೩. ಆಸವಕ್ಖಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೨. ತತಿಯೇ ಜಾನತೋತಿ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ. ಪಸ್ಸತೋತಿ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ. ಯದಿಪಿ ಇಮಾನಿ ದ್ವೇಪಿ ಪದಾನಿ ಏಕತ್ಥಾನಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನಮೇವ ನಾನಂ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ‘‘ಜಾನತೋ’’ತಿ ಞಾಣಲಕ್ಖಣಂ ಉಪಾದಾಯ ಪುಗ್ಗಲಂ ನಿದ್ದಿಸತಿ. ಜಾನನಲಕ್ಖಣಞ್ಹಿ ಞಾಣಂ. ‘‘ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಞಾಣಪ್ಪಭಾವಂ ಉಪಾದಾಯ. ದಸ್ಸನಪ್ಪಭಾವಞ್ಹಿ ಉಪಾದಾಯ ಞಾಣಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಕ್ಖುಮಾ ವಿಯ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಕ್ಖುನಾ ರೂಪಾನಿ, ಞಾಣೇನ ವಿವಟೇ ಧಮ್ಮೇ ಪಸ್ಸತಿ. ಅಥ ವಾ ಜಾನತೋತಿ ಅನುಬೋಧಞಾಣೇನ ಜಾನತೋ. ಪಸ್ಸತೋತಿ ಪಟಿವೇಧಞಾಣೇನ ಪಸ್ಸತೋ. ಪಟಿಲೋಮತೋ ವಾ ದಸ್ಸನಮಗ್ಗೇನ ಪಸ್ಸತೋ, ಭಾವನಾಮಗ್ಗೇನ ಜಾನತೋ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಞಾತತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾಹಿ ಜಾನತೋ, ಸಿಖಾಪ್ಪತ್ತವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಅಥ ವಾ ದುಕ್ಖಂ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯೇನ ಜಾನತೋ, ನಿರೋಧಂ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯಾಭಿಸಮಯೇನ ಪಸ್ಸತೋ. ತದುಭಯೇ ಚ ಸತಿ ಪಹಾನಭಾವನಾಭಿಸಮಯಾ ಸಿದ್ಧಾ ಏವ ಹೋನ್ತೀತಿ ಚತುಸಚ್ಚಾಭಿಸಮಯೋ ವುತ್ತೋ ಹೋತಿ. ಯದಾ ಚೇತ್ಥ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತದಾ ‘‘ಜಾನತೋ ಪಸ್ಸತೋ’’ತಿ ಪದಾನಂ ಹೇತುಅತ್ಥದೀಪನತಾ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯದಾ ಪನ ಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತದಾ ಮಗ್ಗಕಿಚ್ಚತ್ಥದೀಪನತಾ.

ಆಸವಾನಂ ಖಯನ್ತಿ ‘‘ಜಾನತೋ, ಅಹಂ ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫; ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೧; ೫.೧೦೯೫) ಏವಮಾಗತೇ ಸಬ್ಬಾಸವಸಂವರಪರಿಯಾಯೇ ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಅನಾಸವಂ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ’’ನ್ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೪೩೮) ಚ ಸುತ್ತಪದೇಸು ಆಸವಾನಂ ಪಹಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತಕ್ಖಯೋ ಅಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಖೀಣಾಕಾರೋ ನತ್ಥಿಭಾವೋ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ‘‘ಆಸವಾನಂ ಖಯಾ ಸಮಣೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದೀಸು (ಮ. ನಿ. ೧.೪೩೮) ಫಲಂ.

‘‘ಪರವಜ್ಜಾನುಪಸ್ಸಿಸ್ಸ, ನಿಚ್ಚಂ ಉಜ್ಝಾನಸಞ್ಞಿನೋ;

ಆಸವಾ ತಸ್ಸ ವಡ್ಢನ್ತಿ, ಆರಾ ಸೋ ಆಸವಕ್ಖಯಾ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೫೩); –

ಆದೀಸು ನಿಬ್ಬಾನಂ.

