೨. ಮುಚಲಿನ್ದವಗ್ಗೋ

೧. ಮುಚಲಿನ್ದಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧. ಮುಚಲಿನ್ದವಗ್ಗಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಮುಚಲಿನ್ದಮೂಲೇತಿ ಏತ್ಥ ಮುಚಲಿನ್ದೋ ವುಚ್ಚತಿ ನೀಪರುಕ್ಖೋ. ಸೋ ‘‘ನಿಚುಲೋ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಮುಚಲೋತಿ ತಸ್ಸ ರುಕ್ಖಸ್ಸ ನಾಮಂ, ತಂ ವನಜೇಟ್ಠಕತಾಯ ಪನ ಮುಚಲಿನ್ದೋತಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವದನ್ತಿ. ಮಹಾ ಅಕಾಲಮೇಘೋತಿ ಅಸಮ್ಪತ್ತೇ ವಸ್ಸಕಾಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಮಹಾಮೇಘೋ. ಸೋ ಹಿ ಗಿಮ್ಹಾನಂ ಪಚ್ಛಿಮೇ ಮಾಸೇ ಸಕಲಚಕ್ಕವಾಳಗಬ್ಭಂ ಪೂರೇನ್ತೋ ಉದಪಾದಿ. ಸತ್ತಾಹವದ್ದಲಿಕಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಸತ್ತಾಹಂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವುಟ್ಠಿಕಾ ಅಹೋಸಿ. ಸೀತವಾತದುದ್ದಿನೀತಿ ಸಾ ಚ ಸತ್ತಾಹವದ್ದಲಿಕಾ ಉದಕಫುಸಿತಸಮ್ಮಿಸ್ಸೇನ ಸೀತವಾತೇನ ಸಮನ್ತತೋ ಪರಿಬ್ಭಮನ್ತೇನ ದುಸಿತದಿವಸತ್ತಾ ದುದ್ದಿನೀ ನಾಮ ಅಹೋಸಿ. ಮುಚಲಿನ್ದೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾತಿ ತಸ್ಸೇವ ಮುಚಲಿನ್ದರುಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮೀಪೇ ಪೋಕ್ಖರಣಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಾ ನಾಗಭವನಂ ಅತ್ಥಿ, ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ ನಾಗರಾಜಾ. ಸಕಭವನಾತಿ ಅತ್ತನೋ ನಾಗಭವನತೋ. ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಭೋಗೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾತಿ ಸತ್ತವಾರೇ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಭೋಗೇಹಿ ಭಗವತೋ ಕಾಯಂ ಪರಿವಾರೇತ್ವಾ. ಉಪರಿಮುದ್ಧನಿ ಮಹನ್ತಂ ಫಣಂ ವಿಹಚ್ಚಾತಿ ಭಗವತೋ ಮುದ್ಧಪ್ಪದೇಸಸ್ಸ ಉಪರಿ ಅತ್ತನೋ ಮಹನ್ತಂ ಫಣಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ. ‘‘ಫಣಂ ಕರಿತ್ವಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ.

ತಸ್ಸ ಕಿರ ನಾಗರಾಜಸ್ಸ ಏತದಹೋಸಿ ‘‘ಭಗವಾ ಚ ಮಯ್ಹಂ ಭವನಸಮೀಪೇ ರುಕ್ಖಮೂಲೇ ನಿಸಿನ್ನೋ, ಅಯಞ್ಚ ಸತ್ತಾಹವದ್ದಲಿಕಾ ವತ್ತತಿ, ವಾಸಾಗಾರಮಸ್ಸ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ಸೋ ಸತ್ತರತನಮಯಂ ಪಾಸಾದಂ ನಿಮ್ಮಿನಿತುಂ ಸಕ್ಕೋನ್ತೋಪಿ ‘‘ಏವಂ ಕತೇ ಕಾಯಸಾರೋ ಗಹಿತೋ ನ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ದಸಬಲಸ್ಸ ಕಾಯವೇಯ್ಯಾವಚ್ಚಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಹನ್ತಂ ಅತ್ತಭಾವಂ ಕತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಸತ್ತಕ್ಖತ್ತುಂ ಭೋಗೇಹಿ ಪರಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಉಪರಿ ಫಣಂ ಕತ್ವಾ ಧಾರೇಸಿ. ‘‘ಪರಿಕ್ಖೇಪಬ್ಭನ್ತರಂ ಲೋಹಪಾಸಾದೇ ಭಣ್ಡಾಗಾರಗಬ್ಭಪ್ಪಮಾಣಂ ಅಹೋಸೀ’’ತಿ ಖನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ಮಹಾವ. ಅಟ್ಠ. ೫) ವುತ್ತಂ. ಮಜ್ಝಿಮಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಹೇಟ್ಠಾಲೋಹಪಾಸಾದಪ್ಪಮಾಣ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ಅಟ್ಠ. ೧.೨೮೪). ‘‘ಇಚ್ಛಿತಿಚ್ಛಿತೇನ ಇರಿಯಾಪಥೇನ ಸತ್ಥಾ ವಿಹರಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಕಿರ ನಾಗರಾಜಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಸಯೋ. ಭಗವಾ ಪನ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನೋವ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇಸಿ. ತಞ್ಚ ಠಾನಂ ಸುಪಿಹಿತವಾತಪಾನಂ ಸುಫುಸಿತಅಗ್ಗಳದ್ವಾರಂ ಕೂಟಾಗಾರಂ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ. ಮಾ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತನ್ತಿಆದಿ ತಸ್ಸ ತಥಾ ಕರಿತ್ವಾ ಠಾನಕಾರಣಪರಿದೀಪನಂ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಮಾ ಭಗವನ್ತಂ ಸೀತಂ ಬಾಧಯಿತ್ಥ, ಮಾ ಉಣ್ಹಂ, ಮಾ ಡಂಸಾದಿಸಮ್ಫಸ್ಸೋ ಬಾಧಯಿತ್ಥಾ’’ತಿ ತಥಾ ಕರಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ.

ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಸತ್ತಾಹವದ್ದಲಿಕಾಯ ಉಣ್ಹಮೇವ ನತ್ಥಿ, ಸಚೇ ಪನ ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಮೇಘೋ ವಿಗಚ್ಛೇಯ್ಯ, ಉಣ್ಹಂ ಭವೇಯ್ಯ, ತಮ್ಪಿ ಮಾ ಬಾಧಯಿತ್ಥಾತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸ ಚಿನ್ತೇತುಂ ಯುತ್ತಂ. ಕೇಚಿ ಪನೇತ್ಥ ವದನ್ತಿ ‘‘ಉಣ್ಹಗ್ಗಹಣಂ ಭೋಗಪರಿಕ್ಖೇಪಸ್ಸ ವಿಪುಲಭಾವಕರಣೇ ಕಾರಣಕಿತ್ತನಂ. ಖುದ್ದಕೇ ಹಿ ತಸ್ಮಿಂ ಭಗವನ್ತಂ ನಾಗಸ್ಸ ಸರೀರಸಮ್ಭೂತಾ ಉಸ್ಮಾ ಬಾಧೇಯ್ಯ, ವಿಪುಲಭಾವಕರಣೇನ ಪನ ತಾದಿಸಂ ‘ಮಾ ಉಣ್ಹಂ ಬಾಧಯಿತ್ಥಾ’ತಿ ತಥಾ ಕರಿತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸೀ’’ತಿ.

ವಿದ್ಧನ್ತಿ ಉಬ್ಬಿದ್ಧಂ, ಮೇಘವಿಗಮೇನ ದೂರೀಭೂತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಿಗತವಲಾಹಕನ್ತಿ ಅಪಗತಮೇಘಂ. ದೇವನ್ತಿ ಆಕಾಸಂ. ವಿದಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಇದಾನಿ ವಿಗತವಲಾಹಕೋ ಆಕಾಸೋ, ನತ್ಥಿ ಭಗವತೋ ಸೀತಾದಿಉಪದ್ದವೋ’’ತಿ ಞತ್ವಾ. ವಿನಿವೇಠೇತ್ವಾತಿ ಅಪನೇತ್ವಾ. ಸಕವಣ್ಣನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ನಾಗರೂಪಂ. ಪಟಿಸಂಹರಿತ್ವಾತಿ ಅನ್ತರಧಾಪೇತ್ವಾ. ಮಾಣವಕವಣ್ಣನ್ತಿ ಕುಮಾರಕರೂಪಂ.

ಏತಮತ್ಥನ್ತಿ ವಿವೇಕಸುಖಪ್ಪಟಿಸಂವೇದಿನೋ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸುಖಮೇವ ಹೋತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಜಾನಿತ್ವಾ. ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ವಿವೇಕಸುಖಾನುಭಾವದೀಪಕಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಸುಖೋ ವಿವೇಕೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತೋ ಉಪಧಿವಿವೇಕೋ ಸುಖೋ. ತುಟ್ಠಸ್ಸಾತಿ ಚತುಮಗ್ಗಞಾಣಸನ್ತೋಸೇನ ತುಟ್ಠಸ್ಸ. ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಪಕಾಸಿತಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಿಸ್ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸ. ಪಸ್ಸತೋತಿ ತಂ ವಿವೇಕಂ, ಯಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ನಾಮ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಅತ್ತನೋ ವೀರಿಯಬಲಾಧಿಗತೇನ ಞಾಣಚಕ್ಖುನಾ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ. ಅಬ್ಯಾಪಜ್ಜನ್ತಿ ಅಕುಪ್ಪನಭಾವೋ, ಏತೇನ ಮೇತ್ತಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ಪಾಣಭೂತೇಸು ಸಂಯಮೋತಿ ಸತ್ತೇಸು ಚ ಸಂಯಮೋ ಅವಿಹಿಂಸನಭಾವೋ ಸುಖೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಕರುಣಾಪುಬ್ಬಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ.

ಸುಖಾ ವಿರಾಗತಾ ಲೋಕೇತಿ ವಿಗತರಾಗತಾಪಿ ಲೋಕೇ ಸುಖಾ. ಕೀದಿಸೀ? ಕಾಮಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋತಿ, ಯಾ ಕಾಮಾನಂ ಸಮತಿಕ್ಕಮೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಸಾ ವಿಗತರಾಗತಾಪಿ ಸುಖಾತಿ ಅತ್ಥೋ, ಏತೇನ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೋ ಕಥಿತೋ. ಅಸ್ಮಿಮಾನಸ್ಸ ಯೋ ವಿನಯೋತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ಕಥಿತಂ. ಅರಹತ್ತಞ್ಹಿ ಅಸ್ಮಿಮಾನಸ್ಸ ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿನಯೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಇತೋ ಪರಞ್ಚ ಸುಖಂ ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತೇನಾಹ ‘‘ಏತಂ ವೇ ಪರಮಂ ಸುಖ’’ನ್ತಿ. ಏವಂ ಅರಹತ್ತೇನ ದೇಸನಾಯ ಕೂಟಂ ಗಣ್ಹೀತಿ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೨. ರಾಜಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೨. ದುತಿಯೇ ಸಮ್ಬಹುಲಾನನ್ತಿ ವಿನಯಪರಿಯಾಯೇನ ತಯೋ ಜನಾ ‘‘ಸಮ್ಬಹುಲಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ, ತತೋ ಪರಂ ಸಙ್ಘೋ. ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಪನ ತಯೋ ತಯೋ ಏವ, ತತೋ ಉದ್ಧಂ ಸಮ್ಬಹುಲಾ. ತಸ್ಮಾ ಇಧಾಪಿ ಸುತ್ತನ್ತಪರಿಯಾಯೇನ ಸಮ್ಬಹುಲಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಾಯನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಭಾಮಣ್ಡಪೇ. ಸಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಆಗತಸ್ಸ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಉಪಟ್ಠಾನಕರಣಟ್ಠಾನನ್ತಿ ‘‘ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ಯತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂ ವಿನಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇನ್ತಿ, ಸಾಕಚ್ಛಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತಿ, ಸನ್ನಿಪತನವಸೇನ ಪಕತಿಯಾ ಉಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಸಾ ಸಾಲಾಪಿ ಮಣ್ಡಪೋಪಿ ‘‘ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಾ’’ತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತತ್ಥಾಪಿ ಹಿ ಬುದ್ಧಾಸನಂ ನಿಚ್ಚಂ ಪಞ್ಞತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಇದಞ್ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಧರಮಾನಕಾಲೇ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಚಾರಿತ್ತಂ. ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾನನ್ತಿ ನಿಸಜ್ಜನವಸೇನ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ನಿಸಿನ್ನಾನಂ. ಸನ್ನಿಪತಿತಾನನ್ತಿ ತತೋ ತತೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಸನ್ನಿಪತನವಸೇನ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ. ಅಥ ವಾ ಬುದ್ಧಾಸನಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮುಖೇ ವಿಯ ಆದರುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿಸೀದನವಸೇನ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾನಂ, ಸಮಾನಜ್ಝಾಸಯತ್ತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಅಜ್ಝಾಸಯೇನ ಸುಟ್ಠು ಸಮ್ಮಾ ಚ ನಿಪತನವಸೇನ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ. ಅಯನ್ತಿ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಅನ್ತರಾಕಥಾತಿ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಮನಸಿಕಾರಉದ್ದೇಸಪರಿಪುಚ್ಛಾದೀನಂ ಅನ್ತರಾ ಅಞ್ಞಾ ಏಕಾ ಕಥಾ, ಅಥ ವಾ ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಲದ್ಧಸ್ಸ ಸುಗತೋವಾದಸ್ಸ, ಸಾಯಂ ಲಭಿತಬ್ಬಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಚ ಅನ್ತರಾ ಪವತ್ತತ್ತಾ ಅನ್ತರಾಕಥಾ, ಸಮಣಸಮಾಚಾರಸ್ಸೇವ ವಾ ಅನ್ತರಾ ಪವತ್ತಾ ಅಞ್ಞಾ ಏಕಾ ಕಥಾತಿ ಅನ್ತರಾಕಥಾ. ಉದಪಾದೀತಿ ಉಪ್ಪನ್ನಾ.

ಇಮೇಸಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ರಾಜೂನನ್ತಿ ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಮಹದ್ಧನತರೋ ವಾತಿಆದೀಸು ಪಥವಿಯಂ ನಿಖಣಿತ್ವಾ ಠಪಿತಂ ಸತ್ತರತನನಿಚಯಸಙ್ಖಾತಂ ಮಹನ್ತಂ ಧನಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹದ್ಧನೋ, ದ್ವೀಸು ಅಯಂ ಅತಿಸಯೇನ ಮಹದ್ಧನೋತಿ ಮಹದ್ಧನತರೋ. ವಾಸದ್ದೋ ವಿಕಪ್ಪತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ನಿಚ್ಚಪರಿಬ್ಬಯವಸೇನ ಮಹನ್ತೋ ಭೋಗೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಭೋಗೋ. ದೇವಸಿಕಂ ಪವಿಸನಆಯಭೂತೋ ಮಹನ್ತೋ ಕೋಸೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾಕೋಸೋ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ದೇವಸಿಕಂ ಪವಿಸನಆಯಭೂತಂ ಮಣಿಸಾರಫೇಗ್ಗುಗುಮ್ಬಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಪರಿಗ್ಗಹವತ್ಥು ಧನಂ, ತದೇವ ಸಾರಗಬ್ಭಾದೀಸು ನಿಹಿತಂ ಕೋಸೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ವಜಿರೋ, ಮಹಾನೀಲೋ, ಇನ್ದನೀಲೋ, ಮರಕತೋ, ವೇಳುರಿಯೋ, ಪದುಮರಾಗೋ, ಫುಸ್ಸರಾಗೋ, ಕಕ್ಕೇತನೋ, ಪುಲಾಕೋ, ವಿಮಲೋ, ಲೋಹಿತಙ್ಕೋ, ಫಲಿಕೋ, ಪವಾಳೋ, ಜೋತಿರಸೋ, ಗೋಮುತ್ತಕೋ, ಗೋಮೇದಕೋ, ಸೋಗನ್ಧಿಕೋ, ಮುತ್ತಾ, ಸಙ್ಖೋ, ಅಞ್ಜನಮೂಲೋ, ರಾಜಪಟ್ಟೋ, ಅಮತಂಸಕೋ, ಪಿಯಕೋ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಚಾತಿ ಚತುಬ್ಬೀಸತಿ ಮಣಿ ನಾಮ. ಸತ್ತ ಲೋಹಾನಿ ಕಹಾಪಣೋ ಚ ಸಾರೋ ನಾಮ. ಸಯನಚ್ಛಾದನಪಾವುರಣಗಜದನ್ತಸಿಲಾದೀನಿ ಫೇಗ್ಗು ನಾಮ. ಚನ್ದನಾಗರುಕುಙ್ಕುಮತಗರಕಪ್ಪೂರಾದಿ ಗುಮ್ಬಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನ ಆದಿಸದ್ದೇನ ಸಾಲಿವೀಹಿಆದಿಮುಗ್ಗಮಾಸಾದಿಪುಬ್ಬಣ್ಣಾಪರಣ್ಣಭೇದಂ ಧಞ್ಞವಿಕತಿಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಯಂ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪಭೋಗಪರಿಭೋಗಭೂತಂ ವತ್ಥು, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ. ಮಹನ್ತಂ ವಿಜಿತಂ ರಟ್ಠಂ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾವಿಜಿತೋ. ಮಹನ್ತೋ ಹತ್ಥಿಅಸ್ಸಾದಿವಾಹನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾವಾಹನೋ. ಮಹನ್ತಂ ಸೇನಾಬಲಞ್ಚೇವ ಥಾಮಬಲಞ್ಚ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಬ್ಬಲೋ. ಇಚ್ಛಿತನಿಬ್ಬತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಾ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮನಿಪ್ಫನ್ನಾ ಮಹತೀ ಇದ್ಧಿ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಿದ್ಧಿಕೋ. ತೇಜಸಙ್ಖಾತೋ ಉಸ್ಸಾಹಮನ್ತಪಭುಸತ್ತಿಸಙ್ಖಾತೋ ವಾ ಮಹನ್ತೋ ಆನುಭಾವೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಮಹಾನುಭಾವೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಪಠಮೇನ ಆಯಸಮ್ಪದಾ, ದುತಿಯೇನ ವಿತ್ತೂಪಕರಣಸಮ್ಪದಾ, ತತಿಯೇನ ವಿಭವಸಮ್ಪದಾ, ಚತುತ್ಥೇನ ಜನಪದಸಮ್ಪದಾ, ಪಞ್ಚಮೇನ ಯಾನಸಮ್ಪದಾ, ಛಟ್ಠೇನ ಪರಿವಾರಸಮ್ಪದಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಅತ್ತಸಮ್ಪದಾ, ಸತ್ತಮೇನ ಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಸಮ್ಪದಾ, ಅಟ್ಠಮೇನ ಪಭಾವಸಮ್ಪದಾ ತೇಸಂ ರಾಜೂನಂ ಪಕಾಸಿತಾ ಹೋತಿ. ತೇನ ಯಾ ಸಾ ಸಾಮಿಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಮಚ್ಚಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಸೇನಾಸಮ್ಪತ್ತಿ, ರಟ್ಠಸಮ್ಪತ್ತಿ, ವಿಭವಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಮಿತ್ತಸಮ್ಪತ್ತಿ, ದುಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತೀತಿ ಸತ್ತ ಪಕತಿಸಮ್ಪದಾ ರಾಜೂನಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಾ. ತಾ ಸಬ್ಬಾ ಯಥಾರಹಂ ಪರಿದೀಪಿತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ದಾನಾದೀಹಿ ಚತೂಹಿ ಸಙ್ಗಹವತ್ಥೂಹಿ ಪರಿಸಂ ರಞ್ಜೇತೀತಿ ರಾಜಾ. ಮಗಧಾನಂ ಇಸ್ಸರೋತಿ ಮಾಗಧೋ. ಮಹತಿಯಾ ಸೇನಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತತ್ತಾ ಸೇನಿಯಗೋತ್ತತ್ತಾ ವಾ ಸೇನಿಯೋ. ಬಿಮ್ಬಿ ವುಚ್ಚತಿ ಸುವಣ್ಣಂ, ತಸ್ಮಾ ಸಾರಬಿಮ್ಬಿವಣ್ಣತಾಯ ಬಿಮ್ಬಿಸಾರೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ನಾಮಮೇವೇತಂ ತಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಪಚ್ಚಾಮಿತ್ತಂ ಪರಸೇನಂ ಜಿನಾತೀತಿ ಪಸೇನದಿ. ಕೋಸಲರಟ್ಠಸ್ಸ ಅಧಿಪತೀತಿ ಕೋಸಲೋ. ಅಯಞ್ಚರಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಚರಹೀತಿ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ವಿಪ್ಪಕತಾತಿ ಅಪರಿಯೋಸಿತಾ. ಅಯಂ ತೇಸಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಅನ್ತರಾಕಥಾ ಅನಿಟ್ಠಿತಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಾಯನ್ಹಸಮಯನ್ತಿ ಸಾಯನ್ಹೇ ಏಕಂ ಸಮಯಂ. ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಾ ವುಟ್ಠಿತೋತಿ ತತೋ ತತೋ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣತೋ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಪಟಿಸಂಹರಣತೋ ಪಟಿಸಲ್ಲಾನಸಙ್ಖಾತಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ಯಥಾಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದಂ ವುಟ್ಠಿತೋ. ಭಗವಾ ಹಿ ಪುಬ್ಬಣ್ಹಸಮಯಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಸುಲಭಪಿಣ್ಡಪಾತಂ ಕತ್ವಾ ಕತಭತ್ತಕಿಚ್ಚೋ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಾವತ್ಥಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ವಿಹಾರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಪ್ಪಮುಖೇ ಠತ್ವಾ ವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಠಿತಾನಂ ಭಿಕ್ಖೂನಂ ಯಥಾಸಮುಟ್ಠಿತಂ ಸುಗತೋವಾದಂ ದತ್ವಾ ತೇಸು ಅರಞ್ಞರುಕ್ಖಮೂಲಾದಿದಿವಾಟ್ಠಾನಂ ಉದ್ದಿಸ್ಸ ಗತೇಸು ಗನ್ಧಕುಟಿಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖೇನ ದಿವಸಭಾಗಂ ವೀತಿನಾಮೇತ್ವಾ ಯಥಾಕಾಲಪರಿಚ್ಛೇದೇ ಸಮಾಪತ್ತಿತೋ ವುಟ್ಠಾಯ, ‘‘ಮಯ್ಹಂ ಉಪಗಮನಂ ಆಗಮಯಮಾನಾ ಚತಸ್ಸೋ ಪರಿಸಾ ಸಕಲವಿಹಾರಂ ಪರಿಪೂರೇನ್ತಿಯೋ ನಿಸಿನ್ನಾ, ಇದಾನಿ ಮೇ ಧಮ್ಮದೇಸನತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಸಭಾಮಣ್ಡಲಂ ಉಪಗನ್ತುಂ ಕಾಲೋ’’ತಿ ಆಸನತೋ ವುಟ್ಠಾಯ, ಕೇಸರಸೀಹೋ ವಿಯ ಕಞ್ಚನಗುಹಾಯ ಸುರಭಿಗನ್ಧಕುಟಿತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಯೂಥಂ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತೋ ಮತ್ತವರವಾರಣೋ ವಿಯ ಅಕಾಯಚಾಪಲ್ಲೇನ ಚಾರುವಿಕ್ಕನ್ತಗಮನೋ ಅಸೀತಿಅನುಬ್ಯಞ್ಜನಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತಬಾತ್ತಿಂಸಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಸಮುಜ್ಜಲಾಯ ಬ್ಯಾಮಪ್ಪಭಾಯ ಪರಿಕ್ಖೇಪವಿಲಾಸಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ಪಭಸ್ಸರಕೇತುಮಾಲಾಲಙ್ಕತಾಯ ನೀಲಪೀತಲೋಹಿತೋದಾತಮಞ್ಜಿಟ್ಠಪಭಸ್ಸರಾನಂ ವಸೇನ ಛಬ್ಬಣ್ಣಬುದ್ಧರಂಸಿಯೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿಯಾ ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯಾನುಭಾವಾಯ ಅನುಪಮಾಯ ಬುದ್ಧಲೀಲಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಾಯ ರೂಪಕಾಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಸಕಲವಿಹಾರಂ ಏಕಾಲೋಕಂ ಕುರುಮಾನೋ ಉಪಟ್ಠಾನಸಾಲಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ…ಪೇ… ತೇನುಪಸಙ್ಕಮೀ’’ತಿ.

ಏವಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೇ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ತುಣ್ಹೀಭೂತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಮಯಿ ಅಕಥೇನ್ತೇ ಇಮೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಬುದ್ಧಗಾರವೇನ ಕಪ್ಪಮ್ಪಿ ನ ಕಥೇಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಕಥಾಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ‘‘ಕಾಯ ನುತ್ಥ, ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಕಾಯ ನುತ್ಥಾತಿ ಕತಮಾಯ ನು ಭವಥ. ‘‘ಕಾಯ ನೋತ್ಥಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಳಿ, ಸೋ ಏವತ್ಥೋ, ‘‘ಕಾಯ ನ್ವೇತ್ಥಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಕತಮಾಯ ನು ಏತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕತಮಾಯ ನಾಮ ಕಥಾಯ ಇಧ ಸನ್ನಿಸಿನ್ನಾ ಭವಥ, ಕತಮಾ ಚ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕಥಾ ಮಮಾಗಮನಪಚ್ಚಯಾ ಅನಿಟ್ಠಿತಾ, ತಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪವಾರಣಾಯ ಪವಾರೇಸಿ.

ನ ಖ್ವೇತನ್ತಿ ನ ಖೋ ಏತಂ, ಅಯಮೇವ ವಾ ಪಾಠೋ. ‘‘ನ ಖೋತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ನ ಖೋ ಏತಂ ಇಚ್ಚೇವ ಪದವಿಭಾಗೋ. ಕುಲಪುತ್ತಾನನ್ತಿ ಜಾತಿಆಚಾರಕುಲಪುತ್ತಾನಂ. ಸದ್ಧಾತಿ ಸದ್ಧಾಯ, ಕಮ್ಮಫಲಸದ್ಧಾಯ ರತನತ್ತಯಸದ್ಧಾಯ ಚ. ಅಗಾರಸ್ಮಾತಿ ಘರತೋ, ಗಹಟ್ಠಭಾವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನಗಾರಿಯನ್ತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ. ಪಬ್ಬಜಿತಾನನ್ತಿ ಉಪಗತಾನಂ. ಯನ್ತಿ ಕಿರಿಯಾಪರಾಮಸನಂ. ತತ್ಥಾಯಂ ಪದಯೋಜನಾ – ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ತುಮ್ಹೇ ನೇವ ರಾಜಾಭಿನೀತಾ ನ ಚೋರಾಭಿನೀತಾ ನ ಇಣಟ್ಟಾ ನ ಜೀವಿತಪಕತಾ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ಅಥ ಖೋ ಸದ್ಧಾಯ ಅಗಾರತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಮಮ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತಾ, ತುಮ್ಹೇ ಏತರಹಿ ಏವರೂಪಿಂ ರಾಜಪ್ಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ತಿರಚ್ಛಾನಕಥಂ ಕಥೇಯ್ಯಾಥ, ಯಂ ಏವರೂಪಾಯ ಕಥಾಯ ಕಥನಂ, ಏತಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ನ ಖೋ ಪತಿರೂಪಂ ನ ಯುತ್ತಮೇವಾ’’ತಿ.

ಏವಂ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಪಬ್ಬಜಿತಾನಂ ಅಪ್ಪತಿರೂಪಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಪತಿರೂಪಂ ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದ್ವಯಂ ಕರಣೀಯಂ ಧಮ್ಮೀ ವಾ ಕಥಾ ಅರಿಯೋ ವಾ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ವೋತಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ. ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಹಿ ಪದಂ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಕತ್ತರಿ ಸಾಮಿವಚನಮೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ತುಮ್ಹೇಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ದ್ವಯಂ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ದ್ವೇ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಧಮ್ಮೀ ಕಥಾತಿ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮತೋ ಅನಪೇತಾ ಕಥಾ, ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿಪರಿದೀಪಿನೀ ಧಮ್ಮದೇಸನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ದಸಕಥಾವತ್ಥುಸಙ್ಖಾತಾಪಿ ಹಿ ಧಮ್ಮಕಥಾ ತದೇಕದೇಸಾ ಏವಾತಿ. ಅರಿಯೋತಿ ಏಕನ್ತಹಿತಾವಹತ್ತಾ ಅರಿಯೋ, ವಿಸುದ್ಧೋ ಉತ್ತಮೋತಿ ವಾ ಅರಿಯೋ. ತುಣ್ಹೀಭಾವೋತಿ ಸಮಥವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಭೂತಂ ಅಕಥನಂ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ವಚೀಸಙ್ಖಾರಪಟಿಪಕ್ಖಭಾವತೋ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಂ ಅರಿಯೋ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಪರೇ ‘‘ಚತುತ್ಥಜ್ಝಾನಂ ಅರಿಯೋ ತುಣ್ಹೀಭಾವೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ‘‘ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಿತ್ತವಿವೇಕಸ್ಸ ಪರಿಬ್ರೂಹನತ್ಥಂ ವಿವೇಕಟ್ಠಕಾಯಾ ಸುಞ್ಞಾಗಾರೇ ವಿಹರನ್ತಾ ಸಚೇ ಕದಾಚಿ ಸನ್ನಿಪತಥ, ಏವಂ ಸನ್ನಿಪತಿತೇಹಿ ತುಮ್ಹೇಹಿ ‘ಅಸ್ಸುತಂ ಸಾವೇತಿ ಸುತಂ ವಾ ಪರಿಯೋದಪೇತೀ’ತಿ ವುತ್ತನಯೇನ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸೂಪಕಾರಾಯ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಕಥಾ ವಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಾ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಬ್ಯಾಬಾಧನತ್ಥಂ ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ವಿಹರಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಪುರಿಮೇನ ಕರಣೀಯವಚನೇನ ಅನೋತಿಣ್ಣಾನಂ ಸಾಸನೇ ಓತರಣೂಪಾಯಂ ದಸ್ಸೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಓತಿಣ್ಣಾನಂ ಸಂಸಾರತೋ ನಿಸ್ಸರಣೂಪಾಯಂ. ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಆಗಮವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇ ನಿಯೋಜೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಅಧಿಗಮವೇಯ್ಯತ್ತಿಯೇ. ಅಥ ವಾ ಪುರಿಮೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪಠಮಂ ಉಪ್ಪತ್ತಿಹೇತುಂ ದೀಪೇತಿ, ದುತಿಯೇನ ದುತಿಯಂ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ದ್ವೇಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಹೇತೂ ದ್ವೇ ಪಚ್ಚಯಾ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಉಪ್ಪಾದಾಯ ಪರತೋ ಚ ಘೋಸೋ, ಪಚ್ಚತ್ತಞ್ಚ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿಕಾರೋ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೨.೧೨೭).

ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಲೋಕಿಯಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮೂಲಕಾರಣಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ಪಚ್ಛಿಮೇನ ಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಮೂಲಕಾರಣನ್ತಿ ಏವಮಾದಿನಾ ಏತ್ಥ ಯೋಜನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ತೇಹಿ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಕಿತ್ತಿತಕಾಮಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ಝಾನಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿ ಸನ್ತತರಾ ಚೇವ ಪಣೀತತರಾ ಚಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ವಿದಿತ್ವಾ. ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ಅರಿಯವಿಹಾರಸುಖಾನುಭಾವದೀಪಕಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಯಞ್ಚ ಕಾಮಸುಖಂ ಲೋಕೇತಿ ಲೋಕಸದ್ದೋ ‘‘ಖನ್ಧಲೋಕೋ ಆಯತನಲೋಕೋ ಧಾತುಲೋಕೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾನಿ. ೩, ೭; ಚೂಳನಿ. ಅಜಿತಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೨) ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಆಗತೋ.

‘‘ಯಾವತಾ ಚನ್ದಿಮಸೂರಿಯಾ ಪರಿಹರನ್ತಿ,

ದಿಸಾ ಭನ್ತಿ ವಿರೋಚನಾ;

ತಾವ ಸಹಸ್ಸಧಾ ಲೋಕೋ,

ಏತ್ಥ ತೇ ವತ್ತತೀ ವಸೋ’’ತಿ. –

ಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೫೦೩) ಓಕಾಸೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಖೋ ಭಗವಾ ಬುದ್ಧಚಕ್ಖುನಾ ಲೋಕಂ ವೋಲೋಕೇನ್ತೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೯; ಮ. ನಿ. ೧.೨೮೩) ಸತ್ತೇಸು. ಇಧ ಪನ ಸತ್ತಲೋಕೇ ಓಕಾಸಲೋಕೇ ಚ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಅವೀಚಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಉಪರಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕತೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಏತಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಯಂ ವತ್ಥುಕಾಮೇ ಪಟಿಚ್ಚ ಕಿಲೇಸಕಾಮವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಕಾಮಸಹಗತಂ ಸುಖಂ. ಯಞ್ಚಿದಂ ದಿವಿಯಂ ಸುಖನ್ತಿ ಯಞ್ಚ ಇದಂ ದಿವಿ ಭವಂ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರವಸೇನ ಚ ಲದ್ಧಬ್ಬಂ ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಮನುಸ್ಸಾನಞ್ಚ ರೂಪಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ. ತಣ್ಹಕ್ಖಯಸುಖಸ್ಸಾತಿ ಯಂ ಆಗಮ್ಮ ತಣ್ಹಾ ಖೀಯತಿ, ತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಕತ್ವಾ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಪಟಿಪಸ್ಸಮ್ಭನವಸೇನ ಪವತ್ತಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ ತಣ್ಹಕ್ಖಯಸುಖಂ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ತಣ್ಹಕ್ಖಯಸುಖಸ್ಸ. ಏತೇತಿ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸೇನ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಏತಾನಿ ಸುಖಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇಚಿ ಉಭಯಮ್ಪಿ ಸುಖಸಾಮಞ್ಞೇನ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಏತ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ‘‘ಕಲಂ ನಾಗ್ಘತೀ’’ತಿ ಪಾಠೇನ ಭವಿತಬ್ಬಂ.

ಸೋಳಸಿನ್ತಿ ಸೋಳಸನ್ನಂ ಪೂರಣಿಂ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಚಕ್ಕವತ್ತಿಸುಖಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇ ಮನುಸ್ಸಸುಖಂ, ನಾಗಸುಪಣ್ಣಾದಿಲೋಕೇ ನಾಗಾದೀಹಿ ಅನುಭವಿತಬ್ಬಂ ಸುಖಂ, ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಿದೇವಲೋಕೇ ಛಬ್ಬಿಧಂ ಕಾಮಸುಖನ್ತಿ ಯಂ ಏಕಾದಸವಿಧೇ ಕಾಮಲೋಕೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಂ ಕಾಮಸುಖಂ, ಯಞ್ಚ ಇದಂ ರೂಪಾರೂಪದೇವೇಸು ದಿಬ್ಬವಿಹಾರಭೂತೇಸು ರೂಪಾರೂಪಜ್ಝಾನೇಸು ಚ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ‘‘ದಿವಿಯ’’ನ್ತಿ ಲದ್ಧನಾಮಂ ಲೋಕಿಯಜ್ಝಾನಸುಖಂ, ಸಕಲಮ್ಪಿ ತದುಭಯಂ ತಣ್ಹಕ್ಖಯಸುಖಸಙ್ಖಾತಂ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಂ ಸೋಳಸ ಭಾಗೇ ಕತ್ವಾ ತತೋ ಏಕಭಾಗಂ ಸೋಳಸಭಾಗಗುಣೇ ಲದ್ಧಂ ಏಕಭಾಗಸಙ್ಖಾತಂ ಕಲಂ ನ ಅಗ್ಘತೀತಿ.

ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ವುತ್ತಾ. ಪಾಳಿಯಂ ಅವಿಸೇಸೇನ ತಣ್ಹಕ್ಖಯಸ್ಸ ಆಗತತ್ತಾ ಪಠಮಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸುಖಸ್ಸಾಪಿ ಕಲಂ ಲೋಕಿಯಂ ನ ಅಗ್ಘತಿ ಏವ. ತಥಾ ಹಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಪಥಬ್ಯಾ ಏಕರಜ್ಜೇನ, ಸಗ್ಗಸ್ಸ ಗಮನೇನ ವಾ;

ಸಬ್ಬಲೋಕಾಧಿಪಚ್ಚೇನ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ ವರ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೧೭೮);

ಸೋತಾಪತ್ತಿಸಂಯುತ್ತೇಪಿ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಕಿಞ್ಚಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ರಾಜಾ ಚಕ್ಕವತ್ತೀ ಚತುನ್ನಂ ದೀಪಾನಂ ಇಸ್ಸರಿಯಾಧಿಪಚ್ಚಂ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಭೇದಾ ಪರಂ ಮರಣಾ ಸುಗತಿಂ ಸಗ್ಗಂ ಲೋಕಂ ಉಪಪಜ್ಜತಿ ದೇವಾನಂ ತಾವತಿಂಸಾನಂ ಸಹಬ್ಯತಂ, ಸೋ ತತ್ಥ ನನ್ದನೇ ವನೇ ಅಚ್ಛರಾಸಙ್ಘಪರಿವುತೋ ದಿಬ್ಬೇಹಿ ಚ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ಸಮಪ್ಪಿತೋ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ ಪರಿಚಾರೇತಿ, ಸೋ ಚತೂಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಅಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಅಪರಿಮುತ್ತೋವ ನಿರಯಾ, ಅಪರಿಮುತ್ತೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಾ, ಅಪರಿಮುತ್ತೋ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಾ, ಅಪರಿಮುತ್ತೋ ಅಪಾಯದುಗ್ಗತಿವಿನಿಪಾತಾ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಪಿಣ್ಡಿಯಾಲೋಪೇನ ಯಾಪೇತಿ, ನನ್ತಕಾನಿ ಚ ಧಾರೇತಿ, ಸೋ ಚತೂಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಅಥ ಖೋ ಸೋ ಪರಿಮುತ್ತೋ ನಿರಯಾ, ಪರಿಮುತ್ತೋ ತಿರಚ್ಛಾನಯೋನಿಯಾ, ಪರಿಮುತ್ತೋ ಪೇತ್ತಿವಿಸಯಾ, ಪರಿಮುತ್ತೋ ಅಪಾಯದುಗ್ಗತಿವಿನಿಪಾತಾ.

