೯. ಹೇಮವತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

ಅಜ್ಜ ಪನ್ನರಸೋತಿ ಹೇಮವತಸುತ್ತಂ. ಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ? ಪುಚ್ಛಾವಸಿಕಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ಹೇಮವತೇನ ಹಿ ಪುಟ್ಠೋ ಭಗವಾ ‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀನಿ ಅಭಾಸಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಜ್ಜ ಪನ್ನರಸೋ’’ತಿಆದಿ ಸಾತಾಗಿರೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಇತಿ ಸಾತಾಗಿರೋ’’ತಿಆದಿ ಸಙ್ಗೀತಿಕಾರೇಹಿ, ‘‘ಕಚ್ಚಿಮನೋ’’ತಿಆದಿ ಹೇಮವತೇನ, ‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ’’ತಿಆದಿ ಭಗವತಾ, ತಂ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಮೋಧಾನೇತ್ವಾ ‘‘ಹೇಮವತಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ‘‘ಸಾತಾಗಿರಿಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಏಕಚ್ಚೇಹಿ.

ತತ್ಥ ಯಾಯಂ ‘‘ಅಜ್ಜ ಪನ್ನರಸೋ’’ತಿಆದಿ ಗಾಥಾ. ತಸ್ಸಾ ಉಪ್ಪತ್ತಿ – ಇಮಸ್ಮಿಂಯೇವ ಭದ್ದಕಪ್ಪೇ ವೀಸತಿವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕೇಸು ಪುರಿಸೇಸು ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಸೋಳಸವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾಯುಕಾನಿ ಠತ್ವಾ ಪರಿನಿಬ್ಬುತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಕಸ್ಸಪಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಮಹತಿಯಾ ಪೂಜಾಯ ಸರೀರಕಿಚ್ಚಂ ಅಕಂಸು. ತಸ್ಸ ಧಾತುಯೋ ಅವಿಕಿರಿತ್ವಾ ಸುವಣ್ಣಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಯ ಏಕಗ್ಘನಾ ಹುತ್ವಾ ಅಟ್ಠಂಸು. ದೀಘಾಯುಕಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಏಸಾ ಧಮ್ಮತಾ. ಅಪ್ಪಾಯುಕಬುದ್ಧಾ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಬಹುತರೇನ ಜನೇನ ಅದಿಟ್ಠಾ ಏವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಾತುಪೂಜಮ್ಪಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಜನಾ ಪುಞ್ಞಂ ಪಸವಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಅನುಕಮ್ಪಾಯ ‘‘ಧಾತುಯೋ ವಿಕಿರನ್ತೂ’’ತಿ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಿ. ತೇನ ತೇಸಂ ಸುವಣ್ಣಚುಣ್ಣಾನಿ ವಿಯ ಧಾತುಯೋ ವಿಕಿರನ್ತಿ, ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಭಗವತೋ.

ಮನುಸ್ಸಾ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಏಕಂಯೇವ ಧಾತುಘರಂ ಕತ್ವಾ ಚೇತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸುಂ ಯೋಜನಂ ಉಬ್ಬೇಧೇನ ಪರಿಕ್ಖೇಪೇನ ಚ. ತಸ್ಸ ಏಕೇಕಗಾವುತನ್ತರಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ದ್ವಾರಾನಿ ಅಹೇಸುಂ. ಏಕಂ ದ್ವಾರಂ ಕಿಕೀ ರಾಜಾ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ; ಏಕಂ ತಸ್ಸೇವ ಪುತ್ತೋ ಪಥವಿನ್ಧರೋ ನಾಮ; ಏಕಂ ಸೇನಾಪತಿಪಮುಖಾ ಅಮಚ್ಚಾ; ಏಕಂ ಸೇಟ್ಠಿಪಮುಖಾ ಜಾನಪದಾ ರತ್ತಸುವಣ್ಣಮಯಾ ಏಕಗ್ಘನಾ ಸುವಣ್ಣರಸಪಟಿಭಾಗಾ ಚ ನಾನಾರತನಮಯಾ ಇಟ್ಠಕಾ ಅಹೇಸುಂ ಏಕೇಕಾ ಸತಸಹಸ್ಸಗ್ಘನಿಕಾ. ತೇ ಹರಿತಾಲಮನೋಸಿಲಾಹಿ ಮತ್ತಿಕಾಕಿಚ್ಚಂ ಸುರಭಿತೇಲೇನ ಉದಕಕಿಚ್ಚಞ್ಚ ಕತ್ವಾ ತಂ ಚೇತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪೇಸುಂ.

ಏವಂ ಪತಿಟ್ಠಿತೇ ಚೇತಿಯೇ ದ್ವೇ ಕುಲಪುತ್ತಾ ಸಹಾಯಕಾ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಸಮ್ಮುಖಸಾವಕಾನಂ ಥೇರಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಬ್ಬಜಿಂಸು. ದೀಘಾಯುಕಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಸಮ್ಮುಖಸಾವಕಾಯೇವ ಪಬ್ಬಾಜೇನ್ತಿ, ಉಪಸಮ್ಪಾದೇನ್ತಿ, ನಿಸ್ಸಯಂ ದೇನ್ತಿ, ಇತರೇ ನ ಲಭನ್ತಿ. ತತೋ ತೇ ಕುಲಪುತ್ತಾ ‘‘ಸಾಸನೇ, ಭನ್ತೇ, ಕತಿ ಧುರಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಥೇರಾ ‘‘ದ್ವೇ ಧುರಾನೀ’’ತಿ ಕಥೇಸುಂ – ‘‘ವಾಸಧುರಂ, ಪರಿಯತ್ತಿಧುರಞ್ಚಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಪಬ್ಬಜಿತೇನ ಕುಲಪುತ್ತೇನ ಆಚರಿಯುಪಜ್ಝಾಯಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ಪಞ್ಚ ವಸ್ಸಾನಿ ವಸಿತ್ವಾ, ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಂ ಪೂರೇತ್ವಾ, ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಂ ದ್ವೇ ತೀಣಿ ಭಾಣವಾರಸುತ್ತನ್ತಾನಿ ಚ ಪಗುಣಂ ಕತ್ವಾ, ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ ಉಗ್ಗಹೇತ್ವಾ, ಕುಲೇ ವಾ ಗಣೇ ವಾ ನಿರಾಲಯೇನ ಅರಞ್ಞಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ, ಅರಹತ್ತಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ ಘಟಿತಬ್ಬಂ ವಾಯಮಿತಬ್ಬಂ, ಏತಂ ವಾಸಧುರಂ. ಅತ್ತನೋ ಥಾಮೇನ ಪನ ಏಕಂ ವಾ ನಿಕಾಯಂ ಪರಿಯಾಪುಣಿತ್ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ನಿಕಾಯೇ ಪರಿಯತ್ತಿತೋ ಚ ಅತ್ಥತೋ ಚ ಸುವಿಸದಂ ಸಾಸನಂ ಅನುಯುಞ್ಜಿತಬ್ಬಂ, ಏತಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧುರನ್ತಿ. ಅಥ ತೇ ಕುಲಪುತ್ತಾ ‘‘ದ್ವಿನ್ನಂ ಧುರಾನಂ ವಾಸಧುರಮೇವ ಸೇಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಮಯಂ ಪನಮ್ಹಾ ದಹರಾ, ವುಡ್ಢಕಾಲೇ ವಾಸಧುರಂ ಪರಿಪೂರೇಸ್ಸಾಮ, ಪರಿಯತ್ತಿಧುರಂ ತಾವ ಪೂರೇಮಾ’’ತಿ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ಆರಭಿಂಸು. ತೇ ಪಕತಿಯಾವ ಪಞ್ಞವನ್ತೋ ನಚಿರಸ್ಸೇವ ಸಕಲೇ ಬುದ್ಧವಚನೇ ಪಕತಞ್ಞನೋ ವಿನಯೇ ಚ ಅತಿವಿಯ ವಿನಿಚ್ಛಯಕುಸಲಾ ಅಹೇಸುಂ. ತೇಸಂ ಪರಿಯತ್ತಿಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪರಿವಾರೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿ, ಪರಿವಾರಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಲಾಭೋ, ಏಕಮೇಕಸ್ಸ ಪಞ್ಚಸತಪಞ್ಚಸತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಪರಿವಾರಾ ಅಹೇಸುಂ. ತೇ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ದೀಪೇನ್ತಾ ವಿಹರಿಂಸು, ಪುನ ಬುದ್ಧಕಾಲೋ ವಿಯ ಅಹೋಸಿ.

ತದಾ ದ್ವೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಗಾಮಕಾವಾಸೇ ವಿಹರನ್ತಿ ಧಮ್ಮವಾದೀ ಚ ಅಧಮ್ಮವಾದೀ ಚ. ಅಧಮ್ಮವಾದೀ ಚಣ್ಡೋ ಹೋತಿ ಫರುಸೋ, ಮುಖರೋ, ತಸ್ಸ ಅಜ್ಝಾಚಾರೋ ಇತರಸ್ಸ ಪಾಕಟೋ ಹೋತಿ. ತತೋ ನಂ ‘‘ಇದಂ ತೇ, ಆವುಸೋ, ಕಮ್ಮಂ ಸಾಸನಸ್ಸ ಅಪ್ಪತಿರೂಪ’’ನ್ತಿ ಚೋದೇಸಿ. ಸೋ ‘‘ಕಿಂ ತೇ ದಿಟ್ಠಂ, ಕಿಂ ಸುತ’’ನ್ತಿ ವಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಇತರೋ ‘‘ವಿನಯಧರಾ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತತೋ ಅಧಮ್ಮವಾದೀ ‘‘ಸಚೇ ಇಮಂ ವತ್ಥುಂ ವಿನಯಧರಾ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿಸ್ಸನ್ತಿ, ಅದ್ಧಾ ಮೇ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾ ನ ಭವಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಞತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಪಕ್ಖಂ ಕಾತುಕಾಮೋ ತಾವದೇವ ಪರಿಕ್ಖಾರೇ ಆದಾಯ ತೇ ದ್ವೇ ಥೇರೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಸಮಣಪರಿಕ್ಖಾರೇ ದತ್ವಾ ತೇಸಂ ನಿಸ್ಸಯೇನ ವಿಹರಿತುಮಾರದ್ಧೋ. ಸಬ್ಬಞ್ಚ ನೇಸಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಕರೋನ್ತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ವತ್ತಪಟಿವತ್ತಂ ಪೂರೇತುಕಾಮೋ ವಿಯ ಅಕಾಸಿ. ತತೋ ಏಕದಿವಸಂ ಉಪಟ್ಠಾನಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ತೇಹಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿಯಮಾನೋಪಿ ಅಟ್ಠಾಸಿಯೇವ. ಥೇರಾ ‘‘ಕಿಞ್ಚಿ ವತ್ತಬ್ಬಮತ್ಥೀ’’ತಿ ತಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಸೋ ‘‘ಆಮ, ಭನ್ತೇ, ಏಕೇನ ಮೇ ಭಿಕ್ಖುನಾ ಸಹ ಅಜ್ಝಾಚಾರಂ ಪಟಿಚ್ಚ ವಿವಾದೋ ಅತ್ಥಿ. ಸೋ ಯದಿ ತಂ ವತ್ಥುಂ ಇಧಾಗನ್ತ್ವಾ ಆರೋಚೇತಿ, ಯಥಾವಿನಿಚ್ಛಯಂ ನ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ. ಥೇರಾ ‘‘ಓಸಟಂ ವತ್ಥುಂ ಯಥಾವಿನಿಚ್ಛಯಂ ನ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಆಹಂಸು. ಸೋ ‘‘ಏವಂ ಕರಿಯಮಾನೇ, ಭನ್ತೇ, ಮಮ ಸಾಸನೇ ಪತಿಟ್ಠಾ ನತ್ಥಿ, ಮಯ್ಹೇತಂ ಪಾಪಂ ಹೋತು, ಮಾ ತುಮ್ಹೇ ವಿನಿಚ್ಛಿನಥಾ’’ತಿ. ತೇ ತೇನ ನಿಪ್ಪೀಳಿಯಮಾನಾ ಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛಿಂಸು. ಸೋ ತೇಸಂ ಪಟಿಞ್ಞಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಪುನ ತಂ ಆವಾಸಂ ಗನ್ತ್ವಾ ‘‘ಸಬ್ಬಂ ವಿನಯಧರಾನಂ ಸನ್ತಿಕೇ ನಿಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿ ತಂ ಧಮ್ಮವಾದಿಂ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಅವಮಞ್ಞನ್ತೋ ಫರುಸೇನ ಸಮುದಾಚರತಿ. ಧಮ್ಮವಾದೀ ‘‘ನಿಸ್ಸಙ್ಕೋ ಅಯಂ ಜಾತೋ’’ತಿ ತಾವದೇವ ನಿಕ್ಖಮಿತ್ವಾ ಥೇರಾನಂ ಪರಿವಾರಂ ಭಿಕ್ಖುಸಹಸ್ಸಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ನನು, ಆವುಸೋ, ಓಸಟಂ ವತ್ಥು ಯಥಾಧಮ್ಮಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತಬ್ಬಂ, ಅನೋಸರಾಪೇತ್ವಾ ಏವ ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಅಚ್ಚಯಂ ದೇಸಾಪೇತ್ವಾ ಸಾಮಗ್ಗೀ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಇಮೇ ಪನ ಥೇರಾ ನೇವ ವತ್ಥುಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿಂಸು, ನ ಸಾಮಗ್ಗಿಂ ಅಕಂಸು. ಕಿಂ ನಾಮೇತ’’ನ್ತಿ? ತೇಪಿ ಸುತ್ವಾ ತುಣ್ಹೀ ಅಹೇಸುಂ – ‘‘ನೂನ ಕಿಞ್ಚಿ ಆಚರಿಯೇಹಿ ಞಾತ’’ನ್ತಿ. ತತೋ ಅಧಮ್ಮವಾದೀ ಓಕಾಸಂ ಲಭಿತ್ವಾ ‘‘ತ್ವಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘ವಿನಯಧರಾ ಜಾನಿಸ್ಸನ್ತೀ’ತಿ ಭಣಸಿ. ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ವಿನಯಧರಾನಂ ಆರೋಚೇಹಿ ತಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿ ಧಮ್ಮವಾದಿಂ ಪೀಳೇತ್ವಾ ‘‘ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ ಪರಾಜಿತೋ ತ್ವಂ, ಮಾ ತಂ ಆವಾಸಂ ಆಗಚ್ಛೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಪಕ್ಕಾಮಿ. ತತೋ ಧಮ್ಮವಾದೀ ಥೇರೇ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಸಾಸನಂ ಅನಪೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ‘ಅಮ್ಹೇ ಉಪಟ್ಠೇಸಿ ಪರಿತೋಸೇಸೀ’ತಿ ಪುಗ್ಗಲಮೇವ ಅಪೇಕ್ಖಿತ್ಥ, ಸಾಸನಂ ಅರಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪುಗ್ಗಲಂ ರಕ್ಖಿತ್ಥ, ಅಜ್ಜತಗ್ಗೇ ದಾನಿ ತುಮ್ಹಾಕಂ ವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವಿನಿಚ್ಛಿನಿತುಂ ನ ವಟ್ಟತಿ, ಅಜ್ಜ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ ಕಸ್ಸಪೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಮಹಾಸದ್ದೇನ ಕನ್ದಿತ್ವಾ ‘‘ನಟ್ಠಂ ಸತ್ಥು ಸಾಸನ’’ನ್ತಿ ಪರಿದೇವಮಾನೋ ಪಕ್ಕಾಮಿ.