‘‘ಸೇಖಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖಮಾನಸ್ಸ, ಉಜುಮಗ್ಗಾನುಸಾರಿನೋ;

ಖಯಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಂ ಞಾಣಂ, ತತೋ ಅಞ್ಞಾ ಅನನ್ತರಾ;

ತತೋ ಅಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಸ್ಸ, ಞಾಣಂ ವೇ ಹೋತಿ ತಾದಿನೋ’’ತಿ. (ಅ. ನಿ. ೩.೮೬; ಇತಿವು. ೬೨) –

ಏವಮಾಗತೇ ಇನ್ದ್ರಿಯಸುತ್ತೇ ಇಧ ಚ ಮಗ್ಗೋ ‘‘ಆಸವಕ್ಖಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಮಾ ಯಥಾವುತ್ತನಯೇನ ಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಅಹಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಾಧಿಗಮಂ ವದಾಮೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ನೋ ಅಜಾನತೋ ನೋ ಅಪಸ್ಸತೋತಿ ಯೋ ಪನ ನ ಜಾನಾತಿ ನ ಪಸ್ಸತಿ, ತಸ್ಸ ನೋ ವದಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತೇನ ಯೇ ಅಜಾನತೋ ಅಪಸ್ಸತೋಪಿ ಸಂಸಾರಸುದ್ಧಿಂ ವದನ್ತಿ, ತೇ ಪಟಿಕ್ಖಿಪತಿ. ಪುರಿಮೇನ ವಾ ಪದದ್ವಯೇನ ಉಪಾಯೋ ವುತ್ತೋ, ಇಮಿನಾ ಅನುಪಾಯಪಟಿಸೇಧೋ. ಸಙ್ಖೇಪೇನ ಚೇತ್ಥ ಞಾಣಂ ಆಸವಕ್ಖಯಕರಂ, ಸೇಸಂ ತಸ್ಸ ಪರಿಕ್ಖಾರೋತಿ ದಸ್ಸೇತಿ.

ಇದಾನಿ ಯಂ ಜಾನತೋ ಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಕ್ಖಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕಿಞ್ಚ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಾನತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಂ ಆರಭಿ. ತತ್ಥ ಜಾನನಾ ಬಹುವಿಧಾ. ದಬ್ಬಜಾತಿಕೋ ಏವ ಹಿ ಕೋಚಿ ಭಿಕ್ಖು ಛತ್ತಂ ಕಾತುಂ ಜಾನಾತಿ, ಕೋಚಿ ಚೀವರಾದೀನಂ ಅಞ್ಞತರಂ, ತಸ್ಸ ಈದಿಸಾನಿ ಕಮ್ಮಾನಿ ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಕರೋನ್ತಸ್ಸ ಸಾ ಜಾನನಾ ‘‘ಮಗ್ಗಫಲಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತೀ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಪನ ಸಾಸನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ವೇಜ್ಜಕಮ್ಮಾದೀನಿ ಕಾತುಂ ಜಾನಾತಿ, ತಸ್ಸೇವಂ ಜಾನತೋ ಆಸವಾ ವಡ್ಢನ್ತಿಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಜಾನತೋ ಯಂ ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ ಹೋತಿ, ತದೇವ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಆಹ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸುತ್ತೇ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವುತ್ತಮೇವ.

