೫. ಚೂಳಯಮಕವಗ್ಗೋ

೧. ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೩೯. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕೋಸಲೇಸೂತಿ ಕೋಸಲಾ ನಾಮ ಜಾನಪದಿನೋ ರಾಜಕುಮಾರಾ. ತೇಸಂ ನಿವಾಸೋ ಏಕೋಪಿ ಜನಪದೋ ರುಳ್ಹೀಸದ್ದೇನ ಕೋಸಲಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಕೋಸಲೇಸು ಜನಪದೇ. ಪೋರಾಣಾ ಪನಾಹು – ಯಸ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ಮಹಾಪನಾದಂ ರಾಜಕುಮಾರಂ ನಾನಾನಾಟಕಾನಿ ದಿಸ್ವಾ ಸಿತಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅಕರೋನ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ರಾಜಾ ಆಹ – ‘‘ಯೋ ಮಮ ಪುತ್ತಂ ಹಸಾಪೇತಿ, ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೇನ ನಂ ಅಲಙ್ಕರೋಮೀ’’ತಿ. ತತೋ ನಙ್ಗಲಾನಿಪಿ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಮಹಾಜನಕಾಯೇ ಸನ್ನಿಪತಿತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಸಾತಿರೇಕಾನಿ ಸತ್ತವಸ್ಸಾನಿ ನಾನಾಕೀಳಿಕಾಯೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಂ ಹಸಾಪೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂಸು. ತತೋ ಸಕ್ಕೋ ದೇವನಟಂ ಪೇಸೇಸಿ. ಸೋ ದಿಬ್ಬನಾಟಕಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಹಸಾಪೇಸಿ. ಅಥ ತೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ವಸನೋಕಾಸಾಭಿಮುಖಾ ಪಕ್ಕಮಿಂಸು. ತೇ ಪಟಿಪಥೇ ಮಿತ್ತಸುಹಜ್ಜಾದಯೋ ದಿಸ್ವಾ ಪಟಿಸನ್ಥಾರಂ ಕರೋನ್ತಾ, ‘‘ಕಚ್ಚಿ, ಭೋ, ಕುಸಲಂ, ಕಚ್ಚಿ, ಭೋ, ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಆಹಂಸು. ತಸ್ಮಾ ತಂ ‘‘ಕುಸಲಂ ಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ವಚನಂ ಉಪಾದಾಯ ಸೋ ಪದೇಸೋ ಕೋಸಲಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ.

ಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋತಿ ಅತುರಿತಚಾರಿಕಂ ಚರಮಾನೋ. ಮಹತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿನ್ತಿ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಸತಸಹಸ್ಸಂ ವಾತಿ ಏವಂ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನೇನ ಮಹತಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇನ ಸದ್ಧಿಂ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೋತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಸಮೋಸರಣಗಾಮೋಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಭೋಗಗಾಮೋಪಿ. ಇಧ ಸಮೋಸರಣಗಾಮೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ತದವಸರೀತಿ ತಂ ಅವಸರಿ, ಸಮ್ಪತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಹಾರೋ ಪನೇತ್ಥ ಅನಿಯಾಮಿತೋ; ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅನುಚ್ಛವಿಕೋ ಏಕೋ ವನಸಣ್ಡೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಸತ್ಥಾ ತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಗತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಸ್ಸೋಸುನ್ತಿ ಸುಣಿಂಸು ಉಪಲಭಿಂಸು. ಸೋತದ್ವಾರಸಮ್ಪತ್ತವಚನನಿಗ್ಘೋಸಾನುಸಾರೇನ ಜಾನಿಂಸು. ಖೋತಿ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇ ಪದಪೂರಣಮತ್ತೇ ವಾ ನಿಪಾತೋ. ತತ್ಥ ಅವಧಾರಣತ್ಥೇನ ಅಸ್ಸೋಸುಂಯೇವ, ನ ನೇಸಂ ಕೋಚಿ ಸವನನ್ತರಾಯೋ ಅಹೋಸೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಪದಪೂರಣೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಸಿಲಿಟ್ಠತಾಮತ್ತಮೇವ.

ಇದಾನಿ ಯಮತ್ಥಂ ಅಸ್ಸೋಸುಂ, ತಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ಸಮಣೋ ಖಲು, ಭೋ, ಗೋತಮೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಸಮಿತಪಾಪತ್ತಾ ಸಮಣೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಖಲೂತಿ ಅನುಸ್ಸವನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಭೋತಿ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಆಲಪನಮತ್ತಂ. ಗೋತಮೋತಿ ಭಗವತೋ ಗೋತ್ತವಸೇನ ಪರಿದೀಪನಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಮಣೋ ಖಲು, ಭೋ, ಗೋತಮೋತಿ ಏತ್ಥ ಸಮಣೋ ಕಿರ, ಭೋ, ಗೋತಮಗೋತ್ತೋತಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸಕ್ಯಪುತ್ತೋತಿ ಇದಂ ಪನ ಭಗವತೋ ಉಚ್ಚಾಕುಲಪರಿದೀಪನಂ. ಸಕ್ಯಕುಲಾ ಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತಭಾವದೀಪನಂ. ಕೇನಚಿ ಪಾರಿಜುಞ್ಞೇನ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಪರಿಕ್ಖೀಣಂಯೇವ ತಂ ಕುಲಂ ಪಹಾಯ ಸದ್ಧಾಪಬ್ಬಜಿತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತೋ ಪರಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ತಂ ಖೋ ಪನಾತಿ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾಖ್ಯಾನತ್ಥೇ ಉಪಯೋಗವಚನಂ, ತಸ್ಸ ಖೋ ಪನ ಭೋತೋ ಗೋತಮಸ್ಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಲ್ಯಾಣೋತಿ ಕಲ್ಯಾಣಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸೇಟ್ಠೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿತ್ತಿಸದ್ದೋತಿ ಕಿತ್ತಿಯೇವ, ಥುತಿಘೋಸೋ ವಾ. ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋತಿ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರಿತ್ವಾ ಉಗ್ಗತೋ. ಕಿನ್ತಿ? ‘‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ…ಪೇ… ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಪದಸಮ್ಬನ್ಧೋ – ಸೋ ಭಗವಾ ಇತಿಪಿ ಅರಹಂ, ಇತಿಪಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ…ಪೇ… ಇತಿಪಿ ಭಗವಾತಿ. ಇಮಿನಾ ಚ ಇಮಿನಾ ಚ ಕಾರಣೇನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಆರಕತ್ತಾ, ಅರೀನಂ ಅರಾನಞ್ಚ ಹತತ್ತಾ, ಪಚ್ಚಯಾದೀನಂ ಅರಹತ್ತಾ, ಪಾಪಕರಣೇ ರಹಾಭಾವಾತಿ ಇಮೇಹಿ ತಾವ ಕಾರಣೇಹಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾನೇವ ಏತಾನಿ ಪದಾನಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಬುದ್ಧಾನುಸ್ಸತಿನಿದ್ದೇಸೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾನೀತಿ ತತೋ ತೇಸಂ ವಿತ್ಥಾರೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಸಾಧು ಖೋ ಪನಾತಿ ಸುನ್ದರಂ ಖೋ ಪನ; ಅತ್ಥಾವಹಂ ಸುಖಾವಹನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಥಾರೂಪಾನಂ ಅರಹತನ್ತಿ ಯಥಾರೂಪೋ ಸೋ ಭವಂ ಗೋತಮೋ, ಏವರೂಪಾನಂ ಅನೇಕೇಹಿಪಿ ಕಪ್ಪಕೋಟಿಸತಸಹಸ್ಸೇಹಿ ದುಲ್ಲಭದಸ್ಸನಾನಂ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಪರಿಕ್ಖಿತ್ತೇಹಿ ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನರತನಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇಹಿ ದ್ವತ್ತಿಂಸ್ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣವರೇಹಿ ಸಮಾಕಿಣ್ಣಮನೋರಮಸರೀರಾನಂ ಅತಪ್ಪಕದಸ್ಸನಾನಂ ಅತಿಮಧುರಧಮ್ಮನಿಗ್ಘೋಸಾನಂ, ಯಥಾಭೂತಗುಣಾಧಿಗಮೇನ ಲೋಕೇ ಅರಹನ್ತೋತಿ ಲದ್ಧಸದ್ದಾನಂ ಅರಹತಂ. ದಸ್ಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಪಸಾದಸೋಮ್ಮಾನಿ ಅಕ್ಖೀನಿ ಉಮ್ಮೀಲೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನಮತ್ತಮ್ಪಿ ಸಾಧು ಹೋತಿ. ಸಚೇ ಪನ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ಏಕಂ ಪದಮ್ಪಿ ಸೋತುಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮ, ಸಾಧುತರಂಯೇವ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಏವಂ ಅಜ್ಝಾಸಯಂ ಕತ್ವಾ.

ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಂಸೂತಿ ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಪಹಾಯ ತುಟ್ಠಮಾನಸಾ ಆಗಮಂಸು. ಏತದವೋಚುನ್ತಿ ದುವಿಧಾ ಹಿ ಪುಚ್ಛಾ ಅಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ ಅನಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ ಚ. ತತ್ಥ ‘‘ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ಕುಸಲಂ, ಕಿಂ ಅಕುಸಲ’’ನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ ಆಗತಾ. ‘‘ಇಮೇ ಖೋ, ಭನ್ತೇ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಅನಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಾ. ಇಮೇ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಅನುರೂಪಂ ಅಗಾರಿಕಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛನ್ತಾ ಏತಂ, ‘‘ಕೋ ನು ಖೋ, ಭೋ ಗೋತಮ, ಹೇತು ಕೋ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚುಂ. ತೇಸಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ, ಏವಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನೇವ ತಾವ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ, ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾಹೇತು ಖೋ ಗಹಪತಯೋತಿಆದಿಮಾಹ. ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವಾ ಯಥಾ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ, ಏವಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀತಿ? ಪಣ್ಡಿತಮಾನಿಕಾ ಹಿ ತೇ; ಆದಿತೋವ ಮಾತಿಕಂ ಅಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಯಥಾ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇನ್ತಿ, ಏವಂ ಅತ್ಥೇ ವಿತ್ಥಾರಿತೇ, ದೇಸನಂ ಉತ್ತಾನಿಕಾತಿ ಮಞ್ಞನ್ತಾ ಅವಜಾನನ್ತಿ, ಮಯಮ್ಪಿ ಕಥೇನ್ತಾ ಏವಮೇವ ಕಥೇಯ್ಯಾಮಾತಿ ವತ್ತಾರೋ ಭವನ್ತಿ. ತೇನ ನೇಸಂ ಭಗವಾ ಯಥಾ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ, ಏವಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನೇವ ತಾವ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ತತೋ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರದೇಸನಂ ಯಾಚಿತೋ ವಿತ್ಥಾರೇನ ದೇಸೇತುಂ, ತೇನ ಹಿ ಗಹಪತಯೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತೇನ ಹೀತಿ ಕಾರಣತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಮಂ ತುಮ್ಹೇ ಯಾಚಥ, ತಸ್ಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೪೦. ತಿವಿಧನ್ತಿ ತೀಹಿ ಕೋಟ್ಠಾಸೇಹಿ. ಕಾಯೇನಾತಿ ಕಾಯದ್ವಾರೇನ. ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾತಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಸಙ್ಖಾತಾ ವಿಸಮಚರಿಯಾ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಪದತ್ಥೋ, ಅಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚರಿಯಾ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾ, ಅಧಮ್ಮಕರಣನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸಮಾ ಚರಿಯಾ, ವಿಸಮಸ್ಸ ವಾ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಚರಿಯಾತಿ ವಿಸಮಚರಿಯಾ. ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾ ಚ ಸಾ ವಿಸಮಚರಿಯಾ ಚಾತಿ ಅಧಮ್ಮಚರಿಯಾವಿಸಮಚರಿಯಾ. ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬೇಸು ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಲುದ್ದೋತಿ ಕಕ್ಖಳೋ. ದಾರುಣೋತಿ ಸಾಹಸಿಕೋ. ಲೋಹಿತಪಾಣೀತಿ ಪರಂ ಜೀವಿತಾ ವೋರೋಪೇನ್ತಸ್ಸ ಪಾಣೀ ಲೋಹಿತೇನ ಲಿಪ್ಪನ್ತಿ. ಸಚೇಪಿ ನ ಲಿಪ್ಪನ್ತಿ, ತಥಾವಿಧೋ ಲೋಹಿತಪಾಣೀತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ಹತಪ್ಪಹತೇ ನಿವಿಟ್ಠೋತಿ ಹತೇ ಚ ಪರಸ್ಸ ಪಹಾರದಾನೇ, ಪಹತೇ ಚ ಪರಮಾರಣೇ ನಿವಿಟ್ಠೋ. ಅದಯಾಪನ್ನೋತಿ ನಿಕ್ಕರುಣತಂ ಆಪನ್ನೋ.

ಯಂ ತಂ ಪರಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ತಂ ಪರಸ್ಸ ಸನ್ತಕಂ. ಪರವಿತ್ತೂಪಕರಣನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಪರಸ್ಸ ವಿತ್ತೂಪಕರಣಂ ತುಟ್ಠಿಜನನಂ ಪರಿಕ್ಖಾರಭಣ್ಡಕಂ. ಗಾಮಗತಂ ವಾತಿ ಅನ್ತೋಗಾಮೇ ವಾ ಠಪಿತಂ. ಅರಞ್ಞಗತಂ ವಾತಿ ಅರಞ್ಞೇ ರುಕ್ಖಗ್ಗಪಬ್ಬತಮತ್ಥಕಾದೀಸು ವಾ ಠಪಿತಂ. ಅದಿನ್ನನ್ತಿ ತೇಹಿ ಪರೇಹಿ ಕಾಯೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ವಾ ಅದಿನ್ನಂ. ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಥೇನೋತಿ ಚೋರೋ. ಥೇನಸ್ಸ ಭಾವೋ ಥೇಯ್ಯಂ, ಅವಹರಣಚಿತ್ತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸಙ್ಖಾ ಸಙ್ಖಾತನ್ತಿ ಅತ್ಥತೋ ಏಕಂ, ಕೋಟ್ಠಾಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ‘‘ಸಞ್ಞಾನಿದಾನಾ ಹಿ ಪಪಞ್ಚಸಙ್ಖಾ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ. ಥೇಯ್ಯಞ್ಚ ತಂ ಸಙ್ಖಾತಞ್ಚಾತಿ ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತಂ, ಥೇಯ್ಯಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕೋ ಚಿತ್ತಕೋಟ್ಠಾಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕರಣತ್ಥೇ ಚೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತವಚನಂ, ತಸ್ಮಾ ಥೇಯ್ಯಸಙ್ಖಾತೇನಾತಿ ಅತ್ಥತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾತಿಆದೀಸು ಯಂ ಪಿತರಿ ನಟ್ಠೇ ವಾ ಮತೇ ವಾ ಘಾಸಚ್ಛಾದನಾದೀಹಿ ಪಟಿಜಗ್ಗಮಾನಾ, ವಯಪತ್ತಂ ಕುಲಘರೇ ದಸ್ಸಾಮೀತಿ ಮಾತಾ ರಕ್ಖತಿ, ಅಯಂ ಮಾತುರಕ್ಖಿತಾ ನಾಮ. ಏತೇನುಪಾಯೇನ ಪಿತುರಕ್ಖಿತಾದಯೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಭಾಗಕುಲಾನಿ ಪನ ಕುಚ್ಛಿಗತೇಸುಪಿ ಗಬ್ಭೇಸು ಕತಿಕಂ ಕರೋನ್ತಿ – ‘‘ಸಚೇ ಮಯ್ಹಂ ಪುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ತುಯ್ಹಂ ಧೀತಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥ ಗನ್ತುಂ ನ ಲಭಿಸ್ಸತಿ, ಮಯ್ಹಂ ಪುತ್ತಸ್ಸೇವ ಹೋತೂ’’ತಿ. ಏವಂ ಗಬ್ಭೇಪಿ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಾ ಸಸ್ಸಾಮಿಕಾ ನಾಮ. ‘‘ಯೋ ಇತ್ಥನ್ನಾಮಂ ಇತ್ಥಿಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಸ ಏತ್ತಕೋ ದಣ್ಡೋ’’ತಿ ಏವಂ ಗಾಮಂ ವಾ ಗೇಹಂ ವಾ ವೀಥಿಂ ವಾ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಠಪಿತದಣ್ಡಾ, ಪನ ಸಪರಿದಣ್ಡಾ ನಾಮ. ಅನ್ತಮಸೋ ಮಾಲಾಗುಣಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾಪೀತಿ ಯಾ ಸಬ್ಬನ್ತಿಮೇನ ಪರಿಚ್ಛೇದೇನ, ‘‘ಏಸಾ ಮೇ ಭರಿಯಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಞ್ಞಾಯ ತಸ್ಸಾ ಉಪರಿ ಕೇನಚಿ ಮಾಲಾಗುಣಂ ಖಿಪನ್ತೇನ ಮಾಲಾಗುಣಮತ್ತೇನಾಪಿ ಪರಿಕ್ಖಿತ್ತಾ ಹೋತಿ. ತಥಾರೂಪಾಸು ಚಾರಿತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಏವರೂಪಾಸು ಇತ್ಥೀಸು ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಮಿಚ್ಛಾಚಾರಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ.

ಸಭಾಗತೋತಿ ಸಭಾಯಂ ಠಿತೋ. ಪರಿಸಾಗತೋತಿ ಪರಿಸಾಯಂ ಠಿತೋ. ಞಾತಿಮಜ್ಝಗತೋತಿ ದಾಯಾದಾನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋ. ಪೂಗಮಜ್ಝಗತೋತಿ ಸೇನೀನಂ ಮಜ್ಝೇ ಠಿತೋ. ರಾಜಕುಲಮಜ್ಝಗತೋತಿ ರಾಜಕುಲಸ್ಸ ಮಜ್ಝೇ ಮಹಾವಿನಿಚ್ಛಯೇ ಠಿತೋ. ಅಭಿನೀತೋತಿ ಪುಚ್ಛನತ್ಥಾಯ ನೀತೋ. ಸಕ್ಖಿಪುಟ್ಠೋತಿ ಸಕ್ಖಿಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೋ. ಏಹಮ್ಭೋ ಪುರಿಸಾತಿ ಆಲಪನಮೇತಂ. ಅತ್ತಹೇತು ವಾ ಪರಹೇತು ವಾತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಹೇತು ವಾ ಧನಹೇತು ವಾ. ಆಮಿಸಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖಹೇತು ವಾತಿ ಏತ್ಥ ಆಮಿಸನ್ತಿ ಲಾಭೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಕಿಞ್ಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಂ. ಅನ್ತಮಸೋ ತಿತ್ತಿರವಟ್ಟಕಸಪ್ಪಿಪಿಣ್ಡನವನೀತಪಿಣ್ಡಾದಿಮತ್ತಕಸ್ಸಪಿ ಲಞ್ಜಸ್ಸ ಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮ್ಪಜಾನಮುಸಾ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಮುಸಾವಾದಂ ಕತ್ತಾ ಹೋತಿ.

ಇಮೇಸಂ ಭೇದಾಯಾತಿ ಯೇಸಂ ಇತೋತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಸುತಂ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಭೇದಾಯ. ಅಮೂಸಂ ಭೇದಾಯಾತಿ ಯೇಸಂ ಅಮುತ್ರಾತಿ ವುತ್ತಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಸುತಂ ಹೋತಿ, ತೇಸಂ ಭೇದಾಯ. ಇತಿ ಸಮಗ್ಗಾನಂ ವಾ ಭೇದಕಾತಿ ಏವಂ ಸಮಗ್ಗಾನಂ ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸಹಾಯಕಾನಂ ಭೇದಂ ಕತ್ತಾ. ಭಿನ್ನಾನಂ ವಾ ಅನುಪ್ಪದಾತಾತಿ ಸುಟ್ಠು ಕತಂ ತಯಾ, ತಂ ಪಜಹನ್ತೇನ ಕತಿಪಾಹೇನೇವ ತೇ ಮಹನ್ತಂ ಅನತ್ಥಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಭಿನ್ನಾನಂ ಪುನ ಅಸಂಸನ್ದನಾಯ ಅನುಪ್ಪದಾತಾ ಉಪತ್ಥಮ್ಭೇತಾ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಗ್ಗೋ ಆರಾಮೋ ಅಭಿರತಿಟ್ಠಾನಮಸ್ಸಾತಿ ವಗ್ಗಾರಾಮೋ. ವಗ್ಗರತೋತಿ ವಗ್ಗೇಸು ರತೋ. ವಗ್ಗೇ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಸುತ್ವಾ ವಾ ನನ್ದತೀತಿ ವಗ್ಗನನ್ದೀ. ವಗ್ಗಕರಣಿಂ ವಾಚನ್ತಿ ಯಾ ವಾಚಾ ಸಮಗ್ಗೇಪಿ ಸತ್ತೇ ವಗ್ಗೇ ಕರೋತಿ ಭಿನ್ದತಿ, ತಂ ಕಲಹಕಾರಣಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ.

ಅಣ್ಡಕಾತಿ ಯಥಾ ಸದೋಸೇ ರುಕ್ಖೇ ಅಣ್ಡಕಾನಿ ಉಟ್ಠಹನ್ತಿ, ಏವಂ ಸದೋಸತಾಯ ಖುಂಸನಾವಮ್ಭನಾದಿವಚನೇಹಿ ಅಣ್ಡಕಾ ಜಾತಾ. ಕಕ್ಕಸಾತಿ ಪೂತಿಕಾ. ಯಥಾ ನಾಮ ಪೂತಿಕರುಕ್ಖೋ ಕಕ್ಕಸೋ ಹೋತಿ ಪಗ್ಘರಿತಚುಣ್ಣೋ, ಏವಂ ಕಕ್ಕಸಾ ಹೋತಿ, ಸೋತಂ ಘಂಸಮಾನಾ ವಿಯ ಪವಿಸತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಕಕ್ಕಸಾ’’ತಿ. ಪರಕಟುಕಾತಿ ಪರೇಸಂ ಕಟುಕಾ ಅಮನಾಪಾ ದೋಸಜನನೀ. ಪರಾಭಿಸಜ್ಜನೀತಿ ಕುಟಿಲಕಣ್ಟಕಸಾಖಾ ವಿಯ ಮಮ್ಮೇಸು ವಿಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪರೇಸಂ ಅಭಿಸಜ್ಜನೀ ಗನ್ತುಕಾಮಾನಮ್ಪಿ ಗನ್ತುಂ ಅದತ್ವಾ ಲಗ್ಗನಕಾರೀ. ಕೋಧಸಾಮನ್ತಾತಿ ಕೋಧಸ್ಸ ಆಸನ್ನಾ. ಅಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕಾತಿ ಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಾ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಸ್ಸ ವಾ ಅಸಂವತ್ತನಿಕಾ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಾನೇವ ತಾನಿ ಸದೋಸವಾಚಾಯ ವೇವಚನಾನಿ.

