೩. ಉಪನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩. ತತಿಯೇ ಉಪನೀಯತೀತಿ ಪರಿಕ್ಖೀಯತಿ ನಿರುಜ್ಝತಿ, ಉಪಗಚ್ಛತಿ ವಾ, ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ಮರಣಂ ಉಪೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ವಾ ಗೋಪಾಲೇನ ಗೋಗಣೋ ನೀಯತಿ, ಏವಂ ಜರಾಯ ಮರಣಸನ್ತಿಕಂ ಉಪನೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಜೀವಿತನ್ತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಅಪ್ಪನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಂ ಥೋಕಂ. ತಸ್ಸ ದ್ವೀಹಾಕಾರೇಹಿ ಪರಿತ್ತತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ ಸರಸಪರಿತ್ತತಾಯ ಚ ಖಣಪರಿತ್ತತಾಯ ಚ. ಸರಸಪರಿತ್ತತಾಯಪಿ ಹಿ ‘‘ಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿರಂ ಜೀವತಿ, ಸೋ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೭; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧೪೩) ವಚನತೋ ಪರಿತ್ತಂ. ಖಣಪರಿತ್ತತಾಯಪಿ. ಪರಮತ್ಥತೋ ಹಿ ಅತಿಪರಿತ್ತೋ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಕ್ಖಣೋ ಏಕಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಮತ್ತೋಯೇವ. ಯಥಾ ನಾಮ ರಥಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತಮಾನಮ್ಪಿ ಏಕೇನೇವ ನೇಮಿಪ್ಪದೇಸೇನ ಪವತ್ತತಿ, ತಿಟ್ಠಮಾನಮ್ಪಿ ಏಕೇನೇವ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಮೇವಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಸತ್ತಾನಂ ಜೀವಿತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಚಿತ್ತೇ ನಿರುದ್ಧಮತ್ತೇ ಸತ್ತೋ ನಿರುದ್ಧೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಯಥಾಹ – ಅತೀತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಜೀವಿತ್ಥ ನ ಜೀವತಿ ನ ಜೀವಿಸ್ಸತಿ, ಅನಾಗತೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಜೀವಿಸ್ಸತಿ ನ ಜೀವತಿ ನ ಜೀವಿತ್ಥ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಜೀವತಿ ನ ಜೀವಿತ್ಥ ನ ಜೀವಿಸ್ಸತಿ.

‘‘ಜೀವಿತಂ ಅತ್ತಭಾವೋ ಚ, ಸುಖದುಕ್ಖಾ ಚ ಕೇವಲಾ;

ಏಕಚಿತ್ತಸಮಾಯುತ್ತಾ, ಲಹುಸೋ ವತ್ತತೇ ಖಣೋ.

‘‘ಯೇ ನಿರುದ್ಧಾ ಮರನ್ತಸ್ಸ, ತಿಟ್ಠಮಾನಸ್ಸ ವಾ ಇಧ;

ಸಬ್ಬೇಪಿ ಸದಿಸಾ ಖನ್ಧಾ, ಗತಾ ಅಪ್ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾ.

‘‘ಅನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ನ ಜಾತೋ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇನ ಜೀವತಿ;

ಚಿತ್ತಭಙ್ಗಾ ಮತೋ ಲೋಕೋ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಪರಮತ್ಥಿಯಾ’’ತಿ. (ಮಹಾನಿ. ೧೦);

ಜರೂಪನೀತಸ್ಸಾತಿ ಜರಂ ಉಪಗತಸ್ಸ, ಜರಾಯ ವಾ ಮರಣಸನ್ತಿಕಂ ಉಪನೀತಸ್ಸ. ನ ಸನ್ತಿ ತಾಣಾತಿ ತಾಣಂ ಲೇಣಂ ಸರಣಂ ಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ನಾಮ ಕೇಚಿ ನತ್ಥಿ. ಏತಂ ಭಯನ್ತಿ ಏತಂ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಮರಣೂಪಗಮನಂ, ಆಯುಪರಿತ್ತತಾ, ಜರೂಪನೀತಸ್ಸ ತಾಣಾಭಾವೋತಿ ತಿವಿಧಂ ಭಯಂ ಭಯವತ್ಥು ಭಯಕಾರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕಯಿರಾಥ ಸುಖಾವಹಾನೀತಿ ವಿಞ್ಞೂ ಪುರಿಸೋ ಸುಖಾವಹಾನಿ ಸುಖದಾಯಕಾನಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರೇಯ್ಯ. ಇತಿ ದೇವತಾ ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಬ್ಬಚೇತನಂ ಅಪರಚೇತನಂ ಮುಞ್ಚಚೇತನಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ಬಹುವಚನವಸೇನ ‘‘ಪುಞ್ಞಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ಝಾನಸ್ಸಾದಂ ಝಾನನಿಕನ್ತಿಂ ಝಾನಸುಖಞ್ಚ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಸುಖಾವಹಾನೀ’’ತಿ ಆಹ. ತಸ್ಸಾ ಕಿರ ದೇವತಾಯ ಸಯಂ ದೀಘಾಯುಕಟ್ಠಾನೇ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತ್ತತ್ತಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ಪರಿತ್ತಾಯುಕಟ್ಠಾನೇ ಚವಮಾನೇ ಉಪಪಜ್ಜಮಾನೇ ಚ ಥುಲ್ಲಫುಸಿತಕೇ ವುಟ್ಠಿಪಾತಸದಿಸೇ ಸತ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ಏತದಹೋಸಿ ‘‘ಅಹೋವತಿಮೇ ಸತ್ತಾ ಝಾನಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಅಪರಿಹೀನಜ್ಝಾನಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಏಕಕಪ್ಪ-ದ್ವೇಕಪ್ಪ-ಚತುಕಪ್ಪ-ಅಟ್ಠಕಪ್ಪ-ಸೋಳಸಕಪ್ಪ-ದ್ವತ್ತಿಂಸಕಪ್ಪ-ಚತುಸಟ್ಠಿಕಪ್ಪಪ್ಪಮಾಣಂ ಅದ್ಧಾನಂ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏವಮಾಹ.

ಅಥ ಭಗವಾ – ‘‘ಅಯಂ ದೇವತಾ ಅನಿಯ್ಯಾನಿಕಂ ವಟ್ಟಕಥಂ ಕಥೇತೀ’’ತಿ ವಿವಟ್ಟಮಸ್ಸಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದುತಿಯಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತತ್ಥ ಲೋಕಾಮಿಸನ್ತಿ ದ್ವೇ ಲೋಕಾಮಿಸಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಚ. ಪರಿಯಾಯೇನ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಂ ಲೋಕಾಮಿಸಂ, ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ. ಇಧ ಪರಿಯಾಯಲೋಕಾಮಿಸಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಲೋಕಾಮಿಸಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಸನ್ತಿಪೇಕ್ಖೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಅಚ್ಚನ್ತಸನ್ತಿಂ ಪೇಕ್ಖನ್ತೋ ಇಚ್ಛನ್ತೋ ಪತ್ಥಯನ್ತೋತಿ.

ಉಪನೀಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.