೧೬. ಸೋಳಸಮೋ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ

ಅಭಿಞ್ಞಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೧೦೪೩-೭. ಪರನ್ತಿ ವಿಸಿಟ್ಠಂ ಕತ್ವಾ, ವಿಸೇಸತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮತ್ತೇಪೀತಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮತ್ತೇಪಿ, ನಾವಸ್ಸಂ ಅರೂಪಜ್ಝಾನೇಹೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ಅಪ್ಪಟಿಲದ್ಧೋಪಿ ಹಿ ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಭಿಕ್ಖು ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಮ್ಪಾದೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಗ್ಗಹಣೇನೇವ ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಣಿ ಝಾನಾನಿ ಗಹಿತಾನಿ. ತೇಸು ಹಿ ಅಚಿಣ್ಣವಸೀ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತುಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾಸು ಅನುಯೋಗಂ ಕಾತುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವತ್ವಾ ತತ್ಥ ಪಯೋಜನಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನಿಟ್ಠಙ್ಗತಾತಿ ಅಧಿಗತಾನಿಸಂಸತಾಯ ಚೇವ ಭಾವನಾಸುಖತಾಯ ಚ ನಿಟ್ಠಂ ನಿಪ್ಫತ್ತಿಂ ಗತಾ. ಸಮಾಧಿಭಾವನಾಯ ಹಿ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾ ಉದಯಫಲಭಾವೇನ ಪಾಕಟಾ. ಸೋ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಚ ಸಮಾಧಿನಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸುಖೇನೇವ ಪಞ್ಞಾಭಾವನಂ ಸಮ್ಪಾದೇಸ್ಸತಿ.

೧೦೪೮-೯. ದಿಬ್ಬಾನೀತಿಆದಿ ಲೋಕಿಯಾಭಿಞ್ಞಾನಂ ಸರೂಪತೋ ಉದ್ದಿಸನಂ. ದಿಬ್ಬಾನಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಾನೀತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ, ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಇದ್ಧೀತಿ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಂ. ಇಮಾ ಪನ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಪತ್ತುಕಾಮೇನ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೇನ ಯೋಗಿನಾ ಯಸ್ಮಾ ಓದಾತಕಸಿಣಪರಿಯನ್ತೇಸು ಅಟ್ಠಸು ಕಸಿಣೇಸು ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ, ತಬ್ಬಸೇನ ಚ ಅರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ವಾ ನ ವಾ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮತಾದೀಹಿ ಚುದ್ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ದಮೇತಬ್ಬಂ. ನ ಹಿ ಏವಂ ಅದಮೇತ್ವಾ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಾವಿತಭಾವನೋ ಆದಿಕಮ್ಮಿಕೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಪಞ್ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಯೋ ನಿಪ್ಫಾದೇಸ್ಸತೀತಿ ತಸ್ಮಾ ತಂ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನಂ ಅವಸ್ಸಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಸಿಣಾನುಲೋಮತಾದೀಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಕಸಿಣಾನುಲೋಮತಾದೀಹೀತಿ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮತಾ ಕಸಿಣಪಟಿಲೋಮತಾ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತಾ ಝಾನಾನುಲೋಮತಾ ಝಾನಪಟಿಲೋಮತಾ ಝಾನಾನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತಾ ಝಾನುಕ್ಕನ್ತಿಕತಾ ಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕತಾ ಝಾನಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕತಾ ಅಙ್ಗಸಙ್ಕನ್ತಿಕತಾ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿಕತಾ ಅಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿಕತಾ ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾಪನತಾ ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾಪನತಾತಿ ಇಮೇಹಿ ಚುದ್ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ.

ತತ್ಥ ಅಟ್ಠಸು ಕಸಿಣೇಸು ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸತಕ್ಖತ್ತುಂ ಸಹಸ್ಸಕ್ಖತ್ತುಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ತಥೇವ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ, ಪಟಿಪಾಟಿಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿವಸೇನ ಚ ಸಮಾಪಜ್ಜನನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ತಿಣ್ಣಂ ಆಕಾರಾನಂ ವಸೇನ ಕಸಿಣಾನುಲೋಮತಾದಯೋ ವುತ್ತಾ. ಪಠಮಜ್ಝಾನತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ, ಅಯಂ ಝಾನಾನುಲೋಮತಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಪಟಿಲೋಮತೋ ಝಾನಪಟಿಲೋಮತಾ ನಾಮ. ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತೋ ಝಾನಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮತಾ ನಾಮ.

ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ತತಿಯಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತತೋ ತದೇವ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ತತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ಕಸಿಣಂ ಅನೋಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಝಾನಸ್ಸೇವ ಏಕನ್ತರಿಕಭಾವೇನ ಉಕ್ಕಮನಂ ಝಾನುಕ್ಕನ್ತಿಕತಾ ನಾಮ. ಏವಂ ಆಪೋಕಸಿಣಾದಿಮೂಲಿಕಾಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ತದೇವ ತೇಜೋಕಸಿಣೇ, ತತೋ ನೀಲಕಸಿಣೇ, ತತೋ ಲೋಹಿತಕಸಿಣೇತಿ ಝಾನಂ ಅನುಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಕಸಿಣಸ್ಸೇವ ಏಕನ್ತರಿಕಭಾವೇನ ಉಕ್ಕಮನಂ ಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕತಾ ನಾಮ. ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ, ತೇಜೋಕಸಿಣೇ ತತಿಯಂ, ನೀಲಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ಲೋಹಿತಕಸಿಣತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಝಾನಸ್ಸ ಚೇವ ಕಸಿಣಸ್ಸ ಚ ಉಕ್ಕಮನಂ ಝಾನಕಸಿಣುಕ್ಕನ್ತಿಕತಾ ನಾಮ.

ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಇತರೇಸಮ್ಪಿ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಅಙ್ಗಸಙ್ಕನ್ತಿಕತಾ ನಾಮ. ಸಬ್ಬಕಸಿಣೇಸು ಏಕೇಕಸ್ಸೇವ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಆರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿಕತಾ ನಾಮ. ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ, ಆಪೋಕಸಿಣೇ ದುತಿಯಂ, ತೇಜೋಕಸಿಣೇ ತತಿಯಂ, ವಾಯೋಕಸಿಣೇ ಚತುತ್ಥಂ, ನೀಲಕಸಿಣಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ, ಪೀತಕಸಿಣತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾಯತನಂ, ಲೋಹಿತಕಸಿಣತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ, ಓದಾತಕಸಿಣತೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ಅಙ್ಗಾನಂ, ಆರಮ್ಮಣಾನಞ್ಚ ಸಮತಿಕ್ಕಮನಂ ಅಙ್ಗಾರಮ್ಮಣಸಙ್ಕನ್ತಿಕತಾ ನಾಮ.

ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ದುತಿಯಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ, ತತಿಯಂ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ, ಚತುತ್ಥಂ ದುವಙ್ಗಿಕಂ, ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ…ಪೇ… ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಏವಂ ಝಾನಙ್ಗಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವವತ್ಥಾಪನಂ ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾಪನಂ ನಾಮ. ತಥಾ ‘‘ಇದಂ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ, ಇದಂ ಆಪೋಕಸಿಣ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಸ್ಸೇವ ವವತ್ಥಾಪನಂ ಆರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾಪನಂ ನಾಮ. ಅಙ್ಗಾರಮ್ಮಣವವತ್ಥಾಪನಮ್ಪಿ ಏಕೇ ಇಚ್ಛನ್ತೀತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ಅನಾಗತತ್ತಾ ಅದ್ಧಾ ತಂ ಭಾವನಾಸುಖಂ ನ ಹೋತಿ. ಇಮೇಹಿ ಪನ ಚುದ್ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನಂ ಕಾತುಂ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀನಂ ಸತೇಸು, ಸಹಸ್ಸೇಸು ವಾ ಏಕೋವ ಸಕ್ಕೋತಿ.