ಅಥ ಖೋ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಸಂವಿಗ್ಗಮಾನಸಾ ‘‘ಮಯಂ ಪುಗ್ಗಲಮನುರಕ್ಖನ್ತಾ ಸಾಸನರತನಂ ಸೋಬ್ಭೇ ಪಕ್ಖಿಪಿಮ್ಹಾ’’ತಿ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಾದೇಸುಂ. ತೇ ತೇನೇವ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚೇನ ಉಪಹತಾಸಯತ್ತಾ ಕಾಲಂ ಕತ್ವಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ಏಕಾಚರಿಯೋ ಹಿಮವತಿ ಹೇಮವತೇ ಪಬ್ಬತೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿ ಹೇಮವತೋ ಯಕ್ಖೋತಿ ನಾಮೇನ. ದುತಿಯಾಚರಿಯೋ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೇ ಸಾತಪಬ್ಬತೇ ಸಾತಾಗಿರೋತಿ ನಾಮೇನ. ತೇಪಿ ನೇಸಂ ಪರಿವಾರಾ ಭಿಕ್ಖೂ ತೇಸಂಯೇವ ಅನುವತ್ತಿತ್ವಾ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತುಮಸಕ್ಕೋನ್ತಾ ತೇಸಂ ಪರಿವಾರಾ ಯಕ್ಖಾವ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತಿಂಸು. ತೇಸಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾ ಗಹಟ್ಠಾ ದೇವಲೋಕೇ ನಿಬ್ಬತಿಂಸು. ಹೇಮವತಸಾತಾಗಿರಾ ಅಟ್ಠವೀಸತಿಯಕ್ಖಸೇನಾಪತೀನಮಬ್ಭನ್ತರಾ ಮಹಾನುಭಾವಾ ಯಕ್ಖರಾಜಾನೋ ಅಹೇಸುಂ.

ಯಕ್ಖಸೇನಾಪತೀನಞ್ಚ ಅಯಂ ಧಮ್ಮತಾ – ಮಾಸೇ ಮಾಸೇ ಅಟ್ಠ ದಿವಸಾನಿ ಧಮ್ಮವಿನಿಚ್ಛಯತ್ಥಂ ಹಿಮವತಿ ಮನೋಸಿಲಾತಲೇ ನಾಗವತಿಮಣ್ಡಪೇ ದೇವತಾನಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಹೋತಿ, ತತ್ಥ ಸನ್ನಿಪತಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ಅಥ ಸಾತಾಗಿರಹೇಮವತಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಾಗಮೇ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ದಿಸ್ವಾ ಸಞ್ಜಾನಿಂಸು – ‘‘ತ್ವಂ, ಸಮ್ಮ, ಕುಹಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ತ್ವಂ ಕುಹಿ’’ನ್ತಿ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಉಪ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರಿನೋ ಅಹೇಸುಂ. ‘‘ನಟ್ಠಾ ಮಯಂ, ಸಮ್ಮ, ಪುಬ್ಬೇ ವೀಸತಿ ವಸ್ಸಸಹಸ್ಸಾನಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾ ಏಕಂ ಪಾಪಸಹಾಯಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ಯಕ್ಖಯೋನಿಯಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಅಮ್ಹಾಕಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯದಾಯಕಾ ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಾ’’ತಿ. ಅಥ ಸಾತಾಗಿರೋ ಆಹ – ‘‘ಮಾರಿಸ, ಹಿಮವಾ ನಾಮ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಸಮ್ಮತೋ, ಕಿಞ್ಚಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಸುತ್ವಾ ವಾ ಮಮಾಪಿ ಆರೋಚೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ. ಹೇಮವತೋಪಿ ಆಹ – ‘‘ಮಾರಿಸ, ಮಜ್ಝಿಮದೇಸೋ ನಾಮ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತಸಮ್ಮತೋ, ಕಿಞ್ಚಿ ಅಚ್ಛರಿಯಂ ದಿಸ್ವಾ ವಾ ಸುತ್ವಾ ವಾ ಮಮಾಪಿ ಆರೋಚೇಯ್ಯಾಸೀ’’ತಿ. ಏವಂ ತೇಸು ದ್ವೀಸು ಸಹಾಯೇಸು ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಕತಿಕಂ ಕತ್ವಾ, ತಮೇವ ಉಪ್ಪತ್ತಿಂ ಅವಿವಜ್ಜೇತ್ವಾ ವಸಮಾನೇಸು ಏಕಂ ಬುದ್ಧನ್ತರಂ ವೀತಿವತ್ತಂ, ಮಹಾಪಥವೀ ಏಕಯೋಜನತಿಗಾವುತಮತ್ತಂ ಉಸ್ಸದಾ.

ಅಥಮ್ಹಾಕಂ ಬೋಧಿಸತ್ತೋ ದೀಪಙ್ಕರಪಾದಮೂಲೇ ಕತಪಣಿಧಾನೋ ಯಾವ ವೇಸ್ಸನ್ತರಜಾತಕಂ, ತಾವ ಪಾರಮಿಯೋ ಪೂರೇತ್ವಾ, ತುಸಿತಭವನೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ, ತತ್ಥ ಯಾವತಾಯುಕಂ ಠತ್ವಾ, ಧಮ್ಮಪದನಿದಾನೇ ವುತ್ತನಯೇನ ದೇವತಾಹಿ ಆಯಾಚಿತೋ ಪಞ್ಚ ಮಹಾವಿಲೋಕನಾನಿ ವಿಲೋಕೇತ್ವಾ, ದೇವತಾನಂ ಆರೋಚೇತ್ವಾ, ದ್ವತ್ತಿಂಸಾಯ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತೇಸು ವತ್ತಮಾನೇಸು ಇಧ ಪಟಿಸನ್ಧಿಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುಂ ಕಮ್ಪೇತ್ವಾ. ತಾನಿ ದಿಸ್ವಾಪಿ ಇಮೇ ರಾಜಯಕ್ಖಾ ‘‘ಇಮಿನಾ ಕಾರಣೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತಾನೀ’’ತಿ ನ ಜಾನಿಂಸು. ‘‘ಖಿಡ್ಡಾಪಸುತತ್ತಾ ನೇವಾದ್ದಸಂಸೂ’’ತಿ ಏಕೇ. ಏಸ ನಯೋ ಜಾತಿಯಂ ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನೇ ಬೋಧಿಯಞ್ಚ. ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತನೇ ಪನ ಪಞ್ಚವಗ್ಗಿಯೇ ಆಮನ್ತೇತ್ವಾ ಭಗವತಿ ತಿಪರಿವಟ್ಟಂ ದ್ವಾದಸಾಕಾರಂ ವರಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೇ ಮಹಾಭೂಮಿಚಾಲಂ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಂ ಪಾಟಿಹಾರಿಯಾನಿ ಚ ಏತೇಸಂ ಏಕೋ ಸಾತಾಗಿರೋಯೇವ ಪಠಮಂ ಅದ್ದಸ. ನಿಬ್ಬತ್ತಿಕಾರಣಞ್ಚ ತೇಸಂ ಞತ್ವಾ ಸಪರಿಸೋ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮ್ಮ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಅಸ್ಸೋಸಿ, ನ ಚ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಸೇಸಂ ಅಧಿಗಚ್ಛಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಸೋ ಹಿ ಧಮ್ಮಂ ಸುಣನ್ತೋ ಹೇಮವತಂ ಅನುಸ್ಸರಿತ್ವಾ ‘‘ಆಗತೋ ನು ಖೋ ಮೇ ಸಹಾಯಕೋ, ನೋ’’ತಿ ಪರಿಸಂ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತೋ ‘‘ವಞ್ಚಿತೋ ಮೇ ಸಹಾಯೋ, ಯೋ ಏವಂ ವಿಚಿತ್ರಪಟಿಭಾನಂ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ನ ಸುಣಾತೀ’’ತಿ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೋ ಅಹೋಸಿ. ಭಗವಾ ಚ ಅತ್ಥಙ್ಗತೇಪಿ ಚ ಸೂರಿಯೇ ದೇಸನಂ ನ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ.

ಅಥ ಸಾತಾಗಿರೋ ‘‘ಸಹಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತೇನ ಸಹಾಗಮ್ಮ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸೋಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಹತ್ಥಿಯಾನಅಸ್ಸಯಾನಗರುಳಯಾನಾದೀನಿ ಮಾಪೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಹಿ ಯಕ್ಖಸತೇಹಿ ಪರಿವುತೋ ಹಿಮವನ್ತಾಭಿಮುಖೋ ಪಾಯಾಸಿ, ತದಾ ಹೇಮವತೋಪಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪಟಿಸನ್ಧಿಜಾತಿ-ಅಭಿನಿಕ್ಖಮನ-ಬೋಧಿಪರಿನಿಬ್ಬಾನೇಸ್ವೇವ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಪುಬ್ಬನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಹುತ್ವಾವ ಪತಿವಿಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಚಿರಟ್ಠಿತಿಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪವತ್ತನೇ ಪನ ತಾನಿ ಸವಿಸೇಸಾನಿ ಹುತ್ವಾ, ಚಿರತರಂ ಠತ್ವಾ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಹಿಮವತಿ ತಂ ಅಚ್ಛರಿಯಪಾತುಭಾವಂ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಯತೋ ಅಹಂ ಜಾತೋ, ನ ಕದಾಚಿ ಅಯಂ ಪಬ್ಬತೋ ಏವಂ ಅಭಿರಾಮೋ ಭೂತಪುಬ್ಬೋ, ಹನ್ದ ದಾನಿ ಮಮ ಸಹಾಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಆಗಮ್ಮ ತೇನ ಸಹ ಇಮಂ ಪುಪ್ಫಸಿರಿಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ತಥೇವ ಮಜ್ಝಿಮದೇಸಾಭಿಮುಖೋ ಆಗಚ್ಛತಿ. ತೇ ಉಭೋಪಿ ರಾಜಗಹಸ್ಸ ಉಪರಿ ಸಮಾಗನ್ತ್ವಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಸ್ಸ ಆಗಮನಕಾರಣಂ ಪುಚ್ಛಿಂಸು. ಹೇಮವತೋ ಆಹ – ‘‘ಯತೋ ಅಹಂ, ಮಾರಿಸ, ಜಾತೋ, ನಾಯಂ ಪಬ್ಬತೋ ಏವಂ ಅಕಾಲಕುಸುಮಿತೇಹಿ ರುಕ್ಖೇಹಿ ಅಭಿರಾಮೋ ಭೂತಪುಬ್ಬೋ, ತಸ್ಮಾ ಏತಂ ಪುಪ್ಫಸಿರಿಂ ತಯಾ ಸದ್ಧಿಂ ಅನುಭವಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಆಗತೋಮ್ಹೀ’’ತಿ. ಸಾತಾಗಿರೋ ಆಹ – ‘‘ಜಾನಾಸಿ, ಪನ, ತ್ವಂ ಮಾರಿಸ, ಯೇನ ಕಾರಣೇನ ಇಮಂ ಅಕಾಲಪುಪ್ಫಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ಜಾತ’’ನ್ತಿ? ‘‘ನ ಜಾನಾಮಿ, ಮಾರಿಸಾ’’ತಿ. ‘‘ಇಮಂ, ಮಾರಿಸ, ಪಾಟಿಹಾರಿಯಂ ನ ಕೇವಲ ಹಿಮವನ್ತೇಯೇವ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪನ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತೂಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಂ, ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನೋ, ಅಜ್ಜ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಪವತ್ತೇಸಿ, ತೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ. ಏವಂ ಸಾತಾಗಿರೋ ಹೇಮವತಸ್ಸ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ಕಥೇತ್ವಾ, ತಂ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕಂ ಆನೇತುಕಾಮೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ. ಕೇಚಿ ಪನ ಗೋತಮಕೇ ಚೇತಿಯೇ ವಿಹರನ್ತೇ ಭಗವತಿ ಅಯಮೇವಮಾಹಾತಿ ಭಣನ್ತಿ ‘‘ಅಜ್ಜ ಪನ್ನರಸೋ’’ತಿ.

೧೫೩. ತತ್ಥ ಅಜ್ಜಾತಿ ಅಯಂ ರತ್ತಿನ್ದಿವೋ ಪಕ್ಖಗಣನತೋ ಪನ್ನರಸೋ, ಉಪವಸಿತಬ್ಬತೋ ಉಪೋಸಥೋ. ತೀಸು ವಾ ಉಪೋಸಥೇಸು ಅಜ್ಜ ಪನ್ನರಸೋ ಉಪೋಸಥೋ, ನ ಚಾತುದ್ದಸೀ ಉಪೋಸಥೋ, ನ ಸಾಮಗ್ಗೀಉಪೋಸಥೋ. ಯಸ್ಮಾ ವಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸಅಟ್ಠಙ್ಗಉಪವಾಸಪಞ್ಞತ್ತಿದಿವಸಾದೀಸು ಸಮ್ಬಹುಲೇಸು ಅತ್ಥೇಸು ಉಪೋಸಥಸದ್ದೋ ವತ್ತತಿ. ‘‘ಆಯಾಮಾವುಸೋ, ಕಪ್ಪಿನ, ಉಪೋಸಥಂ ಗಮಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿಆದೀಸು ಹಿ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖುದ್ದೇಸೇ ಉಪೋಸಥಸದ್ದೋ. ‘‘ಏವಂ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತೋ ಖೋ ವಿಸಾಖೇ ಉಪೋಸಥೋ ಉಪವುತ್ಥೋ’’ತಿಆದೀಸು (ಅ. ನಿ. ೮.೪೩) ಪಾಣಾತಿಪಾತಾ ವೇರಮಣಿಆದಿಕೇಸು ಅಟ್ಠಙ್ಗೇಸು. ‘‘ಸುದ್ಧಸ್ಸ ವೇ ಸದಾ ಫಗ್ಗು, ಸುದ್ಧಸ್ಸುಪೋಸಥೋ ಸದಾ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೭೯) ಉಪವಾಸೇ. ‘‘ಉಪೋಸಥೋ ನಾಮ ನಾಗರಾಜಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೨.೨೪೬; ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೮) ಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ. ‘‘ತದಹುಪೋಸಥೇ ಪನ್ನರಸೇ ಸೀಸಂನ್ಹಾತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದೀಸು (ದೀ. ನಿ. ೩.೮೫; ಮ. ನಿ. ೩.೨೫೬) ದಿವಸೇ. ತಸ್ಮಾ ಅವಸೇಸತ್ಥಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಆಸಾಳ್ಹೀಪುಣ್ಣಮದಿವಸಂಯೇವ ನಿಯಾಮೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಅಜ್ಜ ಪನ್ನರಸೋ ಉಪೋಸಥೋ’’ತಿ. ಪಾಟಿಪದೋ ದುತಿಯೋತಿ ಏವಂ ಗಣಿಯಮಾನೇ ಅಜ್ಜ ಪನ್ನರಸೋ ದಿವಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ದಿವಿ ಭವಾನಿ ದಿಬ್ಬಾನಿ, ದಿಬ್ಬಾನಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ಥೀತಿ ದಿಬ್ಬಾ. ಕಾನಿ ತಾನಿ? ರೂಪಾನಿ. ತಞ್ಹಿ ರತ್ತಿಂ ದೇವಾನಂ ದಸಸಹಸ್ಸಿಲೋಕಧಾತುತೋ ಸನ್ನಿಪತಿತಾನಂ ಸರೀರವತ್ಥಾಭರಣವಿಮಾನಪ್ಪಭಾಹಿ ಅಬ್ಭಾದಿಉಪಕ್ಕಿಲೇಸವಿರಹಿತಾಯ ಚನ್ದಪ್ಪಭಾಯ ಚ ಸಕಲಜಮ್ಬುದೀಪೋ ಅಲಙ್ಕತೋ ಅಹೋಸಿ. ವಿಸೇಸಾಲಙ್ಕತೋ ಚ ಪರಮವಿಸುದ್ಧಿದೇವಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸರೀರಪ್ಪಭಾಯ. ತೇನಾಹ ‘‘ದಿಬ್ಬಾ ರತ್ತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಾ’’ತಿ.

ಏವಂ ರತ್ತಿಗುಣವಣ್ಣನಾಪದೇಸೇನಾಪಿ ಸಹಾಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಪ್ಪಸಾದಂ ಜನೇನ್ತೋ ಬುದ್ಧುಪ್ಪಾದಂ ಕಥೇತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಅನೋಮನಾಮಂ ಸತ್ಥಾರಂ, ಹನ್ದ ಪಸ್ಸಾಮ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಅನೋಮೇಹಿ ಅಲಾಮಕೇಹಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪೂರೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ನಾಮಂ ಅಸ್ಸಾತಿ ಅನೋಮನಾಮೋ. ತಥಾ ಹಿಸ್ಸ ‘‘ಬುಜ್ಝಿತಾ ಸಚ್ಚಾನೀತಿ ಬುದ್ಧೋ, ಬೋಧೇತಾ ಪಜಾಯಾತಿ ಬುದ್ಧೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೨; ಚೂಳನಿ. ಪಾರಾಯನತ್ಥುತಿಗಾಥಾನಿದ್ದೇಸ ೯೭; ಪಟಿ. ಮ. ೧.೧೬೨) ನಯೇನ ಬುದ್ಧೋತಿ ಅನೋಮೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ನಾಮಂ, ‘‘ಭಗ್ಗರಾಗೋತಿ ಭಗವಾ, ಭಗ್ಗದೋಸೋತಿ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ. ೮೪) ನಯೇನ ಚ ಅನೋಮೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ನಾಮಂ. ಏಸ ನಯೋ ‘‘ಅರಹಂ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿಆದೀಸು. ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಿಕಾದೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ದೇವಮನುಸ್ಸೇ ಅನುಸಾಸತಿ ‘‘ಇಮಂ ಪಜಹಥ, ಇಮಂ ಸಮಾದಾಯ ವತ್ತಥಾ’’ತಿ ಸತ್ಥಾ. ಅಪಿಚ ‘‘ಸತ್ಥಾ ಭಗವಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ, ಯಥಾ ಸತ್ಥವಾಹೋ ಸತ್ತೇ ಕನ್ತಾರಂ ತಾರೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮಹಾನಿ. ೧೯೦) ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನಾಪಿ ಸತ್ಥಾ. ತಂ ಅನೋಮನಾಮಂ ಸತ್ಥಾರಂ. ಹನ್ದಾತಿ ಬ್ಯವಸಾನತ್ಥೇ ನಿಪಾತೋ. ಪಸ್ಸಾಮಾತಿ ತೇನ ಅತ್ತಾನಂ ಸಹ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನವಚನಂ. ಗೋತಮನ್ತಿ ಗೋತಮಗೋತ್ತಂ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ‘‘ಸತ್ಥಾ, ನ ಸತ್ಥಾ’’ತಿ ಮಾ ವಿಮತಿಂ ಅಕಾಸಿ, ಏಕನ್ತಬ್ಯವಸಿತೋ ಹುತ್ವಾವ ಏಹಿ ಪಸ್ಸಾಮ ಗೋತಮನ್ತಿ.

೧೫೪. ಏವಂ ವುತ್ತೇ ಹೇಮವತೋ ‘‘ಅಯಂ ಸಾತಾಗಿರೋ ‘ಅನೋಮನಾಮಂ ಸತ್ಥಾರ’ನ್ತಿ ಭಣನ್ತೋ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪಕಾಸೇತಿ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುನೋ ಚ ದುಲ್ಲಭಾ ಲೋಕೇ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುಪಟಿಞ್ಞೇಹಿ ಪೂರಣಾದಿಸದಿಸೇಹೇವ ಲೋಕೋ ಉಪದ್ದುತೋ. ಸೋ ಪನ ಯದಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ, ಅದ್ಧಾ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತೋ ಭವಿಸ್ಸತಿ, ತೇನ ತಂ ಏವಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಮನೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಕಚ್ಚೀತಿ ಪುಚ್ಛಾ. ಮನೋತಿ ಚಿತ್ತಂ. ಸುಪಣಿಹಿತೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತೋ, ಅಚಲೋ ಅಸಮ್ಪವೇಧೀ. ಸಬ್ಬೇಸು ಭೂತೇಸು ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು. ತಾದಿನೋತಿ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಸತೋ. ಪುಚ್ಛಾ ಏವ ವಾ ಅಯಂ ‘‘ಸೋ ತೇ ಸತ್ಥಾ ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ತಾದೀ, ಉದಾಹು ನೋ’’ತಿ. ಇಟ್ಠೇ ಅನಿಟ್ಠೇ ಚಾತಿ ಏವರೂಪೇ ಆರಮ್ಮಣೇ. ಸಙ್ಕಪ್ಪಾತಿ ವಿತಕ್ಕಾ. ವಸೀಕತಾತಿ ವಸಂ ಗಮಿತಾ. ಕಿಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ? ಯಂ ತ್ವಂ ಸತ್ಥಾರಂ ವದಸಿ, ತಸ್ಸ ತೇ ಸತ್ಥುನೋ ಕಚ್ಚಿ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸ ಸತೋ ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ಮನೋ ಸುಪಣಿಹಿತೋ, ಉದಾಹು ಯಾವ ಚಲನಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭತಿ, ತಾವ ಸುಪಣಿಹಿತೋ ವಿಯ ಖಾಯತಿ. ಸೋ ವಾ ತೇ ಸತ್ಥಾ ಕಚ್ಚಿ ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ಸಮಚಿತ್ತೇನ ತಾದೀ, ಉದಾಹು ನೋ, ಯೇ ಚ ಖೋ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಸು ಆರಮ್ಮಣೇಸು ರಾಗದೋಸವಸೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತ್ಯಾಸ್ಸ ಕಚ್ಚಿ ವಸೀಕತಾ, ಉದಾಹು ಕದಾಚಿ ತೇಸಮ್ಪಿ ವಸೇನ ವತ್ತತೀತಿ.

೧೫೫. ತತೋ ಸಾತಾಗಿರೋ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೇ ಬ್ಯವಸಿತತ್ತಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಮನೋ ಚಸ್ಸ ಸುಪಣಿಹಿತೋ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಸುಪಣಿಹಿತೋತಿ ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತೋ, ಪಥವೀಸಮೋ ಅವಿರುಜ್ಝನಟ್ಠೇನ, ಸಿನೇರುಸಮೋ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಾಚಲನಟ್ಠೇನ, ಇನ್ದಖೀಲಸಮೋ ಚತುಬ್ಬಿಧಮಾರಪರವಾದಿಗಣೇಹಿ ಅಕಮ್ಪಿಯಟ್ಠೇನ. ಅನಚ್ಛರಿಯಞ್ಚೇತಂ, ಭಗವತೋ ಇದಾನಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೇ ಠಿತಸ್ಸ ಮನೋ ಸುಪಣಿಹಿತೋ ಅಚಲೋ ಭವೇಯ್ಯ. ಯಸ್ಸ ತಿರಚ್ಛಾನಭೂತಸ್ಸಾಪಿ ಸರಾಗಾದಿಕಾಲೇ ಛದ್ದನ್ತನಾಗಕುಲೇ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸವಿಸೇನ ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧಸ್ಸ ಅಚಲೋ ಅಹೋಸಿ, ವಧಕೇಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ನಪ್ಪದುಸ್ಸಿ, ಅಞ್ಞದತ್ಥು ತಸ್ಸೇವ ಅತ್ತನೋ ದನ್ತೇ ಛೇತ್ವಾ ಅದಾಸಿ; ತಥಾ ಮಹಾಕಪಿಭೂತಸ್ಸ ಮಹತಿಯಾ ಸಿಲಾಯ ಸೀಸೇ ಪಹಟಸ್ಸಾಪಿ ತಸ್ಸೇವ ಚ ಮಗ್ಗಂ ದಸ್ಸೇಸಿ; ತಥಾ ವಿಧುರಪಣ್ಡಿತಭೂತಸ್ಸ ಪಾದೇಸು ಗಹೇತ್ವಾ ಸಟ್ಠಿಯೋಜನೇ ಕಾಳಪಬ್ಬತಪಪಾತೇ ಪಕ್ಖಿತ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಅಞ್ಞದತ್ಥು ತಸ್ಸೇವ ಯಕ್ಖಸ್ಸತ್ಥಾಯ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸಿ. ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮದೇವ ಆಹ ಸಾತಾಗಿರೋ – ‘‘ಮನೋ ಚಸ್ಸ ಸುಪಣಿಹಿತೋ’’ತಿ.

ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ತಾದಿನೋತಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ತಾದಿಲಕ್ಖಣಪ್ಪತ್ತಸ್ಸೇವ ಸತೋ ಮನೋ ಸುಪಣಿಹಿತೋ, ನ ಯಾವ ಪಚ್ಚಯಂ ನ ಲಭತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ತತ್ಥ ಭಗವತೋ ತಾದಿಲಕ್ಖಣಂ ಪಞ್ಚಧಾ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಭಗವಾ ಪಞ್ಚಹಾಕಾರೇಹಿ ತಾದೀ, ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇ ತಾದೀ, ಚತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ, ಮುತ್ತಾವೀತಿ ತಾದೀ, ತಿಣ್ಣಾವೀತಿ ತಾದೀ, ತನ್ನಿದ್ದೇಸಾತಿ ತಾದೀ. ಕಥಂ ಭಗವಾ ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇ ತಾದೀ? ಭಗವಾ ಲಾಭೇಪಿ ತಾದೀ’’ತಿ (ಮಹಾನಿ. ೩೮).

ಏವಮಾದಿ ಸಬ್ಬಂ ನಿದ್ದೇಸೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಗಹೇತಬ್ಬಂ. ಲಾಭಾದಯೋ ಚ ತಸ್ಸ ಮಹಾಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವಿತ್ಥಾರಿತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ‘‘ಪುಚ್ಛಾ ಏವ ವಾ ಅಯಂ. ಸೋ ತೇ ಸತ್ಥಾ ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ತಾದೀ, ಉದಾಹು ನೋ’’ತಿ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿಕಪ್ಪೇ ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ಸಮಚಿತ್ತತಾಯ ತಾದೀ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಭಗವಾ ಸುಖೂಪಸಂಹಾರಕಾಮತಾಯ ದುಕ್ಖಾಪನಯನಕಾಮತಾಯ ಚ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇಸು ಸಮಚಿತ್ತೋ, ಯಾದಿಸೋ ಅತ್ತನಿ, ತಾದಿಸೋ ಪರೇಸು, ಯಾದಿಸೋ ಮಾತರಿ ಮಹಾಮಾಯಾಯ, ತಾದಿಸೋ ಚಿಞ್ಚಮಾಣವಿಕಾಯ, ಯಾದಿಸೋ ಪಿತರಿ ಸುದ್ಧೋದನೇ, ತಾದಿಸೋ ಸುಪ್ಪಬುದ್ಧೇ, ಯಾದಿಸೋ ಪುತ್ತೇ ರಾಹುಲೇ, ತಾದಿಸೋ ವಧಕೇಸು ದೇವದತ್ತಧನಪಾಲಕಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಾದೀಸು. ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇಪಿ ತಾದೀ. ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಮದೇವಾಹ ಸಾತಾಗಿರೋ – ‘‘ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ತಾದಿನೋ’’ತಿ.

ಅಥೋ ಇಟ್ಠೇ ಅನಿಟ್ಠೇ ಚಾತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಏವಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ – ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಇಟ್ಠಂ ವಾ ಅನಿಟ್ಠಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣಂ, ಸಬ್ಬಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ತತ್ಥ ಯೇ ರಾಗದೋಸವಸೇನ ಸಙ್ಕಪ್ಪಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜೇಯ್ಯುಂ, ತ್ಯಾಸ್ಸ ಅನುತ್ತರೇನ ಮಗ್ಗೇನ ರಾಗಾದೀನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ವಸೀಕತಾ, ನ ಕದಾಚಿ ತೇಸಂ ವಸೇ ವತ್ತತಿ. ಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಅನಾವಿಲಸಙ್ಕಪ್ಪೋ ಸುವಿಮುತ್ತಚಿತ್ತೋ ಸುವಿಮುತ್ತಪಞ್ಞೋತಿ. ಏತ್ಥ ಚ ಸುಪಣಿಹಿತಮನತಾಯ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾಭಾವೋ ವುತ್ತೋ. ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ಇಟ್ಠಾನಿಟ್ಠೇಹಿ ಸೋ ಯತ್ಥ ಭವೇಯ್ಯ, ತಂ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಭೇದತೋ ದುವಿಧಮಾರಮ್ಮಣಂ ವುತ್ತಂ. ಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೀಭಾವೇನ ತಸ್ಮಿಂ ಆರಮ್ಮಣೇ ತಸ್ಸ ಮನಸಿಕಾರಾಭಾವತೋ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ ವುತ್ತಂ. ಸುಪಣಿಹಿತಮನತಾಯ ಚ ಮನೋಸಮಾಚಾರಸುದ್ಧಿ, ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ತಾದಿತಾಯ ಕಾಯಸಮಾಚಾರಸುದ್ಧಿ, ಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೀಭಾವೇನ ವಿತಕ್ಕಮೂಲಕತ್ತಾ ವಾಚಾಯ ವಚೀಸಮಾಚಾರಸುದ್ಧಿ. ತಥಾ ಸುಪಣಿಹಿತಮನತಾಯ ಲೋಭಾದಿಸಬ್ಬದೋಸಾಭಾವೋ, ಸಬ್ಬಭೂತೇಸು ತಾದಿತಾಯ ಮೇತ್ತಾದಿಗುಣಸಬ್ಭಾವೋ, ಸಙ್ಕಪ್ಪವಸೀಭಾವೇನ ಪಟಿಕೂಲೇ ಅಪ್ಪಟಿಕೂಲಸಞ್ಞಿತಾದಿಭೇದಾ ಅರಿಯಿದ್ಧಿ, ತಾಯ ಚಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೫೬. ಏವಂ ಹೇಮವತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಮನೋದ್ವಾರವಸೇನೇವ ತಾದಿಭಾವಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಞ್ಚ ಪಟಿಜಾನನ್ತಮಿಮಂ ಸುತ್ವಾ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮತ್ಥಂ ಇದಾನಿ ದ್ವಾರತ್ತಯವಸೇನಾಪಿ, ಪುಬ್ಬೇ ವಾ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಕಾಯವಚೀಮನೋದ್ವಾರಸುದ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಞ್ಚ ಪಟಿಜಾನನ್ತಮಿಮಂ ಸುತ್ವಾ ದಳ್ಹೀಕಮ್ಮತ್ಥಮೇವ ವಿತ್ಥಾರೇನಾಪಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಅದಿನ್ನ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಗಾಥಾಬನ್ಧಸುಖತ್ಥಾಯ ಪಠಮಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನವಿರತಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಆರಾ ಪಮಾದಮ್ಹಾತಿ ಪಞ್ಚಸು ಕಾಮಗುಣೇಸು ಚಿತ್ತವೋಸ್ಸಗ್ಗತೋ ದೂರೀಭಾವೇನ ಅಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಿರತಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ಆರಾ ಪಮದಮ್ಹಾ’’ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ, ಆರಾ ಮಾತುಗಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಝಾನಂ ನ ರಿಞ್ಚತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ತಸ್ಸಾಯೇವ ತಿವಿಧಾಯ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತವಿರತಿಯಾ ಬಲವಭಾವಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಝಾನಯುತ್ತಸ್ಸ ಹಿ ವಿರತಿ ಬಲವತೀ ಹೋತೀತಿ.

೧೫೭. ಅಥ ಸಾತಾಗಿರೋ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಏತರಹಿ, ಅತೀತೇಪಿ ಅದ್ಧಾನೇ ದೀಘರತ್ತಂ ಅದಿನ್ನಾದಾನಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿರತೋ, ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಚ ವಿರತಿಯಾ ಆನುಭಾವೇನ ತಂ ತಂ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಲಭಿ, ಸದೇವಕೋ ಚಸ್ಸ ಲೋಕೋ ‘‘ಅದಿನ್ನಾದಾನಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾಯ ವಾಚಾಯ ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಸೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೀ’’ತಿ. ತಂ ಅತ್ಥತೋ ಪಾಕಟಮೇವ. ಇಮಿಸ್ಸಾಪಿ ಗಾಥಾಯ ತತಿಯಪಾದೇ ‘‘ಪಮಾದಮ್ಹಾ ಪಮದಮ್ಹಾ’’ತಿ ದ್ವಿಧಾ ಪಾಠೋ. ಚತುತ್ಥಪಾದೇ ಚ ಝಾನಂ ನ ರಿಞ್ಚತೀತಿ ಝಾನಂ ರಿತ್ತಕಂ ಸುಞ್ಞಕಂ ನ ಕರೋತಿ, ನ ಪರಿಚ್ಚಜತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೫೮. ಏವಂ ಕಾಯದ್ವಾರೇ ಸುದ್ಧಿಂ ಸುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ವಚೀದ್ವಾರೇ ಸುದ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಕಚ್ಚಿ ಮುಸಾ ನ ಭಣತೀ’’ತಿ. ಏತ್ಥ ಖೀಣಾತೀತಿ ಖೀಣೋ, ವಿಹಿಂಸತಿ ಬಧತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವಾಚಾಯ ಪಥೋ ಬ್ಯಪ್ಪಥೋ, ಖೀಣೋ ಬ್ಯಪ್ಪಥೋ ಅಸ್ಸಾತಿ ಖೀಣಬ್ಯಪ್ಪಥೋ. ತಂ ನ-ಕಾರೇನ ಪಟಿಸೇಧೇತ್ವಾ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ನ ಖೀಣಬ್ಯಪ್ಪಥೋ’’ತಿ, ನ ಫರುಸವಾಚೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ನಾಖೀಣಬ್ಯಪ್ಪಥೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ, ನ ಅಖೀಣವಚನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಫರುಸವಚನಞ್ಹಿ ಪರೇಸಂ ಹದಯೇ ಅಖೀಯಮಾನಂ ತಿಟ್ಠತಿ. ತಾದಿಸವಚನೋ ಕಚ್ಚಿ ನ ಸೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ವಿಭೂತೀತಿ ವಿನಾಸೋ, ವಿಭೂತಿಂ ಕಾಸತಿ ಕರೋತಿ ವಾತಿ ವಿಭೂತಿಕಂ, ವಿಭೂತಿಕಮೇವ ವೇಭೂತಿಕಂ, ವೇಭೂತಿಯನ್ತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಪೇಸುಞ್ಞಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ತಞ್ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞತೋ ಭೇದನೇನ ವಿನಾಸಂ ಕರೋತಿ. ಸೇಸಂ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ.

೧೫೯. ಅಥ ಸಾತಾಗಿರೋ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ನ ಕೇವಲಂ ಏತರಹಿ, ಅತೀತೇಪಿ ಅದ್ಧಾನೇ ದೀಘರತ್ತಂ ಮುಸಾವಾದಾದೀಹಿ ಪಟಿವಿರತೋ, ತಸ್ಸಾ ತಸ್ಸಾಯೇವ ಚ ವಿರತಿಯಾ ಆನುಭಾವೇನ ತಂ ತಂ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಂ ಪಟಿಲಭಿ, ಸದೇವಕೋ ಚಸ್ಸ ಲೋಕೋ ‘‘ಮುಸಾವಾದಾ ಪಟಿವಿರತೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ’’ತಿ ವಣ್ಣಂ ಭಾಸತಿ. ತಸ್ಮಾ ವಿಸ್ಸಟ್ಠಾಯ ವಾಚಾಯ ಸೀಹನಾದಂ ನದನ್ತೋ ಆಹ, ‘‘ಮುಸಾ ಚ ಸೋ ನ ಭಣತೀ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಮುಸಾತಿ ವಿನಿಧಾಯ ದಿಟ್ಠಾದೀನಿ ಪರವಿಸಂವಾದನವಚನಂ. ತಂ ಸೋ ನ ಭಣತಿ. ದುತಿಯಪಾದೇ ಪನ ಪಠಮತ್ಥವಸೇನ ನ ಖೀಣಬ್ಯಪ್ಪಥೋತಿ, ದುತಿಯತ್ಥವಸೇನ ನಾಖೀಣಬ್ಯಪ್ಪಥೋತಿ ಪಾಠೋ. ಚತುತ್ಥಪಾದೇ ಮನ್ತಾತಿ ಪಞ್ಞಾ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ತಾಯ ಮನ್ತಾಯ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಅತ್ಥಮೇವ ಭಾಸತಿ ಅತ್ಥತೋ ಅನಪೇತವಚನಂ, ನ ಸಮ್ಫಂ. ಅಞ್ಞಾಣಪುರೇಕ್ಖಾರಞ್ಹಿ ನಿರತ್ಥಕವಚನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಆಹ – ‘‘ಮನ್ತಾ ಅತ್ಥಂ ಸೋ ಭಾಸತೀ’’ತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಪಾಕಟಮೇವ.

೧೬೦. ಏವಂ ವಚೀದ್ವಾರಸುದ್ಧಿಮ್ಪಿ ಸುತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಮನೋದ್ವಾರಸುದ್ಧಿಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ನ ರಜ್ಜತಿ ಕಾಮೇಸೂ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಕಾಮಾತಿ ವತ್ಥುಕಾಮಾ. ತೇಸು ಕಿಲೇಸಕಾಮೇನ ನ ರಜ್ಜತೀತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಅನಭಿಜ್ಝಾಲುತಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಅನಾವಿಲನ್ತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಆವಿಲಭಾವಂ ಸನ್ಧಾಯ ಅಬ್ಯಾಪಾದತಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಮೋಹಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಯೇನ ಮೋಹೇನ ಮೂಳ್ಹೋ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಂ ಗಣ್ಹಾತಿ, ತಸ್ಸಾತಿಕ್ಕಮೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿತಂ ಪುಚ್ಛತಿ. ಧಮ್ಮೇಸು ಚಕ್ಖುಮಾತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಸ್ಸ ಞಾಣಚಕ್ಖುನೋ, ಪಞ್ಚಚಕ್ಖುವಿಸಯೇಸು ವಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಪಞ್ಚನ್ನಮ್ಪಿ ಚಕ್ಖೂನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಂ ಪುಚ್ಛತಿ ‘‘ದ್ವಾರತ್ತಯಪಾರಿಸುದ್ಧಿಯಾಪಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞೂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ.

೧೬೧. ಅಥ ಸಾತಾಗಿರೋ ಯಸ್ಮಾ ಭಗವಾ ಅಪ್ಪತ್ವಾವ ಅರಹತ್ತಂ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಪಹೀನತ್ತಾ ನೇವ ಕಾಮೇಸು ರಜ್ಜತಿ, ನ ಬ್ಯಾಪಾದೇನ ಆವಿಲಚಿತ್ತೋ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನೇವ ಚ ಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಸಚ್ಚಪಟಿಚ್ಛಾದಕಮೋಹಸ್ಸ ಪಹೀನತ್ತಾ ಮೋಹಂ ಅತಿಕ್ಕನ್ತೋ, ಸಾಮಞ್ಚ ಸಚ್ಚಾನಿ ಅಭಿಸಮ್ಬುಜ್ಝಿತ್ವಾ ಬುದ್ಧೋತಿ ವಿಮೋಕ್ಖನ್ತಿಕಂ ನಾಮಂ ಯಥಾವುತ್ತಾನಿ ಚ ಚಕ್ಖೂನಿ ಪಟಿಲಭಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಮನೋದ್ವಾರಸುದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಚ ಉಗ್ಘೋಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ನ ಸೋ ರಜ್ಜತಿ ಕಾಮೇಸೂ’’ತಿ.

೧೬೨. ಏವಂ ಹೇಮವತೋ ಭಗವತೋ ದ್ವಾರತ್ತಯಪಾರಿಸುದ್ಧಿಂ ಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಚ ಸುತ್ವಾ ಹಟ್ಠೋ ಉದಗ್ಗೋ ಅತೀತಜಾತಿಯಂ ಬಾಹುಸಚ್ಚವಿಸದಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಸಜ್ಜಮಾನವಚನಪ್ಪಥೋ ಹುತ್ವಾ ಅಚ್ಛರಿಯಬ್ಭುತರೂಪೇ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಗುಣೇ ಸೋತುಕಾಮೋ ಆಹ ‘‘ಕಚ್ಚಿ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ. ತತ್ಥ ವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಇಮಿನಾ ದಸ್ಸನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ಸಂಸುದ್ಧಚಾರಣೋತಿ ಇಮಿನಾ ಗಮನಸಮ್ಪತ್ತಿಂ. ಛನ್ದವಸೇನ ಚೇತ್ಥ ದೀಘಂ ಕತ್ವಾ ಚಾಕಾರಮಾಹ, ಸಂಸುದ್ಧಚರಣೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಆಸವಾ ಖೀಣಾತಿ ಇಮಿನಾ ಏತಾಯ ದಸ್ಸನಗಮನಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪತ್ತಬ್ಬಾಯ ಆಸವಕ್ಖಯಸಞ್ಞಿತಾಯ ಪಠಮನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ಪತ್ತಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ, ನತ್ಥಿ ಪುನಬ್ಭವೋತಿ ಇಮಿನಾ ದುತಿಯನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಪತ್ತಿಸಮತ್ಥತಂ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣೇನ ವಾ ಪರಮಸ್ಸಾಸಪ್ಪತ್ತಿಂ ಞತ್ವಾ ಠಿತಭಾವಂ.

೧೬೩. ತತೋ ಯಾ ಏಸಾ ‘‘ಸೋ ಅನೇಕವಿಹಿತಂ ಪುಬ್ಬೇನಿವಾಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧.೫೨) ನಯೇನ ಭಯಭೇರವಾದೀಸು ತಿವಿಧಾ, ‘‘ಸೋ ಏವಂ ಸಮಾಹಿತೇ ಚಿತ್ತೇ…ಪೇ… ಆನೇಞ್ಜಪ್ಪತ್ತೇ ಞಾಣದಸ್ಸನಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ದೀ. ನಿ. ೧.೨೭೯) ನಯೇನ ಅಮ್ಬಟ್ಠಾದೀಸು ಅಟ್ಠವಿಧಾ ವಿಜ್ಜಾ ವುತ್ತಾ, ತಾಯ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಾಯಪಿ ಸಬ್ಬಾಕಾರಸಮ್ಪನ್ನಾಯ ಭಗವಾ ಉಪೇತೋ. ಯಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಇಧ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರೋ ಹೋತಿ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞೂ ಹೋತಿ, ಜಾಗರಿಯಂ ಅನುಯುತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸತ್ತಹಿ ಸದ್ಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ಹೋತಿ, ಚತುನ್ನಂ ಝಾನಾನಂ ಆಭಿಚೇತಸಿಕಾನಂ ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮಸುಖವಿಹಾರಾನಂ ನಿಕಾಮಲಾಭೀ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಕಥಞ್ಚ, ಮಹಾನಾಮ, ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪) ನಯೇನ ಸೇಖಸುತ್ತೇ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಂ ಪನ್ನರಸಪ್ಪಭೇದಂ ಚರಣಂ. ತಞ್ಚ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೂಪಕ್ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನೇನ ಭಗವತೋ ಅತಿವಿಯ ಸಂಸುದ್ಧಂ. ಯೇಪಿಮೇ ಕಾಮಾಸವಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಆಸವಾ, ತೇಪಿ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ಸಪರಿವಾರಾ ಸವಾಸನಾ ಭಗವತೋ ಖೀಣಾ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಇಮಾಯ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪದಾಯ ಖೀಣಾಸವೋ ಹುತ್ವಾ ತದಾ ಭಗವಾ ‘‘ನತ್ಥಿ ದಾನಿ ಪುನಬ್ಭವೋ’’ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಠಿತೋ, ತಸ್ಮಾ ಸಾತಾಗಿರೋ ಭಗವತೋ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವೇ ಬ್ಯವಸಾಯೇನ ಸಮುಸ್ಸಾಹಿತಹದಯೋ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಗುಣೇ ಅನುಜಾನನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ವಿಜ್ಜಾಯ ಚೇವ ಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ.

೧೬೪. ತತೋ ಹೇಮವತೋ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಭಗವಾ’’ತಿ ಭಗವತಿ ನಿಕ್ಕಙ್ಖೋ ಹುತ್ವಾ ಆಕಾಸೇ ಠಿತೋಯೇವ ಭಗವನ್ತಂ ಪಸಂಸನ್ತೋ ಸಾತಾಗಿರಞ್ಚ ಆರಾಧೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಮುನಿನೋ ಚಿತ್ತ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಮುನಿನೋ ಚಿತ್ತಂ, ‘‘ಮನೋ ಚಸ್ಸ ಸುಪಣಿಹಿತೋ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತತಾದಿಭಾವೇನ ಪುಣ್ಣಂ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ, ‘‘ನ ಸೋ ಅದಿನ್ನಂ ಆದಿಯತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಕಾಯಕಮ್ಮುನಾ, ‘‘ನ ಸೋ ರಜ್ಜತಿ ಕಾಮೇಸೂ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಮನೋಕಮ್ಮುನಾ ಚ ಪುಣ್ಣಂ ಸಮ್ಪುಣ್ಣಂ, ‘‘ಮುಸಾ ಚ ಸೋ ನ ಭಣತೀ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವುತ್ತಬ್ಯಪ್ಪಥೇನ ಚ ವಚೀಕಮ್ಮುನಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಸಮ್ಪನ್ನಚಿತ್ತಞ್ಚ ಅನುತ್ತರಾಯ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪದಾಯ ಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ ವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಞ್ಚ ಇಮೇಹಿ ಗುಣೇಹಿ ‘‘ಮನೋ ಚಸ್ಸ ಸುಪಣಿಹಿತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಧಮ್ಮತೋ ನಂ ಪಸಂಸಸಿ, ಸಭಾವತೋ ತಚ್ಛತೋ ಭೂತತೋ ಏವ ನಂ ಪಸಂಸಸಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಸದ್ಧಾಮತ್ತಕೇನಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

೧೬೫-೧೬೬. ತತೋ ಸಾತಾಗಿರೋಪಿ ‘‘ಏವಮೇತಂ, ಮಾರಿಸ, ಸುಟ್ಠು ತಯಾ ಞಾತಞ್ಚ ಅನುಮೋದಿತಞ್ಚಾ’’ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೇನ ತಮೇವ ಸಂರಾಧೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಮುನಿನೋ…ಪೇ… ಧಮ್ಮತೋ ಅನುಮೋದಸೀ’’ತಿ. ಏವಞ್ಚ ಪನ ವತ್ವಾ ಪುನ ಭಗವತೋ ದಸ್ಸನೇ ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಯಮಾನೋ ಆಹ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ…ಪೇ… ಹನ್ದ ಪಸ್ಸಾಮ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ.

೧೬೭. ಅಥ ಹೇಮವತೋ ಅತ್ತನೋ ಅಭಿರುಚಿತಗುಣೇಹಿ ಪುರಿಮಜಾತಿಬಾಹುಸಚ್ಚಬಲೇನ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥುನನ್ತೋ ಸಾತಾಗಿರಂ ಆಹ – ‘‘ಏಣಿಜಙ್ಘಂ…ಪೇ… ಏಹಿ ಪಸ್ಸಾಮ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಏಣಿಮಿಗಸ್ಸೇವ ಜಙ್ಘಾ ಅಸ್ಸಾತಿ ಏಣಿಜಙ್ಘೋ. ಬುದ್ಧಾನಞ್ಹಿ ಏಣಿಮಿಗಸ್ಸೇವ ಅನುಪುಬ್ಬವಟ್ಟಾ ಜಙ್ಘಾ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಪುರತೋ ನಿಮ್ಮಂಸಾ ಪಚ್ಛತೋ ಸುಸುಮಾರಕುಚ್ಛಿ ವಿಯ ಉದ್ಧುಮಾತಾ. ಕಿಸಾ ಚ ಬುದ್ಧಾ ಹೋನ್ತಿ ದೀಘರಸ್ಸಸಮವಟ್ಟಿತಯುತ್ತಟ್ಠಾನೇಸು ತಥಾರೂಪಾಯ ಅಙ್ಗಪಚ್ಚಙ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ, ನ ವಠರಪುರಿಸಾ ವಿಯ ಥೂಲಾ. ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಲಿಖಿತಕಿಲೇಸತ್ತಾ ವಾ ಕಿಸಾ. ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಸಪತ್ತವಿದ್ಧಂಸನತೋ ವೀರಾ. ಏಕಾಸನಭೋಜಿತಾಯ ಪರಿಮಿತಭೋಜಿತಾಯ ಚ ಅಪ್ಪಾಹಾರಾ, ನ ದ್ವತ್ತಿಮತ್ತಾಲೋಪಭೋಜಿತಾಯ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅಹಂ ಖೋ ಪನ, ಉದಾಯಿ, ಅಪ್ಪೇಕದಾ ಇಮಿನಾ ಪತ್ತೇನ ಸಮತಿತ್ತಿಕಮ್ಪಿ ಭುಞ್ಜಾಮಿ, ಭಿಯ್ಯೋಪಿ ಭುಞ್ಜಾಮಿ. ‘ಅಪ್ಪಾಹಾರೋ ಸಮಣೋ ಗೋತಮೋ ಅಪ್ಪಾಹಾರತಾಯ ಚ ವಣ್ಣವಾದೀ’ತಿ ಇತಿ ಚೇ ಮಂ, ಉದಾಯಿ, ಸಾವಕಾ ಸಕ್ಕರೇಯ್ಯುಂ, ಗರುಂ ಕರೇಯ್ಯುಂ, ಮಾನೇಯ್ಯುಂ, ಪೂಜೇಯ್ಯುಂ, ಸಕ್ಕತ್ವಾ, ಗರುಂ ಕತ್ವಾ, ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರೇಯ್ಯುಂ. ಯೇ ತೇ, ಉದಾಯಿ, ಮಮ ಸಾವಕಾ ಕೋಸಕಾಹಾರಾಪಿ ಅಡ್ಢಕೋಸಕಾಹಾರಾಪಿ ಬೇಲುವಾಹಾರಾಪಿ ಅಡ್ಢಬೇಲುವಾಹಾರಾಪಿ, ನ ಮಂ ತೇ ಇಮಿನಾ ಧಮ್ಮೇನ ಸಕ್ಕರೇಯ್ಯುಂ…ಪೇ… ಉಪನಿಸ್ಸಾಯ ವಿಹರೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೨೪೨).