ಅಕಾಲವಾದೀತಿ ಅಕಾಲೇನ ವತ್ತಾ. ಅಭೂತವಾದೀತಿ ಯಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಸ ವತ್ತಾ. ಅನತ್ಥವಾದೀತಿ ಅಕಾರಣನಿಸ್ಸಿತಂ ವತ್ತಾ. ಅಧಮ್ಮವಾದೀತಿ ಅಸಭಾವಂ ವತ್ತಾ. ಅವಿನಯವಾದೀತಿ ಅಸಂವರವಿನಯಪಟಿಸಂಯುತ್ತಸ್ಸ ವತ್ತಾ. ಅನಿಧಾನವತಿ ವಾಚನ್ತಿ ಹದಯಮಞ್ಜೂಸಾಯಂ ನಿಧೇತುಂ ಅಯುತ್ತಂ ವಾಚಂ ಭಾಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಅಕಾಲೇನಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಕಾಲಸ್ಸ ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಪಚ್ಛಾ ವಾ ಅಯುತ್ತಕಾಲೇ ವತ್ತಾ ಹೋತಿ. ಅನಪದೇಸನ್ತಿ ಸುತ್ತಾಪದೇಸವಿರಹಿತಂ. ಅಪರಿಯನ್ತವತಿನ್ತಿ ಅಪರಿಚ್ಛೇದಂ, ಸುತ್ತಂ ವಾ ಜಾತಕಂ ವಾ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಉಪಲಬ್ಭಂ ವಾ ಉಪಮಂ ವಾ ವತ್ಥುಂ ವಾ ಆಹರಿತ್ವಾ ಬಾಹಿರಕಥಂಯೇವ ಕಥೇತಿ. ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ‘‘ಸುತ್ತಂ ನು ಖೋ ಕಥೇತಿ ಜಾತಕಂ ನು ಖೋ, ನಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ವಾ ಕೋಟಿಂ ವಾ ಪಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಯಥಾ ವಟರುಕ್ಖಸಾಖಾನಂ ಗತಗತಟ್ಠಾನೇ ಪಾರೋಹಾ ಓತರನ್ತಿ, ಓತಿಣ್ಣೋತಿಣ್ಣಟ್ಠಾನೇ ಸಮ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುನ ವಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ. ಏವಂ ಅಡ್ಢಯೋಜನಮ್ಪಿ ಯೋಜನಮ್ಪಿ ಗಚ್ಛನ್ತಿಯೇವ, ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಗಚ್ಛನ್ತೇ ಪನ ಮೂಲರುಕ್ಖೋ ವಿನಸ್ಸತಿ, ಪವೇಣಿಜಾತಕಾವ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಏವಮಯಮ್ಪಿ ನಿಗ್ರೋಧಧಮ್ಮಕಥಿಕೋ ನಾಮ ಹೋತಿ; ನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮತ್ತಮೇವ ಕತ್ವಾ ಪಸ್ಸೇನೇವ ಪರಿಹರನ್ತೋ ಗಚ್ಛತಿ. ಯೋ ಪನ ಬಹುಮ್ಪಿ ಭಣನ್ತೋ ಏತದತ್ಥಮಿದಂ ವುತ್ತನ್ತಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಜಾನಾಪೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ಕಥೇತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಅನತ್ಥಸಂಹಿತನ್ತಿ ನ ಅತ್ಥನಿಸ್ಸಿತಂ.

ಅಭಿಜ್ಝಾತಾ ಹೋತೀತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಓಲೋಕೇತಾ ಹೋತಿ. ಅಹೋ ವತಾತಿ ಪತ್ಥನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಓಲೋಕಿತಮತ್ತಕೇನ ಚೇತ್ಥ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನ ಹೋತಿ. ಯದಾ ಪನ, ‘‘ಅಹೋ ವತಿದಂ ಮಮ ಸನ್ತಕಂ ಅಸ್ಸ, ಅಹಮೇತ್ಥ ವಸಂ ವತ್ತೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಣಾಮೇತಿ, ತದಾ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ಹೋತಿ, ಅಯಮಿಧ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ.

ಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೋತಿ ವಿಪನ್ನಚಿತ್ತೋ ಪೂತಿಭೂತಚಿತ್ತೋ. ಪದುಟ್ಠಮನಸಙ್ಕಪ್ಪೋತಿ ದೋಸೇನ ದುಟ್ಠಚಿತ್ತಸಙ್ಕಪ್ಪೋ. ಹಞ್ಞನ್ತೂತಿ ಘಾತಿಯನ್ತೂ. ವಜ್ಝನ್ತೂತಿ ವಧಂ ಪಾಪುಣನ್ತು. ಮಾ ವಾ ಅಹೇಸುನ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿಪಿ ಮಾ ಅಹೇಸುಂ. ಇಧಾಪಿ ಕೋಪಮತ್ತಕೇನ ಕಮ್ಮಪಥಭೇದೋ ನ ಹೋತಿ. ಹಞ್ಞನ್ತೂತಿಆದಿಚಿನ್ತನೇನೇವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ.

ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕೋತಿ ಅಕುಸಲದಸ್ಸನೋ. ವಿಪರೀತದಸ್ಸನೋತಿ ವಿಪಲ್ಲತ್ಥದಸ್ಸನೋ. ನತ್ಥಿ ದಿನ್ನನ್ತಿ ದಿನ್ನಸ್ಸ ಫಲಾಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ವದತಿ. ಯಿಟ್ಠಂ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾಯಾಗೋ. ಹುತನ್ತಿ ಪಹೇಣಕಸಕ್ಕಾರೋ ಅಧಿಪ್ಪೇತೋ, ತಮ್ಪಿ ಉಭಯಂ ಫಲಾಭಾವಮೇವ ಸನ್ಧಾಯ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನನ್ತಿ ಸುಕತದುಕ್ಕಟಾನಂ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫಲಂ ವಿಪಾಕೋತಿ ಯಂ ಫಲನ್ತಿ ವಾ ವಿಪಾಕೋತಿ ವಾ ವುಚ್ಚತಿ, ತಂ ನತ್ಥೀತಿ ವದತಿ. ನತ್ಥಿ ಅಯಂ ಲೋಕೋತಿ ಪರಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸ ಅಯಂ ಲೋಕೋ ನತ್ಥಿ. ನತ್ಥಿ ಪರೋ ಲೋಕೋತಿ ಇಧ ಲೋಕೇ ಠಿತಸ್ಸಪಿ ಪರಲೋಕೋ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬೇ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಉಚ್ಛಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ನತ್ಥಿ ಮಾತಾ ನತ್ಥಿ ಪಿತಾತಿ ತೇಸು ಸಮ್ಮಾಪಟಿಪತ್ತಿಮಿಚ್ಛಾಪಟಿಪತ್ತೀನಂ ಫಲಾಭಾವವಸೇನ ವದತಿ. ನತ್ಥಿ ಸತ್ತಾ ಓಪಪಾತಿಕಾತಿ ಚವಿತ್ವಾ ಉಪಪಜ್ಜನಕಸತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥೀತಿ ವದತಿ. ಸಯಂ ಅಭಿಞ್ಞಾ ಸಚ್ಛಿಕತ್ವಾ ಪವೇದೇನ್ತೀತಿ ಯೇ ಇಮಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಪರಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಅಭಿವಿಸಿಟ್ಠಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಯಂ ಪಚ್ಚಕ್ಖಂ ಕತ್ವಾ ಪವೇದೇನ್ತಿ, ತೇ ನತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಂ ಅಭಾವಂ ದೀಪೇತಿ, ಏತ್ತಾವತಾ ದಸವತ್ಥುಕಾ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಕಥಿತಾ ಹೋತಿ.

೪೪೧. ಪಾಣಾತಿಪಾತಂ ಪಹಾಯಾತಿಆದಯೋ ಸತ್ತ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಚೂಳಹತ್ಥಿಪದೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ. ಅನಭಿಜ್ಝಾದಯೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥಾಯೇವ.

೪೪೨. ಸಹಬ್ಯತಂ ಉಪಪಜ್ಜೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಹಭಾವಂ ಉಪಗಚ್ಛೇಯ್ಯಂ. ಬ್ರಹ್ಮಕಾಯಿಕಾನಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿದೇವಾನಂ. ಆಭಾನಂ ದೇವಾನನ್ತಿ ಆಭಾ ನಾಮ ವಿಸುಂ ನತ್ಥಿ, ಪರಿತ್ತಾಭಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಆಭಸ್ಸರಾನಮೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಪರಿತ್ತಾಭಾನನ್ತಿಆದಿ ಪನ ಏಕತೋ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ತೇಸಂಯೇವ ಭೇದತೋ ಗಹಣಂ. ಪರಿತ್ತಸುಭಾನನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತಿ ಭಗವಾ ಆಸವಕ್ಖಯಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ.

ಇಧ ಠತ್ವಾ ಪನ ದೇವಲೋಕಾ ಸಮಾನೇತಬ್ಬಾ. ತಿಸ್ಸನ್ನಂ ತಾವ ಝಾನಭೂಮೀನಂ ವಸೇನ ನವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ, ಪಞ್ಚ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ ಚತೂಹಿ ಆರೂಪೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ನವಾತಿ ಅಟ್ಠಾರಸ, ವೇಹಪ್ಫಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕೂನವೀಸತಿ, ತೇ ಅಸಞ್ಞಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವೀಸತಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಂ ಛಹಿ ಕಾಮಾವಚರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಛಬ್ಬೀಸತಿ ದೇವಲೋಕಾ ನಾಮ. ತೇಸಂ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಭಗವತಾ ದಸಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥೇಹಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ.

ತತ್ಥ ಛಸು ತಾವ ಕಾಮಾವಚರೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ಸುಚರಿತಾನಂ ವಿಪಾಕೇನೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತಿ. ಉಪರಿದೇವಲೋಕಾನಂ ಪನ ಇಮೇ ಕಮ್ಮಪಥಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಕಥಿತಾ. ದಸ ಕುಸಲಕಮ್ಮಪಥಾ ಹಿ ಸೀಲಂ, ಸೀಲವತೋ ಚ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಇಜ್ಝತೀತಿ. ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ; ದುತಿಯಾದೀನಿ ಭಾವೇತ್ವಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಆದೀಸು ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ; ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ ಪಞ್ಚಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ; ರೂಪಾವಚರಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಚತೂಸು ಅರೂಪೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ; ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಅಸಞ್ಞಭವೋ ಪನ ಬಾಹಿರಕಾನಂ ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾನಂ ಆಚಿಣ್ಣೋತಿ ಇಧ ನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸಾಲೇಯ್ಯಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ವೇರಞ್ಜಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೪೪. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ವೇರಞ್ಜಕಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವೇರಞ್ಜಕಾತಿ ವೇರಞ್ಜವಾಸಿನೋ. ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನಾತಿ ಕೇನಚಿದೇವ ಅನಿಯಮಿತಕಿಚ್ಚೇನ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬಂ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ಇಧ ಅಧಮ್ಮಚಾರೀ ವಿಸಮಚಾರೀತಿ ಏವಂ ಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ಧಮ್ಮಾಧಿಟ್ಠಾನಾತಿ ಅಯಂ ವಿಸೇಸೋ. ಸೇಸಂ ತಾದಿಸಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ವೇರಞ್ಜಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ಮಹಾವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೪೯. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಮಹಾವೇದಲ್ಲಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಸಗಾರವಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಚನಮೇತಂ. ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿಕೋತಿ ತಸ್ಸ ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮಂ. ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಿತೋ. ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞಾಯ ದುಟ್ಠಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಅಪ್ಪಞ್ಞೋ ನಿಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿತ್ತಾವತಾ ನು ಖೋತಿ ಕಾರಣಪರಿಚ್ಛೇದಪುಚ್ಛಾ, ಕಿತ್ತಕೇನ ನು ಖೋ ಏವಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಚ್ಛಾ ಚ ನಾಮೇಸಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ, ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ, ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ, ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ, ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಾ ಹೋತಿ. ತಾಸಮಿದಂ ನಾನಾಕರಣಂ –

ಕತಮಾ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ? ಪಕತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಅಞ್ಞಾತಂ ಹೋತಿ ಅದಿಟ್ಠಂ ಅತುಲಿತಂ ಅತೀರಿತಂ ಅವಿಭೂತಂ ಅವಿಭಾವಿತಂ, ತಸ್ಸ ಞಾಣಾಯ ದಸ್ಸನಾಯ ತುಲನಾಯ ತೀರಣಾಯ ವಿಭೂತಾಯ ವಿಭಾವನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಯಂ ಅದಿಟ್ಠಜೋತನಾಪುಚ್ಛಾ.

ಕತಮಾ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ? ಪಕತಿಯಾ ಲಕ್ಖಣಂ ಞಾತಂ ಹೋತಿ ದಿಟ್ಠಂ ತುಲಿತಂ ತೀರಿತಂ ವಿಭೂತಂ ವಿಭಾವಿತಂ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಯಂ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ.

ಕತಮಾ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ? ಪಕತಿಯಾ ಸಂಸಯಪಕ್ಖನ್ದೋ ಹೋತಿ ವಿಮತಿಪಕ್ಖನ್ದೋ, ದ್ವೇಳ್ಹಕಜಾತೋ, ‘‘ಏವಂ ನು ಖೋ, ನ ನು ಖೋ, ಕಿಂ ನು ಖೋ, ಕಥಂ ನು ಖೋ’’ತಿ, ಸೋ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅಯಂ ವಿಮತಿಚ್ಛೇದನಾಪುಚ್ಛಾ (ಮಹಾನಿ. ೧೫೦; ಚೂಳನಿ. ಪುಣ್ಣಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೧೨).

‘‘ತಂ ಕಿಂ ಮಞ್ಞಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರೂಪಂ ನಿಚ್ಚಂ ವಾ ಅನಿಚ್ಚಂ ವಾತಿ? ಅನಿಚ್ಚಂ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೨೧) ಏವರೂಪಾ ಅನುಮತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಕಾಲೇ ಪುಚ್ಛಾ ಅನುಮತಿಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ.

‘‘ಚತ್ತಾರೋಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ, ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೩೯೦) ಏವರೂಪಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಂ ಸಯಮೇವ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಕಾಮಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಾ ಕಥೇತುಕಮ್ಯತಾಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ. ತಾಸು ಇಧ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ.

ಥೇರೋ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಪಞ್ಹಂ ಸಮುಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನನ್ತೋ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇಸಿ. ಏಕಚ್ಚೋ ಹಿ ಪಞ್ಹಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಂಯೇವ ಸಕ್ಕೋತಿ ನ ನಿಚ್ಛೇತುಂ; ಏಕಚ್ಚೋ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಂ; ಏಕಚ್ಚೋ ಉಭಯಮ್ಪಿ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ; ಏಕಚ್ಚೋ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತೇಸು ಥೇರೋ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕೋತಿಯೇವ. ಕಸ್ಮಾ? ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ. ಮಹಾಪಞ್ಞಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಹಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ, ಮಹಾಕಚ್ಚಾನತ್ಥೇರೋ, ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರೋ, ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ, ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ, ಅಯಮೇವ ಆಯಸ್ಮಾತಿ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಥೇರಾ ವಿಸೇಸಟ್ಠಾನಂ ಅಧಿಗತಾ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ಮಹಾಪಞ್ಞೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋ ತಂ ಠಾನಂ ಅಧಿಗತೋ. ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಥೇರೇನ ಸದಿಸೋ ನತ್ಥಿ. ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಮಹಾಪಞ್ಞಾನಂ ಯದಿದಂ ಸಾರಿಪುತ್ತೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೮೯).

ತಥಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಭಗವತಾ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದಿತ್ವಾ ಸಮಾನೇತ್ವಾ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜೇತುಂ, ಮಹಾಪಞ್ಞೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನತ್ಥೇರೋ ತತ್ಥ ಪಟಿಬಲೋ ಜಾತೋ, ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಅತ್ಥಂ ವಿಭಜನ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೯೭).

ತಥಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇನ್ತೇನ ದಸ ಕಥಾವತ್ಥೂನಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸತ್ತ ವಿಸುದ್ಧಿಯೋ ವಿಭಜನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಕಥಂ ಕಥೇತುಂ, ಮಹಾಪಞ್ಞೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಪುಣ್ಣತ್ಥೇರೋ ಚತುಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಅಲಙ್ಕತಧಮ್ಮಾಸನೇ ಚಿತ್ತಬೀಜನಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಲೀಳಾಯನ್ತೋ ಪುಣ್ಣಚನ್ದೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇಸಿ. ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಧಮ್ಮಕಥಿಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಪುಣ್ಣೋ ಮನ್ತಾಣಿಪುತ್ತೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೧೯೬).

ತಥಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತೋ ಇತೋ ವಾ ಏತ್ತೋ ವಾ ಅನುಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಯಟ್ಠಿಕೋಟಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನ್ಧೋ ವಿಯ, ಏಕಪದಿಕಂ ದಣ್ಡಕಸೇತುಂ ಆರುಳ್ಹೋ ವಿಯ ಚ ಗಚ್ಛತಿ. ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಪನ ಚತುಪ್ಪದಿಕಂ ಗಾಥಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪಮಾ ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಚ ಆಹರಿತ್ವಾ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಕಥೇಸಿ. ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಪನ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರೋ ಚತುಪ್ಪದಿಕಂ ಗಾಥಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪಮಾ ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಚ ಆಹರಿತ್ವಾ ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇನ್ತೋ ಜಾತಸ್ಸರೇ ಪಞ್ಚವಣ್ಣಾನಿ ಕುಸುಮಾನಿ ಫುಲ್ಲಾಪೇನ್ತೋ ವಿಯ ಸಿನೇರುಮತ್ಥಕೇ ವಟ್ಟಿಸಹಸ್ಸಂ ತೇಲಪದೀಪಂ ಜಾಲೇನ್ತೋ ವಿಯ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ಕಥೇಸಿ. ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚಿತ್ತಕಥಿಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಕುಮಾರಕಸ್ಸಪೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೧೭).

ತಥಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಚತೂಹಿ ಮಾಸೇಹಿ ಚತುಪ್ಪದಿಕಮ್ಪಿ ಗಾಥಂ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಮಹಾಪಞ್ಞೋ ಪನ ಏಕಪದೇ ಠತ್ವಾ ಪದಸತಮ್ಪಿ ಪದಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಆನನ್ದತ್ಥೇರೋ ಪನ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಏಕಪದುದ್ಧಾರೇ ಠತ್ವಾ ಸಕಿಂಯೇವ ಸುತ್ವಾ ಪುನ ಅಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಸಟ್ಠಿ ಪದಸಹಸ್ಸಾನಿ ಪನ್ನರಸ ಗಾಥಾಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಲ್ಲಿಯಾ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಆಕಡ್ಢಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯ ಏಕಪ್ಪಹಾರೇನೇವ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಗಹಿತಗಹಿತಂ ಪಾಸಾಣೇ ಖತಲೇಖಾ ವಿಯ, ಸುವಣ್ಣಘಟೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸೀಹವಸಾ ವಿಯ ಚ ಗಹಿತಾಕಾರೇನೇವ ತಿಟ್ಠತಿ. ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಗತಿಮನ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಆನನ್ದೋ, ಸತಿಮನ್ತಾನಂ, ಧಿತಿಮನ್ತಾನಂ, ಬಹುಸ್ಸುತಾನಂ, ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಯದಿದಂ ಆನನ್ದೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೧೯-೨೨೩).

ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಯಾಯ ವಾ ತಾಯ ವಾ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಸ್ಸ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪುಣಿತುಂ. ಮಹಾಪಞ್ಞೇನ ಪನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿತತ್ಥೇರೋ ಅಧಿಗಮಪರಿಪುಚ್ಛಾಸವನಪುಬ್ಬಯೋಗಾನಂ ವಸೇನ ಅನನ್ತನಯುಸ್ಸದಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪಭೇದಂ ಪತ್ತೋ. ತೇನೇವ ನಂ ಭಗವಾ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪೇಸಿ – ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಕಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪತ್ತಾನಂ ಯದಿದಂ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿತೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೧೮).

ಇತಿ ಥೇರೋ ಮಹಾಪಞ್ಞತಾಯ ಪಞ್ಹಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತುಮ್ಪಿ ನಿಚ್ಛೇತುಮ್ಪೀತಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸೋ ದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಸಯಮೇವ ಸಬ್ಬಪಞ್ಹೇ ಸಮುಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಸಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನನ್ತೋ ಇದಂ ಸುತ್ತಂ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ, ‘‘ಸೋಭನಾ ವತ ಅಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ, ಜೇಟ್ಠಭಾತಿಕೇನ ನಂ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನಾ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸನ್ದಿಸ್ಸಾಮಿ, ತತೋ ಅಯಂ ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಏಕಮತಿಯಾ ಏಕಜ್ಝಾಸಯೇನ ಚ ಠಪಿತಾ ಅತಿಗರುಕಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಪಾಸಾಣಚ್ಛತ್ತಸದಿಸಾ, ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥಿಕಾನಂ ತಿತ್ಥೇ ಠಪಿತನಾವಾ ವಿಯ, ಮಗ್ಗಗಮನತ್ಥಿಕಾನಂ ಸಹಸ್ಸಯುತ್ತಆಜಞ್ಞರಥೋ ವಿಯ ಬಹುಪಕಾರಾ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನತ್ಥಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತಾಸು ಇಧ ದಿಟ್ಠಸಂಸನ್ದನಾಪುಚ್ಛಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ’’ತಿ.

ನಪ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ನಪ್ಪಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ದುಪ್ಪಞ್ಞೋತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ನಪ್ಪಜಾನಾತೀತಿ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಏತ್ತಕಂ ದುಕ್ಖಂ, ಇತೋ ಉದ್ಧಂ ನತ್ಥೀತಿ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ನ ಪಜಾನಾತಿ. ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ಇತೋ ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದೇತೀತಿ ಪವತ್ತಿದುಕ್ಖಪಭಾವಿಕಾ ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ನ ಪಜಾನಾತಿ. ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಚ ಇದಂ ನಾಮ ಠಾನಂ ಪತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝತೀತಿ ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚನ್ತಿ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ನ ಪಜಾನಾತಿ. ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಅಯಂ ಪಟಿಪದಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಯಾಥಾವಸರಸಲಕ್ಖಣತೋ ನ ಪಜಾನಾತೀತಿ. ಅನನ್ತರವಾರೇಪಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನೇತ್ಥ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಿಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕಥಿತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಅಯಞ್ಹಿ ಆಚರಿಯಸನ್ತಿಕೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಸವನತೋ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ. ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ತೇಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ತಣ್ಹಾ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ಉಭಿನ್ನಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪಜಹನ್ತೋ ನಿರೋಧಪಾಪನೋ ಮಗ್ಗೋ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಟ್ಟಂ, ಪಚ್ಛಿಮಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ, ವಟ್ಟೇ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತಿ, ನೋ ವಿವಟ್ಟೇ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಅಭಿನಿವಿಸಮಾನೋ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ಅಭಿನಿವಿಸತಿ.

ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ನಾಮ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ಧಾತುಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಸೇನ ಓತರಿತ್ವಾ, ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಚತುನ್ನಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ರೂಪಂ ರೂಪ’’ನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತದಾರಮ್ಮಣಾ ವೇದನಾ ಸಞ್ಞಾ ಸಙ್ಖಾರಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮನ್ತಿ ಏವಂ ಯಮಕತಾಲಕ್ಖನ್ಧಂ ಭಿನ್ದನ್ತೋ ವಿಯ ‘‘ದ್ವೇವ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ವವತ್ಥಪೇತಿ. ತಂ ಪನೇತಂ ನ ಅಹೇತುಕಂ ಸಹೇತುಕಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯಂ, ಕೋ ಚಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾತಿ ಏವಂ ಪಚ್ಚಯೇ ಚೇವ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಧಮ್ಮೇ ಚ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬೇಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿ ಅನಿಚ್ಚಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತಿ, ತತೋ ಉದಯವಯಪ್ಪಟಿಪೀಳನಾಕಾರೇನ ದುಕ್ಖಾ, ಅವಸವತ್ತನಾಕಾರೇನ ಅನತ್ತಾತಿ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಂ ಪಾಪುಣಾತಿ.

ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಏಕಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ಏಕಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ. ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಪಟಿವೇಧೇನ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಟಿವೇಧೇನ, ಮಗ್ಗಂ ಭಾವನಾಪಟಿವೇಧೇನ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ. ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ, ಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಾಭಿಸಮಯೇನ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನ, ಮಗ್ಗಂ ಭಾವನಾಭಿಸಮಯೇನ ಅಭಿಸಮೇತಿ. ಸೋ ತೀಣಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಕಿಚ್ಚತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ನಿರೋಧಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚಸ್ಸ ಖಣೇ ಅಹಂ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಜಾನಾಮಿ, ಸಮುದಯಂ ಪಜಹಾಮಿ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋಮಿ, ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇಮೀತಿ ಆಭೋಗಸಮನ್ನಾಹಾರಮನಸಿಕಾರಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ನತ್ಥಿ. ಏತಸ್ಸ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸೇವ ಮಗ್ಗೋ ತೀಸು ಸಚ್ಚೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತೋವ ನಿರೋಧಂ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ.