೧೦೫೦-೧. ದನ್ತೇತಿ ಚುದ್ದಸಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ದನ್ತೇ. ಸಮಾಹಿತೇತಿ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತೇ. ಸುದ್ಧೇತಿ ನೀವರಣದೂರೀಭಾವೇನ, ಪಚ್ಚನೀಕಸಮನೇಪಿ ಅಬ್ಯಾವಟಾಯ ತತ್ರಮಜ್ಝತ್ತುಪೇಕ್ಖಾಯ ಸಮ್ಪಾದಿತಸತಿಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಸಬ್ಭಾವೇನ ವಾ ಸುಪರಿಸುದ್ಧೇ. ಪರಿಯೋದಾತೇತಿ ಸುಧನ್ತಸುವಣ್ಣಸ್ಸ ನಿಘಂಸನೇನ ವಿಯ ಪರಿಸುದ್ಧತ್ತಾಯೇವ ಪರಿಯೋದಾತೇ, ಪಭಸ್ಸರೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಥ ವಾ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಕ್ಖೋಭವಿರಹವಸೇನ ಪರಿಯೋದಾತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅನಙ್ಗಣೇತಿ ‘‘ಮಾದಿಸಸ್ಸ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಈದಿಸೇನ ಭವಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಝಾನಪಟಿಲಾಭಪಚ್ಚಯಾನಂ ‘‘ಅಹೋ ವತ ಮಮೇವ ಸತ್ಥಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಯ್ಯಾ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಇಚ್ಛಾವಚರಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನಙ್ಗಣೇ. ಅನುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇತಿ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ಕಿಲಿಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸಸಙ್ಖಾತಾನಂ ರಾಗಾದೀನಂ, ‘‘ಅಭಿಜ್ಝಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉಪಕ್ಕಿಲೇಸೋ, ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ಕೋಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಆಗತಾನಂ ಚಿತ್ತುಪಕ್ಕಿಲೇಸಾನಂ ವಾ ವಿಗತತ್ತಾ ವಿಗತುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇ. ಮುದುಭೂತೇತಿ ಪಗುಣಭಾವಾಪಾದನೇನ ಸುಭಾವಿತತ್ತಾ ಮುದುಭೂತೇ, ವಸಿಭಾವಪ್ಪತ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಸಿಭಾವಪ್ಪತ್ತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಸುಪರಿಮದ್ದಿತಂ ವಿಯ ಚಮ್ಮಂ ಸುಪರಿಕಮ್ಮಕತಾ ವಿಯ ಚ ಲಾಖಾ ಮುದೂತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಮ್ಮನೀಯೇತಿ ಮುದುತ್ತಾಯೇವ ಇದ್ಧಿಪಾದಭಾವೂಪಗಮನೇನ ಕಮ್ಮಕ್ಖಮೇ, ವಿಕುಬ್ಬನಾದಿಇದ್ಧಿಕಮ್ಮಯೋಗ್ಯೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮುದುಜಾತಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಮಂ ಹೋತಿ, ಸುಧನ್ತಮಿವ ಸುವಣ್ಣಂ, ಉಭಯಮ್ಪಿ ಚೇತಂ ಸುಭಾವಿತತ್ತಾಯೇವ ಹೋತಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ನಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಏವಂ ಭಾವಿತಂ ಬಹುಲೀಕತಂ ಮುದುಞ್ಚ ಹೋತಿ ಕಮ್ಮನಿಯಞ್ಚ, ಯಥಯಿದಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೪೭). ಠಿತೇತಿ ಏತೇಸು ಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಾದೀಸು ನಿಚ್ಚಲಂ ಅವಟ್ಠಿತೇ, ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವಾ ಪಣೀತಭಾವಂ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಠಿತೇ. ಅಚಲೇತಿ ಠಿತತ್ತಾಯೇವ ಅಕಮ್ಪೇ, ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಮುದುಕಮ್ಮಞ್ಞಭಾವೇಹಿ ವಾ ಅತ್ತನೋ ವಸೇ ಠಿತತ್ತಾ ಠಿತೇ, ಸದ್ಧಾದೀಹಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಅಸ್ಸದ್ಧಿಯಾದೀಹಿ ಅಕಮ್ಪನತೋ ಅಚಲೇ.

ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನೇತಿ ಠಿತಿಅಚಲತಾನಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಅಗ್ಗಹಣೇನ ಸಮಾಹಿತೇತಿ ವಿಸುಂ ಏಕಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾ. ತಾಸಂ ಪನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಗಹಣೇ ಸುವಿಸುದ್ಧತಾದೀನಂ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಙ್ಗಭೂತತ್ತಾ ಸಮಾಹಿತೇತಿ ಇಮಂ ಅಙ್ಗಭಾವೇನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸುವಿಸುದ್ಧತಾದೀಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಙ್ಗೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಇದ್ಧಿವಿಧಾಯಾತಿ ಇದ್ಧಿಕೋಟ್ಠಾಸತ್ಥಾಯ, ಇದ್ಧಿಪ್ಪಭೇದಾಯ ವಾ. ಅತ್ಥತೋ ಪನ ಇದ್ಧಿವಿಧಾ ನಾಮ ಏಕಸ್ಸ ಬಹುಭಾವಾದಿಅನೇಕವಿಧಾನಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಂ. ಅಭಿನೀಹರತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಧಿಗಮತ್ಥಾಯ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಂ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣತೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಭಿಮುಖಂ ಪೇಸೇತಿ. ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಇಜ್ಝತೀತಿ ಇದ್ಧಿ, ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ ಪಟಿಲಬ್ಭತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಯಞ್ಹಿ ನಿಪ್ಫಜ್ಜತಿ, ಪಟಿಲಬ್ಭತಿ ಚ, ತಂ ಇಜ್ಝತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸಮಿಜ್ಝತೀ’’ತಿಆದಿ; (ಸು. ನಿ. ೭೭೨; ಮಹಾನಿ. ೧; ನೇತ್ತಿ. ೫,೪೪);

ಇದ್ಧಿಯೇವ ವಿಕುಬ್ಬನಂ ಪಕತಿವಣ್ಣವಿಜಹನಕಿರಿಯನ್ತಿ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಂ, ಇದಂ ಇದ್ಧೀಸು ವಿಕುಬ್ಬನಿದ್ಧಿಯಾ ಪಧಾನಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ, ಇದ್ಧಿ ಚ ವಿಕುಬ್ಬನಞ್ಚಾತಿ ವಾ ಇದ್ಧಿವಿಕುಬ್ಬನಂ. ವಿಸುಂ ಗಹಣಮ್ಪಿ ವುತ್ತಕಾರಣೇನೇವ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

