ತಥಾಗತವಾರಅಟ್ಠಮನಯವಣ್ಣನಾ

೧೩. ನನ್ದೀ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲನ್ತಿಆದೀಸು ಚ ನನ್ದೀತಿ ಪುರಿಮತಣ್ಹಾ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ. ಮೂಲನ್ತಿಆದಿ. ಇತಿವಿದಿತ್ವಾತಿ ತಂ ಪುರಿಮಭವನನ್ದಿಂ ‘‘ಇಮಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಏವಂ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಭವಾತಿ ಕಮ್ಮಭವತೋ. ಜಾತೀತಿ ವಿಪಾಕಕ್ಖನ್ಧಾ. ತೇ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಜಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಜಾತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ಜಾತಿಸೀಸೇನ ವಾ ಅಯಂ ದೇಸನಾ. ಏತಮ್ಪಿ ‘‘ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಅಯಞ್ಹಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಕಮ್ಮಭವತೋ ಉಪಪತ್ತಿಭವೋ ಹೋತೀತಿ ಏವಞ್ಚ ಜಾನಿತ್ವಾ’’ತಿ. ಭೂತಸ್ಸಾತಿ ಸತ್ತಸ್ಸ. ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಜರಾ ಚ ಮರಣಞ್ಚ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ತೇನ ಉಪಪತ್ತಿಭವೇನ ಭೂತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಖನ್ಧಾನಂ ಜರಾಮರಣಂ ಹೋತೀತಿ ಏವಞ್ಚ ಜಾನಿತ್ವಾತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಯಂ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಅಪರಾಜಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ, ತಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಾ ಮಞ್ಞನಾನಂ ಅಭಾವಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಚತುಸಙ್ಖೇಪಂ ತಿಸನ್ಧಿಂ ತಿಯದ್ಧಂ ವೀಸತಾಕಾರಂ ತಮೇವ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಕಥಂ ಪನ ಏತ್ತಾವತಾ ಏಸ ಸಬ್ಬೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಹಿ ನನ್ದೀತಿ ಅಯಂ ಏಕೋ ಸಙ್ಖೇಪೋ. ದುಕ್ಖಸ್ಸಾತಿ ವಚನತೋ ದುಕ್ಖಂ ದುತಿಯೋ, ಭವಾ ಜಾತೀತಿ ವಚನತೋ ಭವೋ ತತಿಯೋ, ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ ಚತುತ್ಥೋ. ಏವಂ ತಾವ ಚತ್ತಾರೋ ಸಙ್ಖೇಪಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಕೋಟ್ಠಾಸಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಣ್ಹಾದುಕ್ಖಾನಂ ಪನ ಅನ್ತರಂ ಏಕೋ ಸನ್ಧಿ, ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಚ ಭವಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಂ ದುತಿಯೋ, ಭವಸ್ಸ ಚ ಜಾತಿಯಾ ಚ ಅನ್ತರಂ ತತಿಯೋ. ಏವಂ ಚತುನ್ನಂ ಅಙ್ಗುಲೀನಂ ಅನ್ತರಸದಿಸಾ ಚತುಸಙ್ಖೇಪನ್ತರಾ ತಯೋ ಸನ್ಧೀ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ನನ್ದೀತಿ ಅತೀತೋ ಅದ್ಧಾ, ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ ಅನಾಗತೋ, ದುಕ್ಖಞ್ಚ ಭವೋ ಚ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನೋತಿ ಏವಂ ತಯೋ ಅದ್ಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅತೀತೇ ಪನ ಪಞ್ಚಸು ಆಕಾರೇಸು ನನ್ದೀವಚನೇನ ತಣ್ಹಾ ಏಕಾ ಆಗತಾ, ತಾಯ ಅನಾಗತಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರಉಪಾದಾನಭವಾ ಪಚ್ಚಯಲಕ್ಖಣೇನ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ. ಜಾತಿಜರಾಮರಣವಚನೇನ ಪನ ಯೇಸಂ ಖನ್ಧಾನಂ ತಜ್ಜಾತಿಜರಾಮರಣಂ, ತೇ ವುತ್ತಾ ಯೇವಾತಿ ಕತ್ವಾ ಆಯತಿಂ ವಿಞ್ಞಾಣನಾಮರೂಪಸಳಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾ ಗಹಿತಾವ ಹೋನ್ತಿ.