ತಸ್ಮಾ ಪಞ್ಞವಾತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಏತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಿಮಕೋಟಿಯಾ ಸೋತಾಪನ್ನೋ, ಉಪರಿಮಕೋಟಿಯಾ ಖೀಣಾಸವೋ ಪಞ್ಞವಾತಿ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೋ. ಯೋ ಪನ ತೇಪಿಟಕಂ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಪಾಳಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಅನುಸನ್ಧಿತೋ ಚ ಪುಬ್ಬಾಪರತೋ ಚ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠುಪರಿಯಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಚರತಿ, ಅನಿಚ್ಚದುಕ್ಖಾನತ್ತವಸೇನ ಪರಿಗ್ಗಹಮತ್ತಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಪಞ್ಞವಾ ನಾಮ, ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ನಾಮಾತಿ? ವಿಞ್ಞಾಣಚರಿತೋ ನಾಮೇಸ, ಪಞ್ಞವಾತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಅಥ ಯೋ ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಸಮ್ಮಸನ್ತೋ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜೇವ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ಚರತಿ, ಅಯಂ ಪಞ್ಞವಾ ನಾಮ, ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ನಾಮಾತಿ? ಭಜಾಪಿಯಮಾನೋ ಪಞ್ಞವಾಪಕ್ಖಂ ಭಜತಿ. ಸುತ್ತೇ ಪನ ಪಟಿವೇಧೋವ ಕಥಿತೋ.

ವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಏಸ ಪಞ್ಞವಾ ನಾಮ ಜಾತೋ, ತಸ್ಸ ಆಗಮನವಿಪಸ್ಸನಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಕಾರಕಚಿತ್ತಂ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಸುಖನ್ತಿಪಿ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಸುಖವೇದನಮ್ಪಿ ವಿಜಾನಾತಿ. ಉಪರಿಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇಮಿನಾ ಥೇರೋ ‘‘ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಮಾನೋ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ವೇದಯಾಮೀತಿ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೧೩; ದೀ. ನಿ. ೨.೩೮೦) ನಯೇನ ಆಗತವೇದನಾವಸೇನ ಅರೂಪಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥೇಸಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೇನ ಸಂಸಟ್ಠಾ, ಉದಾಹು ವಿಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಥೇರೋ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೇ ಮಿಸ್ಸೇತ್ವಾ ಭೂಮನ್ತರಂ ಭಿನ್ದಿತ್ವಾ ಸಮಯಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ವಿಯ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ಪನ ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣೇನ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಞ್ಞಾಣೇನೇವ ಸದ್ಧಿಂ ಸಂಸಟ್ಠಭಾವಂ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಥೇರೋಪಿಸ್ಸ ತಮೇವತ್ಥಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಂಸಟ್ಠಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ನ ಚ ಲಬ್ಭಾ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಇಮೇಸಂ ಲೋಕಿಯಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇಪಿ ಏಕತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ. ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾ ವಿನಿಬ್ಭುಜಿತ್ವಾತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕತ್ವಾ ವಿನಿವಟ್ಟೇತ್ವಾ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ವಾ ವತ್ಥುತೋ ವಾ ಉಪ್ಪಾದತೋ ವಾ ನಿರೋಧತೋ ವಾ ನಾನಾಕರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಪನ ಧಮ್ಮಾನಂ ವಿಸಯೋ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಂ ಪತ್ವಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ, ಲೋಕುತ್ತರಂ ಪತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾ.

ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋಪಿ ಹಿ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ, ‘‘ಭಿಕ್ಖು, ತ್ವಂ ಕತಮಂ ಪಞ್ಞಂ ಅಧಿಗತೋ, ಕಿಂ ಪಠಮಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ, ಉದಾಹು ದುತಿಯ ತತಿಯ ಚತುತ್ಥ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ನ ಏವಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕಿಂ ಫಸ್ಸೋ ತ್ವಂ, ಭಿಕ್ಖು, ಕಿಂ ವೇದನೋ, ಕಿಂ ಸಞ್ಞೋ, ಕಿಂ ಚೇತನೋತಿ ನ ಚ ಪುಚ್ಛತಿ, ಚಿತ್ತವಸೇನ ಪನ, ‘‘ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೋ ತ್ವಂ, ಭಿಕ್ಖೂ’’ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೩೫) ಪುಚ್ಛತಿ. ಕುಸಲಾಕುಸಲಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೋಪಿ ‘‘ಮನೋಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾ ಧಮ್ಮಾ, ಮನೋಸೇಟ್ಠಾ ಮನೋಮಯಾ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೧, ೨) ಚ, ‘‘ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಕಾಮಾವಚರಂ ಕುಸಲಂ ಚಿತ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಧ. ಸ. ೧) ಚ ಏವಂ ಚಿತ್ತವಸೇನೇವ ಪಞ್ಞಾಪೇತಿ. ಲೋಕುತ್ತರಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಪನ ಕಿಂ ಫಸ್ಸೋ ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಕಿಂ ವೇದನೋ, ಕಿಂ ಸಞ್ಞೋ, ಕಿಂ ಚೇತನೋತಿ ನ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕತಮಾ ತೇ, ಭಿಕ್ಖು, ಪಞ್ಞಾ ಅಧಿಗತಾ, ಕಿಂ ಪಠಮಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ, ಉದಾಹು ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ಪುಚ್ಛತಿ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಸಂಯುತ್ತೇಪಿ ‘‘ಪಞ್ಚಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಪಞ್ಚ? ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಕತ್ಥ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗೇಸು ಏತ್ಥ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕತ್ಥ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಸು ಏತ್ಥ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕತ್ಥ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಏತ್ಥ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕತ್ಥ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಝಾನೇಸು ಏತ್ಥ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಕತ್ಥ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ? ಚತೂಸು ಅರಿಯಸಚ್ಚೇಸು ಏತ್ಥ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೪೭೮). ಏವಂ ಸವಿಸಯಸ್ಮಿಂಯೇವ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾ ಧಮ್ಮಾ ಕಥಿತಾ.

ಯಥಾ ಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಾ ರಾಜಾತಿ ರಾಜಪಞ್ಚಮೇಸು ಸಹಾಯೇಸು ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ವೀಥಿಂ ಓತಿಣ್ಣೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಿಪುತ್ತಸ್ಸ ಗೇಹಂ ಗತಕಾಲೇ ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಗೇಹಸಾಮಿಕೋವ, ‘‘ಇಮೇಸಂ ಖಾದನೀಯಂ ಭೋಜನೀಯಂ ದೇಥ, ಗನ್ಧಮಾಲಾಲಙ್ಕಾರಾದೀನಿ ದೇಥಾ’’ತಿ ಗೇಹೇ ವಿಚಾರೇತಿ. ದುತಿಯಸ್ಸ ತತಿಯಸ್ಸ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಗೇಹಂ ಗತಕಾಲೇ ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಗೇಹಸಾಮಿಕೋವ, ‘‘ಇಮೇಸಂ ಖಾದನೀಯಂ ಭೋಜನೀಯಂ ದೇಥ, ಗನ್ಧಮಾಲಾಲಙ್ಕಾರಾದೀನಿ ದೇಥಾ’’ತಿ ಗೇಹೇ ವಿಚಾರೇತಿ. ಅಥ ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಾ ರಞ್ಞೋ ಗೇಹಂ ಗತಕಾಲೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ರಾಜಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಸ್ಸರೋವ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ಪನ ಕಾಲೇ ಅತ್ತನೋ ಗೇಹೇಯೇವ, ‘‘ಇಮೇಸಂ ಖಾದನೀಯಂ ಭೋಜನೀಯಂ ದೇಥ, ಗನ್ಧಮಾಲಾಲಙ್ಕಾರಾದೀನಿ ದೇಥಾ’’ತಿ ವಿಚಾರೇತಿ. ಏವಮೇವಂ ಖೋ ಸದ್ಧಾಪಞ್ಚಮಕೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ತೇಸು ಸಹಾಯೇಸು ಏಕತೋ ವೀಥಿಂ ಓತರನ್ತೇಸು ವಿಯ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ ಯಥಾ ಪಠಮಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಗೇಹಸಾಮಿಕೋವ ವಿಚಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಯಙ್ಗಾನಿ ಪತ್ವಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖಲಕ್ಖಣಂ ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ, ಸೇಸಾನಿ ತದನ್ವಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ದುತಿಯಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಗೇಹಸಾಮಿಕೋವ ವಿಚಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾನಿ ಪತ್ವಾ ಪಗ್ಗಹಣಲಕ್ಖಣಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ, ಸೇಸಾನಿ ತದನ್ವಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ತತಿಯಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಗೇಹಸಾಮಿಕೋವ ವಿಚಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಿ ಪತ್ವಾ ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ, ಸೇಸಾನಿ ತದನ್ವಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚತುತ್ಥಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ಗೇಹಸಾಮಿಕೋವ ವಿಚಾರೇತಿ, ಏವಂ ಝಾನವಿಮೋಕ್ಖೇ ಪತ್ವಾ ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ, ಸೇಸಾನಿ ತದನ್ವಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಸಬ್ಬಪಚ್ಛಾ ರಞ್ಞೋ ಗೇಹಂ ಗತಕಾಲೇ ಪನ ಯಥಾ ಇತರೇ ಚತ್ತಾರೋ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದನ್ತಿ, ರಾಜಾವ ಗೇಹೇ ವಿಚಾರೇತಿ, ಏವಮೇವ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪತ್ವಾ ಪಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಮೇವ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಹೋತಿ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ, ಸೇಸಾನಿ ತದನ್ವಯಾನಿ ಹೋನ್ತಿ.

ಇತಿ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪತ್ತಾನಂ ಅಗ್ಗೇ ಠಪಿತೋ ಮಹಾಕೋಟ್ಠಿತತ್ಥೇರೋ ಲೋಕಿಯಧಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಚಿತ್ತಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿ; ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಪಞ್ಞಂ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಪಞ್ಞಂ ಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಂ ಕತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿ. ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸಾರಿಪುತ್ತತ್ಥೇರೋಪಿ ತಥೇವ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀತಿ.

ಯಂ ಹಾವುಸೋ, ಪಜಾನಾತೀತಿ ಯಂ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಮಿದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾ ಪಜಾನಾತಿ. ತಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಮಗ್ಗವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ತಥೇವ ತಂ ವಿಜಾನಾತಿ. ಯಂ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಯಂ ಸಙ್ಖಾರಗತಂ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ವಿಜಾನಾತಿ. ತಂ ಪಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಪಿ ತಥೇವ ತಂ ಪಜಾನಾತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ತೇನ ಕಾರಣೇನ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ. ಸಂಸಟ್ಠಾತಿ ಏಕುಪ್ಪಾದಏಕನಿರೋಧಏಕವತ್ಥುಕಏಕಾರಮ್ಮಣತಾಯ ಸಂಸಟ್ಠಾ.

ಪಞ್ಞಾ ಭಾವೇತಬ್ಬಾತಿ ಇದಂ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಪನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಭಾವೇತಬ್ಬಮೇವ ಹೋತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯನ್ತಿ ಇದಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪನ ಪಞ್ಞಾ ತೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪರಿಜಾನಿತಬ್ಬಾವ ಹೋತಿ.

೪೫೦. ವೇದನಾ ವೇದನಾತಿ ಇದಂ ಕಸ್ಮಾ ಪುಚ್ಛತಿ? ವೇದನಾಲಕ್ಖಣಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇಭೂಮಿಕಸಮ್ಮಸನಚಾರವೇದನಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ. ಸುಖಮ್ಪಿ ವೇದೇತೀತಿ ಸುಖಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವೇದೇತಿ ಅನುಭವತಿ. ಪರತೋ ಪದದ್ವಯೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ‘‘ರೂಪಞ್ಚ ಹಿದಂ, ಮಹಾಲಿ, ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಂ ಅಭವಿಸ್ಸ, ದುಕ್ಖಾನುಪತಿತಂ ದುಕ್ಖಾವಕ್ಕನ್ತಂ ಅನವಕ್ಕನ್ತಂ ಸುಖೇನ, ನಯಿದಂ ಸತ್ತಾ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಾರಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಖೋ, ಮಹಾಲಿ, ರೂಪಂ ಸುಖಂ ಸುಖಾನುಪತಿತಂ ಸುಖಾವಕ್ಕನ್ತಂ ಅನವಕ್ಕನ್ತಂ ದುಕ್ಖೇನ, ತಸ್ಮಾ ಸತ್ತಾ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಾರಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಾರಾಗಾ ಸಂಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಸಂಯೋಗಾ ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತಿ. ವೇದನಾ ಚ ಹಿದಂ… ಸಞ್ಞಾ… ಸಙ್ಖಾರಾ… ವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ಹಿದಂ, ಮಹಾಲಿ, ಏಕನ್ತದುಕ್ಖಂ ಅಭವಿಸ್ಸ…ಪೇ… ಸಂಕಿಲಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೭೦) ಇಮಿನಾ ಹಿ ಮಹಾಲಿಸುತ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಇಧ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖನ್ತಿ ಕಥಿತಂ. ಅಪಿಚ ಪುರಿಮಂ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ವೇದೇತಿ; ಪುರಿಮಂ ದುಕ್ಖಂ ವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ವೇದೇತಿ; ಪುರಿಮಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಂ ವೇದನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಅಪರಾ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ವೇದೇತೀತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ವೇದನಾಯೇವ ಹಿ ವೇದೇತಿ, ನ ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ವೇದಿತಾ ನಾಮ ಅತ್ಥೀತಿ ವುತ್ತಮೇತಂ.

ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಞಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಸಬ್ಬಸಞ್ಞಾಯ ಲಕ್ಖಣಂ. ಕಿಂ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಸಞ್ಞಾಯಾತಿ? ಸಬ್ಬಸಞ್ಞಾಯ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥಕಸಞ್ಞಾಯ ಲಕ್ಖಣನ್ತಿಪಿ ಏಕಮೇವೇತಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ತೇಭೂಮಿಕಸಮ್ಮಸನಚಾರಸಞ್ಞಾವ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಬ್ಬಾ. ನೀಲಕಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ನೀಲಪುಪ್ಫೇ ವಾ ವತ್ಥೇ ವಾ ಪರಿಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಚಾರಂ ವಾ ಅಪ್ಪನಂ ವಾ ಪಾಪೇನ್ತೋ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ. ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಅತ್ಥೇ ಪರಿಕಮ್ಮಸಞ್ಞಾಪಿ ಉಪಚಾರಸಞ್ಞಾಪಿ ಅಪ್ಪನಾಸಞ್ಞಾಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ನೀಲೇ ನೀಲನ್ತಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಕಸಞ್ಞಾಪಿ ವಟ್ಟತಿಯೇವ. ಪೀತಕಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಯಾ ಚಾವುಸೋ, ವೇದನಾತಿ ಏತ್ಥ ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ, ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪಞ್ಞಾ ಕಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ಅಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕತ್ತಾ. ಪಞ್ಞಾಯ ಹಿ ಗಹಿತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾವ ವೇದನಾದಯೋ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ನೋ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ. ತಂ ಪನ ಅಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮೇಸು ಗಹಿತೇಸು ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತಾ ಚ ಅನ್ತಮಸೋ ದ್ವೇ ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಮ್ಮಾಪಿ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಯಥಾ ಹಿ ತಯೋ ಪುರಿಸಾ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ವದೇಯ್ಯುಂ, ಚತುತ್ಥೋ ರತನಾವುತಸುತ್ತನ್ತಿ. ತೇಸು ಪುರಿಮಾ ತಯೋ ತಕ್ಕಗತಮ್ಪಿ ಪಟ್ಟಿವಟ್ಟಕಾದಿಗತಮ್ಪಿ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಬಹುಂ ಸುತ್ತಂ ಲಭನ್ತಿ ಅನ್ತಮಸೋ ಮಕ್ಕಟಕಸುತ್ತಮ್ಪಿ. ರತನಾವುತಸುತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತೋ ಮನ್ದಂ ಲಭತಿ, ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಹೇಟ್ಠತೋ ವಾ ಪಞ್ಞಾ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸಮ್ಪಯೋಗಂ ಲಭಾಪಿತಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠತ್ತಾವ ಇಧ ನ ಗಹಿತಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಯಂ ಹಾವುಸೋ, ವೇದೇತೀತಿ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ವೇದನಾ ವೇದೇತಿ, ಸಞ್ಞಾಪಿ ತದೇವ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ. ಯಂ ಸಞ್ಜಾನಾತೀತಿ ಯಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಞ್ಞಾ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ವಿಞ್ಞಾಣಮ್ಪಿ ತದೇವ ವಿಜಾನಾತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಇದಾನಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ವಿಜಾನಾತಿ ಪಜಾನಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಉಪಸಗ್ಗಮತ್ತಮೇವ ವಿಸೇಸೋ. ಜಾನಾತೀತಿ ಪದಂ ಪನ ಅವಿಸೇಸೋ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಜಾನನತ್ಥೇ ವಿಸೇಸೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಞ್ಞಾ ಹಿ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ಸಞ್ಜಾನನಮತ್ತಮೇವ, ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಞ್ಚೇವ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಞ್ಚ ಪಾಪೇತಿ, ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಪನ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಪಞ್ಞಾ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಮ್ಪಿ ಪಾಪೇತಿ, ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಂ ಪಾಪೇತುಮ್ಪಿ ಸಕ್ಕೋತಿ.

ಯಥಾ ಹಿ ಹೇರಞ್ಞಿಕಫಲಕೇ ಕಹಾಪಣರಾಸಿಮ್ಹಿ ಕತೇ ಅಜಾತಬುದ್ಧಿ ದಾರಕೋ ಗಾಮಿಕಪುರಿಸೋ ಮಹಾಹೇರಞ್ಞಿಕೋತಿ ತೀಸು ಜನೇಸು ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಠಿತೇಸು ಅಜಾತಬುದ್ಧಿ ದಾರಕೋ ಕಹಾಪಣಾನಂ ಚಿತ್ತವಿಚಿತ್ತಚತುರಸ್ಸಮಣ್ಡಲಭಾವಮೇವ ಜಾನಾತಿ, ಇದಂ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಂ ರತನಸಮ್ಮತನ್ತಿ ನ ಜಾನಾತಿ. ಗಾಮಿಕಪುರಿಸೋ ಚಿತ್ತಾದಿಭಾವಞ್ಚೇವ ಜಾನಾತಿ, ಮನುಸ್ಸಾನಂ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗರತನಸಮ್ಮತಭಾವಞ್ಚ. ‘‘ಅಯಂ ಕೂಟೋ ಅಯಂ ಛೇಕೋ ಅಯಂ ಕರತೋ ಅಯಂ ಸಣ್ಹೋ’’ತಿ ಪನ ನ ಜಾನಾತಿ. ಮಹಾಹೇರಞ್ಞಿಕೋ ಚಿತ್ತಾದಿಭಾವಮ್ಪಿ ರತನಸಮ್ಮತಭಾವಮ್ಪಿ ಕೂಟಾದಿಭಾವಮ್ಪಿ ಜಾನಾತಿ, ಜಾನನ್ತೋ ಚ ಪನ ನಂ ರೂಪಂ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಜಾನಾತಿ, ಆಕೋಟಿತಸ್ಸ ಸದ್ದಂ ಸುತ್ವಾಪಿ, ಗನ್ಧಂ ಘಾಯಿತ್ವಾಪಿ, ರಸಂ ಸಾಯಿತ್ವಾಪಿ, ಹತ್ಥೇನ ಗರುಕಲಹುಕಭಾವಂ ಉಪಧಾರೇತ್ವಾಪಿ ಅಸುಕಗಾಮೇ ಕತೋತಿಪಿ ಜಾನಾತಿ, ಅಸುಕನಿಗಮೇ ಅಸುಕನಗರೇ ಅಸುಕಪಬ್ಬತಚ್ಛಾಯಾಯ ಅಸುಕನದೀತೀರೇ ಕತೋತಿಪಿ, ಅಸುಕಾಚರಿಯೇನ ಕತೋತಿಪಿ ಜಾನಾತಿ. ಏವಮೇವಂ ಸಞ್ಞಾ ಅಜಾತಬುದ್ಧಿದಾರಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಮತ್ತಮೇವ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಗಾಮಿಕಪುರಿಸಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಮ್ಪಿ ಪಾಪೇತಿ. ಪಞ್ಞಾ ಮಹಾಹೇರಞ್ಞಿಕಸ್ಸ ಕಹಾಪಣದಸ್ಸನಂ ವಿಯ ನೀಲಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧಮ್ಪಿ ಪಾಪೇತಿ, ಉಸ್ಸಕ್ಕಿತ್ವಾ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವಮ್ಪಿ ಪಾಪೇತಿ. ಸೋ ಪನ ನೇಸಂ ವಿಸೇಸೋ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝೋ.

ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ ನಾಗಸೇನೋ – ‘‘ದುಕ್ಕರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ಕತನ್ತಿ. ಕಿಂ, ಭನ್ತೇ, ನಾಗಸೇನ ಭಗವತಾ ದುಕ್ಕರಂ ಕತನ್ತಿ? ದುಕ್ಕರಂ, ಮಹಾರಾಜ, ಭಗವತಾ ಕತಂ, ಇಮೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವವತ್ಥಾನಂ ಅಕ್ಖಾತಂ, ಅಯಂ ಫಸ್ಸೋ, ಅಯಂ ವೇದನಾ, ಅಯಂ ಸಞ್ಞಾ, ಅಯಂ ಚೇತನಾ, ಇದಂ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ (ಮಿ. ಪ. ೨.೭.೧೬). ಯಥಾ ಹಿ ತಿಲತೇಲಂ, ಸಾಸಪತೇಲಂ, ಮಧುಕತೇಲಂ, ಏರಣ್ಡಕತೇಲಂ, ವಸಾತೇಲನ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ತೇಲಾನಿ ಏಕಚಾಟಿಯಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ದಿವಸಂ ಯಮಕಮನ್ಥೇಹಿ ಮನ್ಥೇತ್ವಾ ತತೋ ಇದಂ ತಿಲತೇಲಂ, ಇದಂ ಸಾಸಪತೇಲನ್ತಿ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಉದ್ಧರಣಂ ನಾಮ ದುಕ್ಕರಂ, ಇದಂ ತತೋ ದುಕ್ಕರತರಂ. ಭಗವಾ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರೋ ಧಮ್ಮರಾಜಾ ಇಮೇಸಂ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಾರಮ್ಮಣೇ ಪವತ್ತಮಾನಾನಂ ವವತ್ಥಾನಂ ಅಕ್ಖಾಸಿ. ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಮಹಾನದೀನಂ ಸಮುದ್ದಂ ಪವಿಟ್ಠಟ್ಠಾನೇ, ‘‘ಇದಂ ಗಙ್ಗಾಯ ಉದಕಂ, ಇದಂ ಯಮುನಾಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಉದಕಉದ್ಧರಣೇನಾಪಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೪೫೧. ನಿಸ್ಸಟ್ಠೇನಾತಿ ನಿಸ್ಸಟೇನ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇನ ವಾ. ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸಟೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹೀತಿ ನಿಸ್ಸಕ್ಕವಚನಂ. ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇನಾತಿ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಕರಣವಚನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಪಞ್ಚಹಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ನಿಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಮನೋದ್ವಾರೇ ಪವತ್ತೇನ ಪಞ್ಚಹಿ ವಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಹಿ ತಸ್ಸ ವತ್ಥುಭಾವಂ ಅನುಪಗಮನತಾಯ ಪರಿಚ್ಚತ್ತೇನಾತಿ. ಪರಿಸುದ್ಧೇನಾತಿ ನಿರುಪಕ್ಕಿಲೇಸೇನ. ಮನೋವಿಞ್ಞಾಣೇನಾತಿ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇನ. ಕಿಂ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕಿಂ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ. ‘‘ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ನೇಯ್ಯಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೬೯) ಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ನೇಯ್ಯನ್ತಿ ಕಥಂ ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಚಿತ್ತೇನ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿ ನೇಯ್ಯಾತಿ? ರೂಪಾವಚರಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ಠಿತೇನ ಅರೂಪಾವಚರಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಠಿತಸ್ಸ ಹಿ ಸಾ ಇಜ್ಝತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಥ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಕಸ್ಮಾ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅಭಿನಿವೇಸಾಭಾವತೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಕಲಾಪತೋ ನಯತೋ ಸಮ್ಮಸನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿಸದಿಸಸ್ಸಾಪಿ ಹಿ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅಭಿನಿವೇಸೋ ನ ಜಾಯತಿ. ತಸ್ಮಾ ಥೇರೋಪಿ, ‘‘ಏವಂ ಕಿರಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಹುತ್ವಾ ಸಮ್ಭೋನ್ತಿ, ಹುತ್ವಾ ಪಟಿವೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೯೪) ಕಲಾಪತೋ ನಯತೋ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸೀತಿ. ಭಗವಾ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಹತ್ಥಗತತ್ತಾ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಯಮ್ಪಿ ಪರೋಪಞ್ಞಾಸ ಧಮ್ಮೇ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಅಂಗುದ್ಧಾರೇನೇವ ಉದ್ಧರಿತ್ವಾ, ‘‘ಯಾವತಾ ಸಞ್ಞಾಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ತಾವತಾ ಅಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧೋ’’ತಿ ಆಹ.

ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಪಜಾನಾತೀತಿ ದಸ್ಸನಪರಿಣಾಯಕಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಖುಭೂತಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಜಾನಾತಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೇ ಪಞ್ಞಾ ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾ ಚ. ಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಯ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ ಪಜಾನಾತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾಪಞ್ಞಾಯ ಲಕ್ಖಣಪಟಿವೇಧೇನ ಆರಮ್ಮಣತೋ ಜಾನನಂ ಕಥಿತಂ. ಕಿಮತ್ಥಿಯಾತಿ ಕೋ ಏತಿಸ್ಸಾ ಅತ್ಥೋ. ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾತಿಆದೀಸು ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಜಾನಾತೀತಿ ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾ. ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಪರಿಜಾನಾತೀತಿ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾ. ಪಹಾತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಜಹತೀತಿ ಪಹಾನತ್ಥಾ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ಲೋಕಿಯಾಪಿ ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಚ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಚ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನತೋ ಪಹಾನತ್ಥಾ. ಲೋಕುತ್ತರಾಪಿ ಅಭಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಚ ಪರಿಞ್ಞತ್ಥಾ ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದತೋ ಪಹಾನತ್ಥಾ. ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಾ ಕಿಚ್ಚತೋ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ ಚ ಪಜಾನಾತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ಅಸಮ್ಮೋಹತೋ.

೪೫೨. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯಾತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ ಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಚ. ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೋತಿ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ. ಯೋನಿಸೋ ಚ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಅತ್ತನೋ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ. ತತ್ಥ ಸಾವಕೇಸು ಅಪಿ ಧಮ್ಮಸೇನಾಪತಿನೋ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟನ್ತಿಯೇವ. ಥೇರೋ ಹಿ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಂ ಏಕಂ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಂ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾಪಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅಣುಮತ್ತಮ್ಪಿ ಕಿಲೇಸಂ ಪಜಹಿತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ. ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಹೇತುಪ್ಪಭವಾ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೬೦) ಅಸ್ಸಜಿತ್ಥೇರತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಸುತ್ವಾವಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧೋ ಜಾತೋ. ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬುದ್ಧಾನಞ್ಚ ಪರತೋಘೋಸಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠತ್ವಾ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞ್ಚ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಞ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಿ.

ಅನುಗ್ಗಹಿತಾತಿ ಲದ್ಧೂಪಕಾರಾ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿ. ಫಲಕ್ಖಣೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಫಲಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಫಲಾ. ತದೇವ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲಂ ಆನಿಸಂಸೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಫಲಾನಿಸಂಸಾ. ದುತಿಯಪದೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಚ ಚತುತ್ಥಫಲಪಞ್ಞಾ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ, ಅವಸೇಸಾ ಧಮ್ಮಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೀಲಾನುಗ್ಗಹಿತಾತಿಆದೀಸು ಸೀಲನ್ತಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ. ಸುತನ್ತಿ ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ. ಸಾಕಚ್ಛಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಚ್ಛೇದನಕಥಾ. ಸಮಥೋತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಿಕಾ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ. ವಿಪಸ್ಸನಾತಿ ಸತ್ತವಿಧಾ ಅನುಪಸ್ಸನಾ. ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಞ್ಹಿ ಪೂರೇನ್ತಸ್ಸ, ಸಪ್ಪಾಯಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ ಸುಣನ್ತಸ್ಸ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಂ ಛಿನ್ದನ್ತಸ್ಸ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಿಕಾಸು ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತೀಸು ಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ, ಸತ್ತವಿಧಂ ಅನುಪಸ್ಸನಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಫಲಂ ದೇತಿ.

ಯಥಾ ಹಿ ಮಧುರಂ ಅಮ್ಬಪಕ್ಕಂ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಕಾಮೋ ಅಮ್ಬಪೋತಕಸ್ಸ ಸಮನ್ತಾ ಉದಕಕೋಟ್ಠಕಂ ಥಿರಂ ಕತ್ವಾ ಬನ್ಧತಿ. ಘಟಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉದಕಂ ಆಸಿಞ್ಚತಿ. ಉದಕಸ್ಸ ಅನಿಕ್ಖಮನತ್ಥಂ ಮರಿಯಾದಂ ಥಿರಂ ಕರೋತಿ. ಯಾ ಹೋತಿ ಸಮೀಪೇ ವಲ್ಲಿ ವಾ ಸುಕ್ಖದಣ್ಡಕೋ ವಾ ಕಿಪಿಲ್ಲಿಕಪುಟೋ ವಾ ಮಕ್ಕಟಕಜಾಲಂ ವಾ, ತಂ ಅಪನೇತಿ. ಖಣಿತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಮೂಲಾನಿ ಪರಿಖಣತಿ. ಏವಮಸ್ಸ ಅಪ್ಪಮತ್ತಸ್ಸ ಇಮಾನಿ ಪಞ್ಚ ಕಾರಣಾನಿ ಕರೋತೋ ಸೋ ಅಮ್ಬೋ ವಡ್ಢಿತ್ವಾ ಫಲಂ ದೇತಿ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮನ್ತತೋ ಕೋಟ್ಠಕಬನ್ಧನಂ ವಿಯ ಹಿ ಸೀಲಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಉದಕಸಿಞ್ಚನಂ ವಿಯ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಂ, ಮರಿಯಾದಾಯ ಥಿರಭಾವಕರಣಂ ವಿಯ ಸಮಥೋ, ಸಮೀಪೇ ವಲ್ಲಿಆದೀನಂ ಹರಣಂ ವಿಯ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನೇ ಖಲನಪಕ್ಖಲನಚ್ಛೇದನಂ, ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ಖಣಿತ್ತಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಮೂಲಖಣನಂ ವಿಯ ಸತ್ತನ್ನಂ ಅನುಪಸ್ಸನಾನಂ ಭಾವನಾ. ತೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಿತಸ್ಸ ಅಮ್ಬರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮಧುರಫಲದಾನಕಾಲೋ ವಿಯ ಇಮಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಇಮೇಹಿ ಪಞ್ಚಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನುಗ್ಗಹಿತಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಅರಹತ್ತಫಲದಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೪೫೩. ಕತಿ ಪನಾವುಸೋ, ಭವಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಮೂಲಮೇವ ಗತೋ ಅನುಸನ್ಧಿ, ದುಪ್ಪಞ್ಞೋ ಯೇಹಿ ಭವೇಹಿ ನ ಉಟ್ಠಾತಿ, ತೇ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮಭವೋತಿ ಕಾಮಭವೂಪಗಂ ಕಮ್ಮಂ ಕಮ್ಮಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಉಪಾದಿನ್ನಕ್ಖನ್ಧಾಪೀತಿ ಉಭಯಮೇಕತೋ ಕತ್ವಾ ಕಾಮಭವೋತಿ ಆಹ. ರೂಪಾರೂಪಭವೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಆಯತಿನ್ತಿ ಅನಾಗತೇ. ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೀತಿ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ. ಇಧ ವಟ್ಟಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತತ್ರಾತತ್ರಾಭಿನನ್ದನಾತಿ ರೂಪಾಭಿನನ್ದನಾ ಸದ್ದಾಭಿನನ್ದನಾತಿ ಏವಂ ತಹಿಂ ತಹಿಂ ಅಭಿನನ್ದನಾ, ಕರಣವಚನೇ ಚೇತಂ ಪಚ್ಚತ್ತಂ. ತತ್ರತತ್ರಾಭಿನನ್ದನಾಯ ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಹಿ ಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಆಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಗಮನಾಗಮನಂ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟಂ ವತ್ತತೀತಿ ವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ. ಇದಾನಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕಥಂ ಪನಾವುಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಖಯನಿರೋಧೇನ. ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದಾತಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗವಿಜ್ಜಾಯ ಉಪ್ಪಾದೇನ. ಕಿಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪುಬ್ಬೇ ನಿರುದ್ಧಾ, ಅಥ ವಿಜ್ಜಾ ಪುಬ್ಬೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾತಿ? ಉಭಯಮೇತಂ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಪದೀಪುಜ್ಜಲನೇನ ಅನ್ಧಕಾರವಿಗಮೋ ವಿಯ ವಿಜ್ಜುಪ್ಪಾದೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಿರುದ್ಧಾವ ಹೋತಿ. ತಣ್ಹಾನಿರೋಧಾತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಖಯನಿರೋಧೇನ. ಪುನಬ್ಭವಾಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಏವಂ ಆಯತಿಂ ಪುನಬ್ಭವಸ್ಸ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ಗಮನಂ ಆಗಮನಂ ಗಮನಾಗಮನಂ ಉಪಚ್ಛಿಜ್ಜತಿ, ವಟ್ಟಂ ನ ವತ್ತತೀತಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸಿ.

೪೫೪. ಕತಮಂ ಪನಾವುಸೋತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಉಭತೋಭಾಗವಿಮುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಕಾಲೇನ ಕಾಲಂ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ತಸ್ಸ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಪಠಮಂ ಝಾನನ್ತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಚ್ಛೇದೋ ನಾಮ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ, ಇದಂ ಝಾನಂ ಪಞ್ಚಙ್ಗಿಕಂ ಚತುರಙ್ಗಿಕಂ ತಿವಙ್ಗಿಕಂ ದುವಙ್ಗಿಕನ್ತಿ ಅಙ್ಗವವತ್ಥಾನಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಪರಿಚ್ಛೇದಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ವಿತಕ್ಕೋತಿಆದೀಸು ಪನ ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೋ ವಿತಕ್ಕೋ, ಅನುಮಜ್ಜನಲಕ್ಖಣೋ ವಿಚಾರೋ, ಫರಣಲಕ್ಖಣಾ ಪೀತಿ, ಸಾತಲಕ್ಖಣಂ ಸುಖಂ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ತನ್ತಿ. ಕತಙ್ಗವಿಪ್ಪಹೀನನ್ತಿ ಇಧ ಪನ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನಕೇನ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಉಪಕಾರಾನುಪಕಾರಾನಿ ಅಙ್ಗಾನಿ ಜಾನಿತಬ್ಬಾನಿ, ತಾನಿ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಪನೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ. ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಗಹಿತಂ, ಉಪರಿ ತಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸತಿ. ಅನ್ತರಾ ಪನ ಛ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಂಖಿತ್ತಾ, ನಯಂ ವಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪೫೫. ಇದಾನಿ ವಿಞ್ಞಾಣನಿಸ್ಸಯೇ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದೇ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಪಞ್ಚಿಮಾನಿ, ಆವುಸೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಗೋಚರವಿಸಯನ್ತಿ ಗೋಚರಭೂತಂ ವಿಸಯಂ. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸಾತಿ ಚಕ್ಖು ಸೋತಸ್ಸ ಸೋತಂ ವಾ ಚಕ್ಖುಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ಏಕೇಕಸ್ಸ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ನ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ. ಸಚೇ ಹಿ ನೀಲಾದಿಭೇದಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಸೋತಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಉಪನೇಯ್ಯ, ‘‘ಇಙ್ಘ ತಾವ ನಂ ವವತ್ಥಪೇಹಿ ವಿಭಾವೇಹಿ, ಕಿಂ ನಾಮೇತಂ ಆರಮ್ಮಣ’’ನ್ತಿ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ವಿನಾಪಿ ಮುಖೇನ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘‘ಅರೇ ಅನ್ಧಬಾಲ, ವಸ್ಸಸತಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಮ್ಪಿ ಪರಿಧಾವಮಾನೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಮಯಾ ಕುಹಿಂ ಏತಸ್ಸ ಜಾನನಕಂ ಲಭಿಸ್ಸಸಿ, ಆಹರ ನಂ ಚಕ್ಖುಪಸಾದೇ ಉಪನೇಹಿ, ಅಹಮೇತಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯದಿ ವಾ ನೀಲಂ ಯದಿ ವಾ ಪೀತಕಂ, ನ ಹಿ ಏಸೋ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಿಸಯೋ, ಮಯ್ಹೇವೇಸೋ ವಿಸಯೋ’’ತಿ. ಸೇಸದ್ವಾರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏವಮೇತಾನಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಗೋಚರಂ ವಿಸಯಂ ನ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತಿ ನಾಮ. ಕಿಂ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ಏತೇಸಂ ಕಿಂ ಪಟಿಸರಣಂ, ಕಿಂ ಏತಾನಿ ಪಟಿಸರನ್ತೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಮನೋ ಪಟಿಸರಣನ್ತಿ ಜವನಮನೋ ಪಟಿಸರಣಂ. ಮನೋ ಚ ನೇಸನ್ತಿ ಮನೋದ್ವಾರಿಕಜವನಮನೋ ವಾ ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಜವನಮನೋ ವಾ ಏತೇಸಂ ಗೋಚರವಿಸಯಂ ರಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಅನುಭೋತಿ. ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಞ್ಹಿ ರೂಪದಸ್ಸನಮತ್ತಮೇವ, ಏತ್ಥ ರಜ್ಜನಂ ವಾ ದುಸ್ಸನಂ ವಾ ಮುಯ್ಹನಂ ವಾ ನತ್ಥಿ. ಏತಸ್ಮಿಂ ಪನ ದ್ವಾರೇ ಜವನಂ ರಜ್ಜತಿ ವಾ ದುಸ್ಸತಿ ವಾ ಮುಯ್ಹತಿ ವಾ. ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಪಞ್ಚ ಕಿರ ದುಬ್ಬಲಭೋಜಕಾ ರಾಜಾನಂ ಸೇವಿತ್ವಾ ಕಿಚ್ಛೇನ ಕಸಿರೇನ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚಕುಲಿಕೇ ಗಾಮೇ ಪರಿತ್ತಕಂ ಆಯಂ ಲಭಿಂಸು. ತೇಸಂ ತತ್ಥ ಮಚ್ಛಭಾಗೋ ಮಂಸಭಾಗೋ ಯುತ್ತಿಕಹಾಪಣೋ ವಾ, ಬನ್ಧಕಹಾಪಣೋ ವಾ, ಮಾಪಹಾರಕಹಾಪಣೋ ವಾ, ಅಟ್ಠಕಹಾಪಣೋ ವಾ, ಸೋಳಸಕಹಾಪಣೋ ವಾ, ಬಾತ್ತಿಂಸಕಹಾಪಣೋ ವಾ, ಚತುಸಟ್ಠಿಕಹಾಪಣೋ ವಾ, ದಣ್ಡೋತಿ ಏತ್ತಕಮತ್ತಮೇವ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಸತವತ್ಥುಕಂ ಪಞ್ಚಸತವತ್ಥುಕಂ ಸಹಸ್ಸವತ್ಥುಕಂ ಮಹಾಬಲಿಂ ರಾಜಾವ ಗಣ್ಹಾತಿ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಕುಲಿಕಗಾಮೋ ವಿಯ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ; ಪಞ್ಚ ದುಬ್ಬಲಭೋಜಕಾ ವಿಯ ಪಞ್ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾನಿ; ರಾಜಾ ವಿಯ ಜವನಂ; ದುಬ್ಬಲಭೋಜಕಾನಂ ಪರಿತ್ತಕಂ ಆಯಪಾಪುಣನಂ ವಿಯ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ರೂಪದಸ್ಸನಾದಿಮತ್ತಂ. ರಜ್ಜನಾದೀನಿ ಪನ ಏತೇಸು ನತ್ಥಿ. ರಞ್ಞೋ ಮಹಾಬಲಿಗ್ಗಹಣಂ ವಿಯ ತೇಸು ದ್ವಾರೇಸು ಜವನಸ್ಸ ರಜ್ಜನಾದೀನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

೪೫೬. ಪಞ್ಚಿಮಾನಿ, ಆವುಸೋತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಅನ್ತೋನಿರೋಧಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದೇ. ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವತ್ತಮಾನೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಪಸಾದಾನಂ ಬಲವಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯೋ ಪನ ತಂ ಪವತ್ತಂ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಅನ್ತೋನಿರೋಧೇ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದಾ ಕಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತೀತಿ ಇದಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಆಯುಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಉಸ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಕಮ್ಮಜತೇಜಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋಪಿ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ವಿನಾ ನ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಉಸ್ಮಾ ಆಯುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಝಾಯತೋತಿ ಜಲತೋ. ಅಚ್ಚಿಂ ಪಟಿಚ್ಚಾತಿ ಜಾಲಸಿಖಂ ಪಟಿಚ್ಚ. ಆಭಾ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಆಲೋಕೋ ನಾಮ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಆಭಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಅಚ್ಚೀತಿ ತಂ ಆಲೋಕಂ ಪಟಿಚ್ಚ ಜಾಲಸಿಖಾ ಪಞ್ಞಾಯತಿ.

ಏವಮೇವ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಆಯು ಉಸ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ಏತ್ಥ ಜಾಲಸಿಖಾ ವಿಯ ಕಮ್ಮಜತೇಜೋ. ಆಲೋಕೋ ವಿಯ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಜಾಲಸಿಖಾ ಹಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಆಲೋಕಂ ಗಹೇತ್ವಾವ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸಾ ತೇನ ಅತ್ತನಾ ಜನಿತಆಲೋಕೇನೇವ ಸಯಮ್ಪಿ ಅಣು ಥೂಲಾ ದೀಘಾ ರಸ್ಸಾತಿ ಪಾಕಟಾ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಜಾಲಪವತ್ತಿಯಾ ಜನಿತಆಲೋಕೇನ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಜಾಲಪವತ್ತಿಯಾ ಪಾಕಟಭಾವೋ ವಿಯ ಉಸ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ ಕಮ್ಮಜಮಹಾಭೂತಸಮ್ಭವೇನ ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಉಸ್ಮಾಯ ಅನುಪಾಲನಂ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಹಿ ದಸಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ…ಪೇ… ವಸ್ಸಸತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಜತೇಜಪವತ್ತಂ ಪಾಲೇತಿ. ಇತಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಉಪಾದಾರೂಪಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಾದಿವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ಆಯು ಉಸ್ಮಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತಿ. ಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪಾಲೇತೀತಿ ಉಸ್ಮಾ ಆಯುಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಿಟ್ಠತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪೫೭. ಆಯುಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಆಯುಮೇವ. ವೇದನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾತಿ ವೇದನಾ ಧಮ್ಮಾವ. ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾನಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಯೋ ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಅರೂಪಪವತ್ತೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತ್ವಾ ಸಞ್ಞಞ್ಚ ವೇದನಞ್ಚ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಸ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲವಸೇನ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯಾ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ. ಏವಂ ಪನ ರೂಪಾರೂಪಪವತ್ತಂ ಪವತ್ತತಿ. ಯಥಾ ಕಿಂ? ಯಥಾ ಏಕೋ ಪುರಿಸೋ ಜಾಲಾಪವತ್ತೇ ಉಕ್ಖಣ್ಠಿತೋ ಉದಕೇನ ಪಹರಿತ್ವಾ ಜಾಲಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಛಾರಿಕಾಯ ಅಙ್ಗಾರೇ ಪಿಧಾಯ ತುಣ್ಹೀ ನಿಸೀದತಿ. ಯದಾ ಪನಸ್ಸ ಪುನ ಜಾಲಾಯ ಅತ್ಥೋ ಹೋತಿ, ಛಾರಿಕಂ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅಙ್ಗಾರೇ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಂ ದತ್ವಾ ಮುಖವಾತಂ ವಾ ತಾಲವಣ್ಟವಾತಂ ವಾ ದದಾತಿ. ಅಥ ಜಾಲಾಪವತ್ತಂ ಪುನ ಪವತ್ತತಿ. ಏವಮೇವ ಜಾಲಾಪವತ್ತಂ ವಿಯ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ. ಪುರಿಸಸ್ಸ ಜಾಲಾಪವತ್ತೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತ್ವಾ ಉದಕಪ್ಪಹಾರೇನ ಜಾಲಂ ಅಪ್ಪವತ್ತಂ ಕತ್ವಾ ಛಾರಿಕಾಯ ಅಙ್ಗಾರೇ ಪಿಧಾಯ ತುಣ್ಹೀಭೂತಸ್ಸ ನಿಸಜ್ಜಾ ವಿಯ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅರೂಪಪವತ್ತೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತ್ವಾ ಸಞ್ಞಞ್ಚ ವೇದನಞ್ಚ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನಂ. ಛಾರಿಕಾಯ ಪಿಹಿತಅಙ್ಗಾರಾ ವಿಯ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪುರಿಸಸ್ಸ ಪುನ ಜಾಲಾಯ ಅತ್ಥೇ ಸತಿ ಛಾರಿಕಾಪನಯನಾದೀನಿ ವಿಯ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲಾಪಗಮನಂ. ಅಗ್ಗಿಜಾಲಾಯ ಪವತ್ತಿ ವಿಯ ಪುನ ಅರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಪವತ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಆಯು ಉಸ್ಮಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಕಮ್ಮಜತೇಜೋಧಾತು, ಚಿತ್ತನ್ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ ಯದಾ ಇಮಂ ರೂಪಕಾಯಂ ಜಹನ್ತಿ, ಅಥಾಯಂ ಅಚೇತನಂ ಕಟ್ಠಂ ವಿಯ ಪಥವಿಯಂ ಛಡ್ಡಿತೋ ಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ –

‘‘ಆಯು ಉಸ್ಮಾ ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಯದಾ ಕಾಯಂ ಜಹನ್ತಿಮಂ;

ಅಪವಿದ್ಧೋ ತದಾ ಸೇತಿ, ಪರಭತ್ತಂ ಅಚೇತನ’’ನ್ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೩.೯೫);

ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ. ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾತಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ. ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಸಞ್ಞಾವೇದನಾ. ಆಯೂತಿ ರೂಪಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಪರಿಭಿನ್ನಾನೀತಿ ಉಪಹತಾನಿ, ವಿನಟ್ಠಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಕೇಚಿ ‘‘ನಿರೋಧಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾವ ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಚಿತ್ತಂ ಅನಿರುದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಚಿತ್ತಕಾ ಅಯಂ ಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ತೇ ವತ್ತಬ್ಬಾ – ‘‘ವಚೀಸಙ್ಖಾರಾಪಿಸ್ಸ ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಾಚಾ ಅನಿರುದ್ಧಾ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನೇನ ಧಮ್ಮಮ್ಪಿ ಕಥೇನ್ತೇನ ಸಜ್ಝಾಯಮ್ಪಿ ಕರೋನ್ತೇನ ನಿಸೀದಿತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ. ‘‘ಯೋ ಚಾಯಂ ಮತೋ ಕಾಲಙ್ಕತೋ, ತಸ್ಸಾಪಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುದ್ಧಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಚಿತ್ತಂ ಅನಿರುದ್ಧಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಲಙ್ಕತೇ ಮಾತಾಪಿತರೋ ವಾ ಅರಹನ್ತೇ ವಾ ಝಾಪಯನ್ತೇನ ಅನನ್ತರಿಯಕಮ್ಮಂ ಕತಂ ಭವೇಯ್ಯ. ಇತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನೇ ಅಭಿನಿವೇಸಂ ಅಕತ್ವಾ ಆಚರಿಯಾನಂ ನಯೇ ಠತ್ವಾ ಅತ್ಥೋ ಉಪಪರಿಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥೋ ಹಿ ಪಟಿಸರಣಂ, ನ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನೀತಿ ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವತ್ತಮಾನೇ ಬಹಿದ್ಧಾ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಪಸಾದೇ ಘಟ್ಟೇನ್ತೇಸು ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ಕಿಲಮನ್ತಾನಿ ಉಪಹತಾನಿ ಮಕ್ಖಿತಾನಿ ವಿಯ ಹೋನ್ತಿ, ವಾತಾದೀಹಿ ಉಟ್ಠಿತೇನ ರಜೇನ ಚತುಮಹಾಪಥೇ ಠಪಿತಆದಾಸೋ ವಿಯ. ಯಥಾ ಪನ ಥವಿಕಾಯಂ ಪಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಞ್ಜೂಸಾದೀಸು ಠಪಿತೋ ಆದಾಸೋ ಅನ್ತೋಯೇವ ವಿರೋಚತಿ, ಏವಂ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪನ್ನಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅನ್ತೋನಿರೋಧೇ ಪಞ್ಚ ಪಸಾದಾ ಅತಿವಿರೋಚನ್ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಿ ವಿಪ್ಪಸನ್ನಾನೀ’’ತಿ.