‘‘ಕತಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ? ಇಧ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುದ್ಧೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ ‘ಇತಿಪಿ ಸೋ ಭಗವಾ ಅರಹಂ…ಪೇ... ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’ತಿ. ಧಮ್ಮೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞೂಹೀ’ತಿ. ಸಙ್ಘೇ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದೇನ…ಪೇ… ಪುಞ್ಞಕ್ಖೇತ್ತಂ ಲೋಕಸ್ಸಾ’ತಿ. ಅರಿಯಕನ್ತೇಹಿ ಸೀಲೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ ಅಖಣ್ಡೇಹಿ…ಪೇ… ಸಮಾಧಿಸಂವತ್ತನಿಕೇಹಿ. ಇಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ. ಯೋ ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚತುನ್ನಂ ದೀಪಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ, ಯೋ ಚತುನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ, ಚತುನ್ನಂ ದೀಪಾನಂ ಪಟಿಲಾಭೋ ಚತುನ್ನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಟಿಲಾಭಸ್ಸ ಕಲಂ ನಾಗ್ಘತಿ ಸೋಳಸಿ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೯೯೭).

ಏವಂ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಲೋಕಿಯಸುಖಂ ಸಉತ್ತರಂ ಸಾತಿಸಯಂ, ಲೋಕುತ್ತರಸುಖಮೇವ ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಅತಿಸಯನ್ತಿ ಭಾಜೇಸೀತಿ.

ದುತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೩. ದಣ್ಡಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೩. ತತಿಯೇ ಕುಮಾರಕಾತಿ ದಾರಕಾ. ಅನ್ತರಾ ಚ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ಜೇತವನನ್ತಿ ಅನ್ತರಾಸದ್ದೋ ‘‘ತದನ್ತರಂ ಕೋ ಜಾನೇಯ್ಯ, ಅಞ್ಞತ್ರ ತಥಾಗತಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೬.೪೪; ೧೦.೭೫), ‘‘ಜನಾ ಸಙ್ಗಮ್ಮ ಮನ್ತೇನ್ತಿ, ಮಞ್ಚ ತ್ವಞ್ಚ ಕಿಮನ್ತರ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೨೮) ಕಾರಣೇ ಆಗತೋ. ‘‘ಅದ್ದಸಾ ಮಂ, ಭನ್ತೇ, ಅಞ್ಞತರಾ ಇತ್ಥೀ ವಿಜ್ಜನ್ತರಿಕಾಯ ಭಾಜನಂ ಧೋವನ್ತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೨.೧೪೯) ಖಣೇ. ‘‘ಯಸ್ಸನ್ತರತೋ ನ ಸನ್ತಿ ಕೋಪಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಉದಾ. ೨೦) ಚಿತ್ತೇ. ‘‘ಅನ್ತರಾ ವೋಸಾನಮಾಪಾದೀ’’ತಿಆದೀಸು ವೇಮಜ್ಝೇ. ‘‘ಅಪಿಚಾಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಪೋದಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾನಿರಯಾನಂ ಅನ್ತರಿಕಾಯ ಆಗಚ್ಛತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಪಾರಾ. ೨೩೧) ವಿವರೇ. ಸ್ವಾಯಮಿಧಾಪಿ ವಿವರೇ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ಸಾವತ್ಥಿಯಾ ಚ ಜೇತವನಸ್ಸ ಚ ವಿವರೇತಿ, ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅನ್ತರಾಸದ್ದಯೋಗತೋ ಚೇತ್ಥ ಉಪಯೋಗವಚನಂ ‘‘ಅನ್ತರಾ ಚ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಅನ್ತರಾ ಚ ಜೇತವನ’’ನ್ತಿ. ಈದಿಸೇಸು ಠಾನೇಸು ಅಕ್ಖರಚಿನ್ತಕಾ ‘‘ಅನ್ತರಾ ಗಾಮಞ್ಚ ನದಿಞ್ಚ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಏಕಮೇವ ಅನ್ತರಾಸದ್ದಂ ಪಯುಜ್ಜನ್ತಿ, ಸೋ ದುತಿಯಪದೇನಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ. ಇಧ ಪನ ಯೋಜೇತ್ವಾ ವುತ್ತೋ.

ಅಹಿಂ ದಣ್ಡೇನ ಹನನ್ತೀತಿ ಬಿಲತೋ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಗೋಚರಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತಂ ಕಣ್ಹಸಪ್ಪಂ ಛಾತಜ್ಝತ್ತಂ ಅನುಬನ್ಧಿತ್ವಾ ಯಟ್ಠೀಹಿ ಪೋಥೇನ್ತಿ. ತೇನ ಚ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಸಾವತ್ಥಿಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಗಚ್ಛನ್ತೋ ಅನ್ತರಾಮಗ್ಗೇ ತೇ ದಾರಕೇ ಅಹಿಂ ದಣ್ಡೇನ ಹನನ್ತೇ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಕಸ್ಮಾ ಕುಮಾರಕಾ ಇಮಂ ಅಹಿಂ ದಣ್ಡೇನ ಹನಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಡಂಸನಭಯೇನ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘‘ಇಮೇ ಅತ್ತನೋ ಸುಖಂ ಕರಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ಇಮಂ ಪಹರನ್ತಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಟ್ಠಾನೇ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅಹೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ನಿಕತಿಕೋಸಲ್ಲ’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸಿ. ತೇನೇವ ಚ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗೇನ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಥ ಖೋ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಇಮೇ ದಾರಕಾ ಅತ್ತಸುಖಾಯ ಪರದುಕ್ಖಂ ಕರೋನ್ತಾ ಸಯಂ ಪರತ್ಥ ಸುಖಂ ನ ಲಭಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಜಾನಿತ್ವಾತಿ ಏವಮೇಕೇ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ. ಅಞ್ಞೇಸಂ ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ಸುಖಪರಿಯೇಸನಂ ಆಯತಿಂ ದುಕ್ಖಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ, ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನಾನಂ ಏಕನ್ತೇನ ಸುಖಾಯ ಸಂವತ್ತತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಪರವಿಹೇಸಾವಿನಿಮುತ್ತಾ ಅಚ್ಚನ್ತಮೇವ ಸುಖಭಾಗಿನೋ ವತ ಮಯ್ಹಂ ಓವಾದಪ್ಪಟಿಕರಾ’’ತಿ ಸೋಮನಸ್ಸವಸೇನೇವೇತಮ್ಪಿ ಸತ್ಥಾ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸೀತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಪರೇ ಪನ ಭಣನ್ತಿ ‘‘ಏವಂ ತೇಹಿ ಕುಮಾರಕೇಹಿ ಪವತ್ತಿತಂ ಪರವಿಹೇಠನಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಆದೀನವತೋ ವಿದಿತ್ವಾ ಪರವಿಹೇಸಾಯ ಪರಾನುಕಮ್ಪಾಯ ಚ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಆದೀನವಾನಿಸಂಸವಿಭಾವನಂ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಸುಖಕಾಮಾನೀತಿ ಏಕನ್ತೇನೇವ ಅತ್ತನೋ ಸುಖಸ್ಸ ಇಚ್ಛನತೋ ಸುಖಾನುಗಿದ್ಧಾನಿ. ಭೂತಾನೀತಿ ಪಾಣಿನೋ. ಯೋ ದಣ್ಡೇನ ವಿಹಿಂಸತೀತಿ ಏತ್ಥ ದಣ್ಡೇನಾತಿ ದೇಸನಾಮತ್ತಂ, ದಣ್ಡೇನ ವಾ ಲೇಡ್ಡುಸತ್ಥಪಾಣಿಪ್ಪಹಾರಾದೀಹಿ ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ದಣ್ಡೇನಾತಿ ದಣ್ಡನೇನ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯೋ ಸುಖಕಾಮಾನಿ ಸಬ್ಬಭೂತಾನಿ ಜಾತಿಆದಿನಾ ಘಟ್ಟನವಸೇನ ವಚೀದಣ್ಡೇನ ವಾ ಪಾಣಿಮುಗ್ಗರಸತ್ಥಾದೀಹಿ ಪೋಥನತಾಳನಚ್ಛೇದನಾದಿವಸೇನ ಸರೀರದಣ್ಡೇನ ವಾ ಸತಂ ವಾ ಸಹಸ್ಸಂ ವಾ ಠಾಪನವಸೇನ ಧನದಣ್ಡೇನ ವಾತಿ ಇಮೇಸು ದಣ್ಡೇಸು ಯೇನ ಕೇನಚಿ ದಣ್ಡೇನ ವಿಹಿಂಸತಿ ವಿಹೇಠೇತಿ ದುಕ್ಖಂ ಪಾಪೇತಿ, ಅತ್ತನೋ ಸುಖಮೇಸಾನೋ, ಪೇಚ್ಚ ಸೋ ನ ಲಭತೇ ಸುಖನ್ತಿ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಅತ್ತನೋ ಸುಖಂ ಏಸನ್ತೋ ಗವೇಸನ್ತೋ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ಪೇಚ್ಚ ಪರಲೋಕೇ ಮನುಸ್ಸಸುಖಂ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖನ್ತಿ ತಿವಿಧಮ್ಪಿ ಸುಖಂ ನ ಲಭತಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ತೇನ ದಣ್ಡೇನ ದುಕ್ಖಮೇವ ಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಪೇಚ್ಚ ಸೋ ಲಭತೇ ಸುಖನ್ತಿ ಯೋ ಖನ್ತಿಮೇತ್ತಾನುದ್ದಯಸಮ್ಪನ್ನೋ ‘‘ಯಥಾಹಂ ಸುಖಕಾಮೋ ದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಕೂಲೋ, ಏವಂ ಸಬ್ಬೇಪೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಸಮ್ಪತ್ತವಿರತಿಆದೀಸು ಠಿತೋ ವುತ್ತನಯೇನ ಕೇನಚಿ ದಣ್ಡೇನ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಭೂತಾನಿ ನ ಹಿಂಸತಿ ನ ಬಾಧತಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪರಲೋಕೇ ಮನುಸ್ಸಭೂತೋ ಮನುಸ್ಸಸುಖಂ, ದೇವಭೂತೋ ದಿಬ್ಬಸುಖಂ, ಉಭಯಂ ಅತಿಕ್ಕಮನ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಸುಖಂ ಲಭತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅವಸ್ಸಂಭಾವಿತಾಯ ತಂ ಸುಖಂ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂ ವಿಯ ಹೋತೀತಿ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘‘ಲಭತೇ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪುರಿಮಗಾಥಾಯಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೪. ಸಕ್ಕಾರಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೪. ಚತುತ್ಥೇ ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕತೋ ಹೋತೀತಿ ಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕೇಸು ಚತೂಸು ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯೇಸು ಪರಿಪೂರಿತಸ್ಸ ಪುಞ್ಞಸಮ್ಭಾರವಿಸೇಸಸ್ಸ ಫಲಭೂತೇನ ‘‘ಇತೋ ಪರಂ ಮಯ್ಹಂ ಓಕಾಸೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಉಸ್ಸಹಜಾತೇನ ವಿಯ ಉಪರೂಪರಿ ವಡ್ಢಮಾನೇನ ಸಕ್ಕಾರಾದಿನಾ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕತೋ ಹೋತಿ. ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಹಿ ಯಮಕಮಹಾಮೇಘೋ ವುಟ್ಠಹಿತ್ವಾ ಮಹೋಘಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಪಾರಮಿಯೋ ‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಭಾವೇ ವಿಪಾಕಂ ದಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಸಮ್ಪಿಣ್ಡಿತಾ ವಿಯ ಭಗವತೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಮಹೋಘಂ ನಿಬ್ಬತ್ತಯಿಂಸು. ತತೋ ಅನ್ನಪಾನವತ್ಥಯಾನಮಾಲಾಗನ್ಧವಿಲೇಪನಾದಿಹತ್ಥಾ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯೋ ಆಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಕಹಂ ಬುದ್ಧೋ, ಕಹಂ ಭಗವಾ, ಕಹಂ ದೇವದೇವೋ, ಕಹಂ ನರಾಸಭೋ, ಕಹಂ ಪುರಿಸಸೀಹೋ’’ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಪರಿಯೇಸನ್ತಿ. ಸಕಟಸತೇಹಿ ಪಚ್ಚಯೇ ಆಹರಿತ್ವಾ ಓಕಾಸಂ ಅಲಭಮಾನಾ ಸಮನ್ತಾ ಗಾವುತಪ್ಪಮಾಣೇಪಿ ಸಕಟಧುರೇನ ಸಕಟಧುರಂ ಆಹಚ್ಚ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಚೇವ ಅನುಬನ್ಧನ್ತಿ ಚ ಅನ್ಧಕವಿನ್ದಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಯೋ ವಿಯ. ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಖನ್ಧಕೇ (ಮಹಾವ. ೨೮೨) ತೇಸು ತೇಸು ಚ ಸುತ್ತೇಸು ಆಗತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾ ಚ ಭಗವತೋ, ಏವಂ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸಾತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಯಾವತಾ ಖೋ, ಚುನ್ದ, ಏತರಹಿ ಸಙ್ಘಾ ವಾ ಗಣಾ ವಾ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ನಾಹಂ, ಚುನ್ದ, ಅಞ್ಞಂ ಏಕಸಙ್ಘಮ್ಪಿ ಸಮನುಪಸ್ಸಾಮಿ ಏವಂ ಲಾಭಗ್ಗಯಸಗ್ಗಪ್ಪತ್ತಂ, ಯಥರಿವಾಯಂ, ಚುನ್ದ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೭೬).

ಸ್ವಾಯಂ ಭಗವತೋ ಚ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರೋ ಏಕತೋ ಹುತ್ವಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಮಹಾನದೀನಂ ಉದಕೋಘೋ ವಿಯ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಭಗವಾ ಸಕ್ಕತೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ, ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೋಪಿ ಸಕ್ಕತೋ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಾರಾನ’’ನ್ತಿ.

ತಿತ್ಥಿಯಾ ಪನ ಪುಬ್ಬೇ ಅಕತಪುಞ್ಞತಾಯ ಚ ದುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾಯ ಚ ಅಸಕ್ಕತಾ ಅಗರುಕತಾ, ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇನ ಪನ ವಿಸೇಸತೋ ವಿಪನ್ನಸೋಭಾ ಸೂರಿಯುಗ್ಗಮನೇ ಖಜ್ಜೋಪನಕಾ ವಿಯ ನಿಪ್ಪಭಾ ನಿತ್ತೇಜಾ ಹತಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾ ಅಹೇಸುಂ. ತೇ ತಾದಿಸಂ ಭಗವತೋ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಂ ಅಸಹಮಾನಾ ಇಸ್ಸಾಪಕತಾ ‘‘ಏವಂ ಇಮೇ ಫರುಸಾಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಘಟ್ಟೇತ್ವಾವ ಪಲಾಪೇಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಉಸೂಯಾ ವಿಸುಗ್ಗಾರಂ ಉಗ್ಗಿರನ್ತಾ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಭಿಕ್ಖೂ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಾ ಪರಿಭಾಸನ್ತಾ ವಿಚರಿಂಸು. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಪನ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಅಸಕ್ಕತಾ ಹೋನ್ತಿ…ಪೇ… ಪರಿಕ್ಖಾರಾನಂ. ಅಥ ಖೋ ತೇ ಅಞ್ಞತಿತ್ಥಿಯಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಾ ಭಗವತೋ ಸಕ್ಕಾರಂ ಅಸಹಮಾನಾ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ಗಾಮೇ ಚ ಅರಞ್ಞೇ ಚ ಭಿಕ್ಖೂ ದಿಸ್ವಾ ಅಸಬ್ಭಾಹಿ ಫರುಸಾಹಿ ವಾಚಾಹಿ ಅಕ್ಕೋಸನ್ತಿ ಪರಿಭಾಸನ್ತಿ ರೋಸೇನ್ತಿ ವಿಹೇಸೇನ್ತೀ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಅಸಬ್ಭಾಹೀತಿ ಅಸಭಾಯೋಗ್ಗಾಹಿ ಸಭಾಯಂ ಸಾಧುಜನಸಮೂಹೇ ವತ್ತುಂ ಅಯುತ್ತಾಹಿ, ದುಟ್ಠುಲ್ಲಾಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫರುಸಾಹೀತಿ ಕಕ್ಖಳಾಹಿ ಮಮ್ಮಚ್ಛೇದಿಕಾಹಿ. ಅಕ್ಕೋಸನ್ತೀತಿ ಜಾತಿಆದೀಹಿ ಅಕ್ಕೋಸವತ್ಥೂಹಿ ಖುಂಸೇನ್ತಿ. ಪರಿಭಾಸನ್ತೀತಿ ಭಣ್ಡನವಸೇನ ಭಯಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಾ ತಜ್ಜೇನ್ತಿ. ರೋಸೇನ್ತೀತಿ ಯಥಾ ಪರಸ್ಸ ರೋಸೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಅನುದ್ಧಂಸನವಸೇನ ರೋಸಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಿ. ವಿಹೇಸೇನ್ತೀತಿ ವಿಹೇಠೇನ್ತಿ, ವಿವಿಧೇಹಿ ಆಕಾರೇಹಿ ಅಫಾಸುಂ ಕರೋನ್ತಿ.