ಏವಮೇತೇ ‘‘ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ, ಉಪಗಮನಂ ಉಪಾದಾನಂ, ಚೇತನಾ ಭವೋ ಇತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಪುರಿಮಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ. ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಓಕ್ಕನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಂ, ಪಸಾದೋ ಆಯತನಂ, ಫುಟ್ಠೋ ಫಸ್ಸೋ, ವೇದಯಿತಂ ವೇದನಾ ಇತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಇಧೂಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಮಿಂ ಪುರೇಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ. ಇಧ ಪರಿಪಕ್ಕತ್ತಾ ಆಯತನಾನಂ ಮೋಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾ, ಆಯೂಹನಾ ಸಙ್ಖಾರಾ, ನಿಕನ್ತಿ ತಣ್ಹಾ, ಉಪಗಮನಮುಪಾದಾನಂ, ಚೇತನಾ ಭವೋ ಇತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಇಧ ಕಮ್ಮಭವಸ್ಮಿಂ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಾ ಪಚ್ಚಯಾ. ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ, ಓಕ್ಕನ್ತಿ ನಾಮರೂಪಂ, ಪಸಾದೋ ಆಯತನಂ, ಫುಟ್ಠೋ ಫಸ್ಸೋ, ವೇದಯಿತಂ ವೇದನಾ ಇತಿ ಇಮೇ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ಆಯತಿಂ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಮಿಂ ಇಧ ಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಏವಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಲಕ್ಖಣಾ ವೀಸತಿ ಆಕಾರಾ ಇಧ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಏವಂ ‘‘ನನ್ದೀ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲನ್ತಿ ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾ ಭವಾ ಜಾತಿ, ಭೂತಸ್ಸ ಜರಾಮರಣ’’ನ್ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಏಸ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಚತುಸಙ್ಖೇಪೋ ತಿಸನ್ಧಿ ತಿಯದ್ಧೋ ವೀಸತಾಕಾರೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಮಾ ತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ವದಾಮೀತಿ ಏತ್ಥ ಅಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಂ ಕತ್ವಾ ಪದಯೋಜನಾಯ ಅತ್ಥನಿಗಮನಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮ. ತಸ್ಮಾ ತಿಹಾತಿ ತಸ್ಮಾ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತಿಕಾರಹಕಾರಾ ಹಿ ನಿಪಾತಾ. ಸಬ್ಬಸೋತಿ ಅನವಸೇಸವಚನಮೇತಂ. ತಣ್ಹಾನನ್ತಿ ನನ್ದೀತಿ ಏವಂ ವುತ್ತಾನಂ ಸಬ್ಬತಣ್ಹಾನಂ. ಖಯಾತಿ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಕ್ಖಯಾ. ವಿರಾಗಾದೀನಿ ಖಯವೇವಚನಾನೇವ. ಯಾ ಹಿ ತಣ್ಹಾ ಖೀಣಾ, ವಿರತ್ತಾಪಿ ತಾ ಭವನ್ತಿ ನಿರುದ್ಧಾಪಿ ಚತ್ತಾಪಿ ಪಟಿನಿಸ್ಸಟ್ಠಾಪಿ. ಖಯಾತಿ ವಾ ಚತುಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚಸಾಧಾರಣಮೇತಂ. ತತೋ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ವಿರಾಗಾ, ದುತಿಯೇನ ನಿರೋಧಾ, ತತಿಯೇನ ಚಾಗಾ, ಚತುತ್ಥೇನ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಯಾಹಿ ವಾ ತಣ್ಹಾಹಿ ಪಥವಿಂ ಪಥವಿತೋ ಸಞ್ಜಾನೇಯ್ಯ, ತಾಸಂ ಖಯಾ. ಯಾಹಿ ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತಾಸಂ ವಿರಾಗಾ. ಯಾಹಿ ಪಥವಿಯಾ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತಾಸಂ ನಿರೋಧಾ. ಯಾಹಿ ಪಥವಿತೋ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತಾಸಂ ಚಾಗಾ. ಯಾಹಿ ಪಥವಿಂ ಮೇತಿ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತಾಸಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾ. ಯಾಹಿ ವಾ ಪಥವಿಂ ಮಞ್ಞೇಯ್ಯ, ತಾಸಂ ಖಯಾ…ಪೇ… ಯಾಹಿ ಪಥವಿಂ ಅಭಿನನ್ದೇಯ್ಯ, ತಾಸಂ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ, ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿರುಜ್ಝತಿ.

ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಉತ್ತರವಿರಹಿತಂ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠಂ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾ ಸಾಮಞ್ಚ ಬೋಧಿಂ. ಅಥ ವಾ ಪಸತ್ಥಂ ಸುನ್ದರಞ್ಚ ಬೋಧಿಂ. ಬೋಧೀತಿ ರುಕ್ಖೋಪಿ ಮಗ್ಗೋಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಮ್ಪಿ ನಿಬ್ಬಾನಮ್ಪಿ. ‘‘ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಪಠಮಾಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧; ಉದಾ. ೧) ಚ ‘‘ಅನ್ತರಾ ಚ ಬೋಧಿಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ಗಯ’’ನ್ತಿ (ಮಹಾವ. ೧೧; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೫) ಚ ಆಗತಟ್ಠಾನೇಹಿ ರುಕ್ಖೋ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಚತೂಸು ಮಗ್ಗೇಸು ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳನಿ. ೧೨೧) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಮಗ್ಗೋ. ‘‘ಪಪ್ಪೋತಿ ಬೋಧಿಂ ವರಭೂರಿಮೇಧಸೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೨೧೭) ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ. ‘‘ಪತ್ವಾನ ಬೋಧಿಂ ಅಮತಂ ಅಸಙ್ಖತ’’ನ್ತಿ ಆಗತಟ್ಠಾನೇ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಇಧ ಪನ ಭಗವತೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ. ಅಪರೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣನ್ತಿಪಿ ವದನ್ತಿ.

ಸಾವಕಾನಂ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಅನುತ್ತರಾ ಬೋಧಿ ಹೋತಿ ನ ಹೋತೀತಿ. ನ ಹೋತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಸಬ್ಬಗುಣದಾಯಕತ್ತಾ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಕಸ್ಸಚಿ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೋ ಅರಹತ್ತಫಲಮೇವ ದೇತಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ, ಕಸ್ಸಚಿ ಛ ಅಭಿಞ್ಞಾ, ಕಸ್ಸಚಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಕಸ್ಸಚಿ ಸಾವಕಪಾರಮೀಞಾಣಂ. ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚೇಕಬೋಧಿಞಾಣಮೇವ ದೇತಿ. ಬುದ್ಧಾನಂ ಪನ ಸಬ್ಬಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ದೇತಿ ಅಭಿಸೇಕೋ ವಿಯ ರಞ್ಞೋ ಸಬ್ಬಲೋಕಿಸ್ಸರಿಯಭಾವಂ. ತಸ್ಮಾ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಕಸ್ಸಚಿಪಿ ಅನುತ್ತರಾ ಬೋಧಿ ನ ಹೋತೀತಿ.

ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಸಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿ, ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಇತಿ ವದಾಮೀತಿ ಇತಿ ವದಾಮಿ ಆಚಿಕ್ಖಾಮಿ ದೇಸೇಮಿ ಪಞ್ಞಪೇಮಿ, ಪಟ್ಠಪೇಮಿ ವಿವರಾಮಿ ವಿಭಜಾಮಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋಮೀತಿ. ತತ್ರಾಯಂ ಯೋಜನಾ – ತಥಾಗತೋಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಪಥವಿಂ ನ ಮಞ್ಞತಿ…ಪೇ… ಪಥವಿಂ ನಾಭಿನನ್ದತಿ. ತಂ ಕಿಸ್ಸ ಹೇತು, ನನ್ದೀ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಂ, ಭವಾ ಜಾತಿ, ಭೂತಸ್ಸ ಜರಾಮರಣನ್ತಿ ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾತಿ. ತತ್ಥ ಇತಿ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಇತಿಕಾರೋ ಕಾರಣತ್ಥೋ. ತೇನ ಇಮಸ್ಸ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ವಿದಿತತ್ತಾ ಪಟಿವಿದ್ಧತ್ತಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಕಿಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋ – ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏವಮಿಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ವಿದಿತ್ವಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಯಾ ನನ್ದೀತಿ ವುತ್ತತಣ್ಹಾ ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರಾ, ಸಾ ಪಹೀನಾ, ತಾಸಞ್ಚ ತಥಾಗತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಾ…ಪೇ… ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ. ತಸ್ಮಾ ಪಥವಿಂ ನ ಮಞ್ಞತಿ…ಪೇ… ಪಥವಿಂ ನಾಭಿನನ್ದತೀತಿ ವದಾಮೀತಿ ಏವಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ನ ಮಞ್ಞತಿ ನಾಭಿನನ್ದತೀತಿ ವದಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಮಾ ‘‘ನನ್ದೀ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸೋ ತಣ್ಹಾ ಖಯಂ ಗತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಿಹ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ಸಬ್ಬಸೋ ತಣ್ಹಾನಂ ಖಯಾ…ಪೇ… ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ವದಾಮಿ. ಸೋ ಏವಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ಪಥವಿಂ ನ ಮಞ್ಞತಿ…ಪೇ… ನಾಭಿನನ್ದತೀತಿ. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಹಿ ಯಸ್ಮಾತಿ ಅವತ್ವಾ ತಸ್ಮಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾತಿ ಆನೇತ್ವಾ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ, ಅಯಂ ಸಾಸನಯುತ್ತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ.

ಇದಮವೋಚ ಭಗವಾತಿ ಇದಂ ನಿದಾನಾವಸಾನತೋ ಪಭುತಿ ಯಾವ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ವದಾಮೀತಿ ಸಕಲಸುತ್ತನ್ತಂ ಭಗವಾ ಪರೇಸಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಲಬ್ಭಣೇಯ್ಯಪತಿಟ್ಠಂ ಪರಮಗಮ್ಭೀರಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞಾಣಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಏಕೇನ ಪುಥುಜ್ಜನವಾರೇನ ಏಕೇನ ಸೇಕ್ಖವಾರೇನ ಚತೂಹಿ ಖೀಣಾಸವವಾರೇಹಿ ದ್ವೀಹಿ ತಥಾಗತವಾರೇಹೀತಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಮಹಾವಾರೇಹಿ ಏಕಮೇಕಸ್ಮಿಞ್ಚ ವಾರೇ ಪಥವೀಆದೀಹಿ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಅನ್ತರವಾರೇಹಿ ಪಟಿಮಣ್ಡೇತ್ವಾ ದ್ವೇಭಾಣವಾರಪರಿಮಾಣಾಯ ತನ್ತಿಯಾ ಅವೋಚ.