೪೫೮. ಕತಿ ಪನಾವುಸೋ, ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪನಸ್ಸ ಸುಖಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ ಅಪಗಮನಪಚ್ಚಯಾ ಕಥಿತಾ. ಅನಿಮಿತ್ತಾಯಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅವಸೇಸಸಮಾಪತ್ತಿವುಟ್ಠಾನಞ್ಹಿ ಭವಙ್ಗೇನ ಹೋತಿ, ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಾನಂ ಪನ ವಿಪಸ್ಸನಾನಿಸ್ಸನ್ದಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾತಿ ತಮೇವ ಪುಚ್ಛತಿ. ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾನಂ. ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚ ಧಾತುಯಾ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾಪಗತಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಮನಸಿಕಾರೋ. ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಹಜಾತಂ ಮನಸಿಕಾರಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿರೋಧಪಾದಕಂ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಗಹಿತಂ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ಅನನ್ತರಪಚ್ಚಯಂ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಂ ಗಹಿತಂ, ಇಧ ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಗಹಿತಾತಿ.

ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿರೋಧಕಥಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ಹೋತಿ. ಸಾ, ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ತಯೋ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಚರಿಯಾಹಿ ನವಹಿ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹಿ ವಸೀಭಾವತಾಪಞ್ಞಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಮಗ್ಗೇ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೮೩) ಆಗತಾ. ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಪನಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿನಿಚ್ಛಯಕಥಾ ಕಥಿತಾ.

ಇದಾನಿ ವಲಞ್ಜನಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಕತಿ ಪನಾವುಸೋ, ಪಚ್ಚಯಾತಿಆದಿಮಾಹ. ನಿರೋಧತೋ ಹಿ ವುಟ್ಠಾನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಠಿತಿ ನಾಮ ನ ಹೋತಿ, ಏಕಂ ದ್ವೇ ಚಿತ್ತವಾರಮೇವ ಪವತ್ತಿತ್ವಾ ಭವಙ್ಗಂ ಓತರತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ತ ದಿವಸೇ ಅರೂಪಪವತ್ತಂ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ನಿರೋಧವುಟ್ಠಾನಕಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ನ ಚಿರಂ ತಿಟ್ಠತಿ. ವಲಞ್ಜನಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಪನ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋವ ಪಮಾಣಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಾ ಠಿತಿ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಠಿತಿಯಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾ ಚಿರಟ್ಠಿತತ್ಥಂ ಕತಿ ಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಪನಸ್ಸಾ ಪುಬ್ಬೇ ಚ ಅಭಿಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವುತ್ತೋ. ವುಟ್ಠಾನಾಯಾತಿ ಇಧ ಭವಙ್ಗವುಟ್ಠಾನಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇಪಿಸ್ಸಾ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಞ್ಚ ಮನಸಿಕಾರೋತಿ ರೂಪಾದಿನಿಮಿತ್ತವಸೇನ ಭವಙ್ಗಸಹಜಾತಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತೋ.

೪೫೯. ಯಾ ಚಾಯಂ, ಆವುಸೋತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಇಧ ಅಞ್ಞಂ ಅಭಿನವಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಧಮ್ಮೇಯೇವ ಏಕತೋ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕತ್ಥ ಪನ ತೇ ಕಥಿತಾ? ‘‘ನೀಲಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ ಪೀತಕಮ್ಪಿ, ಲೋಹಿತಕಮ್ಪಿ, ಓದಾತಕಮ್ಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೦) ಏತಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಕಥಿತಾ. ‘‘ನತ್ಥಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ನೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೧) ಏತ್ಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ. ‘‘ಪಞ್ಞಾಚಕ್ಖುನಾ ಪಜಾನಾತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೫೧) ಏತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಾ. ‘‘ಕತಿ ಪನಾವುಸೋ, ಪಚ್ಚಯಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಠಿತಿಯಾ ವುಟ್ಠಾನಾಯಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ಅನಿಮಿತ್ತಾ. ಏವಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾವ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ಏಕತೋ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ. ತಂ ಪನ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಏತಾ ತಸ್ಮಿಂ ತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾವಾತಿ ವತ್ವಾ ಅಞ್ಞೇ ಚತ್ತಾರೋ ಧಮ್ಮಾ ಏಕನಾಮಕಾ ಅತ್ಥಿ. ಏಕೋ ಧಮ್ಮೋ ಚತುನಾಮಕೋ ಅತ್ಥಿ, ಏತಂ ಪಾಕಟಂ ಕತ್ವಾ ಕಥಾಪೇತುಂ ಇಧ ಪುಚ್ಛತೀತಿ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಕತಂ. ತಸ್ಸಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಾವುಸೋ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀತಿ ಅಯಂ ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ನಾಮ. ಅಯಞ್ಹಿ ಅಪ್ಪಮಾಣೇ ವಾ ಸತ್ತೇ ಫರತಿ, ಏಕಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಾ ಸತ್ತೇ ಅಸೇಸೇತ್ವಾ ಫರತಿ.

ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಾವುಸೋ, ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ. ಅತ್ತೇನ ವಾತಿ ಅತ್ತ ಭಾವಪೋಸಪುಗ್ಗಲಾದಿಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತೇನ ಸುಞ್ಞಂ. ಅತ್ತನಿಯೇನ ವಾತಿ ಚೀವರಾದಿಪರಿಕ್ಖಾರಸಙ್ಖಾತೇನ ಅತ್ತನಿಯೇನ ಸುಞ್ಞಂ. ಅನಿಮಿತ್ತಾತಿ ರಾಗನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನೇವ ಅನಿಮಿತ್ತಾ, ಅರಹತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ನಾನತ್ಥಾ ಚೇವ ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನಾ ಚಾತಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಮ್ಪಿ ನೇಸಂ ನಾನಾ ಅತ್ಥೋಪಿ. ತತ್ಥ ಬ್ಯಞ್ಜನಸ್ಸ ನಾನತಾ ಪಾಕಟಾವ. ಅತ್ಥೋ ಪನ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಭೂಮನ್ತರತೋ ಮಹಗ್ಗತಾ ಏವ ಹೋತಿ ರೂಪಾವಚರಾ; ಆರಮ್ಮಣತೋ ಸತ್ತ ಪಞ್ಞತ್ತಿಆರಮ್ಮಣಾ. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ ಭುಮ್ಮನ್ತರತೋ ಮಹಗ್ಗತಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ; ಆರಮ್ಮಣತೋ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಾ. ಸುಞ್ಞತಾ ಭುಮ್ಮನ್ತರತೋ ಕಾಮಾವಚರಾ; ಆರಮ್ಮಣತೋ ಸಙ್ಖಾರಾರಮ್ಮಣಾ. ವಿಪಸ್ಸನಾ ಹಿ ಏತ್ಥ ಸುಞ್ಞತಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತಾ. ಅನಿಮಿತ್ತಾ ಭುಮ್ಮನ್ತರತೋ ಲೋಕುತ್ತರಾ; ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಬ್ಬನಾರಮ್ಮಣಾ.

ರಾಗೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಪಮಾಣಕರಣೋತಿಆದೀಸು ಯಥಾ ಪಬ್ಬತಪಾದೇ ಪೂತಿಪಣ್ಣರಸಉದಕಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಕಾಳವಣ್ಣಂ; ಓಲೋಕೇನ್ತಾನಂ ಬ್ಯಾಮಸತಗಮ್ಭೀರಂ ವಿಯ ಖಾಯತಿ. ಯಟ್ಠಿಂ ವಾ ರಜ್ಜುಂ ವಾ ಗಹೇತ್ವಾ ಮಿನನ್ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಪಾದೋತ್ಥರಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಹೋತಿ. ಏವಮೇವಂ ಯಾವ ರಾಗಾದಯೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾವ ಪುಗ್ಗಲಂ ಸಞ್ಜಾನಿತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸೋತಾಪನ್ನೋ ವಿಯ, ಸಕದಾಗಾಮೀ ವಿಯ, ಅನಾಗಾಮೀ ವಿಯ ಚ ಖಾಯತಿ. ಯದಾ ಪನಸ್ಸ ರಾಗಾದಯೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತದಾ ರತ್ತೋ ದುಟ್ಠೋ ಮೂಳ್ಹೋತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಇತಿ ಏತೇ ‘‘ಏತ್ತಕೋ ಅಯ’’ನ್ತಿ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಪಮಾಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪಮಾಣಕರಣಾ ನಾಮ ವುತ್ತಾ. ಯಾವತಾ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯೋತಿ ಯತ್ತಕಾ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯೋ. ಕಿತ್ತಕಾ ಪನ ತಾ? ಚತ್ತಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಫಲಾನೀತಿ ದ್ವಾದಸ. ತತ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಾ ಫರಣಅಪ್ಪಮಾಣತಾಯ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ. ಸೇಸಾ ಪಮಾಣಕರಣಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ. ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಮೇವ, ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಪನ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಂ. ಅಕುಪ್ಪಾತಿ ಅರಹತ್ತಫಲಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ; ಸಾ ಹಿ ತಾಸಂ ಸಬ್ಬಜೇಟ್ಠಿಕಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಗ್ಗಮಕ್ಖಾಯತೀತಿ ವುತ್ತಾ. ರಾಗೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ಕಿಞ್ಚನೋತಿ ರಾಗೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ಕಿಞ್ಚತಿ ಮದ್ದತಿ ಪಲಿಬುನ್ಧತಿ. ತಸ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚನೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಮನುಸ್ಸಾ ಕಿರ ಗೋಣೇಹಿ ಖಲಂ ಮದ್ದಾಪೇನ್ತೋ ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಪಿಲ, ಕಿಞ್ಚೇಹಿ ಕಾಳಕಾತಿ ವದನ್ತಿ. ಏವಂ ಮದ್ದನತ್ಥೋ ಕಿಞ್ಚನತ್ಥೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ದೋಸಮೋಹೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯೋ ನಾಮ ನವ ಧಮ್ಮಾ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಞ್ಚ ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಚ. ತತ್ಥ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾಯತನಂ ಕಿಞ್ಚನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಸ್ಸ ನತ್ಥೀತಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ. ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ಕಿಞ್ಚನಾನಂ ಮದ್ದನಾನಂ ಪಲಿಬುನ್ಧನಕಿಲೇಸಾನಂ ನತ್ಥಿತಾಯ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾನಿ. ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ, ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ಪನ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಂ.

ರಾಗೋ ಖೋ, ಆವುಸೋ, ನಿಮಿತ್ತಕರಣೋತಿಆದೀಸು ಯಥಾ ನಾಮ ದ್ವಿನ್ನಂ ಕುಲಾನಂ ಸದಿಸಾ ದ್ವೇ ವಚ್ಛಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯಾವ ತೇಸಂ ಲಕ್ಖಣಂ ನ ಕತಂ ಹೋತಿ, ತಾವ ‘‘ಅಯಂ ಅಸುಕಕುಲಸ್ಸ ವಚ್ಛಕೋ, ಅಯಂ ಅಸುಕಕುಲಸ್ಸಾ’’ತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ ಜಾನಿತುಂ. ಯದಾ ಪನ ತೇಸಂ ಸತ್ತಿಸೂಲಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಕತಂ ಹೋತಿ, ತದಾ ಸಕ್ಕಾ ಹೋನ್ತಿ ಜಾನಿತುಂ. ಏವಮೇವ ಯಾವ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ರಾಗೋ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ನ ಸಕ್ಕಾ ಹೋತಿ ಜಾನಿತುಂ ಅರಿಯೋ ವಾ ಪುಥುಜ್ಜನೋ ವಾತಿ. ರಾಗೋ ಪನಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನೋವ ಸರಾಗೋ ನಾಮ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋತಿ ಸಞ್ಜಾನನನಿಮಿತ್ತಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿಮಿತ್ತಕರಣೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ದೋಸಮೋಹೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅನಿಮಿತ್ತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ನಾಮ ತೇರಸ ಧಮ್ಮಾ – ವಿಪಸ್ಸನಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗಾ, ಚತ್ತಾರಿ ಚ ಫಲಾನೀತಿ. ತತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾ ನಿಚ್ಚನಿಮಿತ್ತಂ ಸುಖನಿಮಿತ್ತಂ ಅತ್ತನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತೀತಿ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ. ಚತ್ತಾರೋ ಆರುಪ್ಪಾ ರೂಪನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ. ಮಗ್ಗಫಲಾನಿ ನಿಮಿತ್ತಕರಣಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ಅನಿಮಿತ್ತಾನಿ. ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ ಅನಿಮಿತ್ತಮೇವ, ತಂ ಪನ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಂ. ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಸುಞ್ಞತಾ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ ನ ಗಹಿತಾತಿ? ಸಾ, ‘‘ಸುಞ್ಞಾ ರಾಗೇನಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅನುಪವಿಟ್ಠಾವ, ತಸ್ಮಾ ವಿಸುಂ ನ ಗಹಿತಾ. ಏಕತ್ಥಾತಿ ಆರಮ್ಮಣವಸೇನ ಏಕತ್ಥಾ. ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಂ ಸುಞ್ಞತಂ ಅನಿಮಿತ್ತನ್ತಿ ಹಿ ಸಬ್ಬಾನೇತಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸೇವ ನಾಮಾನಿ. ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏಕತ್ಥಾ. ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಪನ ಠಾನೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಆಕಿಞ್ಚಞ್ಞಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಸುಞ್ಞತಾ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅನಿಮಿತ್ತಾತಿ ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ನಾನಾಬ್ಯಞ್ಜನಾ. ಇತಿ ಥೇರೋ ಯಥಾನುಸನ್ಧಿನಾವ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸೀತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಮಹಾವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೬೦. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವಿಸಾಖೋ ಉಪಾಸಕೋತಿ ವಿಸಾಖೋತಿ ಏವಂನಾಮಕೋ ಉಪಾಸಕೋ. ಯೇನ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾತಿ ಯೇನ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ನಾಮ ಭಿಕ್ಖುನೀ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿ. ಕೋ ಪನಾಯಂ ವಿಸಾಖೋ? ಕಾ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ? ಕಸ್ಮಾ ಉಪಸಙ್ಕಮೀತಿ? ವಿಸಾಖೋ ನಾಮ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾಯ ಗಿಹಿಕಾಲೇ ಘರಸಾಮಿಕೋ. ಸೋ ಯದಾ ಭಗವಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪವತ್ತವರಧಮ್ಮಚಕ್ಕೋ ಯಸಾದಯೋ ಕುಲಪುತ್ತೇ ವಿನೇತ್ವಾ ಉರುವೇಲಂ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ಜಟಿಲಸಹಸ್ಸಂ ವಿನೇತ್ವಾ ಪುರಾಣಜಟಿಲೇಹಿ ಖೀಣಾಸವಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ರಾಜಗಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಬುದ್ಧದಸ್ಸನತ್ಥಂ ದ್ವಾದಸನಹುತಾಯ ಪರಿಸಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗತಸ್ಸ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಮಹಾರಾಜಸ್ಸ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ತದಾ ರಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಿಂ ಆಗತೇಸು ದ್ವಾದಸನಹುತೇಸು ಏಕಂ ನಹುತಂ ಉಪಾಸಕತ್ತಂ ಪಟಿವೇದೇಸಿ, ಏಕಾದಸ ನಹುತಾನಿ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು ಸದ್ಧಿಂ ರಞ್ಞಾ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೇನ. ಅಯಂ ಉಪಾಸಕೋ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞತರೋ, ತೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಠಮದಸ್ಸನೇವ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ, ಪುನ ಏಕದಿವಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಂ ಪತ್ವಾ, ತತೋ ಅಪರಭಾಗೇಪಿ ಏಕದಿವಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಿತೋ. ಸೋ ಅನಾಗಾಮೀ ಹುತ್ವಾ ಗೇಹಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತೋ ಯಥಾ ಅಞ್ಞೇಸು ದಿವಸೇಸು ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಓಲೋಕೇನ್ತೋ ಸಿತಂ ಕುರುಮಾನೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಏವಂ ಅನಾಗನ್ತ್ವಾ ಸನ್ತಿನ್ದ್ರಿಯೋ ಸನ್ತಮಾನಸೋ ಹುತ್ವಾ ಅಗಮಾಸಿ.

ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಸೀಹಪಞ್ಜರಂ ಉಗ್ಘಾಟೇತ್ವಾ ವೀಥಿಂ ಓಲೋಕಯಮಾನಾ ತಸ್ಸ ಆಗಮನಾಕಾರಂ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏತ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚುಗ್ಗಮನಂ ಕುರುಮಾನಾ ಸೋಪಾನಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಓಲಮ್ಬನತ್ಥಂ ಹತ್ಥಂ ಪಸಾರೇಸಿ. ಉಪಾಸಕೋ ಅತ್ತನೋ ಹತ್ಥಂ ಸಮಿಞ್ಜೇಸಿ. ಸಾ ‘‘ಪಾತರಾಸಭೋಜನಕಾಲೇ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ. ಉಪಾಸಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ತಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಏಕತೋ ಭುಞ್ಜತಿ. ತಂ ದಿವಸಂ ಪನ ತಂ ಅನಪಲೋಕೇತ್ವಾ ಯೋಗಾವಚರಭಿಕ್ಖು ವಿಯ ಏಕಕೋವ ಭುಞ್ಜಿ. ಸಾ, ‘‘ಸಾಯನ್ಹಕಾಲೇ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ. ಉಪಾಸಕೋ ತಂದಿವಸಂ ಸಿರಿಗಬ್ಭಂ ನ ಪಾವಿಸಿ, ಅಞ್ಞಂ ಗಬ್ಭಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಾಪೇತ್ವಾ ಕಪ್ಪಿಯಮಞ್ಚಕಂ ಪಞ್ಞಪಾಪೇತ್ವಾ ನಿಪಜ್ಜಿ. ಉಪಾಸಿಕಾ, ‘‘ಕಿಂ ನು ಖ್ವಸ್ಸ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪತ್ಥನಾ ಅತ್ಥಿ, ಉದಾಹು ಕೇನಚಿದೇವ ಪರಿಭೇದಕೇನ ಭಿನ್ನೋ, ಉದಾಹು ಮಯ್ಹೇವ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ಬಲವದೋಮನಸ್ಸಾ ಹುತ್ವಾ, ‘‘ಏಕಂ ದ್ವೇ ದಿವಸೇ ವಸಿತಕಾಲೇ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತು’’ನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ.

ಉಪಾಸಕೋ, ‘‘ಕಿಂ ಧಮ್ಮದಿನ್ನೇ ಅಕಾಲೇ ಆಗತಾಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಆಮ ಅಯ್ಯಪುತ್ತ, ಆಗತಾಮ್ಹಿ, ನ ತ್ವಂ ಯಥಾ ಪುರಾಣೋ, ಕಿಂ ನು ತೇ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪತ್ಥನಾ ಅತ್ಥೀತಿ? ನತ್ಥಿ ಧಮ್ಮದಿನ್ನೇತಿ. ಅಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಪರಿಭೇದಕೋ ಅತ್ಥೀತಿ? ಅಯಮ್ಪಿ ನತ್ಥೀತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಮಯ್ಹೇವ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ. ತುಯ್ಹಮ್ಪಿ ದೋಸೋ ನತ್ಥೀತಿ. ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಮಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಯಥಾ ಪಕತಿಯಾ ಆಲಾಪಸಲ್ಲಾಪಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಕರೋಥಾತಿ? ಸೋ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಯಂ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ನಾಮ ಗರು ಭಾರಿಯೋ ನ ಪಕಾಸೇತತಬ್ಬೋ, ಸಚೇ ಖೋ ಪನಾಹಂ ನ ಕಥೇಸ್ಸಾಮಿ, ಅಯಂ ಹದಯಂ ಫಾಲೇತ್ವಾ ಏತ್ಥೇವ ಕಾಲಂ ಕರೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ತಸ್ಸಾನುಗ್ಗಹತ್ಥಾಯ ಕಥೇಸಿ – ‘‘ಧಮ್ಮದಿನ್ನೇ ಅಹಂ ಸತ್ಥು ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮಂ ನಾಮ ಅಧಿಗತೋ, ತಂ ಅಧಿಗತಸ್ಸ ಏವರೂಪಾ ಲೋಕಿಯಕಿರಿಯಾ ನ ವಟ್ಟತಿ. ಯದಿ ತ್ವಂ ಇಚ್ಛಸಿ, ತವ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಕೋಟಿಯೋ ಮಮ ಚತ್ತಾಲೀಸ ಕೋಟಿಯೋತಿ ಅಸೀತಿಕೋಟಿಧನಂ ಅತ್ಥಿ, ಏತ್ಥ ಇಸ್ಸರಾ ಹುತ್ವಾ ಮಮ ಮಾತಿಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಭಗಿನಿಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಠತ್ವಾ ವಸ. ತಯಾ ದಿನ್ನೇನ ಭತ್ತಪಿಣ್ಡಮತ್ತಕೇನ ಅಹಂ ಯಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ. ಅಥೇವಂ ನ ಕರೋಸಿ, ಇಮೇ ಭೋಗೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಕುಲಗೇಹಂ ಗಚ್ಛ, ಅಥಾಪಿ ತೇ ಬಹಿದ್ಧಾ ಪತ್ಥನಾ ನತ್ಥಿ, ಅಹಂ ತಂ ಭಗಿನಿಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಧಿತುಟ್ಠಾನೇ ವಾ ಠಪೇತ್ವಾ ಪೋಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ.

ಸಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಪಕತಿಪುರಿಸೋ ಏವಂ ವತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ಅದ್ಧಾ ಏತೇನ ಲೋಕುತ್ತರವರಧಮ್ಮೋ ಪಟಿವಿದ್ಧೋ. ಸೋ ಪನ ಧಮ್ಮೋ ಕಿಂ ಪುರಿಸೇಹೇವ ಪಟಿಬುಜ್ಝಿತಬ್ಬೋ, ಉದಾಹು ಮಾತುಗಾಮೋಪಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತುಂ ಸಕ್ಕೋತೀ’’ತಿ ವಿಸಾಖಂ ಏತದವೋಚ – ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಪುರಿಸೇಹೇವ ಲಭಿತಬ್ಬೋ, ಮಾತುಗಾಮೇನಪಿ ಸಕ್ಕಾ ಲದ್ಧು’’ನ್ತಿ? ಕಿಂ ವದೇಸಿ ಧಮ್ಮದಿನ್ನೇ, ಯೇ ಪಟಿಪನ್ನಕಾ, ತೇ ಏತಸ್ಸ ದಾಯಾದಾ, ಯಸ್ಸ ಯಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಸೋ ಏತಂ ಪಟಿಲಭತೀತಿ. ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಮಯ್ಹಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಅನುಜಾನಾಥಾತಿ. ಸಾಧು ಭದ್ದೇ, ಅಹಮ್ಪಿ ತಂ ಏತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಮಗ್ಗೇ ಯೋಜೇತುಕಾಮೋ, ಮನಂ ಪನ ತೇ ಅಜಾನಮಾನೋ ನ ಕಥೇಮೀತಿ ತಾವದೇವ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ.