ಆಹಾರೇ ಛನ್ದರಾಗಾಭಾವೇನ ಅಲೋಲುಪಾ ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಆಹಾರಂ ಆಹಾರೇನ್ತಿ ಮೋನೇಯ್ಯಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಮುನಿನೋ. ಅನಗಾರಿಕತಾಯ ವಿವೇಕನಿನ್ನಮಾನಸತಾಯ ಚ ವನೇ ಝಾಯನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ಹೇಮವತೋ ಯಕ್ಖೋ ‘‘ಏಣಿಜಙ್ಘಂ…ಪೇ… ಏಹಿ ಪಸ್ಸಾಮ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ.

೧೬೮. ಏವಞ್ಚ ವತ್ವಾ ಪುನ ತಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸನ್ತಿಕೇ ಧಮ್ಮಂ ಸೋತುಕಾಮತಾಯ ‘‘ಸೀಹಂವೇಕಚರ’’ನ್ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಸೀಹಂವಾತಿ ದುರಾಸದಟ್ಠೇನ ಖಮನಟ್ಠೇನ ನಿಬ್ಭಯಟ್ಠೇನ ಚ ಕೇಸರಸೀಹಸದಿಸಂ. ಯಾಯ ತಣ್ಹಾಯ ‘‘ತಣ್ಹಾದುತಿಯೋ ಪುರಿಸೋ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸಾ ಅಭಾವೇನ ಏಕಚರಂ, ಏಕಿಸ್ಸಾ ಲೋಕಧಾತುಯಾ ದ್ವಿನ್ನಂ ಬುದ್ಧಾನಂ ಅನುಪ್ಪತ್ತಿತೋಪಿ ಏಕಚರಂ. ಖಗ್ಗವಿಸಾಣಸುತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನಾಪಿ ಚೇತ್ಥ ತಂ ತಂ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ನಾಗನ್ತಿ ಪುನಬ್ಭವಂ ನೇವ ಗನ್ತಾರಂ ನಾಗನ್ತಾರಂ. ಅಥ ವಾ ಆಗುಂ ನ ಕರೋತೀತಿಪಿ ನಾಗೋ. ಬಲವಾತಿಪಿ ನಾಗೋ. ತಂ ನಾಗಂ. ಕಾಮೇಸು ಅನಪೇಕ್ಖಿನನ್ತಿ ದ್ವೀಸುಪಿ ಕಾಮೇಸು ಛನ್ದರಾಗಾಭಾವೇನ ಅನಪೇಕ್ಖಿನಂ. ಉಪಸಙ್ಕಮ್ಮ ಪುಚ್ಛಾಮ, ಮಚ್ಚುಪಾಸಪ್ಪಮೋಚನನ್ತಿ ತಂ ಏವರೂಪಂ ಮಹೇಸಿಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ತೇಭೂಮಕವಟ್ಟಸ್ಸ ಮಚ್ಚುಪಾಸಸ್ಸ ಪಮೋಚನಂ ವಿವಟ್ಟಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪುಚ್ಛಾಮ. ಯೇನ ವಾ ಉಪಾಯೇನ ದುಕ್ಖಸಮುದಯಸಙ್ಖಾತಾ ಮಚ್ಚುಪಾಸಾ ಪಮುಚ್ಚತಿ, ತಂ ಮಚ್ಚುಪಾಸಪ್ಪಮೋಚನಂ ಪುಚ್ಛಾಮಾತಿ. ಇಮಂ ಗಾಥಂ ಹೇಮವತೋ ಸಾತಾಗಿರಞ್ಚ ಸಾತಾಗಿರಪರಿಸಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಪರಿಸಞ್ಚ ಸನ್ಧಾಯ ಆಹ.

ತೇನ ಖೋ ಪನ ಸಮಯೇನ ಆಸಾಳ್ಹೀನಕ್ಖತ್ತಂ ಘೋಸಿತಂ ಅಹೋಸಿ. ಅಥ ಸಮನ್ತತೋ ಅಲಙ್ಕತಪಟಿಯತ್ತೇ ದೇವನಗರೇ ಸಿರಿಂ ಪಚ್ಚನುಭೋನ್ತೀ ವಿಯ ರಾಜಗಹೇ ಕಾಳೀ ನಾಮ ಕುರರಘರಿಕಾ ಉಪಾಸಿಕಾ ಪಾಸಾದಮಾರುಯ್ಹ ಸೀಹಪಞ್ಜರಂ ವಿವರಿತ್ವಾ ಗಬ್ಭಪರಿಸ್ಸಮಂ ವಿನೋದೇನ್ತೀ ಸವಾತಪ್ಪದೇಸೇ ಉತುಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಠಿತಾ ತೇಸಂ ಯಕ್ಖಸೇನಾಪತೀನಂ ತಂ ಬುದ್ಧಗುಣಪಟಿಸಂಯುತ್ತಂ ಕಥಂ ಆದಿಮಜ್ಝಪರಿಯೋಸಾನತೋ ಅಸ್ಸೋಸಿ. ಸುತ್ವಾ ಚ ‘‘ಏವಂ ವಿವಿಧಗುಣಸಮನ್ನಾಗತಾ ಬುದ್ಧಾ’’ತಿ ಬುದ್ಧಾರಮ್ಮಣಂ ಪೀತಿಂ ಉಪ್ಪಾದೇತ್ವಾ ತಾಯ ನೀವರಣಾನಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭೇತ್ವಾ ತತ್ಥೇವ ಠಿತಾ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಸಿ. ತತೋ ಏವ ಭಗವತಾ ‘‘ಏತದಗ್ಗಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಮ ಸಾವಿಕಾನಂ ಉಪಾಸಿಕಾನಂ ಅನುಸ್ಸವಪ್ಪಸನ್ನಾನಂ, ಯದಿದಂ ಕಾಳೀ ಉಪಾಸಿಕಾ ಕುರರಘರಿಕಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೧.೨೬೭) ಏತದಗ್ಗೇ ಠಪಿತಾ.

೧೬೯. ತೇಪಿ ಯಕ್ಖಸೇನಾಪತಯೋ ಸಹಸ್ಸಯಕ್ಖಪರಿವಾರಾ ಮಜ್ಝಿಮಯಾಮಸಮಯೇ ಇಸಿಪತನಂ ಪತ್ವಾ, ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಪ್ಪವತ್ತಿತಪಲ್ಲಙ್ಕೇನೇವ ನಿಸಿನ್ನಂ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮ್ಮ ವನ್ದಿತ್ವಾ, ಇಮಾಯ ಗಾಥಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಿತ್ವಾ ಓಕಾಸಮಕಾರಯಿಂಸು ‘‘ಅಕ್ಖಾತಾರಂ ಪವತ್ತಾರ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಠಪೇತ್ವಾ ತಣ್ಹಂ ತೇಭೂಮಕೇ ಧಮ್ಮೇ ‘‘ಇದಂ ಖೋ ಪನ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೪) ನಯೇನ ಸಚ್ಚಾನಂ ವವತ್ಥಾನಕಥಾಯ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ, ‘‘‘ತಂ ಖೋ ಪನಿದಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯ’ನ್ತಿ ಮೇ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ತೇಸು ಕಿಚ್ಚಞಾಣಕತಞಾಣಪ್ಪವತ್ತನೇನ ಪವತ್ತಾರಂ. ಯೇ ವಾ ಧಮ್ಮಾ ಯಥಾ ವೋಹರಿತಬ್ಬಾ, ತೇಸು ತಥಾ ವೋಹಾರಕಥನೇನ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ, ತೇಸಂಯೇವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸತ್ತಾನುರೂಪತೋ ಪವತ್ತಾರಂ. ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂನಂ ವಾ ದೇಸನಾಯ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ, ನೇಯ್ಯಾನಂ ಪಟಿಪಾದನೇನ ಪವತ್ತಾರಂ. ಉದ್ದೇಸೇನ ವಾ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ, ವಿಭಙ್ಗೇನ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ವಚನತೋ ಪವತ್ತಾರಂ. ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾನಂ ವಾ ಸಲಕ್ಖಣಕಥನೇನ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ, ಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತನೇನ ಪವತ್ತಾರಂ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ತೀಹಿ ಪರಿವಟ್ಟೇಹಿ ಸಚ್ಚಾನಂ ಕಥನೇನ ಅಕ್ಖಾತಾರಂ, ವಿತ್ಥಾರತೋ ಪವತ್ತಾರಂ. ‘‘ಸದ್ಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪವತ್ತೇತೀತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೨.೪೦) ಏವಮಾದಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರಿತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸ್ಸ ಪವತ್ತನತೋ ಪವತ್ತಾರಂ.

ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಚತುಭೂಮಕಧಮ್ಮಾನಂ. ಪಾರಗುನ್ತಿ ಛಹಾಕಾರೇಹಿ ಪಾರಂ ಗತಂ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ, ಪರಿಞ್ಞಾಯ, ಪಹಾನೇನ, ಭಾವನಾಯ, ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಯ, ಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ. ಸೋ ಹಿ ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಜಾನನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಅಭಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂ, ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧೇ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಾರಗೂ, ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸೇ ಪಜಹನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಪಹಾನಪಾರಗೂ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ ಭಾವೇನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಭಾವನಾಪಾರಗೂ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಪಾರಗೂ, ಸಬ್ಬಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಗತೋತಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಪಾರಗೂ. ಏವಂ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾರಗುಂ. ಬುದ್ಧಂ ವೇರಭಯಾತೀತನ್ತಿ ಅಞ್ಞಾಣಸಯನತೋ ಪಟಿಬುದ್ಧತ್ತಾ ಬುದ್ಧಂ, ಸಬ್ಬೇನ ವಾ ಸರಣವಣ್ಣನಾಯಂ ವುತ್ತೇನತ್ಥೇನ ಬುದ್ಧಂ, ಪಞ್ಚವೇರಭಯಾನಂ ಅತೀತತ್ತಾ ವೇರಭಯಾತೀತಂ. ಏವಂ ಭಗವನ್ತಂ ಅತಿತ್ಥವನ್ತಾ ‘‘ಮಯಂ ಪುಚ್ಛಾಮ ಗೋತಮ’’ನ್ತಿ ಓಕಾಸಮಕಾರಯಿಂಸು.

೧೭೦. ಅಥ ನೇಸಂ ಯಕ್ಖಾನಂ ತೇಜೇನ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಅಗ್ಗೋ ಹೇಮವತೋ ಯಥಾಧಿಪ್ಪೇತಂ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕಿಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೋ’’ತಿ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ. ತಸ್ಸಾದಿಪಾದೇ ಕಿಸ್ಮಿನ್ತಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ, ಕಿಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನೇ ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಸತ್ತಲೋಕಸಙ್ಖಾರಲೋಕೇ ಸನ್ಧಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ. ಕಿಸ್ಮಿಂ ಕುಬ್ಬತಿ ಸನ್ಥವನ್ತಿ ಅಹನ್ತಿ ವಾ ಮಮನ್ತಿ ವಾ ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿಸನ್ಥವಂ ಕಿಸ್ಮಿಂ ಕುಬ್ಬತಿ, ಅಧಿಕರಣತ್ಥೇ ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ಕಿಸ್ಸ ಲೋಕೋತಿ ಉಪಯೋಗತ್ಥೇ ಸಾಮಿವಚನಂ, ಕಿಂ ಉಪಾದಾಯ ಲೋಕೋತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಕಿಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೋತಿ ಭಾವೇನಭಾವಲಕ್ಖಣಕಾರಣತ್ಥೇಸು ಭುಮ್ಮವಚನಂ. ಕಿಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಕೇನ ಕಾರಣೇನ ಲೋಕೋ ವಿಹಞ್ಞತಿ ಪೀಳೀಯತಿ ಬಾಧೀಯತೀತಿ ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

೧೭೧. ಅಥ ಭಗವಾ ಯಸ್ಮಾ ಛಸು ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರೇಸು ಆಯತನೇಸು ಉಪ್ಪನ್ನೇಸು ಸತ್ತಲೋಕೋ ಚ ಧನಧಞ್ಞಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ಚ ಉಪ್ಪನ್ನೋ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚೇತ್ಥ ಸತ್ತಲೋಕೋ ತೇಸ್ವೇವ ಛಸು ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸನ್ಥವಂ ಕರೋತಿ. ಚಕ್ಖಾಯತನಂ ವಾ ಹಿ ‘‘ಅಹಂ ಮಮ’’ನ್ತಿ ಗಣ್ಹಾತಿ ಅವಸೇಸೇಸು ವಾ ಅಞ್ಞತರಂ. ಯಥಾಹ – ‘‘ಚಕ್ಖು ಅತ್ತಾತಿ ಯೋ ವದೇಯ್ಯ, ತಂ ನ ಉಪಪಜ್ಜತೀ’’ತಿಆದಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೪೨೨). ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏತಾನಿಯೇವ ಛ ಉಪಾದಾಯ ದುವಿಧೋಪಿ ಲೋಕೋತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಯಸ್ಮಾ ಚ ತೇಸ್ವೇವ ಛಸು ಸತಿ ಸತ್ತಲೋಕೋ ದುಕ್ಖಪಾತುಭಾವೇನ ವಿಹಞ್ಞತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಹತ್ಥೇಸು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸತಿ ಆದಾನನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಹೋತಿ, ಪಾದೇಸು ಸತಿ ಅಭಿಕ್ಕಮಪಟಿಕ್ಕಮೋ ಹೋತಿ, ಪಬ್ಬೇಸು ಸತಿ ಸಮಿಞ್ಜನಪಸಾರಣಂ ಹೋತಿ, ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಜಿಘಚ್ಛಾಪಿಪಾಸಾ ಹೋತಿ; ಏವಮೇವ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಸತಿ ಚಕ್ಖುಸಮ್ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಸುಖಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೭).

