೭. ಲಕ್ಖಣಸುತ್ತಂ

ದ್ವತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ

೧೯೮. ಏವಂ ಮೇ ಸುತಂ – ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ವಿಹರತಿ ಜೇತವನೇ ಅನಾಥಪಿಣ್ಡಿಕಸ್ಸ ಆರಾಮೇ. ತತ್ರ ಖೋ ಭಗವಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಮನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಭಿಕ್ಖವೋ’’ತಿ. ‘‘ಭದ್ದನ್ತೇ’’ತಿ [ಭದನ್ತೇತಿ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಪೀ.)] ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಪಚ್ಚಸ್ಸೋಸುಂ. ಭಗವಾ ಏತದವೋಚ –

೧೯೯. ‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾ. ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಧಮ್ಮಿಕೋ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಚಾತುರನ್ತೋ ವಿಜಿತಾವೀ ಜನಪದತ್ಥಾವರಿಯಪ್ಪತ್ತೋ ಸತ್ತರತನಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತಸ್ಸಿಮಾನಿ ಸತ್ತ ರತನಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಚಕ್ಕರತನಂ ಹತ್ಥಿರತನಂ ಅಸ್ಸರತನಂ ಮಣಿರತನಂ ಇತ್ಥಿರತನಂ ಗಹಪತಿರತನಂ ಪರಿಣಾಯಕರತನಮೇವ ಸತ್ತಮಂ. ಪರೋಸಹಸ್ಸಂ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಸೂರಾ ವೀರಙ್ಗರೂಪಾ ಪರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಾ. ಸೋ ಇಮಂ ಪಥವಿಂ ಸಾಗರಪರಿಯನ್ತಂ ಅದಣ್ಡೇನ ಅಸತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಅಭಿವಿಜಿಯ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ. ಸಚೇ ಖೋ ಪನ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜತಿ, ಅರಹಂ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ [ವಿವಟಚ್ಛದೋ (ಸ್ಯಾ. ಕ.), ವಿವತ್ತಚ್ಛದೋ (ಸೀ. ಪೀ.)].

೨೦೦. ‘‘ಕತಮಾನಿ ಚ ತಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾ? ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ…ಪೇ… ಸಚೇ ಖೋ ಪನ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜತಿ, ಅರಹಂ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ.

‘‘ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದೋ ಹೋತಿ. ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದೋ ಹೋತಿ, ಇದಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಭವತಿ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಸಹಸ್ಸಾರಾನಿ ಸನೇಮಿಕಾನಿ ಸನಾಭಿಕಾನಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಾನಿ [ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಾನಿ ಸುವಿಭತ್ತನ್ತರಾನಿ (ಸೀ. ಪೀ.)]. ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಸಹಸ್ಸಾರಾನಿ ಸನೇಮಿಕಾನಿ ಸನಾಭಿಕಾನಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಾನಿ, ಇದಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಭವತಿ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಆಯತಪಣ್ಹಿ ಹೋತಿ…ಪೇ… ದೀಘಙ್ಗುಲಿ ಹೋತಿ… ಮುದುತಲುನಹತ್ಥಪಾದೋ ಹೋತಿ… ಜಾಲಹತ್ಥಪಾದೋ ಹೋತಿ… ಉಸ್ಸಙ್ಖಪಾದೋ ಹೋತಿ… ಏಣಿಜಙ್ಘೋ ಹೋತಿ… ಠಿತಕೋವ ಅನೋನಮನ್ತೋ ಉಭೋಹಿ ಪಾಣಿತಲೇಹಿ ಜಣ್ಣುಕಾನಿ ಪರಿಮಸತಿ ಪರಿಮಜ್ಜತಿ… ಕೋಸೋಹಿತವತ್ಥಗುಯ್ಹೋ ಹೋತಿ… ಸುವಣ್ಣವಣ್ಣೋ ಹೋತಿ ಕಞ್ಚನಸನ್ನಿಭತ್ತಚೋ… ಸುಖುಮಚ್ಛವಿ ಹೋತಿ, ಸುಖುಮತ್ತಾ ಛವಿಯಾ ರಜೋಜಲ್ಲಂ ಕಾಯೇ ನ ಉಪಲಿಮ್ಪತಿ… ಏಕೇಕಲೋಮೋ ಹೋತಿ, ಏಕೇಕಾನಿ ಲೋಮಾನಿ ಲೋಮಕೂಪೇಸು ಜಾತಾನಿ… ಉದ್ಧಗ್ಗಲೋಮೋ ಹೋತಿ, ಉದ್ಧಗ್ಗಾನಿ ಲೋಮಾನಿ ಜಾತಾನಿ ನೀಲಾನಿ ಅಞ್ಜನವಣ್ಣಾನಿ ಕುಣ್ಡಲಾವಟ್ಟಾನಿ [ಕುಣ್ಡಲಾವತ್ತಾನಿ (ಬಹೂಸು)] ದಕ್ಖಿಣಾವಟ್ಟಕಜಾತಾನಿ [ದಕ್ಖಿಣಾವತ್ತಕಜಾತಾನಿ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಪೀ.)] … ಬ್ರಹ್ಮುಜುಗತ್ತೋ ಹೋತಿ… ಸತ್ತುಸ್ಸದೋ ಹೋತಿ… ಸೀಹಪುಬ್ಬದ್ಧಕಾಯೋ ಹೋತಿ… ಚಿತನ್ತರಂಸೋ [ಪಿತನ್ತರಂಸೋ (ಸ್ಯಾ.)] ಹೋತಿ… ನಿಗ್ರೋಧಪರಿಮಣ್ಡಲೋ ಹೋತಿ, ಯಾವತಕ್ವಸ್ಸ ಕಾಯೋ ತಾವತಕ್ವಸ್ಸ ಬ್ಯಾಮೋ ಯಾವತಕ್ವಸ್ಸ ಬ್ಯಾಮೋ ತಾವತಕ್ವಸ್ಸ ಕಾಯೋ… ಸಮವಟ್ಟಕ್ಖನ್ಧೋ ಹೋತಿ… ರಸಗ್ಗಸಗ್ಗೀ ಹೋತಿ… ಸೀಹಹನು ಹೋತಿ… ಚತ್ತಾಲೀಸದನ್ತೋ ಹೋತಿ … ಸಮದನ್ತೋ ಹೋತಿ… ಅವಿರಳದನ್ತೋ ಹೋತಿ… ಸುಸುಕ್ಕದಾಠೋ ಹೋತಿ… ಪಹೂತಜಿವ್ಹೋ ಹೋತಿ… ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೋ ಹೋತಿ ಕರವೀಕಭಾಣೀ… ಅಭಿನೀಲನೇತ್ತೋ ಹೋತಿ… ಗೋಪಖುಮೋ ಹೋತಿ… ಉಣ್ಣಾ ಭಮುಕನ್ತರೇ ಜಾತಾ ಹೋತಿ, ಓದಾತಾ ಮುದುತೂಲಸನ್ನಿಭಾ. ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಉಣ್ಣಾ ಭಮುಕನ್ತರೇ ಜಾತಾ ಹೋತಿ, ಓದಾತಾ ಮುದುತೂಲಸನ್ನಿಭಾ, ಇದಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಭವತಿ.