೧೦೫೨-೪. ಯಥಾ ಪನ ತಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತಬ್ಬಂ, ತಂ ವಿಧಿಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯಾ’’ತಿ ಕೇಚಿ, ತಂ ಅಯುತ್ತಂ. ಯದಿಚ್ಛಕಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನತ್ಥಞ್ಹಿ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನಂ, ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಮೇವ ಚ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಂ, ನ ಇತರಾನಿ. ಸತಂ…ಪೇ… ಮಾನಸನ್ತಿ ಸಚೇ ಸತಂ ಇಚ್ಛತಿ, ‘‘ಸತಂ ಹೋಮಿ, ಸತಂ ಹೋಮೀ’’ತಿ, ಸಚೇ ಸಹಸ್ಸಂ ಇಚ್ಛತಿ, ‘‘ಸಹಸ್ಸಂ ಹೋಮಿ, ಸಹಸ್ಸಂ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಕಮ್ಮಮಾನಸಂ ಕತ್ವಾ. ‘‘ಪರಿಕಮ್ಮಮಾನಸ’’ನ್ತಿ ಚ ಪಾದಕಜ್ಝಾನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಸತಂ ಹೋಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಿತಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಂ, ಪಾದಕಜ್ಝಾನಞ್ಚ. ಅಭಿ…ಪೇ… ಪುನಾತಿ ಏತ್ಥ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಸಮಾಧಾನತ್ಥಂ, ಪುನ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಬಲಗ್ಗಾಹತ್ಥಂ. ಅಧಿಟ್ಠಾತೀತಿ ಸತಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಪವತ್ತಾನಂ ತಿಣ್ಣಂ, ಚತುನ್ನಂ ವಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗಚಿತ್ತಾನಂ ಅನನ್ತರಾ ಉಪ್ಪನ್ನೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾಪನವಸೇನ ಅಧಿಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇನ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣೇನ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕರೋತಿ, ಸತಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಅಧಿಟ್ಠಾನ’’ನ್ತಿ ಹಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಂ ವುಚ್ಚತಿ.

೧೦೫೫-೭. ನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತಾರಮ್ಮಣಂ. ಪರಿಕಮ್ಮಮನಾನೇತ್ಥ ಸತಾರಮ್ಮಣಿಕಾನೀತಿ ಏತ್ಥ ಏತೇಸು ಪರಿಕಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನೇಸು ಪರಿಕಮ್ಮಮಾನಸಾನಿ ‘‘ಸತಂ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಮಾನಸಾನಿ ಸತಾರಮ್ಮಣಿಕಾನಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಸತಾರಮ್ಮಣಿಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ‘‘ಸತಂ ಹೋಮೀ’’ತಿ ಪವತ್ತನತೋ. ಸಹಸ್ಸಾರಮ್ಮಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತದಾಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಮ್ಪೀತಿ ತಸ್ಸ ಸತಾದಿಕಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಮ್ಪಿ. ಸತಾರಮ್ಮಣಿಕತಾ ಚ ಪನ ನೇಸಂ ವಣ್ಣವಸೇನ, ನೋ ಸತ್ತಪಞ್ಞತ್ತಿವಸೇನ. ರೂಪಞ್ಹಿ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಂ, ನ ಪಞ್ಞತ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಯದಿ ನೀಲವಣ್ಣಮೇವ ಸತಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇತಿ, ವಣ್ಣಸ್ಸ ತಂತಂಸನ್ತಾನವಸೇನ ನಾನತ್ತೇಪಿ ನೀಲವಸೇನ ಏಕತ್ತಾ ಏಕಮೇಕಂ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಂ ಸಬ್ಬಂ ನೀಲಜಾತಂ ಆಲಮ್ಬತಿ.

ಯದಿ ಪನ ನಾನಾವಣ್ಣನಾನಾಕಿರಿಯಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಬಹುಭಾವೋ ಹೋತಿ, ಏಕಮೇಕಂ ಏಕೇಕವಣ್ಣಂ, ಏಕೇಕವಣ್ಣೇಸು ಚ ನಾನಾಕಿರಿಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ. ಅಧಿಟ್ಠಾನಚಿತ್ತಂ ಪನ ವಣ್ಣಸಾಮಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ನಾನಾವಣ್ಣವನ್ತಂ ಅಭಿನಿಪ್ಫಾದೇತಿ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವತ್ತಾ ಇದ್ಧಿವಿಸಯಸ್ಸ. ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಂ ವಿಯಾತಿ ವಿಯ-ಗ್ಗಹಣಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಸ್ಸ, ಝಾನಚಿತ್ತಸ್ಸ ಚ ಪಠಮುಪ್ಪತ್ತಿಯಂ ಸದಿಸಭಾವತೋ ವುತ್ತಂ, ನ ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪನಾಭಾವತೋ. ತೇನೇವ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಗ್ಗಹಣೇನ ವಿಸೇಸಿತನ್ತಿ. ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕನ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನವನ್ತಂ, ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ. ಯದಿ ಏವಂ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಸ್ಸ, ಇಮಸ್ಸ ಚ ಕೋ ವಿಸೇಸೋತಿ ಆಹ ‘‘ಪರಿಕಮ್ಮವಿಸೇಸೋವಾ’’ತಿ. ನ ಹೇತ್ಥ ಪರಿಕಮ್ಮವಿಸೇಸಂ ವಿನಾ ಅಞ್ಞೋ ವಿಸೇಸೋ ಅತ್ಥಿ. ಅಪ್ಪನಾಯ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪ್ಪವತ್ತಾನಿಪಿ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ಜವನಾನಿ ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ, ಅಗ್ಗಹಿತಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮೋಪಚಾರಾನುಲೋಮಾನಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಂ ಗೋತ್ರಭುನಾಮಕನ್ತಿಆದಿ ಸೇಸಂ ಸಮಾನಮೇವ. ತೇನಾಹ ‘‘ಸೇಸಂ ಪುಬ್ಬಸಮಂ ಇಧಾ’’ತಿ. ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣವಣ್ಣನಾ.

೧೦೫೮. ದಿಬ್ಬಸೋತನ್ತಿ ದೇವತಾನಂ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದೀಹಿ ಅಪಲಿಬುದ್ಧೇಹಿ ದೂರೇಪಿ ಆರಮ್ಮಣಗ್ಗಹಣಸಮತ್ಥೇಹಿ ದಿಬ್ಬಸೋತಪಸಾದೇಹಿ ಸಮಾನತ್ತಾ, ದಿಬ್ಬವಿಹಾರವಸೇನ ಪಟಿಲದ್ಧತ್ತಾ, ಅತ್ತನಾ ಚ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ದಿಬ್ಬಂ, ಸವನಟ್ಠೇನ ಸೋತಕಿಚ್ಚಕರಣತೋ, ತಂಸದಿಸತಾಯ ಚ ಸೋತಂ. ಇದನ್ತಿ ಯಂ ಉದ್ದೇಸೇ ‘‘ದಿಬ್ಬಾನಿ ಚಕ್ಖುಸೋತಾನೀ’’ತಿ (ಅಭಿಧ. ೧೦೪೮) ದಿಬ್ಬಸೋತಂ ಉದ್ದಿಟ್ಠಂ, ತಂ ಇದನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

೧೦೫೯-೬೪. ಪಠಮಂ ಓಳಾರಿಕಸದ್ದಂ ಆವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಸುಖುಮಸದ್ದಸ್ಸ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಆಹ ‘‘ಮಹನ್ತೋ ಸುಖುಮೋಪಿ ಚಾ’’ತಿ. ಪರಿಚಯಕರಣತ್ಥಞ್ಹಿ ಪಠಮಂ ಅರಞ್ಞೇ ಸೀಹಾದೀನಂ ಸದ್ದೇ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬೇ ಓಳಾರಿಕತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಥಾನುಕ್ಕಮೇನ ಸುಖುಮಸದ್ದಾ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ಪುರತ್ಥಿಮಾದೀಸು ದಿಸಾಸು ಓಳಾರಿಕಾನಮ್ಪಿ ಸುಖುಮಾನಮ್ಪಿ ಸದ್ದಾನಂ ಸದ್ದನಿಮಿತ್ತಂ ಮನಸಿ ಕಾತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸ ತೇ ಸದ್ದಾ ಪಕತಿಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋನ್ತಿ, ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅತಿವಿಯ ಪಾಕಟಾ. ತಸ್ಸಾತಿ ತಸ್ಸ ಯೋಗಿನೋ. ಸದ್ದಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಓಳಾರಿಕಸ್ಸ, ಸುಖುಮಸ್ಸ ವಾ ಸದ್ದಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಉಪಾದಾಯುಪಾದಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನಓಳಾರಿಕಸುಖುಮಾಕಾರಂ. ಮನಸಿ ಕುಬ್ಬತೋತಿ ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ ದಿಸಾಯ ಅಯಂ ಸದ್ದೋ ಓಳಾರಿಕೋ, ಸುಖುಮೋ ವಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತೇನ ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ. ಸದ್ದೇಸೂತಿ ಯೇ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಾ ಓಳಾರಿಕಾ, ಸುಖುಮಾ ವಾ ಸದ್ದಾ, ತೇಸು. ಅಞ್ಞತರನ್ತಿ ಯತ್ಥ ಪರಿಕಮ್ಮಕರಣವಸೇನ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತೋ, ತಂ ಏಕಂ ಸದ್ದಂ. ಯದಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಮ್ಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮೇನ ಗಹಿತಮೇವ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ಕೋ ಪನ ತಸ್ಸ, ಇಮಸ್ಸ ವಾ ವಿಸೇಸೋತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಂ ಅಸುತಸ್ಸ ಗಹಣತೋ ಸದ್ದಮತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಂ ಪನ ಅಸುತಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹನ್ತಂ ಸವನಾಕಾರೇನ ಗಹಣತೋ ಅತ್ಥಾವಬೋಧಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವೇನೇವ ಗಣ್ಹಾತೀತಿ ಅಯಮೇತೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ. ಸುತಕೋವಿದಾತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಯಂ ಛೇಕಾ.

೧೦೬೫-೬. ಥಾಮಜಾತನ್ತಿ ಜಾತಥಾಮಂ, ದಳ್ಹಭಾವಪ್ಪತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಡ್ಢೇತಬ್ಬಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಕಿತ್ತಕನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಏತ್ಥನ್ತರಗತ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸ್ಸ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಭೂತಂ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ ‘‘ಏತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಫರತೂ’’ತಿ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ ತತ್ತಕಂ ಠಾನಂ ಫರಿತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ಸೋ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಪುನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಅಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ಅನೇಕಪ್ಪಭೇದೇಪಿ ಸದ್ದೇ ಆವಜ್ಜತಿ ಸುಭಾವಿತಭಾವನತ್ತಾ. ತತ್ಥ ಅಞ್ಞತರಂ ಸದ್ದಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪನ್ನಾವಜ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಚತ್ತಾರಿ, ಪಞ್ಚ ವಾ ಜವನಾನಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತೇಸು ಪಚ್ಛಿಮಂ ಇದ್ಧಿಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಯತ್ತಕಂ ಸದ್ದಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತತ್ತಕಂ ತತ್ಥ ಗತಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣೇನ ಜಾನಾತಿ. ಯೇನ ಪನ ಏವಂ ಕಸಿಣನಿಮಿತ್ತಂ ಅವಡ್ಢಿತಂ, ತೇನ ಪುನಪಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಮೇವ. ಸೋ ಹಿ ತಂ ಠಾನಗತಸದ್ದಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತೇನ ಸುಣಾತಿ. ತತೋ ಏವ ಹಿ ‘‘ಪಾದಕಾರಮ್ಮಣೇನ…ಪೇ… ಸುಣಾತೀತಿ ಸಾಸಙ್ಕಂ ವದತೀ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ಮಹಾ. ೨.೪೦೦) ವುತ್ತಂ. ಇದ್ಧಿವಿಧಲಾಭೀ ಪನ ಸೇಸಾಭಿಞ್ಞಲಾಭಿನೋ ವಿಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಸದ್ದಾದಿಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಮೇವ ಅಕತ್ವಾ ಆಗನ್ತುಕರೂಪನಿಮ್ಮಾಪನತೋ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ದ್ವಿಕ್ಖತ್ತುಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾವ ತಂ ನಿಪ್ಫಾದೇತಿ. ಏಕಙ್ಗುಲದ್ವಙ್ಗುಲ-ಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ಸುಖುಮಸದ್ದಾಪೇಕ್ಖಾಯ ಕತಂ.

೧೦೬೮. ಸುಣನ್ತೋತಿ ಏವಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸವನೇನ ವಸಿಕತಾಭಿಞ್ಞೋ ಹುತ್ವಾ ಯಥಾವಜ್ಜಿತೇ ಸುಣನ್ತೋ. ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಮ್ಪೀತಿ ಏಕಜ್ಝಂ ಪವತ್ತಮಾನೇಪಿ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಏಕಕೋಲಾಹಲಂ ಕತ್ವಾ ಉಟ್ಠಿತೇ ಸಙ್ಖಭೇರೀಪಣವಾದಿಸದ್ದೇ ಪಚ್ಚೇಕಂ ವತ್ಥುಭೇದೇನ ವವತ್ಥಾಪೇತುಕಾಮತಾಯ ಸತಿ ‘‘ಅಯಂ ಸಙ್ಖಸದ್ದೋ, ಅಯಂ ಭೇರೀಸದ್ದೋ, ಅಯಂ ಪಣವಸದ್ದೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚೇಕಂಯೇವ ವವತ್ಥಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿಯೇವಾತಿ. ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣವಣ್ಣನಾ.

೧೦೬೯-೭೩. ಚೇತೋಪರಿಯಮಾನಸನ್ತಿ ಪರಿಯಾತೀತಿ ಪರಿಯಂ, ಸರಾಗಾದಿವಸೇನ ಪರಿಚ್ಛಿಜ್ಜ ಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇಸಞ್ಹಿ ಧಾತೂನಂ ಗತಿ ಅತ್ಥೋ, ಬುದ್ಧಿಪಿ ತೇಸಂ ಅತ್ಥೋ ಹೋತೀತಿ. ಚೇತಸೋ ಪರಿಯಂ ಚೇತೋಪರಿಯಂ, ಮನಸಿ ಭವನ್ತಿ ಮಾನಸಂ, ಞಾಣಂ, ಚೇತೋಪರಿಯಞ್ಚ ತಂ ಮಾನಸಞ್ಚಾತಿ ಚೇತೋಪರಿಯಮಾನಸಂ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಸೇನೇವಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಉಪನಿಸ್ಸಯೇನೇವ. ತಞ್ಹಿ ಏತಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದನೇ ಪರಿಕಮ್ಮಂ. ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಇದಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುವಸೇನೇವ ಪವತ್ತತಿ, ತಸ್ಮಾ. ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾತಿ ದಿಬ್ಬಸದಿಸತಾದೀಹಿ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ಲದ್ಧವೋಹಾರೇನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣೇನ ದಿಸ್ವಾತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಹದಯನ್ತಿ ನ ಹದಯವತ್ಥು, ಅಥ ಖೋ ಹದಯಮಂಸಪೇಸಿ. ಯಂ ಬಹಿ ಕಮಲಮಕುಳಸಣ್ಠಾನಂ ಅನ್ತೋ ಕೋಸಾತಕೀಫಲಸದಿಸನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಲೋಹಿತಂ ತಿಟ್ಠತಿ. ಹದಯವತ್ಥು ಪನ ಇಮಂ ಲೋಹಿತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತತಿ. ಲೋಹಿತಂ ದಿಸ್ವಾತಿ ಲೋಹಿತಸ್ಸ ವಣ್ಣಂ ದಿಸ್ವಾ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನೋಪಿ ಹಿ ವಣ್ಣಮೇವ ದಿಸ್ಸತಿ. ತೇನೇವ ಹಿ ತಂ ಚಕ್ಖುಸದಿಸತ್ತಾ ‘‘ಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಪರಸ್ಸಾತಿ ಅಞ್ಞಸ್ಸ. ಯಥಾ ಹಿ ಯೋ ಪರೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಅತ್ತಾ, ಏವಂ ಯೋ ಅತ್ತಾ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ಪರೋ. ಕಥಂ ಪನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಹಿತಸ್ಸ ವಣ್ಣದಸ್ಸನೇನ ಪರಚಿತ್ತಂ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಯುತೇ’’ತಿಆದಿ. ಲೋಹಿತನ್ತಿ ರತ್ತಂ ನಿಗ್ರೋಧಫಲಸಮಾನವಣ್ಣಂ. ಕಾಳಕನ್ತಿ ಜಮ್ಬುಸದಿಸವಣ್ಣಂ. ತಿಲತೇಲೂಪಮನ್ತಿ ಅನೇನ ಪಸನ್ನಭಾವಮಾಹ.