ಕಥಂ ಪನೇತೇ ಸಮನ್ತಪಾಸಾದಿಕೇ ಭಗವತಿ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘೇ ಚ ಅಕ್ಕೋಸಾದೀನಿ ಪವತ್ತೇಸುನ್ತಿ? ಭಗವತೋ ಉಪ್ಪಾದತೋ ಪಹೀನಲಾಭಸಕ್ಕಾರತಾಯ ಉಪಹತಚಿತ್ತಾ ಪಥವಿಂ ಖಣಿತ್ವಾ ಪಕ್ಖಲನ್ತಾ ವಿಯ ಅವಣೇ ವೇಳುರಿಯಮಣಿಮ್ಹಿ ವಣಂ ಉಪ್ಪಾದೇನ್ತಾ ವಿಯ ಚ ಸುನ್ದರಿಕಂ ನಾಮ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಂ ಸಞ್ಞಾಪೇತ್ವಾ ತಾಯ ಸತ್ಥು ಭಿಕ್ಖೂನಞ್ಚ ಅವಣ್ಣಂ ವುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಅಕ್ಕೋಸಾದೀನಿ ಪವತ್ತೇಸುಂ. ತಂ ಪನೇತಂ ಸುನ್ದರೀವತ್ಥು ಪರತೋ ಸುನ್ದರೀಸುತ್ತೇ (ಉದಾ. ೩೮) ಪಾಳಿಯಂಯೇವ ಆಗಮಿಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಮೇತ್ಥ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ತತ್ಥೇವ ವಣ್ಣಯಿಸ್ಸಾಮ.

ಭಿಕ್ಖೂ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಮಾರೋಚೇಸುಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅಥ ಖೋ ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಯೇನ ಭಗವಾ ತೇನುಪಸಙ್ಕಮಿಂಸು…ಪೇ… ವಿಹೇಸೇನ್ತೀ’’ತಿ. ತಂ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ.

ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಏತಂ ಇಸ್ಸಾಪಕತಾನಂ ತಿತ್ಥಿಯಾನಂ ವಿಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ವಿದಿತ್ವಾ. ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ಇಮಂ ತೇಹಿ ಕತೇ ವಿಪ್ಪಕಾರೇ ಪಸನ್ನಚಿತ್ತೇಹಿ ಚ ಪರೇಹಿ ಕತೇ ಉಪಕಾರೇ ತಾದಿಭಾವಾನುಭಾವದೀಪಕಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಗಾಮೇ ಅರಞ್ಞೇ ಸುಖದುಕ್ಖಫುಟ್ಠೋತಿ ಗಾಮೇ ವಾ ಅರಞ್ಞೇ ವಾ ಯತ್ಥ ಕತ್ಥಚಿ ಸುಖೇನ ದುಕ್ಖೇನ ಚ ಫುಟ್ಠೋ ಸುಖದುಕ್ಖಾನಿ ಅನುಭವನ್ತೋ, ತೇಸಂ ವಾ ಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತೋ. ನೇವತ್ತತೋ ನೋ ಪರತೋ ದಹೇಥಾತಿ ‘‘ಅಹಂ ಸುಖಿತೋ, ಅಹಂ ದುಕ್ಖಿತೋ, ಮಮ ಸುಖಂ, ಮಮ ದುಕ್ಖಂ, ಪರೇನಿದಂ ಮಯ್ಹಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಉಪ್ಪಾದಿತ’’ನ್ತಿ ಚ ನೇವ ಅತ್ತತೋ ನ ಪರತೋ ತಂ ಸುಖದುಕ್ಖಂ ಠಪೇಥ. ಕಸ್ಮಾ? ನ ಹೇತ್ಥ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕೇ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ಪರೋತಿ ವಾ ಪರಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಯುತ್ತಕಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅತ್ಥಿ, ಕೇವಲಂ ಸಙ್ಖಾರಾ ಏವ ಪನ ಯಥಾಪಚ್ಚಯಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ಭಿಜ್ಜನ್ತೀತಿ. ಸುಖದುಕ್ಖಗ್ಗಹಣಞ್ಚೇತ್ಥ ದೇಸನಾಸೀಸಂ, ಸಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಲೋಕಧಮ್ಮಸ್ಸ ವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಇತಿ ಭಗವಾ ‘‘ನಾಹಂ ಕ್ವಚನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಕಿಞ್ಚನತಸ್ಮಿಂ, ನ ಚ ಮಮ ಕ್ವಚನಿ, ಕತ್ಥಚಿ ಕಿಞ್ಚನತತ್ಥೀ’’ತಿ ಚತುಕೋಟಿಕಂ ಸುಞ್ಞತಂ ವಿಭಾವೇಸಿ.

ಇದಾನಿ ತಸ್ಸ ಅತ್ತತೋ ಪರತೋ ಚ ಅದಹನಸ್ಸ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ಫುಸನ್ತಿ ಫಸ್ಸಾ ಉಪಧಿಂ ಪಟಿಚ್ಚಾ’’ತಿ. ಏತೇ ಸುಖವೇದನೀಯಾ ದುಕ್ಖವೇದನೀಯಾ ಚ ಫಸ್ಸಾ ನಾಮ ಖನ್ಧಪಞ್ಚಕಸಙ್ಖಾತಂ ಉಪಧಿಂ ಪಟಿಚ್ಚ ತಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಯಥಾಸಕಂ ವಿಸಯಂ ಫುಸನ್ತಿ, ತತ್ಥ ಪವತ್ತನ್ತಿಯೇವ. ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ಹಿ ವೇದನಾ ಸನ್ತಸಭಾವತಾಯ ಸುಖೇ ಏವ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದುವಿಧಸಮ್ಫಸ್ಸವಸೇನೇವಾಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಕತಾ.

ಯಥಾ ಪನ ತೇ ಫಸ್ಸಾ ನ ಫುಸನ್ತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಿರುಪಧಿಂ ಕೇನ ಫುಸೇಯ್ಯುಂ ಫಸ್ಸಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಸೋ ಹಿ ಖನ್ಧೂಪಧಿಯಾ ಅಸತಿ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ತೇ ಫಸ್ಸಾ ಫುಸೇಯ್ಯುಂ, ನ ತಂ ಕಾರಣಂ ಅತ್ಥಿ. ಯದಿ ಹಿ ತುಮ್ಹೇ ಅಕ್ಕೋಸಾದಿವಸೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಸುಖದುಕ್ಖಂ ನ ಇಚ್ಛಥ, ಸಬ್ಬಸೋ ನಿರುಪಧಿಭಾವೇಯೇವ ಯೋಗಂ ಕರೇಯ್ಯಾಥಾತಿ ಅನುಪಾದಿಸೇಸನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಗಾಥಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ. ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಉದಾನೇನ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ.

ಚತುತ್ಥಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೫. ಉಪಾಸಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೫. ಪಞ್ಚಮೇ ಇಚ್ಛಾನಙ್ಗಲಕೋತಿ ಇಚ್ಛಾನಙ್ಗಲನಾಮಕೋ ಕೋಸಲೇಸು ಏಕೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಾಮೋ, ತಂನಿವಾಸಿತಾಯ ತತ್ಥ ವಾ ಜಾತೋ ಭವೋತಿ ವಾ ಇಚ್ಛಾನಙ್ಗಲಕೋ. ಉಪಾಸಕೋತಿ ತೀಹಿ ಸರಣಗಮನೇಹಿ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಉಪಾಸಕಭಾವಸ್ಸ ಪವೇದಿತತ್ತಾ ಉಪಾಸಕೋ ಪಞ್ಚಸಿಕ್ಖಾಪದಿಕೋ ಬುದ್ಧಮಾಮಕೋ, ಧಮ್ಮಮಾಮಕೋ, ಸಙ್ಘಮಾಮಕೋ. ಕೇನಚಿದೇವ ಕರಣೀಯೇನಾತಿ ಉದ್ಧಾರಸೋಧಾಪನಾದಿನಾ ಕೇನಚಿದೇವ ಕತ್ತಬ್ಬೇನ. ತೀರೇತ್ವಾತಿ ನಿಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ. ಅಯಂ ಕಿರ ಉಪಾಸಕೋ ಪುಬ್ಬೇ ಅಭಿಣ್ಹಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಪಯಿರುಪಾಸತಿ, ಸೋ ಕತಿಪಯಂ ಕಾಲಂ ಬಹುಕರಣೀಯತಾಯ ಸತ್ಥು ದಸ್ಸನಂ ನಾಭಿಸಮ್ಭೋಸಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ – ‘‘ಚಿರಸ್ಸಂ ಖೋ ತ್ವಂ, ಉಪಾಸಕ, ಇಮಂ ಪರಿಯಾಯಮಕಾಸಿ, ಯದಿದಂ ಇಧಾಗಮನಾಯಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಚಿರಸ್ಸನ್ತಿ ಚಿರೇನ. ಪರಿಯಾಯನ್ತಿ ವಾರಂ. ಯದಿದನ್ತಿ ನಿಪಾತೋ, ಯೋ ಅಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಇಧ ಮಮ ಸನ್ತಿಕೇ ಆಗಮನಾಯ ಯೋ ಅಯಂ ಅಜ್ಜ ಕತೋ ವಾರೋ, ತಂ ಇಮಂ ಚಿರೇನ ಪಪಞ್ಚಂ ಕತ್ವಾ ಅಕಾಸೀತಿ. ಚಿರಪಟಿಕಾಹನ್ತಿ ಚಿರಪಟಿಕೋ ಅಹಂ, ಚಿರಕಾಲತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಅಹಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಕಾಮೋತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಕೇಹಿಚಿ ಕೇಹಿಚೀತಿ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ. ಅಥ ವಾ ಕೇಹಿಚಿ ಕೇಹಿಚೀತಿ ಯೇಹಿ ವಾ ತೇಹಿ ವಾ. ತತ್ಥ ಗಾರವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸತ್ಥರಿ ಅಭಿಪ್ಪಸನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಸತ್ಥುದಸ್ಸನಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇಸು ವಿಯ ನ ಅಞ್ಞತ್ಥ ಆದರೋ ಹೋತಿ. ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯೇಹೀತಿ ಏತ್ಥ ಅವಸ್ಸಂ ಕಾತಬ್ಬಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಇತರಂ ಕರಣೀಯಂ. ಪಠಮಂ ವಾ ಕಾತಬ್ಬಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಪಚ್ಛಾ ಕಾತಬ್ಬಂ ಕರಣೀಯಂ. ಖುದ್ದಕಂ ವಾ ಕಿಚ್ಚಂ, ಮಹನ್ತಂ ಕರಣೀಯಂ. ಬ್ಯಾವಟೋತಿ ಉಸ್ಸುಕ್ಕೋ. ಏವಾಹನ್ತಿ ಏವಂ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಅಹಂ ನಾಸಕ್ಖಿಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತುಂ, ನ ಅಗಾರವಾದಿನಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ದುಲ್ಲಭೇ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದೇ ಮನುಸ್ಸತ್ತಲಾಭೇ ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಸಕಿಞ್ಚನಭಾವೇನ ಕಿಚ್ಚಪಸುತತಾಯ ಕುಸಲನ್ತರಾಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಅಕಿಞ್ಚನಸ್ಸಾತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ವಿದಿತ್ವಾ. ಇಮಂ ಉದಾನನ್ತಿ ತದತ್ಥಪರಿದೀಪನಮೇವ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಸುಖಂ ವತ ತಸ್ಸ ನ ಹೋತಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಾದೀಸು ಏಕವತ್ಥುಮ್ಪಿ ‘‘ಮಮೇತ’’ನ್ತಿ ತಣ್ಹಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹಿತಭಾವೇನ ನ ಹೋತಿ ನತ್ಥಿ ನ ವಿಜ್ಜತಿ, ಸುಖಂ ವತ ತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ, ಅಹೋ ಸುಖಮೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ನ ಹೋಸೀ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ತಸ್ಸ ಅತೀತಕಾಲವಸೇನ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ನ ಹೋತಿ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಪದಸ್ಸ ‘‘ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಂ ಯಸ್ಸ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥಂ ವಣ್ಣೇನ್ತಿ, ತಂ ನ ಸುನ್ದರಂ ಪರಿಗ್ಗಹಧಮ್ಮವಸೇನ ದೇಸನಾಯ ಆಗತತ್ತಾ. ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತಬ್ಬಸ್ಸಾಪಿ ಸಙ್ಗಹೇ ಸತಿ ಯುತ್ತಮೇವ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ ಅಥ ವಾ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪ್ಪಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚನಂ ಪಲಿಬೋಧಜಾತಂ ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಾಭಾವತೋ ಏವ ನ ಹೋತಿ, ತಂ ತಸ್ಸ ಅಕಿಞ್ಚನತ್ತಂ ಸುಖಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ ಸುಖಂ ವತಂ, ಅಹೋ ಸುಖನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಸ ಪನ ನ ಹೋತಿ ಕಿಞ್ಚನನ್ತಿ ಚೇ, ಆಹ ‘‘ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಬಹುಸ್ಸುತಸ್ಸಾ’’ತಿ. ಯೋ ಚತೂಹಿಪಿ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾಹಿ ಸೋಳಸಕಿಚ್ಚನಿಪ್ಫತ್ತಿಯಾ ಸಙ್ಖಾತಧಮ್ಮೋ ಕತಕಿಚ್ಚೋ, ತತೋ ಏವ ಪಟಿವೇಧಬಾಹುಸಚ್ಚೇನ ಬಹುಸ್ಸುತೋ, ತಸ್ಸ.

ಇತಿ ಭಗವಾ ಅಕಿಞ್ಚನಭಾವೇ ಆನಿಸಂಸಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಕಿಞ್ಚನಭಾವೇ ಆದೀನವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಕಿಞ್ಚನಂ ಪಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಾನಂ ಆಮಿಸಕಿಞ್ಚನಾನಞ್ಚ ಅತ್ಥಿತಾಯ ಸಕಿಞ್ಚನಂ, ಸಕಿಞ್ಚನತ್ತಾ ಏವ ಅಲದ್ಧಾನಞ್ಚ ಲದ್ಧಾನಞ್ಚ ಕಾಮಾನಂ ಪರಿಯೇಸನಾರಕ್ಖಣಹೇತು ಕಿಚ್ಚಕರಣೀಯವಸೇನ ‘‘ಅಹಂ ಮಮಾ’’ತಿ ಗಹಣವಸೇನ ಚ ವಿಹಞ್ಞಮಾನಂ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜಮಾನಂ ಪಸ್ಸಾತಿ ಧಮ್ಮಸಂವೇಗಪ್ಪತ್ತೋ ಸತ್ಥಾ ಅತ್ತನೋ ಚಿತ್ತಂ ವದತಿ. ಜನೋ ಜನಸ್ಮಿಂ ಪಟಿಬನ್ಧರೂಪೋತಿ ಸಯಂ ಅಞ್ಞೋ ಜನೋ ಸಮಾನೋ ಅಞ್ಞಸ್ಮಿಂ ಜನೇ ‘‘ಅಹಂ ಇಮಸ್ಸ, ಮಮ ಅಯ’’ನ್ತಿ ತಣ್ಹಾವಸೇನ ಪಟಿಬನ್ಧಸಭಾವೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹಞ್ಞತಿ ವಿಘಾತಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ‘‘ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಅಯಞ್ಚ ಅತ್ಥೋ –

‘‘ಪುತ್ತಾ ಮತ್ಥಿ ಧನಮ್ಮತ್ಥಿ, ಇತಿ ಬಾಲೋ ವಿಹಞ್ಞತಿ;

ಅತ್ತಾ ಹಿ ಅತ್ತನೋ ನತ್ಥಿ, ಕುತೋ ಪುತ್ತಾ ಕುತೋ ಧನ’’ನ್ತಿ. (ಧ. ಪ. ೬೨) –

ಆದೀಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ದೀಪೇತಬ್ಬೋತಿ.

ಪಞ್ಚಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೬. ಗಬ್ಭಿನೀಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೬. ಛಟ್ಠೇ ಅಞ್ಞತರಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸಾತಿ ಏಕಸ್ಸ ಕುಟುಮ್ಬಿಕಸ್ಸ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕಸ್ಸ. ದಹರಾತಿ ತರುಣೀ. ಮಾಣವಿಕಾತಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧೀತಾಯ ವೋಹಾರೋ. ಪಜಾಪತೀತಿ ಭರಿಯಾ. ಗಬ್ಭಿನೀತಿ ಆಪನ್ನಸತ್ತಾ. ಉಪವಿಜಞ್ಞಾತಿ ಅಜ್ಜ ಸುವೇತಿ ಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಿತವಿಜಾಯನಕಾಲಾ ಹೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಸೋ ಕಿರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತಿಕೋ ಸಭರಿಯೋ ವಾದಪತ್ಥಸ್ಸಮೇ ಠಿತೋ, ತೇನ ನಂ ಸಪಜಾಪತಿಕಂ ಪರಿಬ್ಬಾಜಕವೋಹಾರೇನ ಸಮುದಾಚರನ್ತಿ. ಭರಿಯಾ ಪನಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜಾತಿಕತ್ತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾತಿ ಆಲಪತಿ. ತೇಲನ್ತಿ ತಿಲತೇಲಂ. ತೇಲಸೀಸೇನ ಚೇತ್ಥ ಯಂ ಯಂ ವಿಜಾತಾಯ ಪಸವದುಕ್ಖಪ್ಪಟಿಕಾರತ್ಥಂ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಸಪ್ಪಿಲೋಣಾದಿಂ ಆಹರಾತಿ ಆಣಾಪೇತಿ. ಯಂ ಮೇ ವಿಜಾತಾಯ ಭವಿಸ್ಸತೀತಿ ಯಂ ತೇಲಾದಿ ಮಯ್ಹಂ ವಿಜಾತಾಯ ಬಹಿನಿಕ್ಖನ್ತಗಬ್ಭಾಯ ಉಪಕಾರಾಯ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ‘‘ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಯಾ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ಕುತೋತಿ ಕಸ್ಮಾ ಠಾನಾ, ಯತೋ ಞಾತಿಕುಲಾ ವಾ ಮಿತ್ತಕುಲಾ ವಾ ತೇಲಾದಿಂ ಆಹರೇಯ್ಯಂ, ತಂ ಠಾನಂ ಮೇ ನತ್ಥೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ತೇಲಂ ಆಹರಾಮೀತಿ ವತ್ತಮಾನಸಮೀಪತಾಯ ವತ್ತಮಾನಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ತೇಲಂ ಆಹರಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಮಣಸ್ಸ ವಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವಾ ಸಪ್ಪಿಸ್ಸ ವಾ ತೇಲಸ್ಸ ವಾತಿ ಚ ಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ ವಾ-ಸದ್ದೋ ‘‘ಅಗ್ಗಿತೋ ವಾ ಉದಕತೋ ವಾ ಮಿಥುಭೇದಾ ವಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮಹಾವ. ೨೮೬; ದೀ. ನಿ. ೨.೧೫೨; ಉದಾ. ೭೬) ವಿಯ. ಸಪ್ಪಿಸ್ಸ ವಾ ತೇಲಸ್ಸ ವಾತಿ ಪಚ್ಚತ್ತೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಸಪ್ಪಿ ಚ ತೇಲಞ್ಚ ಯಾವದತ್ಥಂ ಪಾತುಂ ಪಿವಿತುಂ ದೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪರೇ ಪನ ‘‘ಸಪ್ಪಿಸ್ಸ ವಾ ತೇಲಸ್ಸ ವಾತಿ ಅವಯವಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಸಪ್ಪಿತೇಲಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಹಿ ಅವಯವೋ ಇಧ ಯಾವದತ್ಥಸದ್ದೇನ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ನೋ ನೀಹರಿತುನ್ತಿ ಭಾಜನೇನ ವಾ ಹತ್ಥೇನ ವಾ ಬಹಿ ನೇತುಂ ನೋ ದೀಯತಿ, ಉಚ್ಛದ್ದಿತ್ವಾನಾತಿ ವಮಿತ್ವಾ, ಯಂನೂನ ದದೇಯ್ಯನ್ತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ. ಏವಂ ಕಿರಸ್ಸ ಅಹೋಸಿ ‘‘ಅಹಂ ರಞ್ಞೋ ಕೋಟ್ಠಾಗಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತೇಲಂ ಕಣ್ಠಮತ್ತಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ತಾವದೇವ ಘರಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಭಾಜನೇ ಯಥಾಪೀತಂ ವಮಿತ್ವಾ ಉದ್ಧನಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ಪಚಿಸ್ಸಾಮಿ, ಯಂ ಪಿತ್ತಸೇಮ್ಹಾದಿಮಿಸ್ಸಿತಂ, ತಂ ಅಗ್ಗಿನಾ ಝಾಯಿಸ್ಸತಿ, ತೇಲಂ ಪನ ಗಹೇತ್ವಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಪರಿಬ್ಬಾಜಿಕಾಯ ಕಮ್ಮೇ ಉಪನೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ.