‘‘ಪುನ ಚಪರಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಉಣ್ಹೀಸಸೀಸೋ ಹೋತಿ. ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸೋ ಉಣ್ಹೀಸಸೀಸೋ ಹೋತಿ, ಇದಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಭವತಿ.

‘‘ಇಮಾನಿ ಖೋ ತಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇವ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ ಅನಞ್ಞಾ. ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ…ಪೇ… ಸಚೇ ಖೋ ಪನ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜತಿ, ಅರಹಂ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ.

‘‘ಇಮಾನಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಬಾಹಿರಕಾಪಿ ಇಸಯೋ ಧಾರೇನ್ತಿ, ನೋ ಚ ಖೋ ತೇ ಜಾನನ್ತಿ – ‘ಇಮಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಇದಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಲಭತೀ’ತಿ.

(೧) ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದತಾಲಕ್ಖಣಂ

೨೦೧. ‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ ಪುರಿಮಂ ಭವಂ ಪುರಿಮಂ ನಿಕೇತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ದಳ್ಹಸಮಾದಾನೋ ಅಹೋಸಿ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ಅವತ್ಥಿತಸಮಾದಾನೋ ಕಾಯಸುಚರಿತೇ ವಚೀಸುಚರಿತೇ ಮನೋಸುಚರಿತೇ ದಾನಸಂವಿಭಾಗೇ ಸೀಲಸಮಾದಾನೇ ಉಪೋಸಥುಪವಾಸೇ ಮತ್ತೇಯ್ಯತಾಯ ಪೇತ್ತೇಯ್ಯತಾಯ ಸಾಮಞ್ಞತಾಯ ಬ್ರಹ್ಮಞ್ಞತಾಯ ಕುಲೇ ಜೇಟ್ಠಾಪಚಾಯಿತಾಯ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇಸು ಚ ಅಧಿಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ವಿಪುಲತ್ತಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ. ಸೋ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞೇ ದೇವೇ ದಸಹಿ ಠಾನೇಹಿ ಅಧಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ ದಿಬ್ಬೇನ ಆಯುನಾ ದಿಬ್ಬೇನ ವಣ್ಣೇನ ದಿಬ್ಬೇನ ಸುಖೇನ ದಿಬ್ಬೇನ ಯಸೇನ ದಿಬ್ಬೇನ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯೇನ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ರೂಪೇಹಿ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಸದ್ದೇಹಿ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಗನ್ಧೇಹಿ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ರಸೇಹಿ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಫೋಟ್ಠಬ್ಬೇಹಿ. ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮಂ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಪಾದೋ ಹೋತಿ. ಸಮಂ ಪಾದಂ ಭೂಮಿಯಂ ನಿಕ್ಖಿಪತಿ, ಸಮಂ ಉದ್ಧರತಿ, ಸಮಂ ಸಬ್ಬಾವನ್ತೇಹಿ ಪಾದತಲೇಹಿ ಭೂಮಿಂ ಫುಸತಿ.