ಕಥಂ ಪನ ಚಿತ್ತೇ ಸೋಮನಸ್ಸ ಸಹಗತಾದಿಮ್ಹಿ ಸತಿ ಕಮ್ಮಜಸ್ಸ ಲೋಹಿತಸ್ಸ ವಿವಿಧವಣ್ಣಭಾವಾಪತ್ತೀತಿ? ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹದಯವತ್ಥುಸನ್ನಿಸ್ಸಿತಭೂತಾನಿ ಕಮ್ಮಜಾನೇವ, ತಂ ಪನ ಲೋಹಿತಂ ಕಮ್ಮಜಮೇವಾತಿ ನತ್ಥಿ ಚತುಸನ್ತತಿರೂಪಸ್ಸಪಿ ತತ್ಥ ಲಬ್ಭಮಾನತ್ತಾ. ತೇನೇವ ಹಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ಇದಂ ರೂಪಂ ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಇದಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನಂ, ಇದಂ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪರಸ್ಸ ಹದಯಲೋಹಿತವಣ್ಣಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ’’ತಿ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೨.೪೦೧) ವುತ್ತಂ. ಏವಮ್ಪಿ ಯಂ ತತ್ಥ ಅಚಿತ್ತಜಂ, ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತವಣ್ಣಭೇದೇನ ನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ಭವಿತಬ್ಬಂ ಸೇಸಸನ್ತತಿರೂಪಾನಂ ತದನುವತ್ತನತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಗಮನಾದೀಸು ಚಿತ್ತಜರೂಪಾನಿ ಉತುಜಕಮ್ಮಜಾಹಾರಜರೂಪೇಹಿ ಅನುವತ್ತೀಯನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾಯಸ್ಸ ದೇಸನ್ತರಪ್ಪತ್ತಿಯೇವ ನ ಸಿಯಾತಿ, ಏವಮಿಧಾಪಿ ಚಿತ್ತಜರೂಪಂ ಸೇಸಸನ್ತತಿರೂಪೇಹಿ ಅನುವತ್ತೀಯತಿ, ಪಸಾದಕೋಧವೇಲಾಸು ಚ ಚಕ್ಖುಸ್ಸ ವಣ್ಣಭೇದಾಪತ್ತಿಯೇವ ತಸ್ಸತ್ಥಸ್ಸ ನಿದಸ್ಸನಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ತಸ್ಮಾ ಸೋಮನಸ್ಸಾದಿಯುತ್ತಚಿತ್ತಾನುರೂಪಂ ಉಪ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪವಸೇನ ಸೇಸತಿಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಾನಮ್ಪಿ ನಾನಾವಣ್ಣತಾ ಹೋತಿಯೇವಾತಿ ಸುಟ್ಠು ವುತ್ತಂ ‘‘ಲೋಹಿತಂ ಲೋಹಿತಂ ಸಿಯಾ’’ತಿಆದಿ. ದಿಸ್ವಾ ಹದಯಲೋಹಿತನ್ತಿ ಪಠಮಂ ತಾವ ಅನುಮಾನಞಾಣೇನ ಲೋಹಿತಂ ದಿಸ್ವಾ. ಕಾತಬ್ಬಂ ಥಾಮತಂ ಗತನ್ತಿ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಥಾಮಭಾವಂ ಗತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ.

ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪಾದೇತುಕಾಮೇನ ಯೋಗಿನಾ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಲಾಭಿನಾ ಏವ ಸತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಂ ಕತ್ವಾ ಆಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಪರಸ್ಸ ಹದಯಮಂಸಪೇಸಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಲೋಹಿತಸ್ಸ ವಣ್ಣದಸ್ಸನೇನ ಇದಾನಿ ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಸೋಮನಸ್ಸಸಹಗತ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತ’’ನ್ತಿ ವಾ ‘‘ಉಪೇಕ್ಖಾಸಹಗತ’’ನ್ತಿ ವಾ ನಯಗ್ಗಾಹವಸೇನ ವವತ್ಥಾಪೇತ್ವಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕಾತಬ್ಬಂ. ಕಾಲಸತಮ್ಪಿ ಕಾಲಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ತಥೇವ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ತಸ್ಸೇವಂ ದಿಬ್ಬೇನ ಚಕ್ಖುನಾ ಹದಯಲೋಹಿತವಣ್ಣದಸ್ಸನಾದಿವಿಧಿನಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ‘‘ಇದಾನಿ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಯಂ ತದಾ ಪವತ್ತತೀತಿ ವವತ್ಥಾಪಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಜವನಾನಿ ಕಾಮಾವಚರಾನಿ ಜವನ್ತಿ. ಚತುತ್ಥಂ, ಪಞ್ಚಮಂ ವಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ತೇನ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ, ಇದಂ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಂ. ತಞ್ಹಿ ಯತ್ಥ ಅನೇನ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತಂ, ತಂ ಪರಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಮೇವ ಹುತ್ವಾ ಪವತ್ತತಿ, ರೂಪಂ ವಿಯ ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ, ಸದ್ದಂ ವಿಯ ಚ ದಿಬ್ಬಸೋತಞಾಣಂ. ತತೋ ಪರಂ ಪನ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತೇಹಿ ಸರಾಗಾದಿವವತ್ಥಾಪನಂ ಹೋತಿ ನೀಲಾದಿವವತ್ಥಾಪನಂ ವಿಯ.