ರಾಜಾ, ‘‘ಕಿಂ, ಗಹಪತಿ, ಅಕಾಲೇ ಆಗತೋಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿ. ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ, ‘‘ಮಹಾರಾಜ, ಪಬ್ಬಜಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವದತೀತಿ. ಕಿಂ ಪನಸ್ಸ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀತಿ? ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ನತ್ಥಿ, ಸೋವಣ್ಣಸಿವಿಕಂ ದೇವ, ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತಿ ನಗರಞ್ಚ ಪಟಿಜಗ್ಗಾಪೇತುನ್ತಿ. ರಾಜಾ ಸೋವಣ್ಣಸಿವಿಕಂ ದತ್ವಾ ನಗರಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಾಪೇಸಿ. ವಿಸಾಖೋ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಂ ಗನ್ಧೋದಕೇನ ನಹಾಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಲಙ್ಕಾರೇಹಿ ಅಲಙ್ಕಾರಾಪೇತ್ವಾ ಸೋವಣ್ಣಸಿವಿಕಾಯ ನಿಸೀದಾಪೇತ್ವಾ ಞಾತಿಗಣೇನ ಪರಿವಾರಾಪೇತ್ವಾ ಗನ್ಧಪುಪ್ಫಾದೀಹಿ ಪೂಜಯಮಾನೋ ನಗರವಾಸನಂ ಕರೋನ್ತೋ ವಿಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಉಪಸ್ಸಯಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ಧಮ್ಮದಿನ್ನಂ ಪಬ್ಬಾಜೇಥಾಯ್ಯೇ’’ತಿ ಆಹ. ಭಿಕ್ಖುನಿಯೋ ‘‘ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ದೋಸೇ ಸಹಿತುಂ ವಟ್ಟತಿ ಗಹಪತೀ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ನತ್ಥಯ್ಯೇ ಕೋಚಿ ದೋಸೋ, ಸದ್ಧಾಯ ಪಬ್ಬಜತೀತಿ. ಅಥೇಕಾ ಬ್ಯತ್ತಾ ಥೇರೀ ತಚಪಞ್ಚಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಆಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕೇಸೇ ಓಹಾರೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ವಿಸಾಖೋ, ‘‘ಅಭಿರಮಯ್ಯೇ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ.

ತಸ್ಸಾ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ. ತೇನೇವ ಪಲಿಬುದ್ಧಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಓಕಾಸಂ ನ ಲಭತಿ. ಅಥಾಚರಿಯ-ಉಪಜ್ಝಾಯಥೇರಿಯೋ ಗಹೇತ್ವಾ ಜನಪದಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಅಟ್ಠತಿಂಸಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇಸು ಚಿತ್ತರುಚಿತಂ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಕಥಾಪೇತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕಾತುಂ ಆರದ್ಧಾ, ಅಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಪನ ನಾತಿಚಿರಂ ಕಿಲಮಿತ್ಥ.

ಇತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಹಿ ಸತಸಹಸ್ಸಕಪ್ಪಮತ್ಥಕೇ ಪದುಮುತ್ತರೋ ನಾಮ ಸತ್ಥಾ ಲೋಕೇ ಉದಪಾದಿ. ತದಾ ಏಸಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಕುಲೇ ದಾಸೀ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕೇಸೇ ವಿಕ್ಕಿಣಿತ್ವಾ ಸುಜಾತತ್ಥೇರಸ್ಸ ನಾಮ ಅಗ್ಗಸಾವಕಸ್ಸ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಪತ್ಥನಮಕಾಸಿ. ಸಾ ತಾಯ ಪತ್ಥನಾಭಿನೀಹಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ನಾತಿಚಿರಂ ಕಿಲಮಿತ್ಥ, ಕತಿಪಾಹೇನೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಹಂ ಯೇನತ್ಥೇನ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಸೋ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ತೋ, ಕಿಂ ಮೇ ಜನಪದವಾಸೇನ, ಮಯ್ಹಂ ಞಾತಕಾಪಿ ಪುಞ್ಞಾನಿ ಕರಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘೋಪಿ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನ ಕಿಲಮಿಸ್ಸತಿ, ರಾಜಗಹಂ ಗಚ್ಛಾಮೀ’’ತಿ ಭಿಕ್ಖುನಿಸಙ್ಘಂ ಗಹೇತ್ವಾ ರಾಜಗಹಮೇವ ಅಗಮಾಸಿ. ವಿಸಾಖೋ, ‘‘ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಕಿರ ಆಗತಾ’’ತಿ ಸುತ್ವಾ, ‘‘ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಜನಪದಂ ಗತಾ, ಗನ್ತ್ವಾಪಿ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಾಗತಾ, ಕಿಂ ನು ಖೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಗನ್ತ್ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ದುತಿಯಗಮನೇನ ಭಿಕ್ಖುನಿಉಪಸ್ಸಯಂ ಅಗಮಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಖೋ ವಿಸಾಖೋ ಉಪಾಸಕೋ ಯೇನ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿ.

ಏತದವೋಚಾತಿ ಏತಂ ಸಕ್ಕಾಯೋತಿಆದಿವಚನಂ ಅವೋಚ. ಕಸ್ಮಾ ಅವೋಚಾತಿ? ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ – ‘‘ಅಭಿರಮಸಿ ನಾಭಿರಮಸಿ, ಅಯ್ಯೇ’’ತಿ ಏವಂ ಪುಚ್ಛನಂ ನಾಮ ನ ಪಣ್ಡಿತಕಿಚ್ಚಂ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಉಪನೇತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣೇನ ತಸ್ಸಾ ಅಭಿರತಿಂ ವಾ ಅನಭಿರತಿಂ ವಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅವೋಚ. ತಂ ಸುತ್ವಾವ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಅಹಂ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಅಚಿರಪಬ್ಬಜಿತಾ ಸಕಾಯಂ ವಾ ಪರಕಾಯಂ ವಾ ಕುತೋ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ವಾ, ಅಞ್ಞತ್ಥೇರಿಯೋ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವಾ ಅವತ್ವಾ ಉಪನಿಕ್ಖಿತ್ತಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಮಾನಾ ವಿಯ, ಏಕಪಾಸಕಗಣ್ಠಿಂ ಮೋಚೇನ್ತೀ ವಿಯ ಗಹನಟ್ಠಾನೇ ಹತ್ಥಿಮಗ್ಗಂ ನೀಹರಮಾನಾ ವಿಯ ಖಗ್ಗಮುಖೇನ ಸಮುಗ್ಗಂ ವಿವರಮಾನಾ ವಿಯ ಚ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾವಿಸಯೇ ಠತ್ವಾ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಮಾನಾ, ಪಞ್ಚ ಖೋ ಇಮೇ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಉಪಾದಾನಾನಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಾ ಖನ್ಧಾತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ನಯೇನೇತ್ಥ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಕಥಾ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ. ಸಾ ಪನೇಸಾ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಾ ಏವಾತಿ ತತ್ಥ ವಿತ್ತಾರಿತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಕ್ಕಾಯಸಮುದಯಾದೀಸುಪಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ವುತ್ತಮೇವ.

ಇದಂ ಪನ ಚತುಸಚ್ಚಬ್ಯಾಕರಣಂ ಸುತ್ವಾ ವಿಸಾಖೋ ಥೇರಿಯಾ ಅಭಿರತಭಾವಂ ಅಞ್ಞಾಸಿ. ಯೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತೋ ಹೋತಿ ಅನಭಿರತೋ, ಸೋ ಏವಂ ಪುಚ್ಛಿತಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಂ ಸಣ್ಡಾಸೇನ ಏಕೇಕಂ ಪಲಿತಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ವಿಯ, ಸಿನೇರುಪಾದತೋ ವಾಲುಕಂ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ವಿಯ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಲೋಕೇ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ವಿಯ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ ಪಾಕಟಾನಿ, ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ಗತೋ ಹಿ ಭಗವಾಪಿ ಮಹಾಥೇರಾಪಿ ಸಚ್ಚಾನೇವ ಪಕಾಸೇನ್ತಿ; ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋಪಿ ಪಬ್ಬಜಿತದಿವಸತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಕುಲಪುತ್ತೇ ಚತ್ತಾರಿ ನಾಮ ಕಿಂ, ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಪಞ್ಹಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇತಿ. ಅಯಞ್ಚ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಉಪಾಯಕೋಸಲ್ಲೇ ಠಿತಾ ಪಣ್ಡಿತಾ ಬ್ಯತ್ತಾ ನಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಸುತೇನಪಿ ಕಥೇತುಂ ಸಮತ್ಥಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನ ಸಕ್ಕಾ ಏತಿಸ್ಸಾ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಚ್ಚಾನಂ ಪಟಿವಿದ್ಧಭಾವೋ ಞಾತುಂ, ಸಚ್ಚವಿನಿಬ್ಭೋಗಪಞ್ಹಬ್ಯಾಕರಣೇನ ಸಕ್ಕಾ ಞಾತು’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕಥಿತಾನಿ ದ್ವೇ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿನಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಗುಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಗಣ್ಠಿಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ತಞ್ಞೇವ ನು ಖೋ, ಅಯ್ಯೇತಿಆದಿಮಾಹ.

ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ತಞ್ಞೇವ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇಕದೇಸಭಾವತೋ ನ ತಂಯೇವ ಉಪಾದಾನಂ ತೇ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಾ, ನಾಪಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಪಞ್ಚಹಿ ಉಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇಹಿ ಉಪಾದಾನಂ. ಯದಿ ಹಿ ತಞ್ಞೇವ ಸಿಯಾ, ರೂಪಾದಿಸಭಾವಮ್ಪಿ ಉಪಾದಾನಂ ಸಿಯಾ. ಯದಿ ಅಞ್ಞತ್ರ ಸಿಯಾ, ಪರಸಮಯೇ ಚಿತ್ತವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಅನುಸಯೋ ವಿಯ ಪಣ್ಣತ್ತಿ ವಿಯ ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿಯ ಚ ಖನ್ಧವಿನಿಮುತ್ತಂ ವಾ ಸಿಯಾ, ಛಟ್ಠೋ ವಾ ಖನ್ಧೋ ಪಞ್ಞಪೇತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಬ್ಯಾಕಾಸಿ. ತಸ್ಸಾ ಬ್ಯಾಕರಣಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಅಧಿಗತಪತಿಟ್ಠಾ ಅಯ’’ನ್ತಿ ವಿಸಾಖೋ ನಿಟ್ಠಮಗಮಾಸಿ. ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಅಖೀಣಾಸವೇನ ಅಸಮ್ಬದ್ಧೇನ ಅವಿತ್ಥಾಯನ್ತೇನ ಪದೀಪಸಹಸ್ಸಂ ಜಾಲೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಏವರೂಪೋ ಗುಳ್ಹೋ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನೋ ತಿಲಕ್ಖಣಾಹತೋ ಗಮ್ಭೀರೋ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತುಂ. ನಿಟ್ಠಂ ಗನ್ತ್ವಾ ಪನ, ‘‘ಅಯಂ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾ ಸಾಸನೇ ಲದ್ಧಪತಿಟ್ಠಾ ಅಧಿಗತಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ವೇಸಾರಜ್ಜಪ್ಪತ್ತಾ ಭವಮತ್ಥಕೇ ಠಿತಾ ಮಹಾಖೀಣಾಸವಾ, ಸಮತ್ಥಾ ಮಯ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿತಪಞ್ಹಂ ಕಥೇತುಂ, ಇದಾನಿ ಪನ ನಂ ಓವತ್ತಿಕಸಾರಂ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ, ಕಥಂ ಪನಾಯ್ಯೇತಿಆದಿಮಾಹ.

೪೬೧. ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಅಸ್ಸುತವಾತಿಆದಿ ಮೂಲಪರಿಯಾಯೇ ವಿತ್ಥಾರಿತಮೇವ. ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ, ‘‘ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಯಂ ರೂಪಂ ಸೋ ಅಹಂ, ಯೋ ಅಹಂ ತಂ ರೂಪನ್ತಿ ರೂಪಞ್ಚ ಅತ್ತಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ನಾಮ ತೇಲಪ್ಪದೀಪಸ್ಸ ಝಾಯತೋ ಯಾ ಅಚ್ಚಿ ಸೋ ವಣ್ಣೋ, ಯೋ ವಣ್ಣೋ ಸಾ ಅಚ್ಚೀತಿ ಅಚ್ಚಿಞ್ಚ ವಣ್ಣಞ್ಚ ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಏವಮೇವ ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ…ಪೇ… ಅದ್ವಯಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೩೧) ಏವಂ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ದಿಟ್ಠಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಛಾಯಾವನ್ತಂ ರುಕ್ಖಂ ವಿಯ ತಂ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪವನ್ತಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುಪ್ಫಸ್ಮಿಂ ಗನ್ಧಂ ವಿಯ ಅತ್ತನಿ ರೂಪಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಅರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಕರಣ್ಡಾಯ ಮಣಿಂ ವಿಯ ಅತ್ತಾನಂ ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತ್ಥ, ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಸುದ್ಧರೂಪಮೇವ ಅತ್ತಾತಿ ಕಥಿತಂ. ರೂಪವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ರೂಪಂ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ. ವೇದನಂ ಅತ್ತತೋ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಮೇಸು ಸತ್ತಸು ಠಾನೇಸು ಅರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ಕಥಿತಂ. ವೇದನಾವನ್ತಂ ವಾ ಅತ್ತಾನಂ, ಅತ್ತನಿ ವಾ ವೇದನಂ, ವೇದನಾಯ ವಾ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಏವಂ ಚತೂಸು ಖನ್ಧೇಸು ತಿಣ್ಣಂ ತಿಣ್ಣಂ ವಸೇನ ದ್ವಾದಸಸು ಠಾನೇಸು ರೂಪಾರೂಪಮಿಸ್ಸಕೋ ಅತ್ತಾ ಕಥಿತೋ. ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ… ವೇದನಂ… ಸಞ್ಞಂ… ಸಙ್ಖಾರೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಅತ್ತತೋ ಸಮನುಪಸ್ಸತೀತಿ ಇಮೇಸು ಪಞ್ಚಸು ಠಾನೇಸು ಉಚ್ಛೇದದಿಟ್ಠಿ ಕಥಿತಾ, ಅವಸೇಸೇಸು ಸಸ್ಸತದಿಟ್ಠೀತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಪನ್ನರಸ ಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ, ಪಞ್ಚ ವಿಭವದಿಟ್ಠಿಯೋ ಹೋನ್ತಿ. ನ ರೂಪಂ ಅತ್ತತೋತಿ ಏತ್ಥ ರೂಪಂ ಅತ್ತಾತಿ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಪನ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ. ನ ರೂಪವನ್ತಂ ಅತ್ತಾನಂ…ಪೇ… ನ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾನನ್ತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧೇ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಅತ್ತತೋ ನ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ, ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಪನ ಅನಿಚ್ಚಾ ದುಕ್ಖಾ ಅನತ್ತಾತಿ ಸಮನುಪಸ್ಸತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಥೇರಿಯಾ, ‘‘ಏವಂ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪುರಿಮಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿಯಾ ಏತ್ತಕೇನ ಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಆಗಮನಂ ಹೋತಿ, ಗಮನಾಗಮನಂ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟಂ ವತ್ತತೀತಿ ವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ. ಏವಂ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿ ನ ಹೋತೀತಿ ಪಚ್ಛಿಮಂ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿಯಾ ಏತ್ತಕೇನ ಗಮನಂ ನ ಹೋತಿ, ಆಗಮನಂ ನ ಹೋತಿ, ಗಮನಾಗಮನಂ ನ ಹೋತಿ, ವಟ್ಟಂ ನಾಮ ನ ವತ್ತತೀತಿ ವಿವಟ್ಟಂ ಮತ್ಥಕಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಂ.

೪೬೨. ಕತಮೋ ಪನಾಯ್ಯೇ, ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ಥೇರಿಯಾ ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಬ್ಬೋ ಭವೇಯ್ಯ – ‘‘ಉಪಾಸಕ, ತಯಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಮಗ್ಗೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ, ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗಮೇವ ಪುಚ್ಛಸೀ’’ತಿ. ಸಾ ಪನ ಅತ್ತನೋ ಬ್ಯತ್ತತಾಯ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನ ತಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸಿ – ‘‘ಇಮಿನಾ ಉಪಾಸಕೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ಪಟಿಪತ್ತಿವಸೇನ ಮಗ್ಗೋ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಇಧ ಪನ ತಂ ಸಙ್ಖತಾಸಙ್ಖತಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಙ್ಗಹಿತಾಸಙ್ಗಹಿತವಸೇನ ಪುಚ್ಛಿತುಕಾಮೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಅಪ್ಪಟಿಪುಚ್ಛಿತ್ವಾವ ಯಂ ಯಂ ಪುಚ್ಛಿ, ತಂ ತಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ತತ್ಥ ಸಙ್ಖತೋತಿ ಚೇತಿತೋ ಕಪ್ಪಿತೋ ಪಕಪ್ಪಿತೋ ಆಯೂಹಿತೋ ಕತೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೇನ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬೋ. ತೀಹಿ ಚ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಖನ್ಧೇಹಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋತಿ ಏತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಮಗ್ಗೋ ಸಪ್ಪದೇಸೋ, ತಯೋ ಖನ್ಧಾ ನಿಪ್ಪದೇಸಾ, ತಸ್ಮಾ ಅಯಂ ಸಪ್ಪದೇಸತ್ತಾ ನಗರಂ ವಿಯ ರಜ್ಜೇನ ನಿಪ್ಪದೇಸೇಹಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾವಾಚಾದಯೋ ತಯೋ ಸೀಲಮೇವ, ತಸ್ಮಾ ತೇ ಸಜಾತಿತೋ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಹಿ ಪಾಳಿಯಂ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧೇತಿ ಭುಮ್ಮೇನ ವಿಯ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ಅತ್ಥೋ ಪನ ಕರಣವಸೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಾದೀಸು ಪನ ತೀಸು ಸಮಾಧಿ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕಗ್ಗಭಾವೇನ ಅಪ್ಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ವೀರಿಯೇ ಪನ ಪಗ್ಗಹಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತೇ ಸತಿಯಾ ಚ ಅಪಿಲಾಪನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧೂಪಕಾರೋ ಹುತ್ವಾ ಸಕ್ಕೋತಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ಉಪಮಾ – ಯಥಾ ಹಿ ‘‘ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಉಯ್ಯಾನಂ ಪವಿಟ್ಠೇಸು ತೀಸು ಸಹಾಯೇಸು ಏಕೋ ಸುಪುಪ್ಫಿತಂ ಚಮ್ಪಕರುಕ್ಖಂ ದಿಸ್ವಾ ಹತ್ಥಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾಪಿ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ಅಥಸ್ಸ ದುತಿಯೋ ಓನಮಿತ್ವಾ ಪಿಟ್ಠಿಂ ದದೇಯ್ಯ, ಸೋ ತಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಠತ್ವಾಪಿ ಕಮ್ಪಮಾನೋ ಗಹೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ಅಥಸ್ಸ ಇತರೋ ಅಂಸಕೂಟಂ ಉಪನಾಮೇಯ್ಯ, ಸೋ ಏಕಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಏಕಸ್ಸ ಅಂಸಕೂಟಂ ಓಲುಬ್ಭ ಯಥಾರುಚಿ ಪುಪ್ಫಾನಿ ಓಚಿನಿತ್ವಾ ಪಿಳನ್ಧಿತ್ವಾ ನಕ್ಖತ್ತಂ ಕೀಳೇಯ್ಯ. ಏವಂಸಮ್ಪದಮಿದಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಏಕತೋ ಉಯ್ಯಾನಂ ಪವಿಟ್ಠಾ ತಯೋ ಸಹಾಯಕಾ ವಿಯ ಹಿ ಏಕತೋ ಜಾತಾ ಸಮ್ಮಾವಾಯಾಮಾದಯೋ ತಯೋ ಧಮ್ಮಾ. ಸುಪುಪ್ಫಿತಚಮ್ಪಕೋ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣಂ. ಹತ್ಥಂ ಉಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾಪಿ ಗಹೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ವಿಯ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕಗ್ಗಭಾವೇನ ಅಪ್ಪೇತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೋ ಸಮಾಧಿ. ಪಿಟ್ಠಿಂ ದತ್ವಾ ಓನತಸಹಾಯೋ ವಿಯ ವಾಯಾಮೋ. ಅಂಸಕೂಟಂ ದತ್ವಾ ಠಿತಸಹಾಯೋ ವಿಯ ಸತಿ. ಯಥಾ ತೇಸು ಏಕಸ್ಸ ಪಿಟ್ಠಿಯಂ ಠತ್ವಾ ಏಕಸ್ಸ ಅಂಸಕೂಟಂ ಓಲುಬ್ಭ ಇತರೋ ಯಥಾರುಚಿ ಪುಪ್ಫಂ ಗಹೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಏವಮೇವಂ ವೀರಿಯೇ ಪಗ್ಗಹಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತೇ, ಸತಿಯಾ ಚ ಅಪಿಲಾಪನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇನ್ತಿಯಾ ಲದ್ಧುಪಕಾರೋ ಸಮಾಧಿ ಸಕ್ಕೋತಿ ಆರಮ್ಮಣೇ ಏಕಗ್ಗಭಾವೇನ ಅಪ್ಪೇತುಂ. ತಸ್ಮಾ ಸಮಾಧಿಯೇವೇತ್ಥ ಸಜಾತಿತೋ ಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತೋ. ವಾಯಾಮಸತಿಯೋ ಪನ ಕಿರಿಯತೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೇಸುಪಿ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ವಿತಕ್ಕೇ ಪನ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ಆಕೋಟೇತ್ವಾ ದೇನ್ತೇ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಕಥಂ? ಯಥಾ ಹಿ ಹೇರಞ್ಞಿಕೋ ಕಹಾಪಣಂ ಹತ್ಥೇ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಭಾಗೇಸು ಓಲೋಕೇತುಕಾಮೋ ಸಮಾನೋಪಿ ನ ಚಕ್ಖುದಲೇನೇವ ಪರಿವತ್ತೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಙ್ಗುಲಿಪಬ್ಬೇಹಿ ಪನ ಪರಿವತ್ತೇತ್ವಾ ಇತೋ ಚಿತೋ ಚ ಓಲೋಕೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಏವಮೇವ ನ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಂ ನಿಚ್ಛೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅಭಿನಿರೋಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಪನ ಆಹನನಪರಿಯಾಹನನರಸೇನ ವಿತಕ್ಕೇನ ಆಕೋಟೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತೇನ ವಿಯ ಚ ಆದಾಯಾ ದಿನ್ನಮೇವ ವಿನಿಚ್ಛೇತುಂ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯೇವ ಸಜಾತಿತೋ ಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೇನ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಸಮ್ಮಾಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಪನ ಕಿರಿಯತೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ. ಇತಿ ಇಮೇಹಿ ತೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತೀಹಿ ಚ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಖನ್ಧೇಹಿ ಅರಿಯೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಮಗ್ಗೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ’’ತಿ.

ಇದಾನಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಮಗ್ಗಸಮಾಧಿಂ ಸನಿಮಿತ್ತಂ ಸಪರಿಕ್ಖಾರಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ, ಕತಮೋ ಪನಾಯ್ಯೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ, ಸಾ ಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯತ್ಥೇನ ನಿಮಿತ್ತಂ. ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಚತುಕಿಚ್ಚಸಾಧನವಸೇನೇವ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ವೀರಿಯಂ, ತಂ ಪರಿವಾರಟ್ಠೇನ ಪರಿಕ್ಖಾರೋ ಹೋತಿ. ತೇಸಂಯೇವ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಾನಂ. ಆಸೇವನಾತಿಆದೀಸು ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾಯೇವ ಆಸೇವನಾದಯೋ ವುತ್ತಾತಿ.

ವಿತಣ್ಡವಾದೀ ಪನ, ‘‘ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥಿ, ‘ಏವಂ ಭಾವೇಯ್ಯ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನೀ’ತಿ ಹಿ ವಚನತೋ ಸತ್ತಪಿ ವಸ್ಸಾನಿ ಮಗ್ಗಭಾವನಾ ಹೋತಿ, ಕಿಲೇಸಾ ಪನ ಲಹು ಛಿಜ್ಜನ್ತಾ ಸತ್ತಹಿ ಞಾಣೇಹಿ ಛಿಜ್ಜನ್ತೀ’’ತಿ ವದತಿ. ಸೋ ‘‘ಸುತ್ತಂ ಆಹರಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಅದ್ಧಾ ಅಞ್ಞಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ, ‘‘ಯಾ ತೇಸಂಯೇವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಆಸೇವನಾ ಭಾವನಾ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಇದಮೇವ ಸುತ್ತಂ ಆಹರಿತ್ವಾ, ‘‘ಅಞ್ಞೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಆಸೇವತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ಭಾವೇತಿ, ಅಞ್ಞೇನ ಬಹುಲೀಕರೋತೀ’’ತಿ ವಕ್ಖತಿ. ತತೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘‘ಕಿಂ ಪನಿದಂ, ಸುತ್ತಂ ನೇಯ್ಯತ್ಥಂ ನೀತತ್ಥ’’ನ್ತಿ. ತತೋ ವಕ್ಖತಿ – ‘‘ನೀತತ್ಥಂ ಯಥಾ ಸುತ್ತಂ ತಥೇವ ಅತ್ಥೋ’’ತಿ. ತಸ್ಸ ಇದಂ ಉತ್ತರಂ – ಏವಂ ಸನ್ತೇ ಏಕಂ ಚಿತ್ತಂ ಆಸೇವಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಅಪರಮ್ಪಿ ಆಸೇವಮಾನಂ, ಅಪರಮ್ಪಿ ಆಸೇವಮಾನನ್ತಿ ಏವಂ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಆಸೇವನಾವ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕುತೋ ಭಾವನಾ, ಕುತೋ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮಂ? ಏಕಂ ವಾ ಭಾವಯಮಾನಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ ಅಪರಮ್ಪಿ ಭಾವಯಮಾನಂ ಅಪರಮ್ಪಿ ಭಾವಯಮಾನನ್ತಿ ಏವಂ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಭಾವನಾವ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕುತೋ ಆಸೇವನಾ ಕುತೋ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮಂ? ಏಕಂ ವಾ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಂ ಉಪ್ಪನ್ನಂ, ಅಪರಮ್ಪಿ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತಂ, ಅಪರಮ್ಪಿ ಬಹುಲೀಕರೋನ್ತನ್ತಿ ಏವಂ ದಿವಸಮ್ಪಿ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮಮೇವ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಕುತೋ ಆಸೇವನಾ, ಕುತೋ ಭಾವನಾತಿ.