೨೦೨. ‘‘ಸೋ ತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಧಮ್ಮಿಕೋ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಚಾತುರನ್ತೋ ವಿಜಿತಾವೀ ಜನಪದತ್ಥಾವರಿಯಪ್ಪತ್ತೋ ಸತ್ತರತನಸಮನ್ನಾಗತೋ. ತಸ್ಸಿಮಾನಿ ಸತ್ತ ರತನಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ, ಚಕ್ಕರತನಂ ಹತ್ಥಿರತನಂ ಅಸ್ಸರತನಂ ಮಣಿರತನಂ ಇತ್ಥಿರತನಂ ಗಹಪತಿರತನಂ ಪರಿಣಾಯಕರತನಮೇವ ಸತ್ತಮಂ. ಪರೋಸಹಸ್ಸಂ ಖೋ ಪನಸ್ಸ ಪುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಸೂರಾ ವೀರಙ್ಗರೂಪಾ ಪರಸೇನಪ್ಪಮದ್ದನಾ. ಸೋ ಇಮಂ ಪಥವಿಂ ಸಾಗರಪರಿಯನ್ತಂ ಅಖಿಲಮನಿಮಿತ್ತಮಕಣ್ಟಕಂ ಇದ್ಧಂ ಫೀತಂ ಖೇಮಂ ಸಿವಂ ನಿರಬ್ಬುದಂ ಅದಣ್ಡೇನ ಅಸತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮೇನ ಅಭಿವಿಜಿಯ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ. ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಅಕ್ಖಮ್ಭಿಯೋ [ಅವಿಕ್ಖಮ್ಭಿಯೋ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಹೋತಿ ಕೇನಚಿ ಮನುಸ್ಸಭೂತೇನ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇನ. ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ. ‘‘ಸಚೇ ಖೋ ಪನ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜತಿ, ಅರಹಂ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ. ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಅಕ್ಖಮ್ಭಿಯೋ ಹೋತಿ ಅಬ್ಭನ್ತರೇಹಿ ವಾ ಬಾಹಿರೇಹಿ ವಾ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇಹಿ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇಹಿ ರಾಗೇನ ವಾ ದೋಸೇನ ವಾ ಮೋಹೇನ ವಾ ಸಮಣೇನ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ದೇವೇನ ವಾ ಮಾರೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ವಾ ಕೇನಚಿ ವಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ. ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ’’. ಏತಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಅವೋಚ.

೨೦೩. ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಸಚ್ಚೇ ಚ ಧಮ್ಮೇ ಚ ದಮೇ ಚ ಸಂಯಮೇ,

ಸೋಚೇಯ್ಯಸೀಲಾಲಯುಪೋಸಥೇಸು ಚ;

ದಾನೇ ಅಹಿಂಸಾಯ ಅಸಾಹಸೇ ರತೋ,

ದಳ್ಹಂ ಸಮಾದಾಯ ಸಮತ್ತಮಾಚರಿ [ಸಮನ್ತಮಾಚರಿ (ಸ್ಯಾ. ಕ.)].

‘‘ಸೋ ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದಿವಂ ಸಮಕ್ಕಮಿ [ಅಪಕ್ಕಮಿ (ಸ್ಯಾ. ಕ.)],

ಸುಖಞ್ಚ ಖಿಡ್ಡಾರತಿಯೋ ಚ ಅನ್ವಭಿ [ಅಂನ್ವಭಿ (ಟೀಕಾ)];

ತತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಪುನರಾಗತೋ ಇಧ,

ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಫುಸೀ ವಸುನ್ಧರಂ.

‘‘ಬ್ಯಾಕಂಸು ವೇಯ್ಯಞ್ಜನಿಕಾ ಸಮಾಗತಾ,

ಸಮಪ್ಪತಿಟ್ಠಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ ಖಮ್ಭನಾ;

ಗಿಹಿಸ್ಸ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತಸ್ಸ ವಾ ಪುನ [ಪನ (ಸ್ಯಾ.)],

ತಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಭವತಿ ತದತ್ಥಜೋತಕಂ.

‘‘ಅಕ್ಖಮ್ಭಿಯೋ ಹೋತಿ ಅಗಾರಮಾವಸಂ,

ಪರಾಭಿಭೂ ಸತ್ತುಭಿ ನಪ್ಪಮದ್ದನೋ;

ಮನುಸ್ಸಭೂತೇನಿಧ ಹೋತಿ ಕೇನಚಿ,

ಅಕ್ಖಮ್ಭಿಯೋ ತಸ್ಸ ಫಲೇನ ಕಮ್ಮುನೋ.

‘‘ಸಚೇ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಮುಪೇತಿ ತಾದಿಸೋ,

ನೇಕ್ಖಮ್ಮಛನ್ದಾಭಿರತೋ ವಿಚಕ್ಖಣೋ;

ಅಗ್ಗೋ ನ ಸೋ ಗಚ್ಛತಿ ಜಾತು ಖಮ್ಭನಂ,

ನರುತ್ತಮೋ ಏಸ ಹಿ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮತಾ’’ತಿ.

