೧. ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೨೧. ನನ್ದವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅಞ್ಞತರೋ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ನಾಮಗೋತ್ತೇನ ಅಪಾಕಟೋ ಏಕೋ ಖೀಣಾಸವಭಿಕ್ಖು. ಸೋ ಕಿರ ರಾಜಗಹವಾಸೀ ಕುಲಪುತ್ತೋ ಮೋಗ್ಗಲ್ಲಾನತ್ಥೇರೇನ ಸಂವೇಜಿತೋ ಸಂಸಾರದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ಸೀಲಾನಿ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ನ ಚಿರಸ್ಸೇವ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಹತ್ತಂ ಪಾಪುಣಿ. ತಸ್ಸ ಅಪರಭಾಗೇ ಖರೋ ಆಬಾಧೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಸೋ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾಯ ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ವಿಹರತಿ. ಖೀಣಾಸವಾನಞ್ಹಿ ಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ಕಾಯಿಕದುಕ್ಖಂ ಪನ ಹೋತಿಯೇವ. ಸೋ ಏಕದಿವಸಂ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಸ್ಸ ನಾತಿದೂರೇ ಠಾನೇ ದುಕ್ಖಂ ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ನಿಸೀದಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಗವತೋ ಅವಿದೂರೇ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಪಲ್ಲಙ್ಕನ್ತಿ ಸಮನ್ತತೋ ಊರುಬದ್ಧಾಸನಂ. ಆಭುಜಿತ್ವಾತಿ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ. ಉಜುಂ ಕಾಯಂ ಪಣಿಧಾಯಾತಿ ಉಪರಿಮಂ ಸರೀರಂ ಉಜುಕಂ ಠಪೇತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾರಸ ಪಿಟ್ಠಿಕಣ್ಟಕೇ ಕೋಟಿಯಾ ಕೋಟಿಂ ಪಟಿಪಾದೇತ್ವಾ. ಏವಞ್ಹಿ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಚಮ್ಮಮಂಸನ್ಹಾರೂನಿ ನ ನಮನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ತಥಾ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಪುರಾಣಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಪಾಕಭಾವೇನ ಜಾತಂ, ಪುರಾಣಕಮ್ಮವಿಪಾಕೇ ವಾ ಸುಖದುಕ್ಖಪ್ಪಕಾರೇ ವಿಪಾಕವಟ್ಟಸಮುದಾಯೇ ತದೇಕದೇಸಭಾವೇನ ಜಾತಂ. ಕಿಂ ತಂ? ದುಕ್ಖಂ. ಪುರಾಣಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜನ್ತಿ ಚ ಇಮಿನಾ ತಸ್ಸ ಆಬಾಧಸ್ಸ ಕಮ್ಮಸಮುಟ್ಠಾನತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಓಪಕ್ಕಮಿಕಉತುವಿಪರಿಣಾಮಜಾದಿಭಾವಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪಚುರಜನೇಹಿ ಖಮಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯಂ. ತಿಬ್ಬನ್ತಿ ತಿಖಿಣಂ, ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಪವತ್ತಿಯಾ ಬಹಲಂ ವಾ. ಖರನ್ತಿ ಕಕ್ಖಳಂ. ಕಟುಕನ್ತಿ ಅಸಾತಂ. ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋತಿ ಉಪರಿ ವಾಸೇನ್ತೋ ಸಹನ್ತೋ ಖಮನ್ತೋ.

ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋತಿ ವೇದನಾಪರಿಗ್ಗಾಹಕಾನಂ ಸತಿಸಮ್ಪಜಞ್ಞಾನಂ ವಸೇನ ಸತಿಮಾ ಸಮ್ಪಜಾನನ್ತೋ ಚ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಯಂ ವೇದನಾ ನಾಮ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ, ಅನಿಟ್ಠಾರಮ್ಮಣಾದಿಪಚ್ಚಯೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪನ್ನಾ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏಕನ್ತೇನ ಭಿಜ್ಜನಸಭಾವತ್ತಾ ಖಯಧಮ್ಮಾ ವಯಧಮ್ಮಾ ವಿರಾಗಧಮ್ಮಾ ನಿರೋಧಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ವೇದನಾಯ ಅನಿಚ್ಚತಾಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ಸತೋಕಾರಿತಾಯ ಸತೋ, ಅವಿಪರೀತಸಭಾವಪಟಿವಿಜ್ಝನವಸೇನ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಚ ಹುತ್ವಾ. ಅಥ ವಾ ಸತಿವೇಪುಲ್ಲಪತ್ತಿಯಾ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಸುಟ್ಠು ಉಪಟ್ಠಿತಸತಿತಾಯ ಸತೋ, ತಥಾ ಪಞ್ಞಾವೇಪುಲ್ಲಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಸಙ್ಖಾರತಾಯ ಸಮ್ಪಜಾನೋ. ಅವಿಹಞ್ಞಮಾನೋತಿ ‘‘ಅಸ್ಸುತವಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುಥುಜ್ಜನೋ ಅಞ್ಞತರಞ್ಞತರೇನ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೇನ ಫುಟ್ಠೋ ಸಮಾನೋ ಸೋಚತಿ ಕಿಲಮತಿ ಪರಿದೇವತಿ ಉರತ್ತಾಳಿಂ ಕನ್ದತಿ ಸಮ್ಮೋಹಂ ಆಪಜ್ಜತೀ’’ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೋ ವಿಯ ನ ವಿಹಞ್ಞಮಾನೋ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತತ್ತಾ ಚೇತೋದುಕ್ಖಂ ಅನುಪ್ಪಾದೇನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಂ ಸರೀರದುಕ್ಖಂ ಅಧಿವಾಸೇನ್ತೋ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪನ್ನೋ ವಿಯ ನಿಸಿನ್ನೋ ಹೋತಿ. ಅದ್ದಸಾತಿ ತಂ ಆಯಸ್ಮನ್ತಂ ಅಧಿವಾಸನಖನ್ತಿಯಾ ತಥಾ ನಿಸಿನ್ನಂ ಅದ್ದಕ್ಖಿ.

ಏತಮತ್ಥನ್ತಿ ಏತಂ ತಾದಿಸಸ್ಸಪಿ ರೋಗಸ್ಸ ವೇಜ್ಜಾದೀಹಿ ತಿಕಿಚ್ಛನತ್ಥಂ ಅನುಸ್ಸುಕ್ಕಾಪಜ್ಜನಕಾರಣಂ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಅನುಪಲೇಪಿತಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ವಿದಿತ್ವಾ. ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಯೇಹಿ ಕೇಹಿಚಿ ದುಕ್ಖಧಮ್ಮೇಹಿ ಅವಿಘಾತಪತ್ತಿವಿಭಾವನಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಜಹಸ್ಸಾತಿ ಪಹೀನಸಬ್ಬಕಮ್ಮಸ್ಸ. ಅಗ್ಗಮಗ್ಗಸ್ಸ ಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅರಹತೋ ಸಬ್ಬಾನಿ ಕುಸಲಾಕುಸಲಕಮ್ಮಾನಿ ಪಹೀನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತಿ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ದಾತುಂ ಅಸಮತ್ಥಭಾವತೋ, ಯತೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಕಮ್ಮಕ್ಖಯಕರನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಿಕ್ಖುನೋತಿ ಭಿನ್ನಕಿಲೇಸತಾಯ ಭಿಕ್ಖುನೋ. ಧುನಮಾನಸ್ಸ ಪುರೇ ಕತಂ ರಜನ್ತಿ ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕತಂ ರಾಗರಜಾದಿಮಿಸ್ಸತಾಯ ರಜನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಂ ಕಮ್ಮಂ ವಿಪಾಕಪಟಿಸಂವೇದನೇನ ತಂ ಧುನನ್ತಸ್ಸ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತಸ್ಸ, ಅರಹತ್ತಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪರತೋ ಪನ ಸಾವಜ್ಜಕಿರಿಯಾಯ ಸಮ್ಭವೋಯೇವ ನತ್ಥಿ, ಅನವಜ್ಜಕಿರಿಯಾ ಚ ಭವಮೂಲಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನಮೂಲತಾಯ ಪುಪ್ಫಂ ವಿಯ ಫಲದಾನಸಮತ್ಥತಾಯ ಅಭಾವತೋ ಕಿರಿಯಮತ್ತಾವ ಹೋತಿ.

ಅಮಮಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾದೀಸು ಕತ್ಥಚಿ ಮಮನ್ತಿ ಗಹಣಾಭಾವತೋ ಅಮಮಸ್ಸ ಮಮಙ್ಕಾರರಹಿತಸ್ಸ. ಯಸ್ಸ ಹಿ ಮಮಙ್ಕಾರೋ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಅತ್ತಸಿನೇಹೇನ ವೇಜ್ಜಾದೀಹಿ ಸರೀರಂ ಪಟಿಜಗ್ಗಾಪೇತಿ. ಅರಹಾ ಪನ ಅಮಮೋ, ತಸ್ಮಾ ಸೋ ಸರೀರಜಗ್ಗನೇಪಿ ಉದಾಸೀನಧಾತುಕೋವ. ಠಿತಸ್ಸಾತಿ ಚತುಬ್ಬಿಧಮ್ಪಿ ಓಘಂ ತರಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬಾನಥಲೇ ಠಿತಸ್ಸ, ಪಟಿಸನ್ಧಿಗ್ಗಹಣವಸೇನ ವಾ ಸನ್ಧಾವನಸ್ಸ ಅಭಾವೇನ ಠಿತಸ್ಸ. ಸೇಕ್ಖಪುಥುಜ್ಜನಾ ಹಿ ಕಿಲೇಸಾಭಿಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಚುತಿಪಟಿಸನ್ಧಿವಸೇನ ಸಂಸಾರೇ ಧಾವನ್ತಿ ನಾಮ, ಅರಹಾ ಪನ ತದಭಾವತೋ ಠಿತೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ದಸವಿಧೇ ಖೀಣಾಸವಸಙ್ಖಾತೇ ಅರಿಯಧಮ್ಮೇ ಠಿತಸ್ಸ. ತಾದಿನೋತಿ ‘‘ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞೀ ವಿಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೧೭) ನಯೇನ ವುತ್ತಾಯ ಪಞ್ಚವಿಧಾಯ ಅರಿಯಿದ್ಧಿಯಾ ಅಟ್ಠಹಿ ಲೋಕಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಕಮ್ಪನಿಯಾಯ ಛಳಙ್ಗುಪೇಕ್ಖಾಯ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಇಟ್ಠಾದೀಸು ಏಕಸದಿಸತಾಸಙ್ಖಾತೇನ ತಾದೀಭಾವೇನ ತಾದಿನೋ. ಅತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ ಜನಂ ಲಪೇತವೇತಿ ‘‘ಮಮ ಭೇಸಜ್ಜಾದೀನಿ ಕರೋಥಾ’’ತಿ ಜನಂ ಲಪಿತುಂ ಕಥೇತುಂ ಪಯೋಜನಂ ನತ್ಥಿ ಸರೀರೇ ನಿರಪೇಕ್ಖಭಾವತೋ. ಪಣ್ಡುಪಲಾಸೋ ವಿಯ ಹಿ ಬನ್ಧನಾ ಪವುತ್ತೋ ಸಯಮೇವಾಯಂ ಕಾಯೋ ಭಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತತೂತಿ ಖೀಣಾಸವಾನಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ನಾಭಿಕಙ್ಖಾಮಿ ಮರಣಂ, ನಾಭಿಕಙ್ಖಾಮಿ ಜೀವಿತಂ;

ಕಾಲಞ್ಚ ಪಟಿಕಙ್ಖಾಮಿ, ನಿಬ್ಬಿಸಂ ಭತಕೋ ಯಥಾ’’ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೬೦೬);

ಅಥ ವಾ ಯಂಕಿಞ್ಚಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ಅಯ್ಯಸ್ಸ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ಜನಂ ಲಪೇತವೇ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ನಿಮನ್ತನವಸೇನ ಲಪಾಪೇತುಂ ಖೀಣಾಸವಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ನತ್ಥಿ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಮಿಚ್ಛಾಜೀವಸ್ಸ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಸಮುಗ್ಘಾತಿತತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತಿ ಭಗವಾ ‘‘ಕಿಸ್ಸಾಯಂ ಥೇರೋ ಅತ್ತನೋ ರೋಗಂ ವೇಜ್ಜೇಹಿ ಅತಿಕಿಚ್ಛಾಪೇತ್ವಾ ಭಗವತೋ ಅವಿದೂರೇ ನಿಸೀದತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇನ್ತಾನಂ ತಸ್ಸ ಅತಿಕಿಚ್ಛಾಪನೇ ಕಾರಣಂ ಪಕಾಸೇಸಿ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.