ಉದ್ಧಂ ಕಾತುನ್ತಿ ವಮನವಸೇನ ಉದ್ಧಂ ನೀಹರಿತುಂ. ನ ಪನ ಅಧೋತಿ ವಿರಿಞ್ಚನವಸೇನ ಹೇಟ್ಠಾ ನೀಹರಿತುಂ ನ ಪನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ಸೋ ಹಿ ‘‘ಅಧಿಕಂ ಪೀತಂ ಸಯಮೇವ ಮುಖತೋ ನಿಗ್ಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಪಿವಿತ್ವಾ ಆಸಯಸ್ಸ ಅರಿತ್ತತಾಯ ಅನಿಗ್ಗತೇ ವಮನವಿರೇಚನಯೋಗಂ ಅಜಾನನ್ತೋ ಅಲಭನ್ತೋ ವಾ ಕೇವಲಂ ದುಕ್ಖಾಹಿ ವೇದನಾಹಿ ಫುಟ್ಠೋ ಆವಟ್ಟತಿ ಚ ಪರಿವಟ್ಟತಿ ಚ. ದುಕ್ಖಾಹೀತಿ ದುಕ್ಖಮಾಹಿ. ತಿಬ್ಬಾಹೀತಿ ಬಹಲಾಹಿ ತಿಖಿಣಾಹಿ ವಾ. ಖರಾಹೀತಿ ಕಕ್ಖಳಾಹಿ. ಕಟುಕಾಹೀತಿ ಅತಿವಿಯ ಅನಿಟ್ಠಭಾವೇನ ದಾರುಣಾಹಿ. ಆವಟ್ಟತೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವ ಠಾನೇ ಅನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಸರೀರಂ ಇತೋ ಚಿತೋ ಆಕಡ್ಢನ್ತೋ ಆವಟ್ಟತಿ. ಪರಿವಟ್ಟತೀತಿ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಪದೇಸೇ ನಿಪನ್ನೋಪಿ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಾನಿ ಪರಿತೋ ಖಿಪನ್ತೋ ವಟ್ಟತಿ, ಅಭಿಮುಖಂ ವಾ ವಟ್ಟನ್ತೋ ಆವಟ್ಟತಿ, ಸಮನ್ತತೋ ವಟ್ಟನ್ತೋ ಪರಿವಟ್ಟತಿ.

ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ‘‘ಸಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಅಪ್ಪಟಿಸಙ್ಖಾಪರಿಭೋಗಹೇತುಕಾ ಅಯಂ ದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿ, ಅಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಪನ ಸಬ್ಬಸೋ ಅಯಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಿತ್ವಾ ತದತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಂ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಸುಖಿನೋ ವತಾತಿ ಸುಖಿನೋ ವತ ಸಪ್ಪುರಿಸಾ. ಕೇ ಪನ ತೇತಿ? ಯೇ ಅಕಿಞ್ಚನಾ, ಯೇ ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಪರಿಗ್ಗಹಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಚ ಅಭಾವೇನ ಅಕಿಞ್ಚನಾ, ಕೇಸಂ ಪನಿದಂ ಕಿಞ್ಚನಂ ನತ್ಥೀತಿ ಆಹ – ‘‘ವೇದಗುನೋ ಹಿ ಜನಾ ಅಕಿಞ್ಚನಾ’’ತಿ, ಯೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಸಙ್ಖಾತಂ ವೇದಂ ಗತಾ ಅಧಿಗತಾ, ತೇನ ವಾ ವೇದೇನ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಗತಾತಿ ವೇದಗುನೋ, ತೇ ಅರಿಯಜನಾ ಖೀಣಾಸವಪುಗ್ಗಲಾ ಅನವಸೇಸರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಾನಂ ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಅಕಿಞ್ಚನಾ ನಾಮ. ಅಸತಿ ಹಿ ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನೇ ಕುತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಕಿಞ್ಚನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವೋ. ಏವಂ ಗಾಥಾಯ ಪುರಿಮಭಾಗೇನ ಅರಹನ್ತೇ ಪಸಂಸಿತ್ವಾ ಅಪರಭಾಗೇನ ಅನ್ಧಪುಥುಜ್ಜನೇ ಗರಹನ್ತೋ ‘‘ಸಕಿಞ್ಚನಂ ಪಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಂ ಪುರಿಮಸುತ್ತೇ ವುತ್ತತ್ಥಮೇವ. ಏವಂ ಇಮಾಯಪಿ ಗಾಥಾಯ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಕಥಿತಂ.

ಛಟ್ಠಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೭. ಏಕಪುತ್ತಕಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೭. ಸತ್ತಮೇ ಏಕಪುತ್ತಕೋತಿ ಏಕೋ ಪುತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ಅನುಕಮ್ಪಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಏಕಪುತ್ತಕೋ, ಪಿಯಾಯಿತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಪಿಯೋ, ಮನಸ್ಸ ವಡ್ಢನಟ್ಠೇನ ಮನಾಪೋ. ಸರೀರಸೋಭಾಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ದಸ್ಸನೀಯಟ್ಠೇನ ಪಿಯೋ, ಸೀಲಾಚಾರಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಕಲ್ಯಾಣಧಮ್ಮತಾಯ ಮನಾಪೋ. ಕಲೇತಿ ಸತ್ತೇ ಖೇಪೇತೀತಿ ಕಾಲೋ, ಮರಣಂ. ತಂ ಕತೋ ಪತ್ತೋತಿ ಕಾಲಙ್ಕತೋ, ಕಾಲೇನ ವಾ ಮಚ್ಚುನಾ ಕತೋ ನಟ್ಠೋ ಅದಸ್ಸನಂ ಗತೋತಿ ಕಾಲಙ್ಕತೋ, ಮತೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಸಮ್ಬಹುಲಾ ಉಪಾಸಕಾತಿ ಸಾವತ್ಥಿವಾಸಿನೋ ಬಹೂ ಉಪಾಸಕಾ ಮತಪುತ್ತಉಪಾಸಕಸ್ಸ ಸಹಸೋಕೀಭಾವೇನ ಯಾವ ಆಳಾಹನಾ ಪಚ್ಛತೋ ಗನ್ತ್ವಾ ಮತಸರೀರಸ್ಸ ಕತ್ತಬ್ಬಂ ಕಾರೇತ್ವಾ ಪಟಿನಿವತ್ತಾ ಯಥಾನಿವತ್ಥಾವ ಉದಕಂ ಓತರಿತ್ವಾ ಸೀಸಂನ್ಹಾತಾ ವತ್ಥಾನಿ ಪೀಳೇತ್ವಾ ಅನೋತಾಪೇತ್ವಾವ ಏಕಂ ನಿವಾಸೇತ್ವಾ ಏಕಂ ಉತ್ತರಾಸಙ್ಗಂ ಕತ್ವಾ ಉಪಾಸಕಂ ಪುರತೋ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸೋಕವಿನೋದನಂ ಧಮ್ಮಂ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕೇ ಸೋಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿಂಸು. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅಲ್ಲಕೇಸಾ’’ತಿಆದಿ.

ತತ್ಥ ಅಲ್ಲವತ್ಥಾತಿ ಉದಕೇನ ತಿನ್ತವತ್ಥಾ. ದಿವಾ ದಿವಸ್ಸಾತಿ ದಿವಸಸ್ಸಪಿ ದಿವಾ, ಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ಜಾನನ್ತಾಪಿ ತಥಾಗತಾ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಜಾನನ್ತಾಪಿ ನ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ. ಕಾಲಂ ವಿದಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ಕಾಲಂ ವಿದಿತ್ವಾ ನ ಪುಚ್ಛನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜಾನನ್ತೋಯೇವ ಭಗವಾ ಕಥಾಸಮುಟ್ಠಾಪನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕಿಂ ನು ಖೋ ತುಮ್ಹೇ ಉಪಾಸಕಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತುಮ್ಹೇ ಉಪಾಸಕಾ ಅಞ್ಞೇಸು ದಿವಸೇಸು ಮಮ ಸನ್ತಿಕಂ ಆಗಚ್ಛನ್ತಾ ಓತಾಪಿತಸುದ್ಧವತ್ಥಾ ಸಾಯನ್ಹೇ ಆಗಚ್ಛಥ, ಅಜ್ಜ ಪನ ಅಲ್ಲವತ್ಥಾ ಅಲ್ಲಕೇಸಾ ಠಿತಮಜ್ಝನ್ಹಿಕೇ ಕಾಲೇ ಇಧಾಗತಾ, ತಂ ಕಿಂ ಕಾರಣನ್ತಿ. ತೇನ ಮಯನ್ತಿ ತೇನ ಪುತ್ತವಿಯೋಗಜನಿತಚಿತ್ತಸನ್ತಾಪೇನ ಬಲವಸೋಕಾಭಿಭೂತತಾಯ ಏವಂಭೂತಾ ಮಯಂ ಇಧೂಪಸಙ್ಕಮನ್ತಾತಿ.

ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಪಿಯವತ್ಥುಸಮ್ಭವಾ ಸೋಕದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾದಯೋ, ಅಸತಿ ಪಿಯವತ್ಥುಸ್ಮಿಂ ಸಬ್ಬಸೋ ಏತೇ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಏತಮತ್ಥಂ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಿತ್ವಾ ತದತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನಂ ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ.

ತತ್ಥ ಪಿಯರೂಪಸ್ಸಾದಗಧಿತಾಸೇತಿ ಪಿಯಸಭಾವೇಸು ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀಸು ಸುಖವೇದನಸ್ಸಾದೇನ ಗಧಿತಾ ಪಟಿಬದ್ಧಚಿತ್ತಾ. ಗಧಿತಾಸೇತಿ ಹಿ ಗಧಿತಾಇಚ್ಚೇವತ್ಥೋ. ಸೇತಿ ವಾ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಪಿಯರೂಪಾ ನಾಮ ಚಕ್ಖಾದಯೋ ಪುತ್ತದಾರಾದಯೋ ಚ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ – ‘‘ಕಿಞ್ಚ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪಂ ಚಕ್ಖು ಲೋಕೇ …ಪೇ… ಧಮ್ಮತಣ್ಹಾ ಲೋಕೇ ಪಿಯರೂಪಂ ಸಾತರೂಪ’’ನ್ತಿ (ಚೂಳನಿ. ಹೇಮಕಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೫೫).

‘‘ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ ಹಿರಞ್ಞಂ ವಾ, ಗವಸ್ಸಂ ದಾಸಪೋರಿಸಂ;

ಥಿಯೋ ಬನ್ಧೂ ಪುಥು ಕಾಮೇ, ಯೋ ನರೋ ಅನುಗಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ ಚ. (ಸು. ನಿ. ೭೭೫);

ತಸ್ಮಾ ತೇಸು ಪಿಯರೂಪೇಸು ಅಸ್ಸಾದೇನ ಗಿದ್ಧಾ ಮುಚ್ಛಿತಾ ಅಜ್ಝಾಪನ್ನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕೇ ಪನ ತೇ ಪಿಯರೂಪಸ್ಸಾದಗಧಿತಾತಿ ತೇ ದಸ್ಸೇತಿ ‘‘ದೇವಕಾಯಾ ಪುಥುಮನುಸ್ಸಾ ಚಾ’’ತಿ, ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾದಯೋ ಬಹುದೇವಸಮೂಹಾ ಚೇವ ಜಮ್ಬುದೀಪಕಾದಿಕಾ ಬಹುಮನುಸ್ಸಾ ಚ. ಅಘಾವಿನೋತಿ ಕಾಯಿಕಚೇತಸಿಕದುಕ್ಖೇನ ದುಕ್ಖಿತಾ. ಪರಿಜುನ್ನಾತಿ ಜರಾರೋಗಾದಿವಿಪತ್ತಿಯಾ ಯೋಬ್ಬನಾರೋಗ್ಯಾದಿಸಮ್ಪತ್ತಿತೋ ಪರಿಹೀನಾ. ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ವಾಯಮತ್ಥೋ ದೇವಮನುಸ್ಸೇಸು ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಅಥ ವಾ ಕಾಮಞ್ಚೇಕನ್ತಸುಖಸಮಪ್ಪಿತಾನಂ ದೇವಾನಂ ದುಕ್ಖಜರಾರೋಗಾ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ತದನತಿವತ್ತಸಭಾವತಾಯ ಪನ ತೇಪಿ ‘‘ಅಘಾವಿನೋ’’ತಿ ‘‘ಪರಿಜುನ್ನಾ’’ತಿ ಚ ವುತ್ತಾ. ತೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಚ್ಛನ್ನಜರಾಯ ಚೇತಸಿಕರೋಗಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದುಕ್ಖಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಮಚ್ಚುರಾಜಸ್ಸ ವಸಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಪಿಯವತ್ಥುವಿಸಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಗಬ್ಭೂಪಗಮನತೋ ಧಾತುತ್ತಯಿಸ್ಸರತಾಯ ಮಚ್ಚುರಾಜಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಮರಣಸ್ಸ ವಸಂ ಹತ್ಥಮೇವ ಗಚ್ಛನ್ತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಯೇ ವೇ ದಿವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿವಟ್ಟಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ತತ್ಥ ಯೇ ವೇ ದಿವಾ ಚ ರತ್ತೋ ಚ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾತಿ ‘‘ದಿವಸಂ ಚಙ್ಕಮೇನ ನಿಸಜ್ಜಾಯ ಆವರಣೀಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತನಯೇನ ದಿವಸಭಾಗೇ ರತ್ತಿಭಾಗೇ ಚ ದಳ್ಹಂ ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ಅಪ್ಪಮಾದಪ್ಪಟಿಪದಂ ಪೂರೇನ್ತಿ. ಜಹನ್ತಿ ಪಿಯರೂಪನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಾಪೇತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮೇನ ಪಿಯರೂಪಂ ಪಿಯಜಾತಿಕಂ ಚಕ್ಖಾದಿಪಿಯವತ್ಥುಂ ತಪ್ಪಟಿಬದ್ಧಛನ್ದರಾಗಜಹನೇನ ಜಹನ್ತಿ. ತೇ ವೇ ಖಣನ್ತಿ ಅಘಮೂಲಂ, ಮಚ್ಚುನೋ ಆಮಿಸಂ ದುರತಿವತ್ತನ್ತಿ ತೇ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಅಘಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಮೂಲಭೂತಂ, ಮಚ್ಚುನಾ ಮರಣೇನ ಆಮಸಿತಬ್ಬತೋ ಆಮಿಸಂ, ಇತೋ ಬಹಿದ್ಧಾ ಕೇಹಿಚಿಪಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಹಿ ನಿವತ್ತಿತುಂ ಅಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯತಾಯ ದುರತಿವತ್ತಂ, ಸಹ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತಣ್ಹಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಕುದಾಲೇನ ಖಣನ್ತಿ, ಲೇಸಮತ್ತಮ್ಪಿ ಅನವಸೇಸನ್ತಾ ಉಮ್ಮೂಲಯನ್ತೀತಿ. ಸ್ವಾಯಮತ್ಥೋ –

‘‘ಅಪ್ಪಮಾದೋ ಅಮತಪದಂ, ಪಮಾದೋ ಮಚ್ಚುನೋ ಪದಂ;

ಅಪ್ಪಮತ್ತಾ ನ ಮೀಯನ್ತಿ, ಯೇ ಪಮತ್ತಾ ಯಥಾ ಮತಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೧) –

ಆದೀಹಿ ಸುತ್ತಪದೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಬ್ಬೋತಿ.

ಸತ್ತಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

೮. ಸುಪ್ಪವಾಸಾಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೮. ಅಟ್ಠಮೇ ಕುಣ್ಡಿಕಾಯನ್ತಿ ಏವಂನಾಮಕೇ ಕೋಲಿಯಾನಂ ನಗರೇ. ಕುಣ್ಡಧಾನವನೇತಿ ತಸ್ಸ ನಗರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಕುಣ್ಡಧಾನಸಙ್ಖಾತೇ ವನೇ.