(೨) ಪಾದತಲಚಕ್ಕಲಕ್ಖಣಂ

೨೦೪. ‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ ಪುರಿಮಂ ಭವಂ ಪುರಿಮಂ ನಿಕೇತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಬಹುಜನಸ್ಸ ಸುಖಾವಹೋ ಅಹೋಸಿ, ಉಬ್ಬೇಗಉತ್ತಾಸಭಯಂ ಅಪನುದಿತಾ, ಧಮ್ಮಿಕಞ್ಚ ರಕ್ಖಾವರಣಗುತ್ತಿಂ ಸಂವಿಧಾತಾ, ಸಪರಿವಾರಞ್ಚ ದಾನಂ ಅದಾಸಿ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ವಿಪುಲತ್ತಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ…ಪೇ… ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮಂ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಹೇಟ್ಠಾಪಾದತಲೇಸು ಚಕ್ಕಾನಿ ಜಾತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ ಸಹಸ್ಸಾರಾನಿ ಸನೇಮಿಕಾನಿ ಸನಾಭಿಕಾನಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರಾನಿ ಸುವಿಭತ್ತನ್ತರಾನಿ.

‘‘ಸೋ ತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ…ಪೇ… ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಮಹಾಪರಿವಾರೋ ಹೋತಿ; ಮಹಾಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ ಪರಿವಾರಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾ ನೇಗಮಜಾನಪದಾ ಗಣಕಮಹಾಮತ್ತಾ ಅನೀಕಟ್ಠಾ ದೋವಾರಿಕಾ ಅಮಚ್ಚಾ ಪಾರಿಸಜ್ಜಾ ರಾಜಾನೋ ಭೋಗಿಯಾ ಕುಮಾರಾ. ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ. ಸಚೇ ಖೋ ಪನ ಅಗಾರಸ್ಮಾ ಅನಗಾರಿಯಂ ಪಬ್ಬಜತಿ, ಅರಹಂ ಹೋತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ವಿವಟ್ಟಚ್ಛದೋ. ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಮಹಾಪರಿವಾರೋ ಹೋತಿ; ಮಹಾಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ ಪರಿವಾರಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಉಪಾಸಕಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯೋ ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಸುರಾ ನಾಗಾ ಗನ್ಧಬ್ಬಾ. ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ’’. ಏತಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಅವೋಚ.

೨೦೫. ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಪುರೇ ಪುರತ್ಥಾ ಪುರಿಮಾಸು ಜಾತಿಸು,

ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಬಹುನಂ ಸುಖಾವಹೋ;

ಉಬ್ಭೇಗಉತ್ತಾಸಭಯಾಪನೂದನೋ,

ಗುತ್ತೀಸು ರಕ್ಖಾವರಣೇಸು ಉಸ್ಸುಕೋ.

‘‘ಸೋ ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದಿವಂ ಸಮಕ್ಕಮಿ,

ಸುಖಞ್ಚ ಖಿಡ್ಡಾರತಿಯೋ ಚ ಅನ್ವಭಿ;

ತತೋ ಚವಿತ್ವಾ ಪುನರಾಗತೋ ಇಧ,

ಚಕ್ಕಾನಿ ಪಾದೇಸು ದುವೇಸು ವಿನ್ದತಿ.

‘‘ಸಮನ್ತನೇಮೀನಿ ಸಹಸ್ಸರಾನಿ ಚ,

ಬ್ಯಾಕಂಸು ವೇಯ್ಯಞ್ಜನಿಕಾ ಸಮಾಗತಾ;

ದಿಸ್ವಾ ಕುಮಾರಂ ಸತಪುಞ್ಞಲಕ್ಖಣಂ,

ಪರಿವಾರವಾ ಹೇಸ್ಸತಿ ಸತ್ತುಮದ್ದನೋ.

ತಥಾ ಹೀ ಚಕ್ಕಾನಿ ಸಮನ್ತನೇಮಿನಿ,

ಸಚೇ ನ ಪಬ್ಬಜ್ಜಮುಪೇತಿ ತಾದಿಸೋ;

ವತ್ತೇತಿ ಚಕ್ಕಂ ಪಥವಿಂ ಪಸಾಸತಿ,

ತಸ್ಸಾನುಯನ್ತಾಧ [ತಸ್ಸಾನುಯುತ್ತಾ ಇಧ (ಸೀ. ಪೀ.), ತಸ್ಸಾನುಯನ್ತಾ ಇಧ (ಸ್ಯಾ. ಕ.)] ಭವನ್ತಿ ಖತ್ತಿಯಾ.

‘‘ಮಹಾಯಸಂ ಸಂಪರಿವಾರಯನ್ತಿ ನಂ,

ಸಚೇ ಚ ಪಬ್ಬಜ್ಜಮುಪೇತಿ ತಾದಿಸೋ;

ನೇಕ್ಖಮ್ಮಛನ್ದಾಭಿರತೋ ವಿಚಕ್ಖಣೋ,

ದೇವಾಮನುಸ್ಸಾಸುರಸಕ್ಕರಕ್ಖಸಾ [ಸತ್ತರಕ್ಖಸಾ (ಕ.) ಸೀ. ಸ್ಯಾಅಟ್ಠಕಥಾ ಓಲೋಕೇತಬ್ಬಾ].