ಏವಂ ವಿಚಿತ್ರನಯದೇಸನಾವಿಲಾಸಯುತ್ತಂ ಪನೇತಂ ಸುತ್ತಂ ಕರವಿಕರುದಮಞ್ಜುನಾ ಕಣ್ಣಸುಖೇನ ಪಣ್ಡಿತಜನಹದಯಾನಂ ಅಮತಾಭಿಸೇಕಸದಿಸೇನ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೇನ ಭಾಸಮಾನಸ್ಸಾಪಿ. ನ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಭಾಸಿತಂ ಅಭಿನನ್ದುನ್ತಿ ತೇ ಪಞ್ಚಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಇದಂ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ನಾನುಮೋದಿಂಸು. ಕಸ್ಮಾ? ಅಞ್ಞಾಣಕೇನ. ತೇ ಕಿರ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಿಂಸು, ತಸ್ಮಾ ನಾಭಿನನ್ದಿಂಸು. ತೇಸಞ್ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಏವಂ ವಿಚಿತ್ರನಯದೇಸನಾವಿಲಾಸಯುತ್ತಮ್ಪಿ ಏತಂ ಸುತ್ತಂ ಘನಪುಥುಲೇನ ದುಸ್ಸಪಟ್ಟೇನ ಮುಖೇ ಬನ್ಧಂ ಕತ್ವಾ ಪುರತೋ ಠಪಿತಮನುಞ್ಞಭೋಜನಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ. ನನು ಚ ಭಗವಾ ಅತ್ತನಾ ದೇಸಿತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪರೇ ಞಾಪೇತುಂ ಕಪ್ಪಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪತ್ತೋ. ಸೋ ಕಸ್ಮಾ ಯಥಾ ತೇ ನ ಜಾನನ್ತಿ, ತಥಾ ದೇಸೇಸೀತಿ. ವುತ್ತಮಿದಂ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ನಿಕ್ಖೇಪವಿಚಾರಣಾಯಂ ಏವ ‘‘ಮಾನಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಮೂಲಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ದೇಸನಂ ಆರಭೀ’’ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಯಿಧ ಪುನ ವತ್ತಬ್ಬಮತ್ಥಿ, ಏವಂ ಮಾನಭಞ್ಜನತ್ಥಂ ದೇಸಿತಞ್ಚ ಪನೇತಂ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ತಂಯೇವ ಕಿರ ಪಥವಿಂ ದಿಟ್ಠಿಗತಿಕೋಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ, ಸೇಕ್ಖೋಪಿ ಅರಹಾಪಿ ತಥಾಗತೋಪಿ ಸಞ್ಜಾನಾತಿ. ಕಿನ್ನಾಮಿದಂ ಕಥಂ ನಾಮಿದನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾ ಪುಬ್ಬೇ ಮಯಂ ಭಗವತಾ ಕಥಿತಂ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ಖಿಪ್ಪಮೇವ ಜಾನಾಮ, ಇದಾನಿ ಪನಿಮಸ್ಸ ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸ್ಸ ಅನ್ತಂ ವಾ ಕೋಟಿಂ ವಾ ನ ಜಾನಾಮ ನ ಪಸ್ಸಾಮ, ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾ ನಾಮ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯಾ ಅತುಲಾತಿ ಉದ್ಧಟದಾಠಾ ವಿಯ ಸಪ್ಪಾ ನಿಮ್ಮದಾ ಹುತ್ವಾ ಬುದ್ಧುಪಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಞ್ಚ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಆಗಮಂಸು.

ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಿಕ್ಖೂ ಧಮ್ಮಸಭಾಯಂ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ ಇಮಂ ಕಥಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇಸುಂ ‘‘ಅಹೋ ಬುದ್ಧಾನಂ ಆನುಭಾವೋ, ತೇ ನಾಮ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪಬ್ಬಜಿತಾ ತಥಾ ಮಾನಮದಮತ್ತಾ ಭಗವತಾ ಮೂಲಪರಿಯಾಯದೇಸನಾಯ ನಿಹತಮಾನಾ ಕತಾ’’ತಿ, ಅಯಞ್ಚರಹಿ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನ್ತರಾಕಥಾ ವಿಪ್ಪಕತಾ. ಅಥ ಭಗವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ತಙ್ಖಣಾನುರೂಪೇನ ಪಾಟಿಹಾರಿಯೇನ ಧಮ್ಮಸಭಾಯಂ ಪಞ್ಞತ್ತವರಬುದ್ಧಾಸನೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಹ – ‘‘ಕಾಯ ನುತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಏತರಹಿ ಕಥಾಯ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ’’ತಿ. ತೇ ತಮತ್ಥಂ ಭಗವತೋ ಆರೋಚೇಸುಂ. ಭಗವಾ ಏತದವೋಚ – ‘‘ನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಇದಾನೇವ, ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅಹಂ ಇಮೇ ಏವಂ ಮಾನಪಗ್ಗಹಿತಸಿರೇ ವಿಚರನ್ತೇ ನಿಹತಮಾನೇ ಅಕಾಸಿ’’ನ್ತಿ. ತತೋ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅಟ್ಠುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಇದಂ ಅತೀತಂ ಆನೇಸಿ –