ಪುಬ್ಬೇ ಕಿರ ಕುಣ್ಡೋ ನಾಮ ಏಕೋ ಯಕ್ಖೋ ತಸ್ಮಿಂ ವನಸಣ್ಡೇ ವಾಸಂ ಕಪ್ಪೇಸಿ, ಕುಣ್ಡಧಾನಮಿಸ್ಸಕೇನ ಚ ಬಲಿಕಮ್ಮೇನ ತುಸ್ಸತೀತಿ ತಸ್ಸ ತಥಾ ತತ್ಥ ಬಲಿಂ ಉಪಹರನ್ತಿ, ತೇನೇತಂ ವನಸಣ್ಡಂ ಕುಣ್ಡಧಾನವನನ್ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ತಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ ಏಕಾ ಗಾಮಪತಿಕಾ ಅಹೋಸಿ, ಸಾಪಿ ತಸ್ಸ ಯಕ್ಖಸ್ಸ ಆಣಾಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ನಿವಿಟ್ಠತ್ತಾ ತೇನೇವ ಪರಿಪಾಲಿತತ್ತಾ ಕುಣ್ಡಿಕಾತಿ ವೋಹರೀಯಿತ್ಥ. ಅಪರಭಾಗೇ ತತ್ಥ ಕೋಲಿಯರಾಜಾನೋ ನಗರಂ ಕಾರೇಸುಂ, ತಮ್ಪಿ ಪುರಿಮವೋಹಾರೇನ ಕುಣ್ಡಿಕಾತ್ವೇವ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ವನಸಣ್ಡೇ ಕೋಲಿಯರಾಜಾನೋ ಭಗವತೋ ಭಿಕ್ಖುಸಙ್ಘಸ್ಸ ಚ ವಸನತ್ಥಾಯ ವಿಹಾರಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸುಂ, ತಮ್ಪಿ ಕುಣ್ಡಧಾನವನನ್ತ್ವೇವ ಪಞ್ಞಾಯಿತ್ಥ. ಅಥ ಭಗವಾ ಜನಪದಚಾರಿಕಂ ಚರನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ತಂ ವಿಹಾರಂ ಪತ್ವಾ ತತ್ಥ ವಿಹಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಏಕಂ ಸಮಯಂ ಭಗವಾ ಕುಣ್ಡಿಕಾಯಂ ವಿಹರತಿ ಕುಣ್ಡಧಾನವನೇ’’ತಿ.

ಸುಪ್ಪವಾಸಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಉಪಾಸಿಕಾಯ ನಾಮಂ. ಕೋಲಿಯಧೀತಾತಿ ಕೋಲಿಯರಾಜಪುತ್ತೀ. ಸಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ಅಗ್ಗುಪಟ್ಠಾಯಿಕಾ ಪಣೀತದಾಯಿಕಾನಂ ಸಾವಿಕಾನಂ ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಾ ಅರಿಯಸಾವಿಕಾ. ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಭಗವತೋ ಯುತ್ತರೂಪಂ ಖಾದನೀಯಂ ಭೋಜನೀಯಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ವಾ ನ ತತ್ಥ ಅಞ್ಞಾಹಿ ಸಂವಿಧಾತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಸಯಮೇವ ಅತ್ತನೋ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಚಾರೇತ್ವಾ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಉಪನೇತಿ. ದೇವಸಿಕಞ್ಚ ಅಟ್ಠಸತಂ ಸಙ್ಘಭತ್ತಪಾಟಿಪುಗ್ಗಲಿಕಭತ್ತಾನಿ ದೇತಿ. ಯೋ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ವಾ ಭಿಕ್ಖುನೀ ವಾ ತಂ ಕುಲಂ ಪಿಣ್ಡಾಯ ಪವಿಟ್ಠೋ ರಿತ್ತಹತ್ಥೋ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಏವಂ ಮುತ್ತಚಾಗಾ ಪಯತಪಾಣೀ ವೋಸ್ಸಗ್ಗರತಾ ಯಾಚಯೋಗಾ ದಾನಸಂವಿಭಾಗರತಾ. ಅಸ್ಸಾ ಕುಚ್ಛಿಯಂ ಪುರಿಮಬುದ್ಧೇಸು ಕತಾಧಿಕಾರೋ ಪಚ್ಛಿಮಭವಿಕೋ ಸಾವಕಬೋಧಿಸತ್ತೋ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಗಣ್ಹಿ. ಸಾ ತಂ ಗಬ್ಭಂ ಕೇನಚಿದೇವ ಪಾಪಕಮ್ಮೇನ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಕುಚ್ಛಿನಾ ಪರಿಹರಿ, ಸತ್ತಾಹಞ್ಚ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭಾ ಅಹೋಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಗಬ್ಭಂ ಧಾರೇತಿ ಸತ್ತಾಹಂ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭಾ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನೀತಿ ಸತ್ತ ಸಂವಚ್ಛರಾನಿ, ಅಚ್ಚನ್ತಸಂಯೋಗೇ ಚ ಇದಂ ಉಪಯೋಗವಚನಂ. ಗಬ್ಭಂ ಧಾರೇತೀತಿ ಗಬ್ಭಂ ವಹತಿ, ಗಬ್ಭಿನೀ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸತ್ತಾಹಂ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭಾತಿ ಸತ್ತ ಅಹಾನಿ ಬ್ಯಾಕುಲಗಬ್ಭಾ. ಗಬ್ಭೋ ಹಿ ಪರಿಪಕ್ಕೋ ಸಮ್ಪಜ್ಜಮಾನೋ ವಿಜಾಯನಕಾಲೇ ಕಮ್ಮಜವಾತೇಹಿ ಸಞ್ಚಾಲೇತ್ವಾ ಪರಿವತ್ತಿತೋ ಉದ್ಧಂಪಾದೋ ಅಧೋಸಿರೋ ಹುತ್ವಾ ಯೋನಿಮುಖಾಭಿಮುಖೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಸೋ ಕತ್ಥಚಿ ಅಲಗ್ಗೋ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮತಿ. ವಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಪನ ವಿಪರಿವತ್ತನವಸೇನ ಯೋನಿಮಗ್ಗಂ ಪಿದಹಿತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ನಿಪಜ್ಜತಿ, ಸಯಮೇವ ವಾ ಯೋನಿಮಗ್ಗೋ ಪಿದಹತಿ, ಸೋ ತತ್ಥ ಕಮ್ಮಜವಾತೇಹಿ ಅಪರಾಪರಂ ಪರಿವತ್ತಮಾನೋ ಬ್ಯಾಕುಲೋ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ತಸ್ಸಾಪಿ ಸತ್ತ ದಿವಸೇ ಏವಂ ಅಹೋಸಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಸತ್ತಾಹಂ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭಾ’’ತಿ.

ಅಯಞ್ಚ ಗಬ್ಭೋ ಸೀವಲಿತ್ಥೇರೋ. ತಸ್ಸ ಕಥಂ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಗಬ್ಭವಾಸದುಕ್ಖಂ, ಸತ್ತಾಹಂ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭಭಾವಪ್ಪತ್ತಿ, ಮಾತು ಚಸ್ಸಾಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಾಯ ಅರಿಯಸಾವಿಕಾಯ ತಥಾ ದುಕ್ಖಾನುಭವನಂ ಜಾತನ್ತಿ? ವುಚ್ಚತೇ – ಅತೀತೇ ಕಾಸಿಕರಾಜೇ ಬಾರಾಣಸಿಯಂ ರಜ್ಜಂ ಕಾರೇನ್ತೇ ಏಕೋ ಕೋಸಲರಾಜಾ ಮಹನ್ತೇನ ಬಲೇನಾಗನ್ತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಂ ರಾಜಾನಂ ಮಾರೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಂ ಅತ್ತನೋ ಅಗ್ಗಮಹೇಸಿಂ ಅಕಾಸಿ. ಬಾರಾಣಸಿರಞ್ಞೋ ಪನ ಪುತ್ತೋ ಪಿತು ಮರಣಕಾಲೇ ನಿದ್ಧಮನದ್ವಾರೇನ ಪಲಾಯಿತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಞಾತಿಮಿತ್ತಬನ್ಧವೇ ಏಕಜ್ಝಂ ಕತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಬಲಂ ಸಂಹರಿತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿಂ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅವಿದೂರೇ ಮಹನ್ತಂ ಖನ್ಧಾವಾರಂ ಬನ್ಧಿತ್ವಾ ತಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಪಣ್ಣಂ ಪೇಸೇಸಿ ‘‘ರಜ್ಜಂ ವಾ ದೇತು, ಯುದ್ಧಂ ವಾ’’ತಿ. ರಾಜಕುಮಾರಸ್ಸ ಮಾತಾ ಸಾಸನಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಯುದ್ಧೇನ ಕಮ್ಮಂ ನತ್ಥಿ, ಸಬ್ಬದಿಸಾಸು ಸಞ್ಚಾರಂ ಪಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಬಾರಾಣಸಿನಗರಂ ಪರಿವಾರೇತು, ತತೋ ದಾರೂದಕಭತ್ತಪರಿಕ್ಖಯೇನ ಕಿಲನ್ತಾ ನಗರೇ ಮನುಸ್ಸಾ ವಿನಾವ ಯುದ್ಧೇನ ರಾಜಾನಂ ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಪಣ್ಣಂ ಪೇಸೇಸಿ. ಸೋ ಮಾತು ಸಾಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾದ್ವಾರಾನಿ ರಕ್ಖನ್ತೋ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ನಗರಂ ಉಪರುನ್ಧಿ, ನಗರೇ ಮನುಸ್ಸಾ ಚೂಳದ್ವಾರೇನ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ದಾರೂದಕಾನಿ ಆಹರನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಕಿಚ್ಚಾನಿ ಕರೋನ್ತಿ.

ಅಥ ರಾಜಕುಮಾರಸ್ಸ ಮಾತಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ ‘‘ಬಾಲೋ ಮಮ ಪುತ್ತೋ ಉಪಾಯಂ ನ ಜಾನಾತಿ, ಗಚ್ಛಥ, ಅಸ್ಸ ಚೂಳದ್ವಾರಾನಿ ಪಿಧಾಯ ನಗರಂ ಉಪರುನ್ಧತೂತಿ ವದೇಥಾ’’ತಿ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಗೂಳ್ಹಸಾಸನಂ ಪಹಿಣಿ. ಸೋ ಮಾತು ಸಾಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಸತ್ತ ದಿವಸೇ ತಥಾ ಅಕಾಸಿ. ನಾಗರಾ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿತುಂ ಅಲಭನ್ತಾ ಸತ್ತಮೇ ದಿವಸೇ ತಸ್ಸ ರಞ್ಞೋ ಸೀಸಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಕುಮಾರಸ್ಸ ಅದಂಸು. ಕುಮಾರೋ ನಗರಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ರಜ್ಜಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಸೋ ತದಾ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ನಗರರುನ್ಧನಕಮ್ಮನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಏತರಹಿ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಮಾತುಕುಚ್ಛಿಸಙ್ಖಾತಾಯ ಲೋಹಿತಕುಮ್ಭಿಯಾ ವಸಿ, ಅವಸೇಸತೋ ಪನ ಸತ್ತಾಹಂ ನಗರೂಪರುನ್ಧನೇನ ಸತ್ತಾಹಂ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜಿ. ಜಾತಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಸತ್ತ ದಿವಸಾನಿ ನಗರಂ ರುನ್ಧಿತ್ವಾ ಗಹಿತಕಮ್ಮನಿಸ್ಸನ್ದೇನ ಸತ್ತವಸ್ಸಾನಿ ಲೋಹಿತಕುಮ್ಭಿಯಂ ವಸಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭಭಾವಂ ಆಪಜ್ಜೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯಂ ಪನ ಸೋ ಪದುಮುತ್ತರಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪಾದಮೂಲೇ ‘‘ಲಾಭೀನಂ ಅಗ್ಗೋ ಭವೇಯ್ಯ’’ನ್ತಿ ಮಹಾದಾನಂ ದತ್ವಾ ಪತ್ಥನಂ ಅಕಾಸಿ, ಯಞ್ಚ ವಿಪಸ್ಸಿಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಾಲೇ ನಾಗರೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಂ ಗುಳದಧಿಂ ದತ್ವಾ ಪತ್ಥನಂ ಅಕಾಸಿ, ತಸ್ಸಾನುಭಾವೇನ ಲಾಭೀನಂ ಅಗ್ಗೋ ಜಾತೋ. ಸುಪ್ಪವಾಸಾಪಿ ‘‘ನಗರಂ ರುನ್ಧಿತ್ವಾ ಗಣ್ಹ, ತಾತಾ’’ತಿ ಪೇಸಿತಭಾವೇನ ಸತ್ತ ವಸ್ಸಾನಿ ಕುಚ್ಛಿನಾ ಗಬ್ಭಂ ಪರಿಹರಿತ್ವಾ ಸತ್ತಾಹಂ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭಾಜಾತಾ. ಏವಂ ತೇ ಮಾತಾಪುತ್ತಾ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಈದಿಸಂ ದುಕ್ಖಂ ಪಟಿಸಂವೇದಿಂಸು.

ತೀಹಿ ವಿತಕ್ಕೇಹೀತಿ ರತನತ್ತಯಗುಣಾನುಸ್ಸತಿಪಟಿಸಂಯುತ್ತೇಹಿ ತೀಹಿ ಸಮ್ಮಾವಿತಕ್ಕೇಹಿ. ಅಧಿವಾಸೇತೀತಿ ಮೂಳ್ಹಗಬ್ಭತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನದುಕ್ಖಂ ಸಹತಿ. ಸಾ ಹಿ ಭಗವತೋ ಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಂ, ಅರಿಯಸಙ್ಘಸ್ಸ ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಂ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚ ದುಕ್ಖನಿಸ್ಸರಣಭಾವಂ ಅನುಸ್ಸರನ್ತೀ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನದುಕ್ಖಂ ಅಮನಸಿಕರಣೇನೇವ ಅಭಿಭವಿತ್ವಾ ಖಮತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ತೀಹಿ ವಿತಕ್ಕೇಹಿ ಅಧಿವಾಸೇತೀ’’ತಿ.

ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತಾತಿಆದಿ ತೇಸಂ ವಿತಕ್ಕಾನಂ ಪವತ್ತಿಆಕಾರದಸ್ಸನಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯೋ ಭಗ್ಯವನ್ತತಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ಲೋಕನಾಥೋ ಸಮ್ಮಾ ಅವಿಪರೀತಂ ಸಾಮಂ ಸಯಮೇವ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಅಹೋ ವತ ಬುದ್ಧೋ, ಸೋ ಭಗವಾ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಏತರಹಿ ಮಯಾ ಅನುಭವಿಯಮಾನಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಏವಂಜಾತಿಕಸ್ಸ ಸಕಲಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಅಚ್ಚನ್ತಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾಯ ಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತಿ, ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮಂ ಕಥೇತಿ. ಅವಿಪರೀತಧಮ್ಮದೇಸನತಾಯ ಹಿ ಸತ್ಥು ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಸಿದ್ಧಿ. ತಸ್ಸ ಯಥಾವುತ್ತಗುಣಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನನ್ತೇ ಜಾತತ್ತಾ ಸೀಲದಿಟ್ಠಿಸಾಮಞ್ಞೇನ ಸಂಹತತ್ತಾ ಚ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋತಿ ಲದ್ಧನಾಮೋ ಅಟ್ಠಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಸಮೂಹೋ ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ವತ ಅಹೋ ವತ ಸಮ್ಮಾ ಪಟಿಪನ್ನೋ, ಯೋ ಅರಿಯಸಙ್ಘೋ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಈದಿಸಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧಾಯ ಅನಿವತ್ತಿಪಟಿಪದಂ ಪಟಿಪನ್ನೋ. ಸುಸುಖಂ ವತ ಅಹೋ ವತ ಸುಟ್ಠು ಸುಖಂ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸಟಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ಯಸ್ಮಿಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಈದಿಸಂ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಂ ನ ಉಪಲಬ್ಭತೀತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಾಪಿ ಪಟಿಪನ್ನಾ ಇಚ್ಚೇವ ವುತ್ತಾ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಅನಿವತ್ತಿಭಾವತೋ. ಅಥ ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸದ್ದೋ ವಿಯ ಪಟಿಪನ್ನಸದ್ದೋ ವತ್ತಮಾನತ್ಥೋಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ತೇನೇವಾಹ ‘‘ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಪಟಿಪನ್ನೋ’’ತಿ.

ಸಾಮಿಕನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಪತಿಂ ಕೋಲಿಯರಾಜಪುತ್ತಂ. ಆಮನ್ತೇಸೀತಿ ಅಭಾಸಿ. ಮಮ ವಚನೇನ ಭಗವತೋ ಪಾದೇ ಸಿರಸಾ ವನ್ದಾಹೀತಿ ಮಯ್ಹಂ ವಚನೇನ ಚಕ್ಕಲಕ್ಖಣಪ್ಪಟಿಮಣ್ಡಿತಾನಿ ವಿಕಸಿತಪದುಮಸಸ್ಸಿರೀಕಾನಿ ಭಗವತೋ ಚರಣಾನಿ ತವ ಸಿರಸಾ ವನ್ದಾಹಿ, ಉತ್ತಮಙ್ಗೇನ ಅಭಿವಾದನಂ ಕರೋಹೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪ್ಪಾಬಾಧನ್ತಿಆದೀಸು ಆಬಾಧೋತಿ ವಿಸಭಾಗವೇದನಾ ವುಚ್ಚತಿ, ಯಾ ಏಕದೇಸೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾಪಿ ಸಕಲಸರೀರಂ ಅಯಪಟ್ಟೇನ ಆಬನ್ಧಿತ್ವಾ ವಿಯ ಗಣ್ಹತಿ. ಆತಙ್ಕೋತಿ ಕಿಚ್ಛಜೀವಿತಕರೋ ರೋಗೋ. ಅಥ ವಾ ಯಾಪೇತಬ್ಬರೋಗೋ ಆತಙ್ಕೋ, ಇತರೋ ಆಬಾಧೋ. ಖುದ್ದಕೋ ವಾ ರೋಗೋ ಆತಙ್ಕೋ, ಬಲವಾ ಆಬಾಧೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಆಬಾಧೋ, ಬಹಿದ್ಧಾಸಮುಟ್ಠಾನೋ ಆತಙ್ಕೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ತದುಭಯಸ್ಸಾಪಿ ಅಭಾವಂ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವದತಿ. ಗಿಲಾನಸ್ಸೇವ ಚ ಉಟ್ಠಾನಂ ನಾಮ ಗರುಕಂ ಹೋತಿ, ಕಾಯೇ ಬಲಂ ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಗ್ಗೇಲಞ್ಞತಾಯ ಲಹುಪರಿವತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಕಾಯಸ್ಸ ಲಹುಟ್ಠಾನಂ ಸರೀರಬಲಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವದತಿ. ಫಾಸುವಿಹಾರನ್ತಿ ಠಾನನಿಸಿನ್ನಗಮನಸಯನಸಙ್ಖಾತೇಸು ಚತೂಸು ಇರಿಯಾಪಥೇಸು ಸುಖವಿಹಾರಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಾತಿ ವದತಿ. ಅಥಸ್ಸ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ‘‘ಸುಪ್ಪವಾಸಾ, ಭನ್ತೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಏವಞ್ಚ ವದೇಹೀತಿ ಇದಾನಿ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ.