೧೦೭೪-೫. ಏವಮಧಿಗತಸ್ಸ ಪನ ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣಸ್ಸ ಥಾಮಗಮನವಿಧಾನಮ್ಪಿ ಅಧಿಗಮವಿಧಾನಸದಿಸಮೇವ, ತದೇವೇತ್ಥ ಆಚರಿಯೇನ ದಸ್ಸಿತಂ. ಏವಂ ಥಾಮಗತೇತಿಆದಿ ಥಾಮಗಮನಾನಿಸಂಸದಸ್ಸನಂ. ಸಬ್ಬಮೇವಾತಿ ಇದಂ ‘‘ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಂ, ರೂಪಾರೂಪೇಸು ಮಾನಸ’’ನ್ತಿ ಉಭಯಪದೇನಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ, ಚತುಪಣ್ಣಾಸವಿಧಂ ಕಾಮಾವಚರಚಿತ್ತಂ, ಪಞ್ಚದಸರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತಂ, ದ್ವಾದಸಅರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಮೇವ, ಪಚ್ಚೇಕಂ ಸರಾಗಾದಿಪ್ಪಭೇದಕಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ವಸೇನಾಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಕಥಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಚಿತ್ತಂ ಇಧ ಅನುದ್ಧಟಂ. ತಮ್ಪಿ ಹಿ ಉಪರಿಮೋ, ಸದಿಸೋ ವಾ ಅರಿಯೋ ಹೇಟ್ಠಿಮಸ್ಸ, ಸದಿಸಸ್ಸ ಚ ಚಿತ್ತಂ ಜಾನಾತಿ, ಹೇಟ್ಠಿಮೋ ಪನ ಉಪರಿಮಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ. ಯಥಾ ಚೇತಂ, ಏವಂ ಅರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನೇ ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಪುಥುಜ್ಜನೋ, ಸೇಖೋಪಿ ವಾ ಅರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತಂ ನ ಜಾನಾತಿ. ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಕಸ್ಸ ಪನ ವಸೇನ ಇಧಾರೂಪಾವಚರಚಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಜಾನನಂ ವುತ್ತಂ. ಅರಹಾ ಪನ ಆರುಪ್ಪೇ ಅಕತಾಭಿನಿವೇಸೋಪಿ ತಪ್ಪಟಿಚ್ಛಾದಕಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಿಹತತ್ತಾ ತಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿಯೇವ. ಚೇತೋಪರಿಯಞಾಣವಣ್ಣನಾ.

೧೦೭೬-೭. ಪುಬ್ಬೇ ಅತೀತಜಾತೀಸು ನಿವಾಸಾ ನಿವುತ್ಥಾ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ, ಸಪರವಿಞ್ಞಾಣೇಹಿ ಗೋಚರಾಸೇವನಾಯ ಆಸೇವಿತಾ ಚ ಖನ್ಧಾ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾ. ಪರವಿಞ್ಞಾಣವಿಞ್ಞಾತಾಪಿ ಹಿ ಪುಬ್ಬೇ ನಿವಸಿಂಸು ಏತ್ಥಾತಿ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತೇ ಪನ ಛಿನ್ನವಟುಮಕಾನುಸ್ಸರಣಾದೀಸು ಬುದ್ಧಾನಂಯೇವ ವಿಸಯಾ, ಪುಬ್ಬೇ ನಿವಾಸೇಸು ಸರೂಪವಿಭಾವಕಂ ಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಞಾಣಂ. ತೇನ. ತದನುಸ್ಸತೀತಿ ತೇಸಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನಂ ಅನುಸ್ಸತಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ತೀಸು ಝಾನೇಸು ಯಥಾರಹಂ ಪೀತಿಸುಖೇಹಿ ಕಾಯಚಿತ್ತಾನಂ ಸಮ್ಪೀಣನಾಯ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಝಾನಾನಿ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ. ಅಞ್ಞಥಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾಯೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ಯಾಯ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಅನುಸ್ಸರಣಾರಮ್ಭೋ, ಸಾ ಇಧ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮಾ ನಿಸಜ್ಜಾ.

೧೦೭೮-೮೦. ತತೋ ಪಭುತಿ…ಪೇ… ಕ್ಕಮಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭವೇ ಪುರಿಮಭವಾದೀಸು ಕತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಮಾವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿಆದಿನಾ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಾದಿವಸೇನ ದಸ್ಸೇತಿ. ದಿವಸೇ ರತ್ತಿಯಂ ಕತನ್ತಿ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಿಮನಿಸಜ್ಜಾತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಆಸನಪಞ್ಞಾಪನಂ ಸೇನಾಸನಪ್ಪವೇಸನನ್ತಿ ಪಟಿಲೋಮೇನ ಸಕಲಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಕತಕಿಚ್ಚಂ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ಕತಮಾವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಯಂ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಕತಕಿಚ್ಚಂ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪಟಿಲೋಮಕ್ಕಮೇನೇವ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಕಂ ಪನ ಪಕತಿಚಿತ್ತಸ್ಸಪಿ ಪಾಕಟಂ, ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅತಿಪಾಕಟಮೇವ. ಸಚೇ ಪನೇತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಿ ನ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ, ಪುನ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಏತ್ತಕೇನ ದೀಪೇ ಜಲಿತೇ ವಿಯ ಪಾಕಟಂ ಹೋತಿ. ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನಞ್ಹಿ ಸತ್ಥಕಸ್ಸ ವಿಯ ನಿಸಾನಸಿಲಾ ಸತಿಪಞ್ಞಾನಂ ನಿಸಿತಭಾವಾವಹಂ, ತಸ್ಮಾ ತಾ ತಂಸಮಾಪಜ್ಜನೇನ ಪರಮನೇಪಕ್ಕಪ್ಪತ್ತಾ ಹೋನ್ತಿ. ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇತಿ ಇಮಮ್ಹಾ ಭವಾ ಅನನ್ತರೇ ಪುರಿಮಸ್ಮಿಂ ಭವೇ.

೧೦೮೧. ನಿಬ್ಬತ್ತಂ ನಾಮರೂಪಞ್ಚಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತನಾಮರೂಪಂ. ಸಾಧುಕನ್ತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಪರಿಹಾಪೇತ್ವಾ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ಪಹೋತಿ ಹಿ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಭಿಕ್ಖು ಪಠಮವಾರೇನೇವ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ಚುತಿಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕಾತುಂ, ತಥಾ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇನಾಪಿ ಧುರನಿಕ್ಖೇಪಂ ಅಕತ್ವಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಮೇವ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ತತೋ ಚ ವುಟ್ಠಾಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬಂ. ಆವಜ್ಜನ್ತೇನ ಚ ಪನ ಪಠಮಂ ರೂಪಂ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ನಾಮಂ ಆವಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಚರಿಯಾ. ಅಪರೇ ಪನ ವಿಪರಿಯಾಯೇನ ವದನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿಮನಿಸಜ್ಜಾತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ಪಟಿಸನ್ಧಿತೋ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಪವತ್ತಞಾಣಂ ಅತೀತಜಾತೀಸು ನಿವುತ್ಥಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಾಭಾವತೋ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ಪನ ಪರಿಕಮ್ಮಞಾಣಮೇವ. ಯದಾ ಪನಸ್ಸ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಚುತಿಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ನಾಮರೂಪಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರಾವಜ್ಜನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ನಿರುದ್ಧೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಪ್ಪನಾಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತೇನ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಞಾಣಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣಂ ನಾಮ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯದಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ.

ಏತ್ಥಾಹ – ಕಿಂ ಏಕೇನೇವ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತೇನ ಚುತಿಕ್ಖಣೇ ಪವತ್ತನಾಮರೂಪಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞೇನಾತಿ. ಕಿಞ್ಚೇತ್ಥ ಯದಿ ಏಕೇನೇವ, ದೂರತೋ ಚಿತ್ತಪಟಂ ಪೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ವಿಯ ಅನಿರೂಪಿತರೂಪೇನ ವವತ್ಥಾನಂ ಹೋತಿ. ಯದಿ ಚ ಅಞ್ಞೇನ ಅಞ್ಞೇನ, ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನಾದಿನಾ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ? ಉಭಯಥಾಪಿ ನ ದೋಸೋ. ಇದ್ಧಿವಿಸಯಸ್ಸ ಹಿ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯತ್ತಾ ಏಕೇನಪಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಚಿತ್ತೇನ ನಾಮರೂಪೇ ಪಸ್ಸನ್ತೋ ನಿರೂಪಿತರೂಪೇನೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ನ ಅನಿರೂಪಿತರೂಪೇನೇವ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಞ್ಞೇನಪಿ ವಾ ಪಠಮಮೇವ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ವುಟ್ಠಾಯ ಸಮಾಹಿತಚಿತ್ತೇನ ಕತಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ ಪುನ ಸಮಾಪಜ್ಜನಂ ವಿನಾ ಆವಜ್ಜಿತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋತಿಯೇವಾತಿ. ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಾನುಸ್ಸತಿಞಾಣವಣ್ಣನಾ.