ತಥಾ ತೇಸು ಆಧಾರಭೂತೇಸು ಪಟಿಹತೋ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕೋ ವಿಹಞ್ಞತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಚಕ್ಖುಸ್ಮಿಂ ಅನಿದಸ್ಸನೇ ಸಪ್ಪಟಿಘೇ ಪಟಿಹಞ್ಞಿ ವಾ’’ಇತಿ (ಧ. ಸ. ೫೯೭-೮) ಚ.

‘‘ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಹಞ್ಞತಿ ಮನಾಪಾಮನಾಪೇಸು ರೂಪೇಸೂ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೮) ಏವಮಾದಿ.

ತಥಾ ತೇಹಿಯೇವ ಕಾರಣಭೂತೇಹಿ ದುವಿಧೋಪಿ ಲೋಕೋ ವಿಹಞ್ಞತಿ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಚಕ್ಖು ವಿಹಞ್ಞತಿ ಮನಾಪಾಮನಾಪೇಸು ರೂಪೇಸೂ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೩೮) ಚ.

‘‘ಚಕ್ಖು, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆದಿತ್ತಂ, ರೂಪಾ ಆದಿತ್ತಾ. ಕೇನ ಆದಿತ್ತಂ? ರಾಗಗ್ಗಿನಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೪.೨೮; ಮಹಾವ. ೫೪) ಏವಮಾದಿ.

ತಸ್ಮಾ ಛಅಜ್ಝತ್ತಿಕಬಾಹಿರಾಯತನವಸೇನ ತಂ ಪುಚ್ಛಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ ಸಮುಪ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ.

೧೭೨. ಅಥ ಸೋ ಯಕ್ಖೋ ಅತ್ತನಾ ವಟ್ಟವಸೇನ ಪುಟ್ಠಪಞ್ಹಂ ಭಗವತಾ ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನ ಸಙ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಂ ನ ಸುಟ್ಠು ಉಪಲಕ್ಖೇತ್ವಾ ತಞ್ಚ ಅತ್ಥಂ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖಞ್ಚ ಞಾತುಕಾಮೋ ಸಙ್ಖೇಪೇನೇವ ವಟ್ಟವಿವಟ್ಟಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಕತಮಂ ತ’’ನ್ತಿ. ತತ್ಥ ಉಪಾದಾತಬ್ಬಟ್ಠೇನ ಉಪಾದಾನಂ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಯತ್ಥ ಲೋಕೋ ವಿಹಞ್ಞತೀತಿ ‘‘ಛಸು ಲೋಕೋ ವಿಹಞ್ಞತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಭಗವತಾ ಯತ್ಥ ಛಬ್ಬಿಧೇ ಉಪಾದಾನೇ ಲೋಕೋ ವಿಹಞ್ಞತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ತಂ ಕತಮಂ ಉಪಾದಾನನ್ತಿ? ಏವಂ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ಸರೂಪೇನೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಪನ ತಸ್ಸ ಕಾರಣಭಾವೇನ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ನಿಯ್ಯಾನಂ ಪುಚ್ಛಿತೋತಿ ಇಮಾಯ ಪನ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಪುಚ್ಛಿ. ಮಗ್ಗಸಚ್ಚೇನ ಹಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಜಾನನ್ತೋ, ಸಮುದಯಂ ಪಜಹನ್ತೋ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕರೋನ್ತೋ, ಮಗ್ಗಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಲೋಕಮ್ಹಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಯ್ಯಾನನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಕಥನ್ತಿ ಕೇನ ಪಕಾರೇನ. ದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀತಿ ‘‘ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಾ ಪಮೋಕ್ಖಂ ಪಾಪುಣಾತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಸರೂಪೇನೇವ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಪುಚ್ಛಿ, ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ ಪನ ತಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ.

೧೭೩. ಏವಂ ಯಕ್ಖೇನ ಸರೂಪೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಚ ಅದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಚ ಚತುಸಚ್ಚವಸೇನ ಪಞ್ಹಂ ಪುಟ್ಠೋ ಭಗವಾ ತೇನೇವ ನಯೇನ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಪಞ್ಚ ಕಾಮಗುಣಾ’’ತಿ. ತತ್ಥ ಪಞ್ಚಕಾಮಗುಣಸಙ್ಖಾತಗೋಚರಗ್ಗಹಣೇನ ತಗ್ಗೋಚರಾನಿ ಪಞ್ಚಾಯತನಾನಿ ಗಹಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತಿ. ಮನೋ ಛಟ್ಠೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮನೋಛಟ್ಠಾ. ಪವೇದಿತಾತಿ ಪಕಾಸಿತಾ. ಏತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕೇಸು ಛಟ್ಠಸ್ಸ ಮನಾಯತನಸ್ಸ ಗಹಣೇನ ತಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಗಹಿತಮೇವ ಹೋತಿ. ಏವಂ ‘‘ಕತಮಂ ತಂ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ಇಮಂ ಪಞ್ಹಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ಪುನಪಿ ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನಂ ವಸೇನೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪಕಾಸೇಸಿ. ಮನೋಗಹಣೇನ ವಾ ಸತ್ತನ್ನಂ ವಿಞ್ಞಾಣಧಾತೂನಂ ಗಹಿತತ್ತಾ ತಾಸು ಪುರಿಮಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ತಾಸಂ ವತ್ಥೂನಿ ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಖಾದೀನಿ ಆಯತನಾನಿ, ಮನೋಧಾತುಮನೋವಿಞ್ಞಾಣಧಾತುಗ್ಗಹಣೇನ ತಾಸಂ ವತ್ಥುಗೋಚರಭೇದಂ ಧಮ್ಮಾಯತನಂ ಗಹಿತಮೇವಾತಿ ಏವಮ್ಪಿ ದ್ವಾದಸಾಯತನವಸೇನ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಪಕಾಸೇಸಿ. ಲೋಕುತ್ತರಮನಾಯತನಧಮ್ಮಾಯತನೇಕದೇಸೋ ಪನೇತ್ಥ ಯತ್ಥ ಲೋಕೋ ವಿಹಞ್ಞತಿ, ತಂ ಸನ್ಧಾಯ ನಿದ್ದಿಟ್ಠತ್ತಾ ನ ಸಙ್ಗಯ್ಹತಿ.

ಏತ್ಥ ಛನ್ದಂ ವಿರಾಜೇತ್ವಾತಿ ಏತ್ಥ ದ್ವಾದಸಾಯತನಭೇದೇ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚೇ ತಾನೇವಾಯತನಾನಿ ಖನ್ಧತೋ ಧಾತುತೋ ನಾಮರೂಪತೋತಿ ತಥಾ ತಥಾ ವವತ್ಥಪೇತ್ವಾ, ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ, ವಿಪಸ್ಸನ್ತೋ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗಪರಿಯೋಸಾನಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಂ ಛನ್ದಂ ಸಬ್ಬಸೋ ವಿರಾಜೇತ್ವಾ ವಿನೇತ್ವಾ ವಿದ್ಧಂಸೇತ್ವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನ ಏತಸ್ಮಾ ವಟ್ಟದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀತಿ. ಏವಮಿಮಾಯ ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ‘‘ನಿಯ್ಯಾನಂ ಪುಚ್ಛಿತೋ ಬ್ರೂಹಿ, ಕಥಂ ದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ಅಯಂ ಪಞ್ಹೋ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತೋ ಹೋತಿ, ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಞ್ಚ ಪಕಾಸಿತಂ ಸಮುದಯನಿರೋಧಸಚ್ಚಾನಿ ಪನೇತ್ಥ ಪುರಿಮನಯೇನೇವ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಪಕಾಸಿತಾನೇವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ಉಪಡ್ಢಗಾಥಾಯ ವಾ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ, ಛನ್ದೇನ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ‘‘ವಿರಾಜೇತ್ವಾ’’ತಿ ಏತ್ಥ ವಿರಾಗೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ‘‘ವಿರಾಗಾವಿಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ವಚನತೋ ವಾ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ. ‘‘ಏವ’’ನ್ತಿ ಉಪಾಯನಿದಸ್ಸನೇನ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧನ್ತಿ ವಚನತೋ ವಾ. ‘‘ದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತೀ’’ತಿ ದುಕ್ಖಪಮೋಕ್ಖೇನ ನಿರೋಧಸಚ್ಚನ್ತಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಪಕಾಸಿತಾನಿ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ.

೧೭೪. ಏವಂ ಚತುಸಚ್ಚಗಬ್ಭಾಯ ಗಾಥಾಯ ಲಕ್ಖಣತೋ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಪಕಾಸೇತ್ವಾ ಪುನ ತದೇವ ಸಕೇನ ನಿರುತ್ತಾಭಿಲಾಪೇನ ನಿಗಮೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಏತಂ ಲೋಕಸ್ಸ ನಿಯ್ಯಾನ’’ನ್ತಿ. ಏತ್ಥ ಏತನ್ತಿ ಪುಬ್ಬೇ ವುತ್ತಸ್ಸ ನಿದ್ದೇಸೋ, ಲೋಕಸ್ಸಾತಿ ತೇಧಾತುಕಲೋಕಸ್ಸ. ಯಥಾತಥನ್ತಿ ಅವಿಪರೀತಂ. ಏತಂ ವೋ ಅಹಮಕ್ಖಾಮೀತಿ ಸಚೇಪಿ ಮಂ ಸಹಸ್ಸಕ್ಖತ್ತುಂ ಪುಚ್ಛೇಯ್ಯಾಥ, ಏತಂ ವೋ ಅಹಮಕ್ಖಾಮಿ, ನ ಅಞ್ಞಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತಿ, ನ ಅಞ್ಞಥಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಅಥ ವಾ ಏತೇನ ನಿಯ್ಯಾನೇನ ಏಕದ್ವತ್ತಿಕ್ಖತುಂ ನಿಗ್ಗತಾನಮ್ಪಿ ಏತಂ ವೋ ಅಹಮಕ್ಖಾಮಿ, ಉಪರಿವಿಸೇಸಾಧಿಗಮಾಯಪಿ ಏತದೇವ ಅಹಮಕ್ಖಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಯಸ್ಮಾ ಏವಂ ದುಕ್ಖಾ ಪಮುಚ್ಚತಿ ಅಸೇಸನಿಸ್ಸೇಸಾತಿ ಅರಹತ್ತನಿಕೂಟೇನ ದೇಸನಂ ನಿಟ್ಠಾಪೇಸಿ. ದೇಸನಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ದ್ವೇಪಿ ಯಕ್ಖಸೇನಾಪತಯೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿಂಸು ಸದ್ಧಿಂ ಯಕ್ಖಸಹಸ್ಸೇನ.

೧೭೫. ಅಥ ಹೇಮವತೋ ಪಕತಿಯಾಪಿ ಧಮ್ಮಗರು ಇದಾನಿ ಅರಿಯಭೂಮಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ಸುಟ್ಠುತರಂ ಅತಿತ್ತೋ ಭಗವತೋ ವಿಚಿತ್ರಪಟಿಭಾನಾಯ ದೇಸನಾಯ ಭಗವನ್ತಂ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೋ ‘‘ಕೋ ಸೂಧ ತರತೀ’’ತಿ ಗಾಥಮಭಾಸಿ. ತತ್ಥ ಕೋ ಸೂಧ ತರತಿ ಓಘನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಚತುರೋಘಂ ಕೋ ತರತೀತಿ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ ಅವಿಸೇಸೇನ. ಯಸ್ಮಾ ಅಣ್ಣವನ್ತಿ ನ ವಿತ್ಥತಮತ್ತಂ ನಾಪಿ ಗಮ್ಭೀರಮತ್ತಂ ಅಪಿಚ ಪನ ಯಂ ವಿತ್ಥತತರಞ್ಚ ಗಮ್ಭೀರತರಞ್ಚ, ತಂ ವುಚ್ಚತಿ. ತಾದಿಸೋ ಚ ಸಂಸಾರಣ್ಣವೋ. ಅಯಞ್ಹಿ ಸಮನ್ತತೋ ಪರಿಯನ್ತಾಭಾವೇನ ವಿತ್ಥತೋ, ಹೇಟ್ಠಾ ಪತಿಟ್ಠಾಭಾವೇನ ಉಪರಿ ಆಲಮ್ಬನಾಭಾವೇನ ಚ ಗಮ್ಭೀರೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕೋ ಇಧ ತರತಿ ಅಣ್ಣವಂ, ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅಪ್ಪತಿಟ್ಠೇ ಅನಾಲಮ್ಬೇ ಗಮ್ಭೀರೇ ಅಣ್ಣವೇ ಕೋ ನ ಸೀದತೀ’’ತಿ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಂ ಪುಚ್ಛತಿ.

