫. ವಿರಾಗಞ್ಚ ನಿರೋಧಞ್ಚ, ವಿಮುತ್ತಿ ಮೋಕ್ಖಮೇವ ಚ;

ಇಮೇಹಿ ಪನ ನಾಮೇಹಿ, ನಿಬ್ಬಾನಂ ತು ಕಥೀಯತಿ.

೭೭೬. ಏವಞ್ಚ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಯ, ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಚ ಅಚ್ಚುತಂ;

ತಸ್ಸ ಚಾಧಿಗಮೂಪಾಯೋ, ಕತ್ತಬ್ಬೋ ವಿಞ್ಞುನಾ ಸದಾ.

೭೭೭. ಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿಕರಂ ತಥಾಗತಮತೇ ಸಮ್ಮೋಹವಿದ್ಧಂಸನಂ,

ಪಞ್ಞಾಸಮ್ಭವಸಮ್ಪಸಾದನಕರಂ ಜಾನಾತಿ ಯೋ ಚೇ ಇಮಂ;

ಅತ್ಥಬ್ಯಞ್ಜನಸಾಲಿನಂ ಸುಮಧುರಂ ಸಾರಞ್ಞುವಿಮ್ಹಾಪನಂ,

ಗಮ್ಭೀರೇ ನಿಪುಣಾಭಿಧಮ್ಮಪಿಟಕೇ ಸೋ ಯಾಭಿನಿಟ್ಠಂ ಪದಂ.

ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರೇ ನಿಬ್ಬಾನನಿದ್ದೇಸೋ ನಾಮ

ಏಕಾದಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ.