೩. ತತಿಯಬೋಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೩. ತತಿಯೇ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮನ್ತಿ ಅನುಲೋಮಞ್ಚ ಪಟಿಲೋಮಞ್ಚ, ಯಥಾವುತ್ತಅನುಲೋಮವಸೇನ ಚೇವ ಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನನು ಚ ಪುಬ್ಬೇಪಿ ಅನುಲೋಮವಸೇನ ಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಮನಸಿಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ಸುತ್ತದ್ವಯೇ ವುತ್ತಾ, ಇಧ ಕಸ್ಮಾ ಪುನಪಿ ತದುಭಯವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರಪ್ಪವತ್ತಿ ವುಚ್ಚತೀತಿ? ತದುಭಯವಸೇನ ತತಿಯವಾರಂ ತತ್ಥ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪವತ್ತಿತತ್ತಾ. ಕಥಂ ಪನ ತದುಭಯವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರೋ ಪವತ್ತಿತೋ? ನ ಹಿ ಸಕ್ಕಾ ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಂ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಂ ಪವತ್ತೇತುನ್ತಿ? ನ ಖೋ ಪನೇತಂ ಏವಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ ‘‘ತದುಭಯಂ ಏಕಜ್ಝಂ ಮನಸಾಕಾಸೀ’’ತಿ, ಅಥ ಖೋ ವಾರೇನ. ಭಗವಾ ಹಿ ಪಠಮಂ ಅನುಲೋಮವಸೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ ತದನುರೂಪಂ ಪಠಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ. ದುತಿಯಮ್ಪಿ ಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ತಂ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ ತದನುರೂಪಮೇವ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸಿ. ತತಿಯವಾರೇ ಪನ ಕಾಲೇನ ಅನುಲೋಮಂ ಕಾಲೇನ ಪಟಿಲೋಮಂ ಮನಸಿಕರಣವಸೇನ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಂ ಮನಸಿ ಅಕಾಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮನ್ತಿ ಅನುಲೋಮಞ್ಚ ಪಟಿಲೋಮಞ್ಚ, ಯಥಾವುತ್ತಅನುಲೋಮವಸೇನ ಚೇವ ಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಚಾ’’ತಿ. ಇಮಿನಾ ಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪಗುಣಬಲವಭಾವೋ ಚ ವಸೀಭಾವೋ ಚ ಪಕಾಸಿತೋ ಹೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅನುಲೋಮಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪಟಿಲೋಮಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮಿ, ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಂ ಮನಸಿ ಕರಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಏವಂ ಪವತ್ತಾನಂ ಪುಬ್ಬಾಭೋಗಾನಂ ವಸೇನ ನೇಸಂ ವಿಭಾಗೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತ್ವೇವಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತು ಏವ. ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾತಿ ವಿರಾಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಅಸೇಸನಿರೋಧಾ, ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಅನವಸೇಸಅನುಪ್ಪಾದಪ್ಪಹಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಅನವಸೇಸಂ ಅನುಪ್ಪಾದನಿರೋಧೋ. ಹೇಟ್ಠಿಮೇನ ಹಿ ಮಗ್ಗತ್ತಯೇನ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಾವಸೇಸನಿರೋಧಾ. ಅಗ್ಗಮಗ್ಗೇನ ಪನಸ್ಸಾ ಅನವಸೇಸನಿರೋಧಾ ನ ಕೇಚಿ ಸಙ್ಖಾರಾ ನ ನಿರುಜ್ಝನ್ತೀತಿ.

ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾತಿ ಯ್ವಾಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ನಿರೋಧೋ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಸಮುದಯಾ ನಿರೋಧಾ ಚ ಹೋತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ಸಬ್ಬಾಕಾರೇನ ಏತಮತ್ಥಂ ವಿದಿತ್ವಾ. ಇಮಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸೀತಿ ಇದಂ ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಯೋ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯನಿರೋಧಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ಥೋ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ಆರಮ್ಮಣಕಿರಿಯಾಯ ಚ ವಿದಿತೋ, ತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆನುಭಾವದೀಪಕಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಉದಾನಂ ಉದಾನೇಸೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ರಾಯಂ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಯದಾ ಹವೇ ಪಾತುಭವನ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ ಆತಾಪಿನೋ ಝಾಯತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ, ತದಾ ಸೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತೇಹಿ ಉಪ್ಪನ್ನೇಹಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಯಸ್ಸ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಧಮ್ಮಾ ಪಾತುಭೂತಾ, ತೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ವಿಧೂಪಯಂ ತಿಟ್ಠತಿ ಮಾರಸೇನಂ, ‘‘ಕಾಮಾ ತೇ ಪಠಮಾ ಸೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸು. ನಿ. ೪೩೮; ಮಹಾನಿ. ೨೮; ಚೂಳನಿ. ನನ್ದಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೪೭) ನಯೇನ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಮಾರಸೇನಂ ವಿಧೂಪಯನ್ತೋ ವಿಧಮೇನ್ತೋ ವಿದ್ಧಂಸೇನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ. ಕಥಂ? ಸೂರಿಯೋವ ಓಭಾಸಯಮನ್ತಲಿಕ್ಖಂ, ಯಥಾ ಸೂರಿಯೋ ಅಬ್ಭುಗ್ಗತೋ ಅತ್ತನೋ ಪಭಾಯ ಅನ್ತಲಿಕ್ಖಂ ಓಭಾಸೇನ್ತೋವ ಅನ್ಧಕಾರಂ ವಿಧಮೇನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತಿ, ಏವಂ ಸೋಪಿ ಖೀಣಾಸವಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ತೇನ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝನ್ತೋವ ಮಾರಸೇನಂ ವಿಧೂಪಯನ್ತೋ ತಿಟ್ಠತೀತಿ.

ಏವಂ ಭಗವತಾ ಪಠಮಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಜಾನನಸ್ಸ, ದುತಿಯಂ ಪಚ್ಚಯಕ್ಖಯಾಧಿಗಮಸ್ಸ, ತತಿಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಆನುಭಾವಪ್ಪಕಾಸನಾನಿ ಇಮಾನಿ ತೀಣಿ ಉದಾನಾನಿ ತೀಸು ಯಾಮೇಸು ಭಾಸಿತಾನಿ. ಕತರಾಯ ರತ್ತಿಯಾ? ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಸತ್ತಮಾಯ ರತ್ತಿಯಾ. ಭಗವಾ ಹಿ ವಿಸಾಖಪುಣ್ಣಮಾಯ ರತ್ತಿಯಾ ಪಠಮಯಾಮೇ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮೇ ದಿಬ್ಬಚಕ್ಖುಂ ವಿಸೋಧೇತ್ವಾ ಪಚ್ಛಿಮಯಾಮೇ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೇ ಞಾಣಂ ಓತಾರೇತ್ವಾ ನಾನಾನಯೇಹಿ ತೇಭೂಮಕಸಙ್ಖಾರೇ ಸಮ್ಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಾನಿ ಅರುಣೋ ಉಗ್ಗಮಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಪ್ಪತ್ತಿಸಮನನ್ತರಮೇವ ಚ ಅರುಣೋ ಉಗ್ಗಚ್ಛೀತಿ. ತತೋ ತೇನೇವ ಪಲ್ಲಙ್ಕೇನ ಬೋಧಿರುಕ್ಖಮೂಲೇ ಸತ್ತಾಹಂ ವೀತಿನಾಮೇನ್ತೋ ಸಮ್ಪತ್ತಾಯ ಪಾಟಿಪದರತ್ತಿಯಾ ತೀಸು ಯಾಮೇಸು ವುತ್ತನಯೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಮನಸಿ ಕರಿತ್ವಾ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಇಮಾನಿ ಉದಾನಾನಿ ಉದಾನೇಸಿ.

ಖನ್ಧಕೇ ಪನ ತೀಸುಪಿ ವಾರೇಸು ‘‘ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಂ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮಂ ಮನಸಾಕಾಸೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೧) ಆಗತತ್ತಾ ಖನ್ಧಕಟ್ಠಕಥಾಯಂ ‘‘ತೀಸುಪಿ ಯಾಮೇಸು ಏವಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಪಠಮಂ ಉದಾನಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ, ದುತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನ, ತತಿಯಂ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣವಸೇನಾತಿ ಏವಂ ಇಮಾನಿ ಭಗವಾ ಉದಾನಾನಿ ಉದಾನೇಸೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಮ್ಪಿ ನ ವಿರುಜ್ಝತಿ. ಭಗವಾ ಹಿ ಠಪೇತ್ವಾ ರತನಘರಸತ್ತಾಹಂ ಸೇಸೇಸು ಛಸು ಸತ್ತಾಹೇಸು ಅನ್ತರನ್ತರಾ ಧಮ್ಮಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಪಟಿಸಂವೇದೀ ವಿಹಾಸಿ, ರತನಘರಸತ್ತಾಹೇ ಪನ ಅಭಿಧಮ್ಮಪರಿಚಯವಸೇನೇವ ವಿಹಾಸೀತಿ.

ತತಿಯಬೋಧಿಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.