‘‘ಗನ್ಧಬ್ಬನಾಗಾ ವಿಹಗಾ ಚತುಪ್ಪದಾ,

ಅನುತ್ತರಂ ದೇವಮನುಸ್ಸಪೂಜಿತಂ;

ಮಹಾಯಸಂ ಸಂಪರಿವಾರಯನ್ತಿ ನ’’ನ್ತಿ.

(೩-೫) ಆಯತಪಣ್ಹಿತಾದಿತಿಲಕ್ಖಣಂ

೨೦೬. ‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ ಪುರಿಮಂ ಭವಂ ಪುರಿಮಂ ನಿಕೇತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಅಹೋಸಿ ನಿಹಿತದಣ್ಡೋ ನಿಹಿತಸತ್ಥೋ ಲಜ್ಜೀ ದಯಾಪನ್ನೋ, ಸಬ್ಬಪಾಣಭೂತಹಿತಾನುಕಮ್ಪೀ ವಿಹಾಸಿ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ ಉಪಚಿತತ್ತಾ ಉಸ್ಸನ್ನತ್ತಾ ವಿಪುಲತ್ತಾ…ಪೇ… ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿಲಭತಿ. ಆಯತಪಣ್ಹಿ ಚ ಹೋತಿ, ದೀಘಙ್ಗುಲಿ ಚ ಬ್ರಹ್ಮುಜುಗತ್ತೋ ಚ.

‘‘ಸೋ ತೇಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ…ಪೇ… ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ದೀಘಾಯುಕೋ ಹೋತಿ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕೋ, ದೀಘಮಾಯುಂ ಪಾಲೇತಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಅನ್ತರಾ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತುಂ ಕೇನಚಿ ಮನುಸ್ಸಭೂತೇನ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇನ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇನ. ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ… ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ದೀಘಾಯುಕೋ ಹೋತಿ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕೋ, ದೀಘಮಾಯುಂ ಪಾಲೇತಿ, ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಅನ್ತರಾ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇತುಂ ಪಚ್ಚತ್ಥಿಕೇಹಿ ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತೇಹಿ ಸಮಣೇನ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ವಾ ದೇವೇನ ವಾ ಮಾರೇನ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮುನಾ ವಾ ಕೇನಚಿ ವಾ ಲೋಕಸ್ಮಿಂ. ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ’’. ಏತಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಅವೋಚ.

೨೦೭. ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಮಾರಣವಧಭಯತ್ತನೋ [ಮರಣವಧಭಯತ್ತನೋ (ಸೀ. ಪೀ. ಕ.), ಮರಣವಧಭಯಮತ್ತನೋ (ಸ್ಯಾ.)] ವಿದಿತ್ವಾ,

ಪಟಿವಿರತೋ ಪರಂ ಮಾರಣಾಯಹೋಸಿ;

ತೇನ ಸುಚರಿತೇನ ಸಗ್ಗಮಗಮಾ [ತೇನ ಸೋ ಸುಚರಿತೇನ ಸಗ್ಗಮಗಮಾಸಿ (ಸ್ಯಾ.)],

ಸುಕತಫಲವಿಪಾಕಮನುಭೋಸಿ.

‘‘ಚವಿಯ ಪುನರಿಧಾಗತೋ ಸಮಾನೋ,

ಪಟಿಲಭತಿ ಇಧ ತೀಣಿ ಲಕ್ಖಣಾನಿ;

ಭವತಿ ವಿಪುಲದೀಘಪಾಸಣ್ಹಿಕೋ,

ಬ್ರಹ್ಮಾವ ಸುಜು ಸುಭೋ ಸುಜಾತಗತ್ತೋ.

‘‘ಸುಭುಜೋ ಸುಸು ಸುಸಣ್ಠಿತೋ ಸುಜಾತೋ,

ಮುದುತಲುನಙ್ಗುಲಿಯಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ;

ದೀಘಾ ತೀಭಿ ಪುರಿಸವರಗ್ಗಲಕ್ಖಣೇಹಿ,

ಚಿರಯಪನಾಯ [ಚಿರಯಾಪನಾಯ (ಸ್ಯಾ.)] ಕುಮಾರಮಾದಿಸನ್ತಿ.

‘‘ಭವತಿ ಯದಿ ಗಿಹೀ ಚಿರಂ ಯಪೇತಿ,

ಚಿರತರಂ ಪಬ್ಬಜತಿ ಯದಿ ತತೋ ಹಿ;

ಯಾಪಯತಿ ಚ ವಸಿದ್ಧಿಭಾವನಾಯ,

ಇತಿ ದೀಘಾಯುಕತಾಯ ತಂ ನಿಮಿತ್ತ’’ನ್ತಿ.