ಭೂತಪುಬ್ಬಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಞ್ಞತರೋ ದಿಸಾಪಾಮೋಕ್ಖೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ಪಟಿವಸತಿ ತಿಣ್ಣಂ ವೇದಾನಂ ಪಾರಗೂ ಸನಿಘಣ್ಟುಕೇಟುಭಾನಂ ಸಾಕ್ಖರಪ್ಪಭೇದಾನಂ ಇತಿಹಾಸಪಞ್ಚಮಾನಂ ಪದಕೋ ವೇಯ್ಯಾಕರಣೋ ಲೋಕಾಯತಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣೇಸು ಅನವಯೋ, ಸೋ ಪಞ್ಚಮತ್ತಾನಿ ಮಾಣವಕಸತಾನಿ ಮನ್ತೇ ವಾಚೇತಿ. ಪಣ್ಡಿತಾ ಮಾಣವಕಾ ಬಹುಞ್ಚ ಗಣ್ಹನ್ತಿ ಲಹುಞ್ಚ, ಸುಟ್ಠು ಚ ಉಪಧಾರೇನ್ತಿ, ಗಹಿತಞ್ಚ ತೇಸಂ ನ ವಿನಸ್ಸತಿ. ಸೋಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿಂ ಅಕತ್ವಾ ಘಟೇ ಉದಕಂ ಆಸಿಞ್ಚನ್ತೋ ವಿಯ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಿಪ್ಪಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹಾಪೇತ್ವಾ ತೇ ಮಾಣವಕೇ ಏತದವೋಚ ‘‘ಏತ್ತಕಮಿದಂ ಸಿಪ್ಪಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮ್ಪರಾಯಹಿತ’’ನ್ತಿ. ತೇ ಮಾಣವಕಾ – ‘‘ಯಂ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಆಚರಿಯೋ ಜಾನಾತಿ, ಮಯಮ್ಪಿ ತಂ ಜಾನಾಮ, ಮಯಮ್ಪಿ ದಾನಿ ಆಚರಿಯಾ ಏವಾ’’ತಿ ಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತತೋ ಪಭುತಿ ಆಚರಿಯೇ ಅಗಾರವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತವತ್ತಾ ವಿಹರಿಂಸು. ಆಚರಿಯೋ ಞತ್ವಾ ‘‘ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ ನೇಸಂ ಮಾನನಿಗ್ಗಹ’’ನ್ತಿ ಚಿನ್ತೇಸಿ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇ ತೇ ಮಾಣವಕೇ ಆಹ ‘‘ತಾತಾ ಪಞ್ಹಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ, ಕಚ್ಚಿತ್ಥ ಸಮತ್ಥಾ ಕಥೇತು’’ನ್ತಿ. ತೇ ‘‘ಪುಚ್ಛಥ ಆಚರಿಯ, ಪುಚ್ಛಥ ಆಚರಿಯಾ’’ತಿ ಸಹಸಾವ ಆಹಂಸು, ಯಥಾ ತಂ ಸುತಮದಮತ್ತಾ. ಆಚರಿಯೋ ಆಹ –

‘‘ಕಾಲೋ ಘಸತಿ ಭೂತಾನಿ, ಸಬ್ಬಾನೇವ ಸಹತ್ತನಾ;

ಯೋ ಚ ಕಾಲಘಸೋ ಭೂತೋ, ಸ ಭೂತಪಚನಿಂ ಪಚೀ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೦.೧೯೦) –

ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಥ ತಾತಾ ಇಮಂ ಪಞ್ಹನ್ತಿ.

ತೇ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಅಜಾನಮಾನಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೇಸುಂ. ಆಚರಿಯೋ ಆಹ ‘‘ಅಲಂ ತಾತಾ ಗಚ್ಛಥಜ್ಜ, ಸ್ವೇ ಕಥೇಯ್ಯಾಥಾ’’ತಿ ಉಯ್ಯೋಜೇಸಿ. ತೇ ದಸಪಿ ವೀಸತಿಪಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ ಹುತ್ವಾ ನ ತಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಆದಿಂ, ನ ಅನ್ತಮದ್ದಸಂಸು. ಆಗನ್ತ್ವಾ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ಆರೋಚೇಸುಂ ‘‘ನ ಇಮಸ್ಸ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಆಜಾನಾಮಾ’’ತಿ. ಆಚರಿಯೋ ತೇಸಂ ನಿಗ್ಗಹತ್ಥಾಯ ಇಮಂ ಗಾಥಮಭಾಸಿ –