ಅಥ ವಾ ಏವಂ ವದೇಯ್ಯ – ‘‘ಏಕೇನ ಚಿತ್ತೇನ ಆಸೇವತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಭಾವೇತಿ, ತೀಹಿ ಬಹುಲೀಕರೋತಿ. ದ್ವೀಹಿ ವಾ ಆಸೇವತಿ, ತೀಹಿ ಭಾವೇತಿ, ಏಕೇನ ಬಹುಲೀಕರೋತಿ. ತೀಹಿ ವಾ ಆಸೇವತಿ, ಏಕೇನ ಭಾವೇತಿ, ದ್ವೀಹಿ ಬಹುಲೀಕರೋತೀ’’ತಿ. ಸೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ – ‘‘ಮಾ ಸುತ್ತಂ ಮೇ ಲದ್ಧನ್ತಿ ಯಂ ವಾ ತಂ ವಾ ಅವಚ. ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೇನ ನಾಮ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಸನ್ತಿಕೇ ವಸಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧವಚನಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಿತ್ವಾ ಅತ್ಥರಸಂ ವಿದಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಹೋತಿ. ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾವ ಅಯಂ ಆಸೇವನಾ, ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಾ ಭಾವನಾ, ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಬಹುಲೀಕಮ್ಮಂ. ಖಯಗಾಮಿಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೋ ಬಹುಲಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ‘ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋಯೇವಾ’ತಿ ಸಞ್ಞಾಪೇತಬ್ಬೋ. ಸಚೇ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಸಞ್ಜಾನಾತು, ನೋ ಚೇ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಗಚ್ಛ ಪಾತೋವ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಯಾಗುಂ ಪಿವಾಹೀ’’ತಿ ಉಯ್ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ.

೪೬೩. ಕತಿ ಪನಾಯ್ಯೇ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಯೇ ಸಙ್ಖಾರೇ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತೇ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ತೇನೇವಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪಾಯಂ ಞತ್ವಾ ಥೇರೀ, ಪುಞ್ಞಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾದೀಸು ಅನೇಕೇಸು ಸಙ್ಖಾರೇಸು ವಿಜ್ಜಮಾನೇಸುಪಿ, ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಯೋವ ಆಚಿಕ್ಖನ್ತೀ, ತಯೋಮೇ, ಆವುಸೋತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಾಯಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಕಾಯೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತಿ ಕರೀಯತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೀಯತೀತಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ. ವಾಚಂ ಸಙ್ಖರೋತಿ ಕರೋತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತೀತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ. ಚಿತ್ತಪಟಿಬದ್ಧತ್ತಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಙ್ಖರೀಯತಿ ಕರೀಯತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೀಯತೀತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ. ಕತಮೋ ಪನಾಯ್ಯೇತಿ ಇಧ ಕಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ? ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮಿಸ್ಸಾ ಆಲುಳಿತಾ ಅವಿಭೂತಾ ದುದ್ದೀಪನಾ. ತಥಾ ಹಿ, ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಆದಾನಗಹಣಮುಞ್ಚನಚೋಪನಾನಿ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಅಟ್ಠ ಕಾಮಾವಚರಕುಸಲಚೇತನಾ ದ್ವಾದಸ ಅಕುಸಲಚೇತನಾತಿ ಏವಂ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ವೀಸತಿ ಚೇತನಾಪಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾಪಿ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ವಚೀದ್ವಾರೇ ಹನುಸಂಚೋಪನಂ ವಚೀಭೇದಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾವ ವೀಸತಿ ಚೇತನಾಪಿ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾಪಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಕಾಯವಚೀದ್ವಾರೇಸು ಚೋಪನಂ ಅಪತ್ತಾ ರಹೋ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಚಿನ್ತಯತೋ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಏಕೂನತಿಂಸ ಚೇತನಾಪಿ ಸಞ್ಞಾ ಚ ವೇದನಾ ಚಾತಿ ಇಮೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾಪಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತ್ವೇವ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ಏವಂ ಇಮೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಮಿಸ್ಸಾ ಆಲುಳಿತಾ ಅವಿಭೂತಾ ದುದ್ದೀಪನಾ. ತೇ ಪಾಕಟೇ ವಿಭೂತೇ ಕತ್ವಾ ಕಥಾಪೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛತಿ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನಾಯ್ಯೇತಿ ಇಧ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರಾದಿನಾಮಸ್ಸ ಪದತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಕಾಯಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ಕಾಯನಿಸ್ಸಿತಾ, ಕಾಯೇ ಸತಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ನ ಹೋನ್ತಿ. ಚಿತ್ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಾತಿ ಚಿತ್ತನಿಸ್ಸಿತಾ, ಚಿತ್ತೇ ಸತಿ ಹೋನ್ತಿ, ಅಸತಿ ನ ಹೋನ್ತಿ.

೪೬೪. ಇದಾನಿ ಕಿಂ ನು ಖೋ ಏಸಾ ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಂ ವಲಞ್ಜೇತಿ, ನ ವಲಞ್ಜೇತಿ. ಚಿಣ್ಣವಸೀ ವಾ ತತ್ಥ ನೋ ಚಿಣ್ಣವಸೀತಿ ಜಾನನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ, ಕಥಂ ಪನಾಯ್ಯೇ, ಸಞ್ಞಾವೇದಯಿತನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿ ಹೋತೀತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಸಮಾಪಜ್ಜಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ ಸಮಾಪಜ್ಜಾಮೀತಿ ವಾ ಪದದ್ವಯೇನ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ. ಸಮಾಪನ್ನೋತಿ ಪದೇನ ಅನ್ತೋನಿರೋಧೋ. ತಥಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಸಚಿತ್ತಕಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅಚಿತ್ತಕಕಾಲೋ. ಪುಬ್ಬೇವ ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಲೇಯೇವ, ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಂ ತಂ ತಥತ್ತಾಯ ಉಪನೇತೀತಿ ಯಂ ಏವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ತಥತ್ತಾಯ ಅಚಿತ್ತಕಭಾವಾಯ ಉಪನೇತಿ.

ಪಠಮಂ ನಿರುಜ್ಝತಿ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋತಿ ಸೇಸಸಙ್ಖಾರೇಹಿ ಪಠಮಂ ದುತಿಯಜ್ಝಾನೇಯೇವ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ತತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತತೋ ಪರಂ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ತತೋ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತತೋ ಪರಂ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ ಅನ್ತೋನಿರೋಧೇ ನಿರುಜ್ಝತಿ. ವುಟ್ಠಹಿಸ್ಸನ್ತಿ ವಾ ವುಟ್ಠಹಾಮೀತಿ ವಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಅನ್ತೋನಿರೋಧಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ. ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ಪದೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಕಾಲೋ. ತಥಾ ಪುರಿಮೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪದೇಹಿ ಅಚಿತ್ತಕಕಾಲೋ ಕಥಿತೋ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಸಚಿತ್ತಕಕಾಲೋ. ಪುಬ್ಬೇವ ತಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತೀತಿ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಕಾಲೇಯೇವ ಏತ್ತಕಂ ಕಾಲಂ ಅಚಿತ್ತಕೋ ಹುತ್ವಾ ತತೋ ಪರಂ ಸಚಿತ್ತಕೋ ಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅದ್ಧಾನಪರಿಚ್ಛೇದಚಿತ್ತಂ ಭಾವಿತಂ ಹೋತಿ. ಯಂ ತಂ ತಥತ್ತಾಯ ಉಪನೇತೀತಿ ಯಂ ಏವಂ ಭಾವಿತಂ ಚಿತ್ತಂ, ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ತಥತ್ತಾಯ ಸಚಿತ್ತಕಭಾವಾಯ ಉಪನೇತಿ. ಇತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪಜ್ಜನಕಾಲೋ ಗಹಿತೋ, ಇಧ ನಿರೋಧತೋ ವುಟ್ಠಾನಕಾಲೋ.

ಇದಾನಿ ನಿರೋಧಕಥಂ ಕಥೇತುಂ ವಾರೋತಿ ನಿರೋಧಕಥಾ ಕಥೇತಬ್ಬಾ ಸಿಯಾ, ಸಾ ಪನೇಸಾ, ‘‘ದ್ವೀಹಿ ಬಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ತಯೋ ಚ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಸೋಳಸಹಿ ಞಾಣಚರಿಯಾಹಿ ನವಹಿ ಸಮಾಧಿಚರಿಯಾಹಿ ವಸೀಭಾವತಾಪಞ್ಞಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ ಕಥಿತಾ. ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಕಥಿತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ಕೋ ಪನಾಯಂ ನಿರೋಧೋ ನಾಮ? ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಪಟಿಸಙ್ಖಾ ಅಪ್ಪವತ್ತಿ. ಅಥ ಕಿಮತ್ಥಮೇತಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ. ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪವತ್ತೇ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತಾ ಸತ್ತಾಹಂ ಅಚಿತ್ತಕಾ ಹುತ್ವಾ ಸುಖಂ ವಿಹರಿಸ್ಸಾಮ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮೇತಂ, ಯದಿದಂ ನಿರೋಧೋತಿ ಏತದತ್ಥಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ.

ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋತಿ ನಿರೋಧಾ ವುಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಚಿತ್ತಂ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಂಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ಸಞ್ಞಞ್ಚ ವೇದನಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ, ‘‘ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಆಹ. ತತೋ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತತೋ ಪರಂ ಭವಙ್ಗಸಮಯೇ ಕಾಯಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಿಂ ಪನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸೇ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ? ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಇಮಸ್ಸ ಪನ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ, ಸಾ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ಕಿಂ ವಾ ಏತೇನ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ ಪಠಮಜ್ಝಾನಿಕಾ ವಾ ಹೋತು, ದುತಿಯತತಿಯಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಿಕಾ ವಾ, ಸನ್ತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಭಾವೋ ಸಞ್ಜೀವತ್ಥೇರವತ್ಥುನಾ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸಞ್ಜೀವತ್ಥೇರಸ್ಸ ಹಿ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ ಕಿಂಸುಕಪುಪ್ಫಸದಿಸೇ ವೀತಚ್ಚಿತಙ್ಗಾರೇ ಮದ್ದಮಾನಸ್ಸ ಗಚ್ಛತೋ ಚೀವರೇ ಅಂಸುಮತ್ತಮ್ಪಿ ನ ಝಾಯಿ, ಉಸುಮಾಕಾರಮತ್ತಮ್ಪಿ ನಾಹೋಸಿ, ಸಮಾಪತ್ತಿಫಲಂ ನಾಮೇತನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಏವಮೇವಂ ಸನ್ತಾಯ ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವುಟ್ಠಿತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾ ಅಬ್ಬೋಹಾರಿಕಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಭವಙ್ಗಸಮಯೇನೇವೇತಂ ಕಥಿತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ತತೋ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋತಿ ತತೋ ಪರಂ ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತವಳಞ್ಜನಕಾಲೇ ವಚೀಸಙ್ಖಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಕಿಂ ಭವಙ್ಗಂ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರೇ ನ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತೀತಿ? ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತಿ. ತಂಸಮುಟ್ಠಾನಾ ಪನ ವಿತಕ್ಕವಿಚಾರಾ ವಾಚಂ ಅಭಿಸಙ್ಖಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋನ್ತೀತಿ ಕಿರಿಯಮಯಪವತ್ತವಳಞ್ಜನಕಾಲೇನೇವತಂ ಕಥಿತಂ. ಸುಞ್ಞತೋ ಫಸ್ಸೋತಿಆದಯೋ ಸಗುಣೇನಾಪಿ ಆರಮ್ಮಣೇನಾಪಿ ಕಥೇತಬ್ಬಾ. ಸಗುಣೇನ ತಾವ ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿ, ತಾಯ ಸಹಜಾತಂ ಫಸ್ಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ಸುಞ್ಞತೋ ಫಸ್ಸೋತಿ ವುತ್ತಂ. ಅನಿಮಿತ್ತಾಪಣಿಹಿತೇಸುಪಿಏಸೇವ ನಯೋ. ಆರಮ್ಮಣೇನ ಪನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ರಾಗಾದೀಹಿ ಸುಞ್ಞತ್ತಾ ಸುಞ್ಞಂ ನಾಮ, ರಾಗನಿಮಿತ್ತಾದೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅನಿಮಿತ್ತಂ, ರಾಗದೋಸಮೋಹಪ್ಪಣಿಧೀನಂ ಅಭಾವಾ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಂ. ಸುಞ್ಞತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ಫಸ್ಸೋ ಸುಞ್ಞತೋ ನಾಮ. ಅನಿಮಿತ್ತಾಪಣಿಹಿತೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಪರಾ ಆಗಮನಿಯಕಥಾ ನಾಮ ಹೋತಿ, ಸುಞ್ಞತಾ, ಅನಿಮಿತ್ತಾ, ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾತಿ ಹಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಪಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಸಙ್ಖಾರೇ ಅನಿಚ್ಚತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ದಿಸ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಅನಿಮಿತ್ತಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಯೋ ದುಕ್ಖತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ದುಕ್ಖತೋ ದಿಸ್ವಾ ದುಕ್ಖತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಾ ನಾಮ. ಯೋ ಅನತ್ತತೋ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಅನತ್ತತೋ ದಿಸ್ವಾ ಅನತ್ತತೋ ವುಟ್ಠಾತಿ, ತಸ್ಸ ಸುಞ್ಞತಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಅನಿಮಿತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಮಗ್ಗೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ನಾಮ, ಅನಿಮಿತ್ತಮಗ್ಗಸ್ಸ ಫಲಂ ಅನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ. ಅನಿಮಿತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಹಜಾತೇ ಫಸ್ಸೇ ಫುಸನ್ತೇ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ಫಸ್ಸೋ ಫುಸತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಪ್ಪಣಿಹಿತಸುಞ್ಞತೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಆಗಮನಿಯೇನ ಕಥಿತೇ ಪನ ಸುಞ್ಞತೋ ವಾ ಫಸ್ಸೋ ಅನಿಮಿತ್ತೋ ವಾ ಫಸ್ಸೋ ಅಪ್ಪಣಿಹಿತೋ ವಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ವಿಕಪ್ಪೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಸಗುಣೇನ ಚೇವ ಆರಮ್ಮಣೇನ ಚ ಕಥೇತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ತಯೋ ಫಸ್ಸಾ ಫುಸನ್ತೀತಿ ಸಮೇತಿ.

ವಿವೇಕನಿನ್ನನ್ತಿಆದೀಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ ವಿವೇಕೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿವೇಕೇ ನಿನ್ನಂ ಓನತನ್ತಿ ವಿವೇಕನಿನ್ನಂ. ಅಞ್ಞತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಯೇನ ವಿವೇಕೋ, ತೇನ ವಙ್ಕಂ ವಿಯ ಹುತ್ವಾ ಠಿತನ್ತಿ ವಿವೇಕಪೋಣಂ. ಯೇನ ವಿವೇಕೋ, ತೇನ ಪತಮಾನಂ ವಿಯ ಠಿತನ್ತಿ ವಿವೇಕಪಬ್ಭಾರಂ.

೪೬೫. ಇದಾನಿ ಯಾ ವೇದನಾ ನಿರೋಧೇತ್ವಾ ನಿರೋಧಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ತಾ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಕತಿ ಪನಾಯ್ಯೇ, ವೇದನಾತಿ ಆಹ. ಕಾಯಿಕಂ ವಾತಿಆದೀಸು ಪಞ್ಚದ್ವಾರಿಕಂ ಸುಖಂ ಕಾಯಿಕಂ ನಾಮ, ಮನೋದ್ವಾರಿಕಂ ಚೇತಸಿಕಂ ನಾಮಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ಸುಖನ್ತಿ ಸಭಾವನಿದ್ದೇಸೋ. ಸಾತನ್ತಿ ತಸ್ಸೇವ ಮಧುರಭಾವದೀಪಕಂ ವೇವಚನಂ. ವೇದಯಿತನ್ತಿ ವೇದಯಿತಭಾವದೀಪಕಂ, ಸಬ್ಬವೇದನಾನಂ ಸಾಧಾರಣವಚನಂ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಠಿತಿಸುಖಾ ವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಾತಿಆದೀಸು ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖಂ, ನತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖಂ. ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಅತ್ಥಿಭಾವೋ ದುಕ್ಖಂ, ನತ್ಥಿಭಾವೋ ಸುಖಂ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಜಾನನಭಾವೋ ಸುಖಂ, ಅಜಾನನಭಾವೋ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಿಂ ಅನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ಕತಮೋ ಅನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ. ಅಪ್ಪಹೀನಟ್ಠೇನ ಸಯಿತೋ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ಅನುಸಯಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ನ ಖೋ, ಆವುಸೋ ವಿಸಾಖ, ಸಬ್ಬಾಯ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ನ ಸಬ್ಬಾಯ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತಿ. ನ ಸಬ್ಬಾಯ ಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಸೋ ಅಪ್ಪಹೀನೋ, ನ ಸಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ವೇದನಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ. ಕಿಂ ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಯಂ ಪಹಾನಪುಚ್ಛಾ ನಾಮ.

ರಾಗಂ ತೇನ ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ಏಕೇನೇವ ಬ್ಯಾಕರಣೇನ ದ್ವೇ ಪುಚ್ಛಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ರಾಗಾನುಸಯಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಝಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ರಾಗಾನುಸಯಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ. ಸೋ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನೋಪಿ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾವ ಪಠಮಜ್ಝಾನೇ ನಾನುಸೇತಿ ನಾಮ. ತೇನಾಹ – ‘‘ನ ತತ್ಥ ರಾಗಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ. ತದಾಯತನನ್ತಿ ತಂ ಆಯತನಂ, ಪರಮಸ್ಸಾಸಭಾವೇನ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತಂ ಅರಹತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿ ಅನುತ್ತರೇಸೂತಿ ಏವಂ ಅನುತ್ತರಾ ವಿಮೋಕ್ಖಾತಿ ಲದ್ಧನಾಮೇ ಅರಹತ್ತೇ. ಪಿಹಂ ಉಪಟ್ಠಾಪಯತೋತಿ ಪತ್ಥನಂ ಪಟ್ಠಪೇನ್ತಸ್ಸ. ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಿಹಾಪಚ್ಚಯಾ ದೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಪತ್ಥನಾಯ ಪಟ್ಠಪನಮೂಲಕಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತಂ ಪನೇತಂ ನ ಪತ್ಥನಾಯ ಪಟ್ಠಪನಮೂಲಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ಅಲಭನ್ತಸ್ಸ ಪನ ಅಲಾಭಮೂಲಕಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಂ, ‘‘ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಪಿಹಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೋಮನಸ್ಸಂ ನಾಮ ಏಕನ್ತೇನ ಅಕುಸಲಂ, ಇದಂ ಪನ ಸೇವಿತಬ್ಬಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ವಟ್ಟತೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಯೋಗಿನೋ ಹಿ ತೇಮಾಸಿಕಂ ಛಮಾಸಿಕಂ ವಾ ನವಮಾಸಿಕಂ ವಾ ಪಟಿಪದಂ ಗಣ್ಹನ್ತಿ. ತೇಸು ಯೋ ತಂ ತಂ ಪಟಿಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಅನ್ತೋಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೇಯೇವ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ ಯಥಾಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಕಾಲೇನ ಪಾಪುಣಿತುಂ, ತಸ್ಸ ಬಲವದೋಮನಸ್ಸಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಆಳಿನ್ದಿಕವಾಸಿಮಹಾಫುಸ್ಸದೇವತ್ಥೇರಸ್ಸ ವಿಯ ಅಸ್ಸುಧಾರಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ಥೇರೋ ಕಿರ ಏಕೂನವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಗತಪಚ್ಚಾಗತವತ್ತಂ ಪೂರೇಸಿ. ತಸ್ಸ, ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ಅರಹತ್ತಂ ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮಿ, ಇಮಸ್ಮಿಂ ವಾರೇ ವಿಸುದ್ಧಿಪವಾರಣಂ ಪವಾರೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಾನಸಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತಸ್ಸೇವ ಏಕೂನವೀಸತಿವಸ್ಸಾನಿ ಅತಿಕ್ಕನ್ತಾನಿ. ಪವಾರಣಾದಿವಸೇ ಆಗತೇ ಥೇರಸ್ಸ ಅಸ್ಸುಪಾತೇನ ಮುತ್ತದಿವಸೋ ನಾಮ ನಾಹೋಸಿ. ವೀಸತಿಮೇ ಪನ ವಸ್ಸೇ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಣುಣಿ.

ಪಟಿಘಂ ತೇನ ಪಜಹತೀತಿ ಏತ್ಥ ದೋಮನಸ್ಸೇನೇವ ಪಟಿಘಂ ಪಜಹತಿ. ನ ಹಿ ಪಟಿಘೇನೇವ ಪಟಿಘಪ್ಪಹಾನಂ, ದೋಮನಸ್ಸೇನ ವಾ ದೋಮನಸ್ಸಪ್ಪಹಾನಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ. ಅಯಂ ಪನ ಭಿಕ್ಖು ತೇಮಾಸಿಕಾದೀಸು ಅಞ್ಞತರಂ ಪಟಿಪದಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಇತಿ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖತಿ – ‘‘ಪಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖು, ಕಿಂ ತುಯ್ಹಂ ಸೀಲೇನ ಹೀನಟ್ಠಾನಂ ಅತ್ಥಿ, ಉದಾಹು ವೀರಿಯೇನ, ಉದಾಹು ಪಞ್ಞಾಯ, ನನು ತೇ ಸೀಲಂ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಂ ವೀರಿಯಂ ಸುಪಗ್ಗಹಿತಂ ಪಞ್ಞಾ ಸೂರಾ ಹುತ್ವಾ ವಹತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಏವಂ ಪಟಿಸಞ್ಚಿಕ್ಖಿತ್ವಾ, ‘‘ನ ದಾನಿ ಪುನ ಇಮಸ್ಸ ದೋಮನಸ್ಸಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ದಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ವೀರಿಯಂ ದಳ್ಹಂ ಕತ್ವಾ ಅನ್ತೋತೇಮಾಸೇ ವಾ ಅನ್ತೋಛಮಾಸೇ ವಾ ಅನ್ತೋನವಮಾಸೇ ವಾ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ತಂ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ. ಇಮಿನಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಪಟಿಘೇನೇವ ಪಟಿಘಂ, ದೋಮನಸ್ಸೇನೇವ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಜಹತಿ ನಾಮ.

ನ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀತಿ ತತ್ಥ ಏವರೂಪೇ ದೋಮನಸ್ಸೇ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ನಾನುಸೇತಿ. ನ ತಂ ಆರಬ್ಭ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಹೀನೋವ ತತ್ಥ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅವಿಜ್ಜಂ ತೇನ ಪಜಹತೀತಿ ಇಧ ಭಿಕ್ಖು ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಝಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಂ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯಂ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತಮೇವ ಕತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಂ ವಡ್ಢೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಗ್ಘಾತೇತಿ. ಸೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಪಹೀನೋಪಿ ತಥಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭಿತತ್ತಾವ ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನೇ ನಾನುಸೇತಿ ನಾಮ. ತೇನಾಹ – ‘‘ನ ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ.