೧೭೬. ಅಥ ಭಗವಾ ಯೋ ಭಿಕ್ಖು ಜೀವಿತಹೇತುಪಿ ವೀತಿಕ್ಕಮಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಸಬ್ಬದಾ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಾಯ ಚ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞವಾ, ಉಪಚಾರಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿನಾ ಇರಿಯಾಪಥಹೇಟ್ಠಿಮಮಗ್ಗಫಲೇಹಿ ಚ ಸುಸಮಾಹಿತೋ, ತಿಲಕ್ಖಣಂ ಆರೋಪೇತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಚಿನ್ತನಸೀಲೋ, ಸಾತಚ್ಚಕಿರಿಯಾವಹಾಯ ಅಪ್ಪಮಾದಸತಿಯಾ ಚ ಸಮನ್ನಾಗತೋ. ಯಸ್ಮಾ ಸೋ ಚತುತ್ಥೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಇಮಂ ಸುದುತ್ತರಂ ಓಘಂ ಅನವಸೇಸಂ ತರತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತೋ ‘‘ಸಬ್ಬದಾ ಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನೋ’’ತಿ ಇಮಂ ತಿಸಿಕ್ಖಾಗಬ್ಭಂ ಗಾಥಮಾಹ. ಏತ್ಥ ಹಿ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ಅಧಿಸೀಲಸಿಕ್ಖಾ, ಸತಿಸಮಾಧೀಹಿ ಅಧಿಚಿತ್ತಸಿಕ್ಖಾ, ಅಜ್ಝತ್ತಚಿನ್ತಿತಾಪಞ್ಞಾಹಿ ಅಧಿಪಞ್ಞಾಸಿಕ್ಖಾತಿ ತಿಸ್ಸೋ ಸಿಕ್ಖಾ ಸಉಪಕಾರಾ ಸಾನಿಸಂಸಾ ಚ ವುತ್ತಾ. ಉಪಕಾರೋ ಹಿ ಸಿಕ್ಖಾನಂ ಲೋಕಿಯಪಞ್ಞಾ ಸತಿ ಚ, ಅನಿಸಂಸೋ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನೀತಿ.

೧೭೭. ಏವಂ ಪಠಮಗಾಥಾಯ ಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅಸೇಕ್ಖಭೂಮಿಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ದುತಿಯಗಾಥಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವಿರತೋ ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯಾತಿ ಯಾ ಕಾಚಿ ಕಾಮಸಞ್ಞಾ, ತತೋ ಸಬ್ಬತೋ ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗಸಮ್ಪಯುತ್ತಾಯ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿರತಿಯಾ ವಿರತೋ. ‘‘ವಿರತ್ತೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತದಾ ‘‘ಕಾಮಸಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿ ಭುಮ್ಮವಚನಂ ಹೋತಿ, ಸಗಾಥಾವಗ್ಗೇ ಪನ ‘‘ಕಾಮಸಞ್ಞಾಸೂ’’ತಿಪಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೯೬) ಪಾಠೋ. ಚತೂಹಿಪಿ ಮಗ್ಗೇಹಿ ದಸನ್ನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಂ ಅತೀತತ್ತಾ ಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಾತಿಗೋ, ಚತುತ್ಥೇನೇವ ವಾ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಸಬ್ಬಸಂಯೋಜನಾತಿಗೋ, ತತ್ರತತ್ರಾಭಿನನ್ದಿನೀತಣ್ಹಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ನನ್ದಿಯಾ ತಿಣ್ಣಞ್ಚ ಭವಾನಂ ಪರಿಕ್ಖೀಣತ್ತಾ ನನ್ದೀಭವಪರಿಕ್ಖೀಣೋ ಸೋ ತಾದಿಸೋ ಖೀಣಾಸವೋ ಭಿಕ್ಖು ಗಮ್ಭೀರೇ ಸಂಸಾರಣ್ಣವೇ ನ ಸೀದತಿ ನನ್ದೀಪರಿಕ್ಖಯೇನ ಸಉಪಾದಿಸೇಸಂ, ಭವಪರಿಕ್ಖಯೇನ ಚ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಥಲಂ ಸಮಾಪಜ್ಜ ಪರಮಸ್ಸಾಸಪ್ಪತ್ತಿಯಾತಿ.

೧೭೮. ಅಥ ಹೇಮವತೋ ಸಹಾಯಞ್ಚ ಯಕ್ಖಪರಿಸಞ್ಚ ಓಲೋಕೇತ್ವಾ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಜಾತೋ ‘‘ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞ’’ನ್ತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಗಾಥಾಹಿ ಭಗವನ್ತಂ ಅಭಿತ್ಥವಿತ್ವಾ ಸಬ್ಬಾವತಿಯಾ ಪರಿಸಾಯ ಸಹಾಯೇನ ಚ ಸದ್ಧಿಂ ಅಭಿವಾದೇತ್ವಾ, ಪದಕ್ಖಿಣಂ ಕತ್ವಾ, ಅತ್ತನೋ ವಸನಟ್ಠಾನಂ ಅಗಮಾಸಿ.

ತಾಸಂ ಪನ ಗಾಥಾನಂ ಅಯಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ – ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞನ್ತಿ ಗಮ್ಭೀರಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ತತ್ಥ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಯಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ವುತ್ತಞ್ಹಿ ತತ್ಥ ‘‘ಗಮ್ಭೀರೇಸು ಖನ್ಧೇಸು ಞಾಣಂ ಪವತ್ತತೀತಿ ಗಮ್ಭೀರಪಞ್ಞಾ’’ತಿಆದಿ (ಪಟಿ. ಮ. ೩.೪). ನಿಪುಣತ್ಥದಸ್ಸಿನ್ತಿ ನಿಪುಣೇಹಿ ಖತ್ತಿಯಪಣ್ಡಿತಾದೀಹಿ ಅಭಿಸಙ್ಖತಾನಂ ಪಞ್ಹಾನಂ ಅತ್ಥದಸ್ಸಿಂ ಅತ್ಥಾನಂ ವಾ ಯಾನಿ ನಿಪುಣಾನಿ ಕಾರಣಾನಿ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಾನಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ತೇಸಂ ದಸ್ಸನೇನ ನಿಪುಣತ್ಥದಸ್ಸಿಂ. ರಾಗಾದಿಕಿಞ್ಚನಾಭಾವೇನ ಅಕಿಞ್ಚನಂ. ದುವಿಧೇ ಕಾಮೇ ತಿವಿಧೇ ಚೇ ಭವೇ ಅಲಗ್ಗನೇನ ಕಾಮಭವೇ ಅಸತ್ತಂ. ಖನ್ಧಾದಿಭೇದೇಸು ಸಬ್ಬಾರಮ್ಮಣೇಸು ಛನ್ದರಾಗಬನ್ಧನಾಭಾವೇನ ಸಬ್ಬಧಿ ವಿಪ್ಪಮುತ್ತಂ. ದಿಬ್ಬೇ ಪಥೇ ಕಮಮಾನನ್ತಿ ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಭೇದೇ ದಿಬ್ಬೇ ಪಥೇ ಸಮಾಪಜ್ಜನವಸೇನ ಚಙ್ಕಮನ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ನ ತಾಯ ವೇಲಾಯ ಭಗವಾ ದಿಬ್ಬೇ ಪಥೇ ಕಮತಿ, ಅಪಿಚ ಖೋ ಪುಬ್ಬೇ ಕಮನಂ ಉಪಾದಾಯ ಕಮನಸತ್ತಿಸಬ್ಭಾವೇನ ತತ್ಥ ಲದ್ಧವಸೀಭಾವತಾಯ ಏವಂ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಥ ವಾ ಯೇ ತೇ ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾ ಅರಹನ್ತೋ, ತೇಸಂ ಪಥೇ ಸನ್ತವಿಹಾರೇ ಕಮನೇನಾಪೇತಂ ವುತ್ತಂ. ಮಹನ್ತಾನಂ ಗುಣಾನಂ ಏಸನೇನ ಮಹೇಸಿಂ.

೧೭೯. ದುತಿಯಗಾಥಾಯ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಥುತಿ ಆರದ್ಧಾತಿ ಕತ್ವಾ ಪುನ ನಿಪುಣತ್ಥದಸ್ಸಿಗ್ಗಹಣಂ ನಿದಸ್ಸೇತಿ. ಅಥ ವಾ ನಿಪುಣತ್ಥೇ ದಸ್ಸೇತಾರನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಞ್ಞಾದದನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಪಟಿಲಾಭಸಂವತ್ತನಿಕಾಯ ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಕಥನೇನ ಪಞ್ಞಾದಾಯಕಂ. ಕಾಮಾಲಯೇ ಅಸತ್ತನ್ತಿ ಯ್ವಾಯಂಕಾಮೇಸು ತಣ್ಹಾದಿಟ್ಠಿವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಆಲಯೋ, ತತ್ಥ ಅಸತ್ತಂ. ಸಬ್ಬವಿದುನ್ತಿ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮವಿದುಂ, ಸಬ್ಬಞ್ಞುನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸುಮೇಧನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಭಾವಸ್ಸ ಮಗ್ಗಭೂತಾಯ ಪಾರಮೀಪಞ್ಞಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಮೇಧಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತಂ. ಅರಿಯೇ ಪಥೇತಿ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೇ ಮಗ್ಗೇ, ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಂ ವಾ. ಕಮಮಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಅಜ್ಝೋಗಾಹಮಾನಂ ಮಗ್ಗಲಕ್ಖಣಂ ಞತ್ವಾ ದೇಸನತೋ, ಪವಿಸಮಾನಂ ವಾ ಖಣೇ ಖಣೇ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಸಮಾಪಜ್ಜನತೋ, ಚತುಬ್ಬಿಧಮಗ್ಗಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಕಮನಸತ್ತಿಯಾ ಕಮಿತಪುಬ್ಬಂ ವಾ.

೧೮೦. ಸುದಿಟ್ಠಂ ವತ ನೋ ಅಜ್ಜಾತಿ. ಅಜ್ಜ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಸುನ್ದರಂ ದಿಟ್ಠಂ, ಅಜ್ಜ ವಾ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸುನ್ದರಂ ದಿಟ್ಠಂ, ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಪ್ಪಭಾತಂ ಸುಹುಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಅಜ್ಜ ಅಮ್ಹಾಕಂ ಸುಟ್ಠು ಪಭಾತಂ ಸೋಭನಂ ವಾ ಪಭಾತಂ ಅಹೋಸಿ. ಅಜ್ಜ ಚ ನೋ ಸುನ್ದರಂ ಉಟ್ಠಿತಂ ಅಹೋಸಿ, ಅನುಪರೋಧೇನ ಸಯನತೋ ಉಟ್ಠಿತಂ. ಕಿಂ ಕಾರಣಂ? ಯಂ ಅದ್ದಸಾಮ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಯಸ್ಮಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ ಅದ್ದಸಾಮಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಲಾಭಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಆರಬ್ಭ ಪಾಮೋಜ್ಜಂ ಪವೇದೇತಿ.

೧೮೧. ಇದ್ಧಿಮನ್ತೋತಿ ಕಮ್ಮವಿಪಾಕಜಿದ್ಧಿಯಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ. ಯಸಸ್ಸಿನೋತಿ ಲಾಭಗ್ಗಪರಿವಾರಗ್ಗಸಮ್ಪನ್ನಾ. ಸರಣಂ ಯನ್ತೀತಿ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಮಗ್ಗೇನೇವ ಗತಾ, ತಥಾಪಿ ಸೋತಾಪನ್ನಭಾವಪರಿದೀಪನತ್ಥಂ ಪಸಾದದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚ ವಾಚಂ ಭಿನ್ದತಿ.

೧೮೨. ಗಾಮಾ ಗಾಮನ್ತಿ ದೇವಗಾಮಾ ದೇವಗಾಮಂ. ನಗಾ ನಗನ್ತಿ ದೇವಪಬ್ಬತಾ ದೇವಪಬ್ಬತಂ. ನಮಸ್ಸಮಾನಾ ಸಮ್ಬುದ್ಧಂ, ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಚ ಸುಧಮ್ಮತನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ವತ ಭಗವಾ, ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ವತ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮೋ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಬುದ್ಧಸುಬೋಧಿತಞ್ಚ ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಞ್ಚ. ‘‘ಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನೋ ವತ ಭಗವತೋ ಸಾವಕಸಙ್ಘೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಙ್ಘ-ಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಞ್ಚ ಅಭಿತ್ಥವಿತ್ವಾ ಅಭಿತ್ಥವಿತ್ವಾ ನಮಸ್ಸಮಾನಾ ಧಮ್ಮಘೋಸಕಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಚರಿಸ್ಸಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವಾತಿ.

ಪರಮತ್ಥಜೋತಿಕಾಯ ಖುದ್ದಕ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ

ಸುತ್ತನಿಪಾತ-ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಹೇಮವತಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.