ತತ್ಥ ಪನ ‘‘ಯೋನಿಸೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಮನಸಿ ಕರೋನ್ತೋ ಅಕುಸಲಂ ಪಜಹತಿ, ಕುಸಲಂ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೧೬) ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಯೋನಿಸೋ ಮನಸಿ ಕರೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ ಕತಾ. ಇಧ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಜಾನತೋ ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೧೫; ಸಂ. ನಿ. ೩.೧೦೧; ೫.೧೦೯೫) ಆಗತತ್ತಾ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ಪರಿಞ್ಞಾಪಟಿವೇಧವಸೇನ ಪರಿಞ್ಞಾಭಿಸಮಯವಸೇನ ಮಗ್ಗಞಾಣೇನ ಜಾನತೋ ಪಸ್ಸತೋ ಆಸವಾನಂ ಖಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಆಸವೇಸು ಚ ಪಠಮಮಗ್ಗೇನ ದಿಟ್ಠಾಸವೋ ಖೀಯತಿ, ತತಿಯಮಗ್ಗೇನ ಕಾಮಾಸವೋ, ಚತುತ್ಥಮಗ್ಗೇನ ಭವಾಸವೋ ಅವಿಜ್ಜಾಸವೋ ಚ ಖೀಯತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಗಾಥಾಸು ವಿಮುತ್ತಿಞಾಣನ್ತಿ ವಿಮುತ್ತಿಯಂ ನಿಬ್ಬಾನೇ ಫಲೇ ಚ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಂ. ಉತ್ತಮನ್ತಿ ಉತ್ತಮಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಉತ್ತಮಂ. ಖಯೇ ಞಾಣನ್ತಿ ಆಸವಾನಂ ಸಂಯೋಜನಾನಞ್ಚ ಖಯೇ ಖಯಕರೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇ ಞಾಣಂ. ‘‘ಖೀಣಾ ಸಂಯೋಜನಾ ಇತಿ ಞಾಣ’’ನ್ತಿ ಇಧಾಪಿ ಆನೇತ್ವಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಿತಬ್ಬಂ. ತೇನ ಪಹೀನಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಏವಮೇತ್ಥ ಚತ್ತಾರಿಪಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಞಾಣಾನಿ ವುತ್ತಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಅವಸಿಟ್ಠಕಿಲೇಸಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ ಹಿ ಇಧ ನತ್ಥಿ ಅರಹತ್ತಫಲಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಜಾನತೋ ಪಸ್ಸತೋತಿ ನಿಬ್ಬಾನಾಧಿಗಮೇನ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಕಿಚ್ಚಂ ಅಧಿಕಂ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಕಿಚ್ಚಮ್ಪಿ ಅಧಿಕಮೇವ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ನ ತ್ವೇವಿದಂ ಕುಸೀತೇನಾ’’ತಿ ಓಸಾನಗಾಥಮಾಹ.

ತತ್ಥ ನ ತ್ವೇವಿದನ್ತಿ ನ ತು ಏವ ಇದಂ. ತುಸದ್ದೋ ನಿಪಾತಮತ್ತಂ. ಬಾಲೇನಮವಿಜಾನತಾತಿ ಮಕಾರೋ ಪದಸನ್ಧಿಕರೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ – ಇದಂ ಸೇಕ್ಖಮಗ್ಗೇನ ಅಸೇಕ್ಖಮಗ್ಗೇನ ಚ ಪತ್ತಬ್ಬಂ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಾದಿಸಬ್ಬಗನ್ಥಾನಂ ಪಮೋಚನಂ ಪಮೋಚನಸ್ಸ ನಿಮಿತ್ತಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ‘‘ಇದಂ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಯಥಾಭೂತಂ ಅವಿಜಾನತಾ ತತೋ ಏವ ಬಾಲೇನ ಅವಿದ್ದಸುನಾ ಯಥಾ ಅಧಿಗನ್ತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾ, ಏವಂ ಕುಸೀತೇನ ನಿಬ್ಬೀರಿಯೇನಾಪಿ, ತಸ್ಮಾ ತದಧಿಗಮಾಯ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೇನ ಭವಿತಬ್ಬನ್ತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ ‘‘ಆರದ್ಧವೀರಿಯಸ್ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ, ನೋ ಕುಸೀತಸ್ಸ’’ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೫೮).

‘‘ಆರಮ್ಭಥ ನಿಕ್ಕಮಥ, ಯುಞ್ಜಥ ಬುದ್ಧಸಾಸನೇ;

ಧುನಾಥ ಮಚ್ಚುನೋ ಸೇನಂ, ನಳಾಗಾರಂವ ಕುಞ್ಜರೋ’’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೧.೧೮೫; ನೇತ್ತಿ. ೨೯; ಮಿ. ಪ. ೫.೧.೪);

ತತಿಯಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.