ಪರಮನ್ತಿ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಂ. ತೇನ ಸಾಧು, ಭದ್ದೇ, ಯಥಾ ವುತ್ತಂ, ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಾಮೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಕೋಲಿಯಪುತ್ತೋತಿ ಸುಪ್ಪವಾಸಾಯ ಸಾಮಿಕೋ ಕೋಲಿಯರಾಜಪುತ್ತೋ. ಸುಖಿನೀ ಹೋತೂತಿ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅಗ್ಗದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯೋ ಸತ್ಥಾ ಸುಪ್ಪವಾಸಾಯ ಪೇಸಿತವನ್ದನಂ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿತ್ವಾ ತದನನ್ತರಂ ಅತ್ತನೋ ಮೇತ್ತಾವಿಹಾರಸಂಸೂಚಕಂ ಬುದ್ಧಾಚಿಣ್ಣಂ ಸುಖೂಪಸಂಹಾರಂ ತಸ್ಸಾ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತಸ್ಸಾ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಚ ಗಬ್ಭವಿಪತ್ತಿಮೂಲಕದುಕ್ಖುಪ್ಪತ್ತಿಪಟಿಕ್ಖೇಪಮುಖೇನ ಸುಖೂಪಸಂಹಾರಂ ನಿದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಸುಖಿನೀ…ಪೇ… ಅರೋಗಾ, ಅರೋಗಂ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತೂ’’ತಿ ಆಹ.

ಸಹ ವಚನಾತಿ ಭಗವತೋ ವಚನೇನ ಸಹೇವ. ಯಸ್ಮಿಂ ಕಾಲೇ ಭಗವಾ ತಥಾ ಅವೋಚ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಕಾಲೇ ತಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಂ ಪರಿಕ್ಖಯಂ ಅಗಮಾಸಿ. ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖೀಣಭಾವಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಸತ್ಥಾ ತಥಾ ಅಭಾಸಿ. ಅಪರೇ ಪನ ವದನ್ತಿ – ಸಚೇ ತಥಾ ಸತ್ಥಾ ನಾಚಿಕ್ಖಿಸ್ಸಾ, ತತೋ ಪರಮ್ಪಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾಲಂ ತಸ್ಸಾ ತಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನುಬನ್ಧಿಸ್ಸಾ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭಗವತಾ ‘‘ಸುಖಿನೀ ಅರೋಗಾ ಅರೋಗಞ್ಚ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತೂ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಚನಸಮಕಾಲಮೇವ ಸೋ ಗಬ್ಭೋ ಬ್ಯಾಕುಲಭಾವಂ ವಿಜಹಿತ್ವಾ ಸುಖೇನೇವ ಬಹಿ ನಿಕ್ಖಮಿ, ಏವಂ ತೇಸಂ ಮಾತಾಪುತ್ತಾನಂ ಸೋತ್ಥಿ ಅಹೋಸಿ. ಅಚಿನ್ತೇಯ್ಯೋ ಹಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಬುದ್ಧಾನುಭಾವೋ. ಯಥಾ ಹಿ ಪಟಾಚಾರಾಯ ಪಿಯವಿಪ್ಪಯೋಗಸಮ್ಭೂತೇನ ಸೋಕೇನ ಉಮ್ಮಾದಂ ಪತ್ವಾ –

‘‘ಉಭೋ ಪುತ್ತಾ ಕಾಲಕತಾ, ಪನ್ಥೇ ಮಯ್ಹಂ ಪತೀ ಮತೋ;

ಮಾತಾ ಪಿತಾ ಚ ಭಾತಾ ಚ, ಏಕಚಿತಕಮ್ಹಿ ಝಾಯರೇ’’ತಿ. (ಅಪ. ಥೇರೀ ೨.೨.೪೯೮) –

ವತ್ವಾ ಜಾತರೂಪೇನೇವ ಚರನ್ತಿಯಾ ‘‘ಸತಿಂ ಪಟಿಲಭಾಹಿ ಭಗಿನೀ’’ತಿ ಭಗವತೋ ವಚನಸಮನನ್ತರಮೇವ ಉಮ್ಮಾದೋ ವೂಪಸಮಿ, ತಥಾ ಸುಪ್ಪಿಯಾಪಿ ಉಪಾಸಿಕಾ ಅತ್ತನಾವ ಅತ್ತನೋ ಊರುಯಂ ಕತೇನ ಮಹಾವಣೇನ ವುಟ್ಠಾತುಂ ಅಸಕ್ಕೋನ್ತೀ ಸಯನಪಿಟ್ಠೇ ನಿಪನ್ನಾ ‘‘ಆಗನ್ತ್ವಾ ಮಂ ವನ್ದತೂ’’ತಿ ವಚನಸಮನನ್ತರಮೇವ ವಣೇ ಪಾಕತಿಕೇ ಜಾತೇ ಸಯಮೇವ ಗನ್ತ್ವಾ ಭಗವನ್ತಂ ವನ್ದೀತಿ ಏವಮಾದೀನಿ ವತ್ಥೂನಿ ಇಧ ಉದಾಹರಿತಬ್ಬಾನೀತಿ.

ಏವಂ, ಭನ್ತೇತಿ, ಭನ್ತೇ, ಯಥಾ ಭಗವಾ ಸಪುತ್ತಾಯ ಮಾತುಯಾ ಅರೋಗಭಾವಂ ಆಸೀಸನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸುಖಿನೀ ಅರೋಗಾ ಅರೋಗಂ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯತೂ’’ತಿ, ತಂ ಏವಮೇವ. ನ ಹಿ ಕದಾಚಿ ಬುದ್ಧಾನಂ ಭಗವನ್ತಾನಂ ವಚನಸ್ಸ ಅಞ್ಞಥಾಭಾವೋತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಏವಮತ್ಥೂ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಅಪರೇ ‘‘ಹೋತೂ’’ತಿ ಪದಸ್ಸ ಅತ್ಥಂ ಆನೇತ್ವಾ ವಣ್ಣಯನ್ತಿ. ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾತಿ ಕರವೀಕರುತಮಞ್ಜುನಾ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸರೇನ ಭಗವತಾ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ತಸ್ಮಿಂ ವಚನೇ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಪಟಿಲಾಭತೋ ಅಭಿಮುಖಭಾವೇನ ನನ್ದಿತ್ವಾ. ಅನುಮೋದಿತ್ವಾತಿ ತತೋ ಪಚ್ಛಾಪಿ ಸಮ್ಮೋದನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ, ಚಿತ್ತೇನ ವಾ ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾ ವಾಚಾಯ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ, ವಚನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ವಾ ಅಭಿನನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಅನುಮೋದಿತ್ವಾ. ಸಕಂ ಘರಂ ಪಚ್ಚಾಯಾಸೀತಿ ಅತ್ತನೋ ಘರಂ ಪಟಿಗಚ್ಛಿ. ಯೇ ಪನ ‘‘ಯೇನ ಸಕಂ ಘರ’’ನ್ತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತೇಸಂ ಯದಿಪಿ ಯ-ತ-ಸದ್ದಾನಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವತೋ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿ ಪದಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ, ತಥಾಪಿ ‘‘ಪಟಿಯಾಯಿತ್ವಾ’’ತಿ ಪಾಠಸೇಸೋ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ ಹೋತಿ.

ವಿಜಾತನ್ತಿ ಪಜಾತಂ, ಪಸುತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಅನ್ಧಸ್ಸ ಪಬ್ಬತಾರೋಹನಂ ವಿಯ ನಿಚ್ಚಂ ನ ಹೋತೀತಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ, ಅಯಂ ತಾವ ಸದ್ದನಯೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಸು ಪನ ‘‘ಅಚ್ಛರಾಯೋಗ್ಗಂ ಅಚ್ಛರಿಯ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಅಚ್ಛರಂ ಪಹರಿತುಂ ಯುತ್ತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ವತಾತಿ ಸಮ್ಭಾವನೇ, ಅಹೋ ಅಚ್ಛರಿಯನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭೋತಿ ಧಮ್ಮಾಲಪನಂ. ಅಭೂತಪುಬ್ಬಂ ಭೂತನ್ತಿ ಅಬ್ಭುತಂ.

ತಥಾಗತಸ್ಸಾತಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ – ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ, ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ಭಗವಾ ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಸಬ್ಬಲೋಕಹಿತಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾಪನ್ನಾ ಪುರಿಮಕಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಆಗತಾತಿ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯೇನ ಅಭಿನೀಹಾರೇನ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಆಗತಾ, ತೇನ ಅಟ್ಠಗುಣಸಮನ್ನಾಗತೇನ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಆಗತೋ. ಯಥಾ ಚ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ದಾನಪಾರಮಿಂ ಪೂರೇತ್ವಾ ಸೀಲನೇಕ್ಖಮ್ಮಪಞ್ಞಾವೀರಿಯಖನ್ತಿಸಚ್ಚಅಧಿಟ್ಠಾನಮೇತ್ತಾಉಪೇಕ್ಖಾಪಾರಮೀತಿ ಇಮಾ ದಸ ಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಉಪಪಾರಮಿಯೋ, ದಸ ಪರಮತ್ಥಪಾರಮಿಯೋತಿ ಸಮತಿಂಸ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ ಪುಬ್ಬಯೋಗಪುಬ್ಬಚರಿಯಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಞಾತತ್ಥಚರಿಯಾದಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ ಬುದ್ಧಿಚರಿಯಾಯ ಕೋಟಿಂ ಪತ್ವಾ ಆಗತಾ, ತಥಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಆಗತೋ. ಯಥಾ ಚ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ…ಪೇ… ಅರಿಯಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಂ ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ ಆಗತಾ, ತಥಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಆಗತೋ. ಏವಂ ತಥಾ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಥಾ ಸಮ್ಪತಿಜಾತಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ಸಮೇಹಿ ಪಾದೇಹಿ ಪಥವಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖಾ ಸತ್ತಪದವೀತಿಹಾರೇನ ಗತಾ, ಸೇತಚ್ಛತ್ತೇ ಧಾರಿಯಮಾನೇ ಸಬ್ಬಾವ ದಿಸಾ ಅನುವಿಲೋಕೇಸುಂ, ಆಸಭಿಞ್ಚ ವಾಚಂ ಭಾಸಿಂಸು ಲೋಕೇ ಅತ್ತನೋ ಜೇಟ್ಠಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ಪಕಾಸೇನ್ತಾ, ತಞ್ಚ ನೇಸಂ ಗಮನಂ ತಥಂ ಅಹೋಸಿ ಅವಿತಥಂ ಅನೇಕೇಸಂ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ, ತಥಾ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಗತೋ, ತಞ್ಚಸ್ಸ ಗಮನಂ ಕಥಂ ಅಹೋಸಿ ಅವಿತಥಂ ತೇಸಞ್ಞೇವ ವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾನಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಭಾವೇನ. ಏವಂ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಯಥಾ ವಾ ತೇ ಭಗವನ್ತೋ ನೇಕ್ಖಮ್ಮೇನ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಂ ಪಹಾಯ ಗತಾ, ಅಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಂ, ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಯ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ, ಅವಿಕ್ಖೇಪೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ, ಧಮ್ಮವವತ್ಥಾನೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ ಪಹಾಯ ಗತಾ, ಞಾಣೇನ ಅವಿಜ್ಜಂ ಪದಾಲೇತ್ವಾ, ಪಾಮೋಜ್ಜೇನ ಅರತಿಂ ವಿನೋದೇತ್ವಾ, ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತೀಹಿ ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ಮಹಾವಿಪಸ್ಸನಾಹಿ ಚತೂಹಿ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇಹಿ ತಂ ತಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಂ ಪಹಾಯ ಗತಾ, ಏವಂ ಅಯಮ್ಪಿ ಭಗವಾ ಗತೋ. ಏವಮ್ಪಿ ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಪಥವೀಧಾತುಯಾ ಕಕ್ಖಳಲಕ್ಖಣಂ, ಆಪೋಧಾತುಯಾ ಪಗ್ಘರಣಲಕ್ಖಣಂ, ತೇಜೋಧಾತುಯಾ ಉಣ್ಹತ್ತಲಕ್ಖಣಂ, ವಾಯೋಧಾತುಯಾ ವಿತ್ಥಮ್ಭನಲಕ್ಖಣಂ, ಆಕಾಸಧಾತುಯಾ ಅಸಮ್ಫುಟ್ಠಲಕ್ಖಣಂ, ರೂಪಸ್ಸ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ, ವೇದನಾಯ ವೇದಯಿತಲಕ್ಖಣಂ, ಸಞ್ಞಾಯ ಸಞ್ಜಾನನಲಕ್ಖಣಂ, ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅಭಿಸಙ್ಖರಣಲಕ್ಖಣಂ, ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ವಿಜಾನನಲಕ್ಖಣನ್ತಿ ಏವಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ, ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಆಯತನಾನಂ, ಅಟ್ಠಾರಸನ್ನಂ ಧಾತೂನಂ, ಬಾವೀಸತಿಯಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ, ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ, ದ್ವಾದಸಪದಿಕಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸ, ಚತುನ್ನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ, ಚತುನ್ನಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾನಂ, ಚತುನ್ನಂ ಇದ್ಧಿಪಾದಾನಂ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ, ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಬಲಾನಂ, ಸತ್ತನ್ನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ, ಅರಿಯಸ್ಸ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ, ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಸುದ್ಧೀನಂ, ಅಮತೋಗಧಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸಾತಿ ಏವಂ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಯಂ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಂ, ತಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ ಅನಞ್ಞಥಂ ಲಕ್ಖಣಂ ಞಾಣಗತಿಯಾ ಆಗತೋ ಅವಿರಜ್ಝಿತ್ವಾ ಪತ್ತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಏವಂ ತಥಲಕ್ಖಣಂ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ತಥಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಚತ್ತಾರಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ. ಕತಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ? ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಮೇತಂ ಅವಿತಥಮೇತಂ ಅನಞ್ಞಥಮೇತ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೯೦) ವಿತ್ಥಾರೋ. ತಾನಿ ಚ ಭಗವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ತಥಾಗತೋ.

ಅಪಿಚ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಜಾತಿಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋ ತಥೋ ಅವಿತಥೋ ಅನಞ್ಞಥೋ…ಪೇ… ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತಸಮುದಾಗತಟ್ಠೋ ತಥೋ ಅವಿತಥೋ ಅನಞ್ಞಥೋ, ತಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ…ಪೇ... ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯಟ್ಠೋ ತಥೋ ಅವಿತಥೋ ಅನಞ್ಞಥೋ, ತಂ ಸಬ್ಬಂ ಭಗವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ತಸ್ಮಾಪಿ ತಥಾನಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ ತಥಾಗತೋ. ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ಥೋ ಹಿ ಏತ್ಥ ಗತಸದ್ದೋತಿ. ಏವಂ ತಥಧಮ್ಮೇ ಯಾಥಾವತೋ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಯಂ ಸದೇವಕೇ…ಪೇ… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ಪಜಾಯ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಚಕ್ಖುದ್ವಾರೇ ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತಂ ರೂಪಾರಮ್ಮಣಂ ನಾಮ ಅತ್ಥಿ, ತಂ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರತೋ ಜಾನಾತಿ ಪಸ್ಸತಿ. ಏವಂ ಜಾನತಾ ಪಸ್ಸತಾ ಚ ತೇನ ತಂ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠಾದಿವಸೇನ ವಾ ದಿಟ್ಠಸುತಮುತವಿಞ್ಞಾತೇಸು ಲಬ್ಭಮಾನಕಪದವಸೇನ ವಾ ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ರೂಪಂ ರೂಪಾಯತನಂ, ಯಂ ರೂಪಂ ಚತುನ್ನಂ ಮಹಾಭೂತಾನಂ ಉಪಾದಾಯ ವಣ್ಣನಿಭಾ ಸನಿದಸ್ಸನಂ ಸಪ್ಪಟಿಘಂ ನೀಲಂ ಪೀತಕ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೬೧೬) ನಯೇನ ಅನೇಕೇಹಿ ನಾಮೇಹಿ ತೇರಸಹಿ ವಾರೇಹಿ ದ್ವಿಪಞ್ಞಾಸಾಯ ನಯೇಹಿ ವಿಭಜ್ಜಮಾನಂ ತಥಮೇವ ಹೋತಿ, ವಿತಥಂ ನತ್ಥಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೋತದ್ವಾರಾದೀಸು ಆಪಾಥಮಾಗಚ್ಛನ್ತೇಸು ಸದ್ದಾದೀಸು. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ದಿಟ್ಠಂ ಸುತಂ ಮುತಂ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಪತ್ತಂ ಪರಿಯೇಸಿತಂ ಅನುವಿಚರಿತಂ ಮನಸಾ, ತಮಹಂ ಜಾನಾಮಿ, ತಮಹಂ ಅಬ್ಭಞ್ಞಾಸಿಂ, ತಂ ತಥಾಗತಸ್ಸ ವಿದಿತಂ, ತಂ ತಥಾಗತೋ ನ ಉಪಟ್ಠಾಸೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೪).

ಏವಂ ತಥದಸ್ಸಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ. ತತ್ಥ ತಥದಸ್ಸೀಅತ್ಥೇ ತಥಾಗತೋತಿ ಪದಸಮ್ಭವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಕಥಂ ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಯಂ ರತ್ತಿಂ ಭಗವಾ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯಿ, ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಪಞ್ಚಚತ್ತಾಲೀಸವಸ್ಸಪರಿಮಾಣಕಾಲಂ ಯಂ ಭಗವತಾ ಭಾಸಿತಂ ಲಪಿತಂ ಸುತ್ತಗೇಯ್ಯಾದಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ರಾಗಮದಾದಿನಿಮ್ಮಥನಂ ಏಕಸದಿಸಂ ತಥಂ ಅವಿತಥಂ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಯಞ್ಚ, ಚುನ್ದ, ರತ್ತಿಂ ತಥಾಗತೋ ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝತಿ, ಯಞ್ಚ ರತ್ತಿಂ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯತಿ, ಯಂ ಏತಸ್ಮಿಂ ಅನ್ತರೇ ಭಾಸತಿ ಲಪತಿ ನಿದ್ದಿಸತಿ, ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥೇವ ಹೋತಿ, ನೋ ಅಞ್ಞಥಾ, ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೮೮).

ಗದಅತ್ಥೋ ಏತ್ಥ ಗತಸದ್ದೋ. ಏವಂ ತಥವಾದಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ.

ಅಪಿಚ ಆಗದನಂ ಆಗದೋ, ವಚನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ತಥೋ ಅವಿತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಆಗದೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ದಕಾರಸ್ಸ ತಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಪದಸಿದ್ಧಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಕಥಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ? ಭಗವತೋ ಹಿ ವಾಚಾಯ ಕಾಯೋ ಅನುಲೋಮೇತಿ, ಕಾಯಸ್ಸಪಿ ವಾಚಾ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವಾದೀ ತಥಾಕಾರೀ, ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ ಚ ಹೋತಿ. ಏವಂಭೂತಸ್ಸ ಚಸ್ಸ ಯಥಾವಾಚಾ, ಕಾಯೋಪಿ ತಥಾ ಗತೋ ಪವತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯಥಾ ಚ ಕಾಯೋ, ವಾಚಾಪಿ ತಥಾ ಗತಾ ಪವತ್ತಾತಿ ತಥಾಗತೋ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಯಥಾವಾದೀ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೋ ತಥಾಕಾರೀ, ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ. ಇತಿ ಯಥಾವಾದೀ ತಥಾಕಾರೀ, ಯಥಾಕಾರೀ ತಥಾವಾದೀ. ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩).