(೬) ಸತ್ತುಸ್ಸದತಾಲಕ್ಖಣಂ

೨೦೮. ‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ ಪುರಿಮಂ ಭವಂ ಪುರಿಮಂ ನಿಕೇತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ದಾತಾ ಅಹೋಸಿ ಪಣೀತಾನಂ ರಸಿತಾನಂ ಖಾದನೀಯಾನಂ ಭೋಜನೀಯಾನಂ ಸಾಯನೀಯಾನಂ ಲೇಹನೀಯಾನಂ ಪಾನಾನಂ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ…ಪೇ… ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮಂ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಸತ್ತುಸ್ಸದೋ ಹೋತಿ, ಸತ್ತಸ್ಸ ಉಸ್ಸದಾ ಹೋನ್ತಿ; ಉಭೋಸು ಹತ್ಥೇಸು ಉಸ್ಸದಾ ಹೋನ್ತಿ, ಉಭೋಸು ಪಾದೇಸು ಉಸ್ಸದಾ ಹೋನ್ತಿ, ಉಭೋಸು ಅಂಸಕೂಟೇಸು ಉಸ್ಸದಾ ಹೋನ್ತಿ, ಖನ್ಧೇ ಉಸ್ಸದೋ ಹೋತಿ.

‘‘ಸೋ ತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ…ಪೇ… ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಲಾಭೀ ಹೋತಿ ಪಣೀತಾನಂ ರಸಿತಾನಂ ಖಾದನೀಯಾನಂ ಭೋಜನೀಯಾನಂ ಸಾಯನೀಯಾನಂ ಲೇಹನೀಯಾನಂ ಪಾನಾನಂ. ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ… ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಲಾಭೀ ಹೋತಿ ಪಣೀತಾನಂ ರಸಿತಾನಂ ಖಾದನೀಯಾನಂ ಭೋಜನೀಯಾನಂ ಸಾಯನೀಯಾನಂ ಲೇಹನೀಯಾನಂ ಪಾನಾನಂ. ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ’’. ಏತಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಅವೋಚ.

೨೦೯. ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜಮಥ ಲೇಯ್ಯ ಸಾಯಿಯಂ,

ಉತ್ತಮಗ್ಗರಸದಾಯಕೋ ಅಹು;

ತೇನ ಸೋ ಸುಚರಿತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ,

ನನ್ದನೇ ಚಿರಮಭಿಪ್ಪಮೋದತಿ.

‘‘ಸತ್ತ ಚುಸ್ಸದೇ ಇಧಾಧಿಗಚ್ಛತಿ,

ಹತ್ಥಪಾದಮುದುತಞ್ಚ ವಿನ್ದತಿ;

ಆಹು ಬ್ಯಞ್ಜನನಿಮಿತ್ತಕೋವಿದಾ,

ಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜರಸಲಾಭಿತಾಯ ನಂ.

‘‘ಯಂ ಗಿಹಿಸ್ಸಪಿ [ನ ತಂ ಗಿಹಿಸ್ಸಾಪಿ (ಸ್ಯಾ.)] ತದತ್ಥಜೋತಕಂ,

ಪಬ್ಬಜ್ಜಮ್ಪಿ ಚ ತದಾಧಿಗಚ್ಛತಿ;

ಖಜ್ಜಭೋಜ್ಜರಸಲಾಭಿರುತ್ತಮಂ,

ಆಹು ಸಬ್ಬಗಿಹಿಬನ್ಧನಚ್ಛಿದ’’ನ್ತಿ.

(೭-೮) ಕರಚರಣಮುದುಜಾಲತಾಲಕ್ಖಣಾನಿ

೨೧೦. ‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ ಪುರಿಮಂ ಭವಂ ಪುರಿಮಂ ನಿಕೇತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಜನಂ ಸಙ್ಗಾಹಕೋ ಅಹೋಸಿ – ದಾನೇನ ಪೇಯ್ಯವಜ್ಜೇನ [ಪಿಯವಾಚೇನ (ಸ್ಯಾ. ಕ.)] ಅತ್ಥಚರಿಯಾಯ ಸಮಾನತ್ತತಾಯ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ…ಪೇ… ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿಲಭತಿ. ಮುದುತಲುನಹತ್ಥಪಾದೋ ಚ ಹೋತಿ ಜಾಲಹತ್ಥಪಾದೋ ಚ.

‘‘ಸೋ ತೇಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ…ಪೇ… ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಸುಸಙ್ಗಹಿತಪರಿಜನೋ ಹೋತಿ, ಸುಸಙ್ಗಹಿತಾಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಕಾ ನೇಗಮಜಾನಪದಾ ಗಣಕಮಹಾಮತ್ತಾ ಅನೀಕಟ್ಠಾ ದೋವಾರಿಕಾ ಅಮಚ್ಚಾ ಪಾರಿಸಜ್ಜಾ ರಾಜಾನೋ ಭೋಗಿಯಾ ಕುಮಾರಾ. ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ… ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಸುಸಙ್ಗಹಿತಪರಿಜನೋ ಹೋತಿ, ಸುಸಙ್ಗಹಿತಾಸ್ಸ ಹೋನ್ತಿ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ಉಪಾಸಕಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯೋ ದೇವಾ ಮನುಸ್ಸಾ ಅಸುರಾ ನಾಗಾ ಗನ್ಧಬ್ಬಾ. ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ’’. ಏತಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಅವೋಚ.