೪೬೬. ಇದಾನಿ ಪಟಿಭಾಗಪುಚ್ಛಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಸುಖಾಯ ಪನಾಯ್ಯೇತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಯಸ್ಮಾ ಸುಖಸ್ಸ ದುಕ್ಖಂ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಸುಖಂ ಪಚ್ಚನೀಕಂ, ತಸ್ಮಾ ದ್ವೀಸು ವೇದನಾಸು ವಿಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋ ಕಥಿತೋ. ಉಪೇಕ್ಖಾ ಪನ ಅನ್ಧಕಾರಾ ಅವಿಭೂತಾ ದುದ್ದೀಪನಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ತಾದಿಸಾವಾತಿ ತೇನೇತ್ಥ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋ ಕಥಿತೋ. ಯತ್ತಕೇಸು ಪನ ಠಾನೇಸು ಅವಿಜ್ಜಾ ತಮಂ ಕರೋತಿ, ತತ್ತಕೇಸು ವಿಜ್ಜಾ ತಮಂ ವಿನೋದೇತೀತಿ ವಿಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋ ಕಥಿತೋ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಖೋ, ಆವುಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಉಭೋಪೇತೇ ಧಮ್ಮಾ ಅನಾಸವಾ ಲೋಕುತ್ತರಾತಿ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋವ ಕಥಿತೋ. ವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಖೋ, ಆವುಸೋತಿ ಏತ್ಥ ಅನಾಸವಟ್ಠೇನ ಲೋಕುತ್ತರಟ್ಠೇನ ಅಬ್ಯಾಕತಟ್ಠೇನ ಚ ಸಭಾಗಪಟಿಭಾಗೋವ ಕಥಿತೋ. ಅಚ್ಚಯಾಸೀತಿ ಏತ್ಥ ಪಞ್ಹಂ ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ಗತೋಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಾಸಕ್ಖಿ ಪಞ್ಹಾನಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಗಹೇತುನ್ತಿ ಪಞ್ಹಾನಂ ಪರಿಚ್ಛೇದಪಮಾಣಂ ಗಹೇತುಂ ನಾಸಕ್ಖಿ, ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಭಾಗಂ ಪುಚ್ಛಿ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ನಾಮೇತಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಂ, ನ ಸಕ್ಕಾ ನೀಲಂ ವಾ ಪೀತಕಂ ವಾತಿ ಕೇನಚಿ ಧಮ್ಮೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಪಟಿಭಾಗಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ. ತಞ್ಚ ತ್ವಂ ಇಮಿನಾ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ಪುಚ್ಛಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚಾಯಂ ಉಪಾಸಕೋ ಯಥಾ ನಾಮ ಸತ್ತಮೇ ಘರೇ ಸಲಾಕಭತ್ತಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಗತೋ ಭಿಕ್ಖು ಸತ್ತ ಘರಾನಿ ಅತಿಕ್ಕಮ್ಮ ಅಟ್ಠಮಸ್ಸ ದ್ವಾರೇ ಠಿತೋ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಸತ್ತ ಗೇಹಾನಿ ವಿರದ್ಧೋವ ನ ಅಞ್ಞಾಸಿ, ಏವಮೇವಂ ಅಪ್ಪಟಿಭಾಗಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಟಿಭಾಗಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಸಬ್ಬಾಸುಪಿ ಸತ್ತಸು ಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಪುಚ್ಛಾಸು ವಿರದ್ಧೋವ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ನಿಬ್ಬಾನೋಗಧನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಬ್ಭನ್ತರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅನುಪವಿಟ್ಠಂ. ನಿಬ್ಬಾನಪರಾಯನನ್ತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಂ ಅಯನಮಸ್ಸ ಪರಾ ಗತಿ, ನ ತತೋ ಪರಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅವಸಾನಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ನಿಬ್ಬಾನಪರಿಯೋಸಾನಂ.

೪೬೭. ಪಣ್ಡಿತಾತಿ ಪಣ್ಡಿಚ್ಚೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾ, ಧಾತುಕುಸಲಾ ಆಯತನಕುಸಲಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಕುಸಲಾ ಠಾನಾಟ್ಠಾನಕುಸಲಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮಹಾಪಞ್ಞಾತಿ ಮಹನ್ತೇ ಅತ್ಥೇ ಮಹನ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಮಹನ್ತಾ ನಿರುತ್ತಿಯೋ ಮಹನ್ತಾನಿ ಪಟಿಭಾನಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಸಮತ್ಥಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ಯಥಾ ತಂ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾಯಾತಿ ಯಥಾ ಧಮ್ಮದಿನ್ನಾಯ ಭಿಕ್ಖುನಿಯಾ ಬ್ಯಾಕತಂ, ಅಹಮ್ಪಿ ತಂ ಏವಮೇವಂ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯನ್ತಿ. ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಪನ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತೋ ಜಿನಭಾಸಿತೋ ನಾಮ ಜಾತೋ, ನ ಸಾವಕಭಾಸಿತೋ. ಯಥಾ ಹಿ ರಾಜಯುತ್ತೇಹಿ ಲಿಖಿತಂ ಪಣ್ಣಂ ಯಾವ ರಾಜಮುದ್ದಿಕಾಯ ನ ಲಞ್ಛಿತಂ ಹೋತಿ, ನ ತಾವ ರಾಜಪಣ್ಣನ್ತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ; ಲಞ್ಛಿತಮತ್ತಂ ಪನ ರಾಜಪಣ್ಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಥಾ, ‘‘ಅಹಮ್ಪಿ ತಂ ಏವಮೇವ ಬ್ಯಾಕರೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಇಮಾಯ ಜಿನವಚನಮುದ್ದಿಕಾಯ ಲಞ್ಛಿತತ್ತಾ ಅಯಂ ಸುತ್ತನ್ತೋ ಆಹಚ್ಚವಚನೇನ ಜಿನಭಾಸಿತೋ ನಾಮ ಜಾತೋ. ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಚೂಳವೇದಲ್ಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಚೂಳಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೬೮. ಏವಂ ಮೇ ಸುತನ್ತಿ ಚೂಳಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಾನೀತಿ ಧಮ್ಮೋತಿ ಗಹಿತಗಹಣಾನಿ. ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸುಖನ್ತಿ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೇ ಸುಖಂ, ಆಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಸುಖಂ ಸುಕರಂ ಸುಖೇನ ಸಕ್ಕಾ ಪೂರೇತುಂ. ಆಯತಿಂ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕನ್ತಿ ಅನಾಗತೇ ವಿಪಾಕಕಾಲೇ ದುಕ್ಖವಿಪಾಕಂ. ಇಮಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಸಬ್ಬಪದೇಸು ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೪೬೯. ನತ್ಥಿ ಕಾಮೇಸು ದೋಸೋತಿ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸುಪಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇಸುಪಿ ದೋಸೋ ನತ್ಥಿ. ಪಾತಬ್ಯತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ತೇ ವತ್ಥುಕಾಮೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ಪಾತಬ್ಯತಂ ಪಿವಿತಬ್ಬತಂ, ಯಥಾರುಚಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತಬ್ಬತಂ ಆಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಮೋಳಿಬದ್ಧಾಹೀತಿ ಮೋಳಿಂ ಕತ್ವಾ ಬದ್ಧಕೇಸಾಹಿ. ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಹೀತಿ ತಾಪಸಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಹಿ. ಏವಮಾಹಂಸೂತಿ ಏವಂ ವದನ್ತಿ. ಪರಿಞ್ಞಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತೀತಿ ಪಹಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮಂ ಪಞ್ಞಪೇನ್ತಿ. ಮಾಲುವಾಸಿಪಾಟಿಕಾತಿ ದೀಘಸಣ್ಠಾನಂ ಮಾಲುವಾಪಕ್ಕಂ. ಫಲೇಯ್ಯಾತಿ ಆತಪೇನ ಸುಸ್ಸಿತ್ವಾ ಭಿಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಸಾಲಮೂಲೇತಿ ಸಾಲರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ. ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯಾತಿ ಕಸ್ಮಾ ಆಪಜ್ಜತಿ? ಭವನವಿನಾಸಭಯಾ. ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಪತಿತಮಾಲುವಾಬೀಜತೋ ಹಿ ಲತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ರುಕ್ಖಂ ಅಭಿರುಹತಿ. ಸಾ ಮಹಾಪತ್ತಾ ಚೇವ ಹೋತಿ ಬಹುಪತ್ತಾ ಚ, ಕೋವಿಳಾರಪತ್ತಸದಿಸೇಹಿ ಪತ್ತೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ಅಥ ತಂ ರುಕ್ಖಂ ಮೂಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ವಿನನ್ಧಮಾನಾ ಸಬ್ಬವಿಟಪಾನಿ ಸಞ್ಛಾದೇತ್ವಾ ಮಹನ್ತಂ ಭಾರಂ ಜನೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠತಿ. ಸಾ ವಾತೇ ವಾ ವಾಯನ್ತೇ ದೇವೇ ವಾ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಓಘನಂ ಜನೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಬ್ಬಸಾಖಾಪಸಾಖಂ ಭಞ್ಜತಿ, ಭೂಮಿಯಂ ನಿಪಾತೇತಿ. ತತೋ ತಸ್ಮಿಂ ರುಕ್ಖೇ ಪತಿಟ್ಠಿತವಿಮಾನಂ ಭಿಜ್ಜತಿ ನಸ್ಸತಿ. ಇತಿ ಸಾ ಭವನವಿನಾಸಭಯಾ ಸನ್ತಾಸಂ ಆಪಜ್ಜತಿ.

ಆರಾಮದೇವತಾತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪುಪ್ಫಾರಾಮಫಲಾರಾಮೇಸು ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ. ವನದೇವತಾತಿ ಅನ್ಧವನಸುಭಗವನಾದೀಸು ವನೇಸು ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ. ರುಕ್ಖದೇವತಾತಿ ಅಭಿಲಕ್ಖಿತೇಸು ನಳೇರುಪುಚಿಮನ್ದಾದೀಸು ರುಕ್ಖೇಸು ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ. ಓಸಧಿತಿಣವನಪ್ಪತೀಸೂತಿ ಹರೀತಕೀಆಮಲಕೀಆದೀಸು ಓಸಧೀಸು ತಾಲನಾಳಿಕೇರಾದೀಸು ತಿಣೇಸು ವನಜೇಟ್ಠಕೇಸು ಚ ವನಪ್ಪತಿರುಕ್ಖೇಸು ಅಧಿವತ್ಥಾ ದೇವತಾ. ವನಕಮ್ಮಿಕಾತಿ ವನೇ ಕಸನಲಾಯನದಾರುಆಹರಣಗೋರಕ್ಖಾದೀಸು ಕೇನಚಿದೇವ ಕಮ್ಮೇನ ವಾ ವಿಚರಕಮನುಸ್ಸಾ. ಉದ್ಧರೇಯ್ಯುನ್ತಿ ಖಾದೇಯ್ಯುಂ. ವಿಲಮ್ಬಿನೀತಿ ವಾತೇನ ಪಹತಪಹತಟ್ಠಾನೇಸು ಕೇಳಿಂ ಕರೋನ್ತೀ ವಿಯ ವಿಲಮ್ಬನ್ತೀ. ಸುಖೋ ಇಮಿಸ್ಸಾತಿ ಏವರೂಪಾಯ ಮಾಲುವಾಲತಾಯ ಸಮ್ಫಸ್ಸೋಪಿ ಸುಖೋ, ದಸ್ಸನಮ್ಪಿ ಸುಖಂ. ಅಯಂ ಮೇ ದಾರಕಾನಂ ಆಪಾನಮಣ್ಡಲಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ಕೀಳಾಭೂಮಿ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ದುತಿಯಂ ಮೇ ವಿಮಾನಂ ಪಟಿಲದ್ಧನ್ತಿ ಲತಾಯ ದಸ್ಸನೇಪಿ ಸಮ್ಫಸ್ಸೇಪಿ ಸೋಮನಸ್ಸಜಾತಾ ಏವಮಾಹ.

ವಿಟಭಿಂ ಕರೇಯ್ಯಾತಿ ಸಾಖಾನಂ ಉಪರಿ ಛತ್ತಾಕಾರೇನ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ. ಓಘನಂ ಜನೇಯ್ಯಾತಿ ಹೇಟ್ಠಾ ಘನಂ ಜನೇಯ್ಯ. ಉಪರಿ ಆರುಯ್ಹ ಸಕಲಂ ರುಕ್ಖಂ ಪಲಿವೇಠೇತ್ವಾ ಪುನ ಹೇಟ್ಠಾ ಭಸ್ಸಮಾನಾ ಭೂಮಿಂ ಗಣ್ಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪದಾಲೇಯ್ಯಾತಿ ಏವಂ ಓಘನಂ ಕತ್ವಾ ಪುನ ತತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಮೂಲಾ ಓತಿಣ್ಣಸಾಖಾಹಿ ಅಭಿರುಹಮಾನಾ ಸಬ್ಬಸಾಖಾ ಪಲಿವೇಠೇನ್ತೀ ಮತ್ಥಕಂ ಪತ್ವಾ ತೇನೇವ ನಿಯಾಮೇನ ಪುನ ಓರೋಹಿತ್ವಾ ಚ ಅಭಿರುಹಿತ್ವಾ ಚ ಸಕಲರುಕ್ಖಂ ಸಂಸಿಬ್ಬಿತ್ವಾ ಅಜ್ಝೋತ್ಥರನ್ತೀ ಸಬ್ಬಸಾಖಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಕತ್ವಾ ಸಯಂ ಉಪರಿ ಠತ್ವಾ ವಾತೇ ವಾ ವಾಯನ್ತೇ ದೇವೇ ವಾ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಪದಾಲೇಯ್ಯ. ಭಿನ್ದೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಖಾಣುಮತ್ತಮೇವ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ತತ್ಥ ಯಂ ಸಾಖಟ್ಠಕವಿಮಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ಸಾಖಾಸು ಭಿಜ್ಜಮಾನಾಸು ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸಾಖಾಸು ಭಿನ್ನಾಸು ಸಬ್ಬಂ ಭಿಜ್ಜತಿ. ರುಕ್ಖಟ್ಠಕವಿಮಾನಂ ಪನ ಯಾವ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಮತ್ತಮ್ಪಿ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಾವ ನ ನಸ್ಸತಿ. ಇದಂ ಪನ ವಿಮಾನಂ ಸಾಖಟ್ಠಕಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸಾಖಾಸು ಸಂಭಿಜ್ಜಮಾನಾಸು ಭಿಜ್ಜಿತ್ಥ. ದೇವತಾ ಪುತ್ತಕೇ ಗಹೇತ್ವಾ ಖಾಣುಕೇ ಠಿತಾ ಪರಿದೇವಿತುಂ ಆರದ್ಧಾ.

೪೭೧. ತಿಬ್ಬರಾಗಜಾತಿಕೋತಿ ಬಹಲರಾಗಸಭಾವೋ. ರಾಗಜಂ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತೀತಿ ತಿಬ್ಬರಾಗಜಾತಿಕತ್ತಾ ದಿಟ್ಠೇ ದಿಟ್ಠೇ ಆರಮ್ಮಣೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹಾತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಆಣಾಪೇನ್ತಿ. ಸೋ ಅಭಿಕ್ಖಣಂ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಂ ಕರೋನ್ತೋ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ, ನತ್ವೇವ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಕರೋತಿ. ತಿಬ್ಬದೋಸಜಾತಿಕೋತಿ ಅಪ್ಪಮತ್ತಿಕೇನೇವ ಕುಪ್ಪತಿ, ದಹರಸಾಮಣೇರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಹತ್ಥಪರಾಮಾಸಾದೀನಿ ಕರೋನ್ತೋವ ಕಥೇತಿ. ಸೋಪಿ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ. ಮೋಹಜಾತಿಕೋ ಪನ ಇಧ ಕತಂ ವಾ ಕತತೋ ಅಕತಂ ವಾ ಅಕತತೋ ನ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇತಿ, ತಾನಿ ತಾನಿ ಕಿಚ್ಚಾನಿ ವಿರಾಧೇತಿ. ಸೋಪಿ ದಣ್ಡಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯಾ ದುಕ್ಖಂ ದೋಮನಸ್ಸಂ ಪಟಿಸಂವೇದೇತಿ.

೪೭೨. ನ ತಿಬ್ಬರಾಗಜಾತಿಕೋತಿಆದೀನಿ ವುತ್ತಪಟಿಪಕ್ಖನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತ್ಥ ಕೋಚಿ ತಿಬ್ಬರಾಗಾದಿಜಾತಿಕೋ ಹೋತಿ, ಕೋಚಿ ನ ತಿಬ್ಬರಾಗಾದಿಜಾತಿಕೋ? ಕಮ್ಮನಿಯಾಮೇನ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭೋ ಬಲವಾ ಹೋತಿ, ಅಲೋಭೋ ಮನ್ದೋ, ಅದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ, ದೋಸಮೋಹಾ ಮನ್ದಾ, ತಸ್ಸ ಮನ್ದೋ ಅಲೋಭೋ ಲೋಭಂ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ, ಅದೋಸಾಮೋಹಾ ಪನ ಬಲವನ್ತೋ ದೋಸಮೋಹೇ ಪರಿಯಾದಾತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತೇನ ಕಮ್ಮೇನ ದಿನ್ನಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಲುದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಸುಖಸೀಲೋ ಅಕ್ಕೋಧನೋ ಪಞ್ಞವಾ ವಜಿರೂಪಮಞಾಣೋ.

ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭದೋಸಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಲೋಭಾದೋಸಾ ಮನ್ದಾ, ಅಮೋಹೋ ಬಲವಾ, ಮೋಹೋ ಮನ್ದೋ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದುಟ್ಠೋ ಚ, ಪಞ್ಞವಾ ಪನ ಹೋತಿ ವಜಿರೂಪಮಞಾಣೋ ದತ್ತಾಭಯತ್ಥೇರೋ ವಿಯ.

ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದನ್ಧೋ ಚ, ಸುಖಸೀಲಕೋ ಪನ ಹೋತಿ ಅಕ್ಕೋಧನೋ.

ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ತಯೋಪಿ ಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಅಲೋಭಾದಯೋ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ದುಟ್ಠೋ ಚ ಮೂಳ್ಹೋ ಚ.

ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಪ್ಪಕಿಲೇಸೋ ಹೋತಿ, ದಿಬ್ಬಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ದಿಸ್ವಾ ನಿಚ್ಚಲೋ, ದುಟ್ಠೋ ಪನ ಹೋತಿ ದನ್ಧಪಞ್ಞೋ ಚ.

ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭಾದೋಸಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಸುಖಸೀಲಕೋ ಚ, ಮೂಳ್ಹೋ ಪನ ಹೋತಿ.

ತಥಾ ಯಸ್ಸ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ಅಲೋಭದೋಸಾಮೋಹಾ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಇತರೇ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಅಲುದ್ಧೋ ಚೇವ ಹೋತಿ ಪಞ್ಞವಾ ಚ, ದುಟ್ಠೋ ಪನ ಹೋತಿ ಕೋಧನೋ.

ಯಸ್ಸ ಪನ ಕಮ್ಮಾಯೂಹನಕ್ಖಣೇ ತಯೋಪಿ ಅಲೋಭಾದಯೋ ಬಲವನ್ತೋ ಹೋನ್ತಿ, ಲೋಭಾದಯೋ ಮನ್ದಾ, ಸೋ ಮಹಾಸಙ್ಘರಕ್ಖಿತತ್ಥೇರೋ ವಿಯ ಅಲುದ್ಧೋ ಅದುಟ್ಠೋ ಪಞ್ಞವಾ ಚ ಹೋತಿ.

ಸೇಸಂ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಚೂಳಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಮಹಾಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೪೭೩. ಏವಂ ಮೇ ಸುತ್ತನ್ತಿ ಮಹಾಧಮ್ಮಸಮಾದಾನಸುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಏವಂಕಾಮಾತಿ ಏವಂಇಚ್ಛಾ. ಏವಂಛನ್ದಾತಿ ಏವಂಅಜ್ಝಾಸಯಾ. ಏವಂಅಧಿಪ್ಪಾಯಾತಿ ಏವಂಲದ್ಧಿಕಾ. ತತ್ರಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಅನಿಟ್ಠವಡ್ಢನೇ ಚೇವ ಇಟ್ಠಪರಿಹಾನೇ ಚ. ಭಗವಂಮೂಲಕಾತಿ ಭಗವಾ ಮೂಲಂ ಏತೇಸನ್ತಿ ಭಗವಂಮೂಲಕಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಇಮೇ, ಭನ್ತೇ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಧಮ್ಮಾ ಪುಬ್ಬೇ ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ, ತಸ್ಮಿಂ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೇ ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ಅಞ್ಞೋ ಸಮಣೋ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ವಾ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಉಪ್ಪಾದೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ನಾಮ ನಾಹೋಸಿ, ಭಗವತಾ ಪನ ನೋ ಇಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಉಪ್ಪಾದಿತಾ. ಭಗವನ್ತಞ್ಹಿ ನಿಸ್ಸಾಯ ಮಯಂ ಇಮೇ ಧಮ್ಮೇ ಆಜಾನಾಮ ಪಟಿವಿಜ್ಝಾಮಾತಿ ಏವಂ ಭಗವಂಮೂಲಕಾ ನೋ, ಭನ್ತೇ, ಧಮ್ಮಾತಿ. ಭಗವಂನೇತ್ತಿಕಾತಿ ಭಗವಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾನಂ ನೇತಾ ವಿನೇತಾ ಅನುನೇತಾತಿ. ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನಾಮಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ ಧಮ್ಮಾ ಭಗವಂನೇತ್ತಿಕಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ. ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾತಿ ಚತುಭೂಮಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಆಪಾಥಂ ಆಗಚ್ಛಮಾನಾ ಭಗವತಿ ಪಟಿಸರನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ. ಪಟಿಸರನ್ತೀತಿ ಓಸರನ್ತಿ ಸಮೋಸರನ್ತಿ. ಅಪಿಚ ಮಹಾಬೋಧಿಮಣ್ಡೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಫಸ್ಸೋ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಅಹಂ ಭಗವಾ ಕಿನ್ನಾಮೋತಿ? ತ್ವಂ ಫುಸನಟ್ಠೇನ ಫಸ್ಸೋ ನಾಮ. ವೇದನಾ, ಸಞ್ಞಾ, ಸಙ್ಖಾರಾ, ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಆಗಚ್ಛತಿ. ಅಹಂ ಭಗವಾ ಕಿನ್ನಾಮನ್ತಿ? ತ್ವಂ ವಿಜಾನನಟ್ಠೇನ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮಾತಿ ಏವಂ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ ಯಥಾಸಭಾವತೋ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ನಾಮಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಭಗವಾ ಧಮ್ಮೇ ಪಟಿಸರತೀತಿಪಿ ಭಗವಂಪಟಿಸರಣಾ. ಭಗವನ್ತಞ್ಞೇವ ಪಟಿಭಾತೂತಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಏತಸ್ಸ ಭಾಸಿತಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ಉಪಟ್ಠಾತು, ತುಮ್ಹೇಯೇವ ನೋ ಕಥೇತ್ವಾ ದೇಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೪೭೪. ಸೇವಿತಬ್ಬೇತಿ ನಿಸ್ಸಯಿತಬ್ಬೇ. ಭಜಿತಬ್ಬೇತಿ ಉಪಗನ್ತಬ್ಬೇ. ಯಥಾ ತಂ ಅವಿದ್ದಸುನೋತಿ ಯಥಾ ಅವಿದುನೋ ಬಾಲಸ್ಸ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ. ಯಥಾ ತಂ ವಿದ್ದಸುನೋತಿ ಯಥಾ ವಿದುನೋ ಮೇಧಾವಿನೋ ಪಣ್ಡಿತಸ್ಸ.

೪೭೫. ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿಆಕಾರೇನ ಮಾತಿಕಾ ಠಪಿತಾ, ಇಧ ಪನ ಯಥಾಧಮ್ಮರಸೇನೇವ ಸತ್ಥಾ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇಸಿ. ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸಮಾದಾನನ್ತಿ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಗಹಣಂ.

೪೭೬. ಅವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ.

೪೭೭. ವಿಜ್ಜಾಗತೋತಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಪಞ್ಞವಾ.