ಏವಂ ತಥಾಕಾರಿತಾಯ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋ? ಯಸ್ಮಾ ಉಪರಿ ಭವಗ್ಗಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಅವೀಚಿಂ ಪರಿಯನ್ತಂ ಕರಿತ್ವಾ ತಿರಿಯಂ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಅಭಿಭವತಿ ಸೀಲೇನಪಿ ಸಮಾಧಿನಾಪಿ ಪಞ್ಞಾಯಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಾಪಿ ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನೇನಪಿ, ನ ತಸ್ಸ ತುಲಾ ವಾ ಪಮಾಣಂ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಥ ಖೋ ಅತುಲೋ ಅಪ್ಪಮೇಯ್ಯೋ ಅನುತ್ತರೋ ದೇವದೇವೋ ಸಕ್ಕಾನಂ ಅತಿಸಕ್ಕೋ, ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಅತಿಬ್ರಹ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮೋ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಸದೇವಕೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕೇ…ಪೇ… ಸದೇವಮನುಸ್ಸಾಯ ತಥಾಗತೋ ಅಭಿಭೂ ಅನಭಿಭೂತೋ ಅಞ್ಞದತ್ಥುದಸೋ ವಸವತ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩).

ತತ್ರಾಯಂ ಪದಸಿದ್ಧಿ – ಅಗದೋ ವಿಯ ಅಗದೋ, ದೇಸನಾವಿಲಾಸೋ ಚೇವ ಪುಞ್ಞುಸ್ಸಯೋ ಚ. ತೇನ ಸೋ ಮಹಾನುಭಾವೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ವಿಯ ದಿಬ್ಬಾಗದೇನ ಸಪ್ಪೇ ಸಬ್ಬಪರಪ್ಪವಾದಿನೋ ಸದೇವಕಞ್ಚ ಲೋಕಂ ಅಭಿಭವತಿ. ಇತಿ ಸಬ್ಬಲೋಕಾಭಿಭವನೇ ತಥೋ ಅವಿತಥೋ ಅವಿಪರೀತೋ ಯಥಾವುತ್ತೋವ ಅಗದೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ದಕಾರಸ್ಸ ತಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ತಥಾಗತೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಏವಂ ಅಭಿಭವನಟ್ಠೇನ ತಥಾಗತೋ.

ಅಪಿಚ ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಂ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ತತ್ಥ ಸಕಲಲೋಕಂ ತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಗತೋ ಅವಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಲೋಕಸಮುದಯಂ ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಗತೋ ಅತೀತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ತಥಾಯ ಗತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನಿಂ ಪಟಿಪದಂ ತಥಂ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ ಭಗವತಾ –

‘‘ಲೋಕೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಲೋಕಸ್ಮಾ ತಥಾಗತೋ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ. ಲೋಕಸಮುದಯೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಲೋಕಸಮುದಯೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಪಹೀನೋ, ಲೋಕನಿರೋಧೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧೋ, ಲೋಕನಿರೋಧೋ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಚ್ಛಿಕತೋ. ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಾ, ಲೋಕನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ ತಥಾಗತಸ್ಸ ಭಾವಿತಾ. ಯಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸದೇವಕಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ…ಪೇ… ಸಬ್ಬಂ ತಂ ತಥಾಗತೇನ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಂ. ತಸ್ಮಾ ‘ತಥಾಗತೋ’ತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೪.೨೩).

ಅಪರೇಹಿಪಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಭಗವಾ ತಥಾಗತೋ – ತಥಾಯ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾವಿಧೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಪವತ್ತಿತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥೇಹಿ ಅಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ, ತಥಾ ಗತಭಾವೇನ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾಯ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಾ ಸಾ ಭಗವತಾ ಸುಮೇಧಭೂತೇನ ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲಸ್ಸ ಪಾದಮೂಲೇ –

‘‘ಮನುಸ್ಸತ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಹೇತು ಸತ್ಥಾರದಸ್ಸನಂ,

ಪಬ್ಬಜ್ಜಾ ಗುಣಸಮ್ಪತ್ತಿ, ಅಧಿಕಾರೋ ಚ ಛನ್ದತಾ;

ಅಟ್ಠಧಮ್ಮಸಮೋಧಾನಾ, ಅಭಿನೀಹಾರೋ ಸಮಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೫೯) –

ಏವಂ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಅಭಿನೀಹಾರಂ ಸಮ್ಪಾದೇನ್ತೇನ ‘‘ಅಹಂ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ತಿಣ್ಣೋ ತಾರೇಸ್ಸಾಮಿ, ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮಿ, ದನ್ತೋ ದಮೇಸ್ಸಾಮಿ, ಸನ್ತೋ ಸಮೇಸ್ಸಾಮಿ, ಅಸ್ಸತ್ಥೋ ಅಸ್ಸಾಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಪೇಸ್ಸಾಮಿ, ಬುದ್ಧೋ ಬೋಧೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಹಾಪಟಿಞ್ಞಾ ಪವತ್ತಿತಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಏಕೇನ ತಿಣ್ಣೇನ, ಪುರಿಸೇನ ಥಾಮದಸ್ಸಿನಾ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ಸನ್ತಾರೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕಂ.

‘‘ಇಮಿನಾ ಮೇ ಅಧಿಕಾರೇನ, ಕತೇನ ಪುರಿಸುತ್ತಮೇ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ತಾರೇಮಿ ಜನತಂ ಬಹುಂ.

‘‘ಸಂಸಾರಸೋತಂ ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ, ವಿದ್ಧಂಸೇತ್ವಾ ತಯೋ ಭವೇ;

ಧಮ್ಮನಾವಂ ಸಮಾರುಯ್ಹ, ಸನ್ತಾರೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕಂ.

‘‘ಕಿಂ ಮೇ ಅಞ್ಞಾತವೇಸೇನ, ಧಮ್ಮಂ ಸಚ್ಛಿಕತೇನಿಧ;

ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಾಪುಣಿತ್ವಾ, ಬುದ್ಧೋ ಹೇಸ್ಸಂ ಸದೇವಕೇ’’ತಿ. (ಬು. ವಂ. ೨.೫೫-೫೮);

ತಂ ಪನೇತಂ ಮಹಾಪಟಿಞ್ಞಂ ಸಕಲಸ್ಸಾಪಿ ಬುದ್ಧಕರಧಮ್ಮಸಮುದಾಯಸ್ಸ ಪವಿಚಯ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಸಮಾದಾನಾನಂ ಕಾರಣಭೂತಂ ಅವಿಸಂವಾದೇತ್ವಾ ಲೋಕನಾಯಕೋ ಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಪ್ಪಾನಂ ಸತಸಹಸ್ಸಾಧಿಕಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯ್ಯಾನಿ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ನಿರನ್ತರಂ ನಿರವಸೇಸತೋ ದಾನಪಾರಮಿಆದಯೋ ಸಮತಿಂಸಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ, ಅಙ್ಗಪರಿಚ್ಚಾಗಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಪರಿಚ್ಚಾಗೇ ಪರಿಚ್ಚಜಿತ್ವಾ, ಸಚ್ಚಾಧಿಟ್ಠಾನಾದೀನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಅಧಿಟ್ಠಾನಾನಿ ಪರಿಬ್ರೂಹೇತ್ವಾ, ಪುಞ್ಞಞಾಣಸಮ್ಭಾರೇ ಸಮ್ಭರಿತ್ವಾ, ಪುಬ್ಬಯೋಗಪುಬ್ಬಚರಿಯಧಮ್ಮಕ್ಖಾನಞಾತತ್ಥಚರಿಯಾದಯೋ ಉಕ್ಕಂಸಾಪೇತ್ವಾ, ಬುದ್ಧಿಚರಿಯಂ ಪರಮಕೋಟಿಂ ಪಾಪೇತ್ವಾ, ಅನುತ್ತರಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸೇವ ಸಾ ಮಹಾಪಟಿಞ್ಞಾ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ, ನ ತಸ್ಸ ವಾಲಗ್ಗಮತ್ತಮ್ಪಿ ವಿತಥಂ ಅತ್ಥಿ. ತಥಾ ಹಿ ದೀಪಙ್ಕರದಸಬಲೋ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞೋ ಮಙ್ಗಲೋ…ಪೇ… ಕಸ್ಸಪೋ ಭಗವಾತಿ ಇಮೇ ಚತುವೀಸತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಾ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ‘‘ಬುದ್ಧೋ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಬ್ಯಾಕರಿಂಸು. ಏವಂ ಚತುವೀಸತಿಯಾ ಬುದ್ಧಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಲದ್ಧಬ್ಯಾಕರಣೋ ಯೇ ತೇ ಕತಾಭಿನೀಹಾರೇಹಿ ಬೋಧಿಸತ್ತೇಹಿ ಲದ್ಧಬ್ಬಾ ಆನಿಸಂಸಾ, ತೇ ಲಭಿತ್ವಾವ ಆಗತೋತಿ ತಾಯ ಯಥಾವುತ್ತಾಯ ಮಹಾಪಟಿಞ್ಞಾಯ ತಥಾಯ ಅಭಿಸಮ್ಬುದ್ಧಭಾವಂ ಆಗತೋ ಅಧಿಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಏವಂ ತಥಾಯ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ಯಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಲೋಕನಾಥೋ ಮಹಾದುಕ್ಖಸಮ್ಬಾಧಪ್ಪಟಿಪನ್ನಂ ಸತ್ತನಿಕಾಯಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ತಸ್ಸ ನತ್ಥಞ್ಞೋ ಕೋಚಿ ಪಟಿಸ್ಸರಣಂ, ಅಹಮೇವ ನಮಿತೋ ಸಂಸಾರದುಕ್ಖತೋ ಮುತ್ತೋ ಮೋಚೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಮಾನಸೋ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಮಕಾಸಿ. ಕತ್ವಾ ಚ ಯಥಾಪಣಿಧಾನಂ ಸಕಲಲೋಕಹಿತಸಮ್ಪಾದನಾಯ ಉಸ್ಸುಕ್ಕಮಾಪನ್ನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಾಯಜೀವಿತನಿರಪೇಕ್ಖೋ ಪರೇಸಂ ಸೋತಪಥಾಗಮನಮತ್ತೇನಪಿ ಚಿತ್ತುತ್ರಾಸಸಮುಪ್ಪಾದಿಕಾ ಅತಿದುಕ್ಕರಾ ದುಕ್ಕರಚರಿಯಾ ಸಮಾಚರನ್ತೋ ಯಥಾ ಮಹಾಬೋಧಿಯಾ ಪಟಿಪತ್ತಿ ಹಾನಭಾಗಿಯಾ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಾ ಠಿತಿಭಾಗಿಯಾ ವಾ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಉತ್ತರುತ್ತರಿ ವಿಸೇಸಭಾಗಿಯಾವ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ನಿರವಸೇಸೇ ಬೋಧಿಸಮ್ಭಾರೇ ಸಮ್ಪಾದೇತ್ವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿ. ತತೋ ಪರಞ್ಚ ತಾಯೇವ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಞ್ಚೋದಿತಮಾನಸೋ ಪವಿವೇಕರತಿಂ ಪರಮಞ್ಚ ಸನ್ತಂ ವಿಮೋಕ್ಖಸುಖಂ ಪಹಾಯ ಬಾಲಜನಬಹುಲೇ ಲೋಕೇ ತೇಹಿ ಸಮುಪ್ಪಾದಿತಂ ಸಮ್ಮಾನಾವಮಾನವಿಪ್ಪಕಾರಂ ಅಗಣೇತ್ವಾ ವಿನೇಯ್ಯಜನಸ್ಸ ವಿನಯನೇನ ನಿರವಸೇಸಂ ಬುದ್ಧಕಿಚ್ಚಂ ನಿಟ್ಠಪೇಸಿ. ತತ್ಥ ಯೋ ಭಗವತೋ ಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಮೋಕ್ಕಮನಾಕಾರೋ, ಸೋ ಪರತೋ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ. ಯಥಾ ಚ ಬುದ್ಧಭೂತಸ್ಸ ಲೋಕನಾಥಸ್ಸ ಸತ್ತೇಸು ಮಹಾಕರುಣಾ, ಏವಂ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತಸ್ಸಪಿ ಮಹಾಭಿನೀಹಾರಕಾಲಾದೀಸೂತಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸಬ್ಬದಾ ಚ ಏಕಸದಿಸತಾಯ ತಥಾ ಅವಿತಥಾ ಅನಞ್ಞಥಾ, ತಸ್ಮಾ ತೀಸುಪಿ ಅವತ್ಥಾಸು ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಸಮಾನರಸಾಯ ತಥಾಯ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಕಲಲೋಕಹಿತಾಯ ಗತೋ ಪಟಿಪನ್ನೋತಿ ತಥಾಗತೋ. ಏವಂ ತಥಾಯ ಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಕಥಂ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ? ತಥಾನಿ ನಾಮ ಚತ್ತಾರಿ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಾನಿ. ತಾನಿ ಹಿ ಇದಂ ದುಕ್ಖಂ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ, ಅಯಂ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾತಿ ಏವಂ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮಸಙ್ಗಾಹಕಾನಂ ಪವತ್ತಿನಿವತ್ತಿತದುಭಯಹೇತುಭೂತಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಪೀಳನಟ್ಠೋ ಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಸನ್ತಾಪಟ್ಠೋ ವಿಪರಿಣಾಮಟ್ಠೋ, ಸಮುದಯಸ್ಸ ಆಯೂಹನಟ್ಠೋ ನಿದಾನಟ್ಠೋ ಸಂಯೋಗಟ್ಠೋ ಪಲಿಬೋಧಟ್ಠೋ, ನಿರೋಧಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಟ್ಠೋ ವಿವೇಕಟ್ಠೋ ಅಸಙ್ಖತಟ್ಠೋ ಅಮತಟ್ಠೋ, ಮಗ್ಗಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನಟ್ಠೋ ಹೇತ್ವಟ್ಠೋ ದಸ್ಸನಟ್ಠೋ ಆಧಿಪತೇಯ್ಯಟ್ಠೋತಿಆದೀನಂ ತಬ್ಬಿಭಾಗಾನಞ್ಚ ಯಥಾಭೂತಸಭಾವಾವಬೋಧವಿಬನ್ಧಕಸ್ಸ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖಸ್ಸ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ಪಟಿಲದ್ಧಾಯ ತತ್ಥ ಅಸಮ್ಮೋಹಾಭಿಸಮಯಸಙ್ಖಾತಾಯ ಅವಿಪರೀತಾಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿಯಾ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ, ತಾನಿ ಭಗವಾ ಅನಞ್ಞನೇಯ್ಯೋ ಸಯಮೇವ ಆಗತೋ ಅಧಿಗತೋ, ತಸ್ಮಾ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ಯಥಾ ಚ ಮಗ್ಗಞಾಣಾನಿ, ಏವಂ ಭಗವತೋ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಾನಿ ಚತುಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಞಾಣಾನಿ ಚತುವೇಸಾರಜ್ಜಞಾಣಾನಿ ಪಞ್ಚಗತಿಪರಿಚ್ಛೇದಞಾಣಾನಿ ಛಅಸಾಧಾರಣಞಾಣಾನಿ ಸತ್ತಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಾವನಞಾಣಾನಿ ಅಟ್ಠಮಗ್ಗಙ್ಗವಿಭಾವನಞಾಣಾನಿ ನವಾನುಪುಬ್ಬವಿಹಾರಸಮಾಪತ್ತಿಞಾಣಾನಿ ದಸಬಲಞಾಣಾನಿ ಚ ತಥಭಾವೇ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

ತತ್ರಾಯಂ ವಿಭಾವನಾ – ಯಞ್ಹಿ ಕಿಞ್ಚಿ ಅಪರಿಮಾಣಾಸು ಲೋಕಧಾತೂಸು ಅಪರಿಮಾಣಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಹೀನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾಸು ಅತೀತಾಸು ಖನ್ಧಾಯತನಧಾತೂಸು ಸಭಾವಕಿಚ್ಚಾದಿ ಅವತ್ಥಾವಿಸೇಸಾದಿ ಖನ್ಧಪ್ಪಟಿಬದ್ಧನಾಮಗೋತ್ತಾದಿ ಚ ಜಾನಿತಬ್ಬಂ. ಅನಿನ್ದ್ರಿಯಬದ್ಧೇಸು ಚ ಅತಿಸುಖುಮತಿರೋಹಿತವಿದೂರದೇಸೇಸುಪಿ ರೂಪಧಮ್ಮೇಸು ಯೋ ತಂತಂಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಪಚ್ಚಯುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ವಣ್ಣಸಣ್ಠಾನಗನ್ಧರಸಫಸ್ಸಾದಿವಿಸೇಸೋ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಹತ್ಥತಲೇ ಠಪಿತಆಮಲಕೇ ವಿಯ ಪಚ್ಚಕ್ಖತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಭಗವತೋ ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತಿ, ತಥಾ ಅನಾಗತಾಸು ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಸು ಚಾತಿ ಇಮಾನಿ ತೀಸು ಕಾಲೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಾನಿ ನಾಮ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅತೀತಂಸೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣಂ, ಅನಾಗತಂಸೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣಂ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಂಸೇ ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಅಪ್ಪಟಿಹತಂ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೫).

ತಾನಿ ಪನೇತಾನಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಸರಸಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಅವಿಸಂವಾದನತೋ ತಥಾನಿ ಅವಿತಥಾನಿ ಅನಞ್ಞಥಾನಿ, ತಾನಿ ಭಗವಾ ಸಯಮ್ಭೂಞಾಣೇನ ಅಧಿಗಞ್ಛೀತಿ. ಏವಮ್ಪಿ ತಥಾನಿ ಆಗತೋತಿ ತಥಾಗತೋ.

ತಥಾ ಅತ್ಥಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ನಿರುತ್ತಿಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ತತ್ಥ ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ನಿರುತ್ತಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಿಭಾವನವವತ್ಥಾನಕರಣಸಮತ್ಥಂ ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಭೇದಗತಂ ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಅತ್ಥೇ ಞಾಣಂ ಅತ್ಥಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಧಮ್ಮೇ ಞಾಣಂ ಧಮ್ಮಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ತತ್ರ ಧಮ್ಮನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇ ಞಾಣಂ ನಿರುತ್ತಿಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ, ಞಾಣೇಸು ಞಾಣಂ ಪಟಿಭಾನಪ್ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾ’’ತಿ (ವಿಭ. ೭೧೮-೭೨೧).