೨೧೧. ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ದಾನಮ್ಪಿ ಚತ್ಥಚರಿಯತಞ್ಚ [ದಾನಮ್ಪಿ ಚ ಅತ್ಥಚರಿಯತಮ್ಪಿ ಚ (ಸೀ. ಪೀ.)],

ಪಿಯವಾದಿತಞ್ಚ ಸಮಾನತ್ತತಞ್ಚ [ಪಿಯವದತಞ್ಚ ಸಮಾನಛನ್ದತಞ್ಚ (ಸೀ. ಪೀ.)];

ಕರಿಯಚರಿಯಸುಸಙ್ಗಹಂ ಬಹೂನಂ,

ಅನವಮತೇನ ಗುಣೇನ ಯಾತಿ ಸಗ್ಗಂ.

‘‘ಚವಿಯ ಪುನರಿಧಾಗತೋ ಸಮಾನೋ,

ಕರಚರಣಮುದುತಞ್ಚ ಜಾಲಿನೋ ಚ;

ಅತಿರುಚಿರಸುವಗ್ಗುದಸ್ಸನೇಯ್ಯಂ,

ಪಟಿಲಭತಿ ದಹರೋ ಸುಸು ಕುಮಾರೋ.

‘‘ಭವತಿ ಪರಿಜನಸ್ಸವೋ ವಿಧೇಯ್ಯೋ,

ಮಹಿಮಂ ಆವಸಿತೋ ಸುಸಙ್ಗಹಿತೋ;

ಪಿಯವದೂ ಹಿತಸುಖತಂ ಜಿಗೀಸಮಾನೋ [ಜಿಗಿಂ ಸಮಾನೋ (ಸೀ. ಸ್ಯಾ. ಪೀ.)],

ಅಭಿರುಚಿತಾನಿ ಗುಣಾನಿ ಆಚರತಿ.

‘‘ಯದಿ ಚ ಜಹತಿ ಸಬ್ಬಕಾಮಭೋಗಂ,

ಕಥಯತಿ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಜಿನೋ ಜನಸ್ಸ;

ವಚನಪಟಿಕರಸ್ಸಾಭಿಪ್ಪಸನ್ನಾ,

ಸುತ್ವಾನ ಧಮ್ಮಾನುಧಮ್ಮಮಾಚರನ್ತೀ’’ತಿ.

(೯-೧೦) ಉಸ್ಸಙ್ಖಪಾದಉದ್ಧಗ್ಗಲೋಮತಾಲಕ್ಖಣಾನಿ

೨೧೨. ‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ ಪುರಿಮಂ ಭವಂ ಪುರಿಮಂ ನಿಕೇತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ [ಸಮಾನೋ ಬಹುನೋ ಜನಸ್ಸ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಅತ್ಥೂಪಸಂಹಿತಂ ಧಮ್ಮೂಪಸಂಹಿತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಅಹೋಸಿ, ಬಹುಜನಂ ನಿದಂಸೇಸಿ, ಪಾಣೀನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹೋ ಧಮ್ಮಯಾಗೀ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ…ಪೇ… ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ ಪಟಿಲಭತಿ. ಉಸ್ಸಙ್ಖಪಾದೋ ಚ ಹೋತಿ, ಉದ್ಧಗ್ಗಲೋಮೋ ಚ.

‘‘ಸೋ ತೇಹಿ ಲಕ್ಖಣೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ…ಪೇ… ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಅಗ್ಗೋ ಚ ಹೋತಿ ಸೇಟ್ಠೋ ಚ ಪಾಮೋಕ್ಖೋ ಚ ಉತ್ತಮೋ ಚ ಪವರೋ ಚ ಕಾಮಭೋಗೀನಂ. ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ… ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಅಗ್ಗೋ ಚ ಹೋತಿ ಸೇಟ್ಠೋ ಚ ಪಾಮೋಕ್ಖೋ ಚ ಉತ್ತಮೋ ಚ ಪವರೋ ಚ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ. ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ’’. ಏತಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಅವೋಚ.

೨೧೩. ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಅತ್ಥಧಮ್ಮಸಹಿತಂ [ಅತ್ಥಧಮ್ಮಸಂಹಿತಂ (ಕ. ಸೀ. ಪೀ.), ಅತ್ಥಧಮ್ಮುಪಸಂಹಿತಂ (ಕ.)] ಪುರೇ ಗಿರಂ,

ಏರಯಂ ಬಹುಜನಂ ನಿದಂಸಯಿ;

ಪಾಣಿನಂ ಹಿತಸುಖಾವಹೋ ಅಹು,

ಧಮ್ಮಯಾಗಮಯಜೀ [ಧಮ್ಮಯಾಗಂ ಅಸ್ಸಜಿ (ಕ.)] ಅಮಚ್ಛರೀ.

‘‘ತೇನ ಸೋ ಸುಚರಿತೇನ ಕಮ್ಮುನಾ,

ಸುಗ್ಗತಿಂ ವಜತಿ ತತ್ಥ ಮೋದತಿ;

ಲಕ್ಖಣಾನಿ ಚ ದುವೇ ಇಧಾಗತೋ,

ಉತ್ತಮಪ್ಪಮುಖತಾಯ [ಉತ್ತಮಸುಖತಾಯ (ಸ್ಯಾ.), ಉತ್ತಮಪಮುಕ್ಖತಾಯ (ಕ.)] ವಿನ್ದತಿ.