‘‘ಬಹೂನಿ ನರಸೀಸಾನಿ, ಲೋಮಸಾನಿ ಬ್ರಹಾನಿ ಚ;

ಗೀವಾಸು ಪಟಿಮುಕ್ಕಾನಿ, ಕೋಚಿದೇವೇತ್ಥ ಕಣ್ಣವಾ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೦.೧೯೧) –

ಗಾಥಾಯತ್ಥೋ – ಬಹೂನಿ ನರಾನಂ ಸೀಸಾನಿ ದಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಲೋಮಸಾನಿ ಸಬ್ಬಾನಿ ಚ ಮಹನ್ತಾನಿ ಗೀವಾಯಮೇವ ಚ ಠಪಿತಾನಿ, ನ ತಾಲಫಲಂ ವಿಯ ಹತ್ಥೇನ ಗಹಿತಾನಿ, ನತ್ಥಿ ತೇಸಂ ಇಮೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ನಾನಾಕರಣಂ. ಏತ್ಥ ಪನ ಕೋಚಿದೇವ ಕಣ್ಣವಾತಿ ಅತ್ತಾನಂ ಸನ್ಧಾಯಾಹ. ಕಣ್ಣವಾತಿ ಪಞ್ಞವಾ. ಕಣ್ಣಚ್ಛಿದ್ದಂ ಪನ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ನತ್ಥಿ, ತಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಮಾಣವಕಾ ಮಙ್ಕುಭೂತಾ ಪತ್ತಕ್ಖನ್ಧಾ ಅಧೋಮುಖಾ ಅಙ್ಗುಲಿಯಾ ಭೂಮಿಂ ವಿಲಿಖನ್ತಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೇಸುಂ.

ಅಥ ನೇಸಂ ಅಹಿರಿಕಭಾವಂ ಪಸ್ಸಿತ್ವಾ ಆಚರಿಯೋ ‘‘ಉಗ್ಗಣ್ಹಥ ತಾತಾ ಪಞ್ಹ’’ನ್ತಿ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇಸಿ. ಕಾಲೋತಿ ಪುರೇಭತ್ತಕಾಲೋಪಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಕಾಲೋಪೀತಿ ಏವಮಾದಿ. ಭೂತಾನೀತಿ ಸತ್ತಾಧಿವಚನಮೇತಂ. ಕಾಲೋ ಹಿ ಭೂತಾನಂ ನ ಚಮ್ಮಮಂಸಾದೀನಿ ಖಾದತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ನೇಸಂ ಆಯುವಣ್ಣಬಲಾನಿ ಖೇಪೇನ್ತೋ ಯೋಬ್ಬಞ್ಞಂ ಮದ್ದನ್ತೋ ಆರೋಗ್ಯಂ ವಿನಾಸೇನ್ತೋ ಘಸತಿ ಖಾದತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸಬ್ಬಾನೇವ ಸಹತ್ತನಾತಿ ಏವಂ ಘಸನ್ತೋ ಚ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವಜ್ಜೇತಿ, ಸಬ್ಬಾನೇವ ಘಸತಿ. ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಭೂತಾನಿಯೇವ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಸಹತ್ತನಾ ಅತ್ತಾನಮ್ಪಿ ಘಸತಿ. ಪುರೇಭತ್ತಕಾಲೋ ಹಿ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಕಾಲಂ ನ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಪಚ್ಛಾಭತ್ತಕಾಲಾದೀಸು. ಯೋ ಚ ಕಾಲಘಸೋ ಭೂತೋತಿ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಸೋ ಹಿ ಆಯತಿಂ ಪಟಿಸನ್ಧಿಕಾಲಂ ಖೇಪೇತ್ವಾ ಖಾದಿತ್ವಾ ಠಿತತ್ತಾ ‘‘ಕಾಲಘಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸ ಭೂತಪಚನಿಂ ಪಚೀತಿ ಸೋ ಯಾಯಂ ತಣ್ಹಾ ಅಪಾಯೇಸು ಭೂತೇ ಪಚತಿ, ತಂ ಞಾಣಗ್ಗಿನಾ ಪಚಿ ದಯ್ಹಿ ಭಸ್ಮಮಕಾಸಿ, ತೇನ ‘‘ಭೂತಪಚನಿಂ ಪಚೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಪಜನಿ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಜನಿಕಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಅಥ ತೇ ಮಾಣವಕಾ ದೀಪಸಹಸ್ಸಾಲೋಕೇನ ವಿಯ ರತ್ತಿಂ ಸಮವಿಸಮಂ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇನ ಪಞ್ಹಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಪಾಕಟಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಮಯಂ ಯಾವಜೀವಂ ಗುರುವಾಸಂ ವಸಿಸ್ಸಾಮ, ಮಹನ್ತಾ ಏತೇ ಆಚರಿಯಾ ನಾಮ, ಮಯಞ್ಹಿ ಬಹುಸ್ಸುತಮಾನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಚತುಪ್ಪದಿಕಗಾಥಾಯಪಿ ಅತ್ಥಂ ನ ಜಾನಾಮಾ’’ತಿ ನಿಹತಮಾನಾ ಪುಬ್ಬಸದಿಸಮೇವ ಆಚರಿಯಸ್ಸ ವತ್ತಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಗ್ಗಪರಾಯಣಾ ಅಹೇಸುಂ.