೧೦೮೬-೮. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾತಿ ದಿಬ್ಬಸದಿಸತ್ತಾ, ದಿಬ್ಬವಿಹಾರವಸೇನ ಪಟಿಲಭಿತಬ್ಬತ್ತಾ, ಅತ್ತನಾ ಚ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಸನ್ನಿಸ್ಸಿತತ್ತಾ ಮಹಾಜುತಿಕತಾದೀಹಿ ವಾ ದಿಬ್ಬಂ, ರೂಪದಸ್ಸನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಮಿವಾತಿ ಚಕ್ಖು. ಯಥಾ ಹಿ ಮಂಸಚಕ್ಖು ವಿಞ್ಞಾಣಾಧಿಟ್ಠಿತಂ ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಂ ವಿಯ ಪವತ್ತತಿ, ಇದಂ ಪನ ತತೋ ಸಾತಿಸಯಂ ಚಕ್ಖುಕಿಚ್ಚಕಾರೀತಿ ದಿಬ್ಬಞ್ಚ ತಂ ಚಕ್ಖು ಚಾತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖು, ತೇನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ. ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣನ್ತಿ ಅಟ್ಠನ್ನಮ್ಪಿ ಕಸಿಣಾನಂ ವಸೇನ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ. ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚುದ್ದಸವಿಧೇನ ಚಿತ್ತಪರಿದಮನೇನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮ್ಪನ್ನತಾಕರಣೇನ ಅಭಿನೀಹಾರಕ್ಖಮಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಾಭಿಮುಖಂ ಪೇಸನಾರಹಂ ಪೇಸನಯೋಗ್ಯಂ ಕತ್ವಾ. ‘‘ತೇಜೋ…ಪೇ… ಕಸಿಣಮ್ಪಿ ವಾ ಆಸನ್ನಂ ಕಾತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ. ಆಸನ್ನಂ ಕಾತಬ್ಬನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಮೀಪಭೂತಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ಕಾತಬ್ಬಂ, ತತ್ಥ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ ಪಗುಣತರಂ ಕತ್ವಾ ತಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಇಚ್ಛಿತಕ್ಖಣೇ ಉಪಟ್ಠಾನಯೋಗ್ಯಂ ಕತ್ವಾ ಠಪೇತಬ್ಬನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪದಸ್ಸನವಿಸಯೇ. ಸೇಟ್ಠನ್ತಿ ಪರಿದೀಪಿತನ್ತಿ ಆಲೋಕಕಸಿಣಸ್ಸೇವ ಪಭಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸಭಾವೇನ ಆಲೋಕಕರಣೇನ ಇತರೇಹಿ ವಿಸಿಟ್ಠತ್ತಾ ವಿಸಿಟ್ಠನ್ತಿ ಪರಿದೀಪಿತಂ.

೧೦೮೯-೯೦. ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನುಪ್ಪಾದನೇನ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ. ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಭಾಗನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ವಿಜ್ಜಮಾನೇಯೇವ ಆಲೋಕೇ ಅಪ್ಪನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಿಮತ್ತಂ ವಿನಾ ಅತ್ತನೋ ಬಲೇನ ಆಲೋಕಂ ಫರಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ನಾಪಿ ಯಥಾಪತ್ಥಟಂ ಥಾವರಂ ಕಾತುಂ, ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಪನ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಕಾತುಂ ಸಮತ್ಥಂ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯಂಯೇವ ತಂ ವಡ್ಢೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಉಪಚಾರಭೂಮಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ. ಉಪಚಾರಭೂಮೀತಿ ಚೇತ್ಥ ಆಲೋಕಸ್ಸ ಥಾವರಕರಣವಸಪ್ಪವತ್ತಂ ಪರಿಕಮ್ಮಚಿತ್ತಮೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಪ್ಪನನ್ತಿ ಝಾನವಸೇನ ಅಪ್ಪನಂ. ನ ಹಿ ಅಕತಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಿಞ್ಞಾವಸೇನ ಅಪ್ಪನಾ ಸಿಜ್ಝತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ. ಪಾದಕಜ್ಝಾನನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ನ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಪರಿಕಮ್ಮನಿಸ್ಸಿತಂ ಪರಿಕಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ಆಲೋಕವಡ್ಢನಾಭಾವತೋ ರೂಪದಸ್ಸನಂ ನ ಸಿಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೧೦೯೧-೩. ಅನ್ತೋ…ಪೇ… ಭವೇತಿ ಅನ್ತೋಗತಮೇವ ರೂಪಗತಂ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಭವೇ, ನ ಬಹಿದ್ಧಾ ವಿಕ್ಖೇಪುಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಭಾವತೋ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ನ ಹಿ ಆಲೋಕೇ ಫರಿತೇಪಿ ಮಂಸಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಹೋತಿ. ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಾರೋ ಹಿ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ ತಾವದೇತಿ ಇಧ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ನಾಮ ಯಥಾವುತ್ತಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಂ ಉಪಚಾರಜ್ಝಾನಂ, ತಂ ರೂಪಗತಂ ಪಸ್ಸತೋ ನ ಪವತ್ತತಿ, ಕಸಿಣಾಲೋಕವಸೇನ ಚ ರೂಪಗತದಸ್ಸನಂ ಕಸಿಣಾಲೋಕೋ ಚ ಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನಾತಿ ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ನ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ ‘‘ಆಲೋಕೋಪೀ’’ತಿಆದಿ. ತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರಹಿತೇ ರೂಪಗತಮ್ಪಿ ನ ಚ ದಿಸ್ಸತಿ, ರೂಪಗತಂ ಪಸ್ಸತೋ ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಾರೋ ಅತಿಕ್ಕಮತಿ, ಪರಿಕಮ್ಮಪಸುತಸ್ಸ ಕಸಿಣಾರಮ್ಮಣಞಾಣಂ ಹೋತೀತಿ ರೂಪಗತಂ ದಿಸ್ಸತಿ, ಕಥಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ.