‘‘ಉಬ್ಭಮುಪ್ಪತಿತಲೋಮವಾ ಸಸೋ,

ಪಾದಗಣ್ಠಿರಹು ಸಾಧುಸಣ್ಠಿತಾ;

ಮಂಸಲೋಹಿತಾಚಿತಾ ತಚೋತ್ಥತಾ,

ಉಪರಿಚರಣಸೋಭನಾ [ಉಪರಿಜಾನುಸೋಭನಾ (ಸ್ಯಾ.), ಉಪರಿ ಚ ಪನ ಸೋಭನಾ (ಸೀ. ಪೀ.)] ಅಹು.

‘‘ಗೇಹಮಾವಸತಿ ಚೇ ತಥಾವಿಧೋ,

ಅಗ್ಗತಂ ವಜತಿ ಕಾಮಭೋಗಿನಂ;

ತೇನ ಉತ್ತರಿತರೋ ನ ವಿಜ್ಜತಿ,

ಜಮ್ಬುದೀಪಮಭಿಭುಯ್ಯ ಇರಿಯತಿ.

‘‘ಪಬ್ಬಜಮ್ಪಿ ಚ ಅನೋಮನಿಕ್ಕಮೋ,

ಅಗ್ಗತಂ ವಜತಿ ಸಬ್ಬಪಾಣಿನಂ;

ತೇನ ಉತ್ತರಿತರೋ ನ ವಿಜ್ಜತಿ,

ಸಬ್ಬಲೋಕಮಭಿಭುಯ್ಯ ವಿಹರತೀ’’ತಿ.

(೧೧) ಏಣಿಜಙ್ಘಲಕ್ಖಣಂ

೨೧೪. ‘‘ಯಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಪುರಿಮಂ ಜಾತಿಂ ಪುರಿಮಂ ಭವಂ ಪುರಿಮಂ ನಿಕೇತಂ ಪುಬ್ಬೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಸಮಾನೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ವಾಚೇತಾ ಅಹೋಸಿ ಸಿಪ್ಪಂ ವಾ ವಿಜ್ಜಂ ವಾ ಚರಣಂ ವಾ ಕಮ್ಮಂ ವಾ – ‘ಕಿಂ ತಿಮೇ ಖಿಪ್ಪಂ ವಿಜಾನೇಯ್ಯುಂ, ಖಿಪ್ಪಂ ಪಟಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ನ ಚಿರಂ ಕಿಲಿಸ್ಸೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ಸೋ ತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಕಟತ್ತಾ…ಪೇ… ಸೋ ತತೋ ಚುತೋ ಇತ್ಥತ್ತಂ ಆಗತೋ ಸಮಾನೋ ಇಮಂ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಏಣಿಜಙ್ಘೋ ಹೋತಿ.

‘‘ಸೋ ತೇನ ಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಸಚೇ ಅಗಾರಂ ಅಜ್ಝಾವಸತಿ, ರಾಜಾ ಹೋತಿ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ…ಪೇ… ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಯಾನಿ ತಾನಿ ರಾಜಾರಹಾನಿ ರಾಜಙ್ಗಾನಿ ರಾಜೂಪಭೋಗಾನಿ ರಾಜಾನುಚ್ಛವಿಕಾನಿ ತಾನಿ ಖಿಪ್ಪಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ರಾಜಾ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ… ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಕಿಂ ಲಭತಿ? ಯಾನಿ ತಾನಿ ಸಮಣಾರಹಾನಿ ಸಮಣಙ್ಗಾನಿ ಸಮಣೂಪಭೋಗಾನಿ ಸಮಣಾನುಚ್ಛವಿಕಾನಿ, ತಾನಿ ಖಿಪ್ಪಂ ಪಟಿಲಭತಿ. ಬುದ್ಧೋ ಸಮಾನೋ ಇದಂ ಲಭತಿ’’. ಏತಮತ್ಥಂ ಭಗವಾ ಅವೋಚ.

೨೧೫. ತತ್ಥೇತಂ ವುಚ್ಚತಿ –

‘‘ಸಿಪ್ಪೇಸು ವಿಜ್ಜಾಚರಣೇಸು ಕಮ್ಮೇಸು [ಕಮ್ಮಸು (ಸೀ. ಪೀ.)],

ಕಥಂ ವಿಜಾನೇಯ್ಯುಂ [ವಿಜಾನೇಯ್ಯ (ಸೀ. ಪೀ.), ವಿಜಾನೇಯ್ಯು (ಸ್ಯಾ.)] ಲಹುನ್ತಿ ಇಚ್ಛತಿ;

ಯದೂಪಘಾತಾಯ ನ ಹೋತಿ ಕಸ್ಸಚಿ,

ವಾಚೇತಿ ಖಿಪ್ಪಂ ನ ಚಿರಂ ಕಿಲಿಸ್ಸತಿ.