ಅಹಂ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತೇನ ಸಮಯೇನ ತೇಸಂ ಆಚರಿಯೋ ಅಹೋಸಿಂ, ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಮಾಣವಕಾ. ಏವಂ ಪುಬ್ಬೇಪಾಹಂ ಇಮೇ ಏವಂ ಮಾನಪಗ್ಗಹಿತಸಿರೇ ವಿಚರನ್ತೇ ನಿಹತಮಾನೇ ಅಕಾಸಿನ್ತಿ.

ಇಮಞ್ಚ ಜಾತಕಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಮಯಂ ಮಾನೇನೇವ ಉಪಹತಾತಿ ಭಿಯ್ಯೋಸೋಮತ್ತಾಯ ನಿಹತಮಾನಾ ಹುತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಉಪಕಾರಕಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಪರಾಯಣಾ ಅಹೇಸುಂ.

ತತೋ ಭಗವಾ ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ವೇಸಾಲಿಂ ಪತ್ವಾ ಗೋತಮಕೇ ಚೇತಿಯೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಇಮೇಸಂ ಪಞ್ಚಸತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಞಾಣಪರಿಪಾಕಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಇಮಂ ಗೋತಮಕಸುತ್ತಂ ಕಥೇಸಿ –

‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮಿ ನೋ ಅನಭಿಞ್ಞಾಯ, ಸನಿದಾನಾಹಂ…ಪೇ… ಸಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಮಿ ನೋ ಅಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ತಸ್ಸ ಮಯ್ಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸಯತೋ…ಪೇ… ನೋ ಅಪ್ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ. ಕರಣೀಯೋ ಓವಾದೋ, ಕರಣೀಯಾ ಅನುಸಾಸನೀ. ಅಲಞ್ಚ ಪನ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತುಟ್ಠಿಯಾ ಅಲಂ ಅತ್ತಮನತಾಯ ಅಲಂ ಸೋಮನಸ್ಸಾಯ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ಸಙ್ಘೋತಿ. ಇದಮವೋಚ ಭಗವಾ, ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪನ ವೇಯ್ಯಾಕರಣಸ್ಮಿಂ ಭಞ್ಞಮಾನೇ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತು ಅಕಮ್ಪಿತ್ಥಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೩.೧೨೬).

ಇದಞ್ಚ ಸುತ್ತಂ ಸುತ್ವಾ ತೇ ಪಞ್ಚಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ತಸ್ಮಿಂಯೇವಾಸನೇ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿಂಸು, ಏವಾಯಂ ದೇಸನಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಠಾನೇ ನಿಟ್ಠಮಗಮಾಸೀತಿ.

ತಥಾಗತವಾರಅಟ್ಠಮನಯವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಪಞ್ಚಸೂದನಿಯಾ ಮಜ್ಝಿಮನಿಕಾಯಟ್ಠಕಥಾಯ

ಮೂಲಪರಿಯಾಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.