೧೦೯೪-೯. ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ತತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಆಲೋಕಫರಣೇನ. ಆಲೋಕೋ ಥಾಮವಾತಿ ಆಲೋಕಗತೋ ಚಿರಟ್ಠಾಯೀ ಸಿಯಾ, ತಥಾ ಚ ಸತಿ ತತ್ಥ ಸುಚಿರಮ್ಪಿ ರೂಪಗತಂ ಪಸ್ಸತೇವ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಲೋಕೋ ಏತ್ಥಾ’’ತಿಆದಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ ತಿಣುಕ್ಕೂಪಮಾಯ ವಿಭಾವೇತಬ್ಬೋತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ತಿಣುಕ್ಕಾಯಾ’’ತಿಆದಿ. ಏಕೋ ಕಿರ ರತ್ತಿಯಂ ತಿಣುಕ್ಕಾಯ ಮಗ್ಗಂ ಪಟಿಪಜ್ಜಿ, ತಸ್ಸ ಸಾ ತಿಣುಕ್ಕಾ ವಿಜ್ಝಾಯಿ, ಅಥಸ್ಸ ಸಮವಿಸಮಾನಿ ನ ಪಞ್ಞಾಯಿಂಸು, ಸೋ ತಂ ತಿಣುಕ್ಕಂ ಭೂಮಿಯಂ ಘಂಸಿತ್ವಾ ಪುನ ಉಜ್ಜಾಲೇಸಿ, ಸಾ ಪಜ್ಜಲಿತ್ವಾ ಪುರಿಮಾಲೋಕತೋ ಮಹನ್ತರಮಾಲೋಕಂ ಅಕಾಸಿ, ಏವಂ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಜ್ಝಾತಂ ಉಜ್ಜಾಲಯತೋ ಕಮೇನ ಸೂರಿಯೋ ಉಟ್ಠಾಸಿ, ಸೂರಿಯೇ ಉಟ್ಠಿತೇ ‘‘ಉಕ್ಕಾಯ ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ತಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಅಗಮಾಸಿ. ತತ್ಥ ಉಕ್ಕಾಲೋಕೋ ವಿಯ ಪರಿಕಮ್ಮಕಾಲೇ ಕಸಿಣಾಲೋಕೋ, ಉಕ್ಕಾಯ ವಿಜ್ಝಾತಾಯ ಸಮವಿಸಮಾನಂ ಅದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ರೂಪಗತಂ ಪಸ್ಸತೋ ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಾರಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಆಲೋಕೇ ಅನ್ತರಹಿತೇ ರೂಪಗತಾನಂ ಅದಸ್ಸನಂ, ಉಕ್ಕಾಯ ಘಂಸನಂ ವಿಯ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಪಾದಕಜ್ಝಾನಸಮಾಪಜ್ಜನಂ, ಉಕ್ಕಾಯ ಪುರಿಮಾಲೋಕತೋ ಮಹನ್ತತರಾಲೋಕಕರಣಂ ವಿಯ ಪುನ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕರೋತೋ ಬಲವತರಾಲೋಕಫರಣಂ, ಸೂರಿಯುಟ್ಠಾನಂ ವಿಯ ಥಾಮಗತಾಲೋಕಸ್ಸ ಯಥಾವಡ್ಢಿತಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಫರಿತ್ವಾ ಅವಟ್ಠಾನಂ, ತಿಣುಕ್ಕಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಗಮನಂ ವಿಯ ಪದಿತ್ತಾಲೋಕಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಥಾಮಗತೇನಾಲೋಕೇನ ದಿವಸಮ್ಪಿ ರೂಪದಸ್ಸನಂ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸ್ಸ ನಾನಾವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮಞ್ಚೇವ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಞ್ಚ ದಸ್ಸಿತಂ, ನ ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಕಮೋತಿ ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಪ್ಪಾದನಕ್ಕಮೋಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯತ್ತಾ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ. ತಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಪಞ್ಚ ವಾತಿ ಪೋತ್ಥಕೇಸು ಲಿಖನ್ತಿ. ‘‘ತೀಣಿ ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಪನಾ’’ತಿ ಪಾಠೋ.

೧೧೦೦. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಸಾಧಕಚಿತ್ತನ್ತಿ ಯದತ್ಥಾಯೇಸ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ತದತ್ಥಸಾಧನತೋ ಅತ್ಥಸಾಧಕಭೂತಂ ಚಿತ್ತಂ. ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಮಂಸಚಕ್ಖುಸ್ಸ ಅನಾಪಾಥಯೋಗ್ಯಂ ಅನ್ತೋಕುಚ್ಛಿಗತಂ ಹದಯವತ್ಥುನಿಸ್ಸಿತಂ ಹೇಟ್ಠಾಪಥವೀತಲನಿಸ್ಸಿತಂ ತಿರೋಕುಟ್ಟಪಬ್ಬತಪಾಕಾರಗತಂ ಪರಚಕ್ಕವಾಳಗತನ್ತಿ ಇದಂ ರೂಪಂ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಮಂಸಚಕ್ಖುನಾ ದಿಸ್ಸಮಾನಂ ವಿಯ ಹೋತಿ. ತದೇವ ಚೇತ್ಥ ರೂಪಂ ಸರೂಪತೋ ವಿಭಾವನಸಮತ್ಥಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಯ. ನ ಪನ ಆವಜ್ಜನಪರಿಕಮ್ಮವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಿ ಪುಬ್ಬಭಾಗಚಿತ್ತಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕರೋನ್ತಾನಿಪಿ ನ ಯಾಥಾವತೋ ತಂ ವಿಭಾವೇತ್ವಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ ಆವಜ್ಜನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಾದಿಚಿತ್ತಾನಿ ವಿಯಾತಿ.

೧೧೦೧-೨. ನನು ಚ ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಂ ಯಥಾಕಮ್ಮೂಪಗಞಾಣನ್ತಿ ದ್ವೇ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಾನಿ ಅತ್ಥಿ, ಕಸ್ಮಾ ತಾನಿ ಇಧ ನ ದಸ್ಸಿತಾನೀತಿ ಆಹ ‘‘ಅನಾಗತಂಸಞಾಣಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ. ಇಜ್ಝನ್ತಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುನಾತಿ ವಿಸುಂ ಪರಿಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಪಟಿಲಾಭೇನೇವ ತಸ್ಸ ಪರಿವಾರಾನಿ ಹುತ್ವಾ ಪಟಿಲದ್ಧಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ತತೋಯೇವ ಹಿ ತಾನಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಭಣ್ಡಞಾಣಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ಸಿನೇರುಸ್ಸ ಪರಿವಾರಟ್ಠಾನಿಯಾನಿ ತಂಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಮೇಖಲಟ್ಠಾನಾನಿ ಪರಿಭಣ್ಡಾನೀತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ಏವಂ ಇಮಾನಿಪಿ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಸಿದ್ಧಿಯಾ ಸಿದ್ಧಾನಿ ತಸ್ಸ ಪರಿಭಣ್ಡಾನೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ಹೋತು ತಾವ ಏವಮೇತಂ, ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಂ ಪನ ಕಿಂ ನ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ಆಹ ‘‘ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣಮ್ಪೀ’’ತಿಆದಿ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಮೇವ ಹಿ ಚುತಿಯಂ, ಉಪಪತ್ತಿಯಞ್ಚ ರೂಪಂ ವಿಭಾವೇನ್ತಂ ಚುತೂಪಪಾತೇ ಪವತ್ತತ್ತಾ ‘‘ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅವಸೇಸರೂಪವಿಭಾವನಕಾಲೇ ‘‘ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖೂ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಾ ಪರಮತ್ಥತೋ ನಾಮದ್ವಯೇನ ಆಗತಂ ಏಕಮೇವ ಞಾಣಂ, ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣಂ ಚುತೂಪಪಾತಞಾಣನ್ತಿ ಪನ ಬ್ಯಞ್ಜನತೋಯೇವ ನಾನನ್ತಿ. ಕತ್ಥಚಿ ಮನೋಮಯಞಾಣನ್ತಿಪಿ ವಿಸುಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಞಾಣಂ ಆಗತಂ, ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಇದ್ಧಿವಿಧಞಾಣಮೇವ. ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಞಾಣವಣ್ಣನಾ.

೧೧೦೩. ಇಧಾತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ. ಅನೇನ ತರೇನಾತಿ ಅನೇನ ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರನಾಮಕೇನ ತರೇನ.

ಇತಿ ಅಭಿಧಮ್ಮತ್ಥವಿಕಾಸಿನಿಯಾ ನಾಮ

ಅಭಿಧಮ್ಮಾವತಾರಸಂವಣ್ಣನಾಯ

ಅಭಿಞ್ಞಾನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.