೧೨. ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೧೧. ದ್ವಾದಸಮೇ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಏತ್ಥ ತಿವಿಧಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಸಮಙ್ಗೀಮಧುರವಸೇನ. ತೇಸು –

‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಸಾಲಿಕೇದಾರಂ, ಸುವಾ ಭುಞ್ಜನ್ತಿ ಕೋಸಿಯ;

ಪಟಿವೇದೇಮಿ ತೇ ಬ್ರಹ್ಮೇ, ನ ನೇ ವಾರೇತುಮುಸ್ಸಹೇ’’ತಿ. (ಜಾ. ೧.೧೪.೧) –

ಏತ್ಥ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ಥೋ ಸಮ್ಪನ್ನಸದ್ದೋ. ‘‘ಇಮಿನಾ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೇನ ಉಪೇತೋ ಹೋತಿ ಸಮುಪೇತೋ ಉಪಗತೋ ಸಮುಪಗತೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸಮನ್ನಾಗತೋ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೧೧) ಏತ್ಥ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವತ್ಥೋ ಸಮ್ಪನ್ನಸದ್ದೋ. ‘‘ಇಮಿಸ್ಸಾ, ಭನ್ತೇ, ಮಹಾಪಥವಿಯಾ ಹೇಟ್ಠಿಮತಲಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ – ಸೇಯ್ಯಥಾಪಿ ಖುದ್ದಮಧುಂ ಅನೀಲಕಂ, ಏವಮಸ್ಸಾದ’’ನ್ತಿ (ಪಾರಾ. ೧೭) ಏತ್ಥ ಮಧುರತ್ಥೋ ಸಮ್ಪನ್ನಸದ್ದೋ. ಇಧ ಪನ ಪರಿಪುಣ್ಣತ್ಥೇಪಿ ಸಮಙ್ಗಿಭಾವೇಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ, ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ ಹುತ್ವಾತಿಪಿ ಏವಮೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ‘‘ಪರಿಪುಣ್ಣಸೀಲಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಖೇತ್ತದೋಸವಿಗಮೇನ ಖೇತ್ತಪಾರಿಪೂರಿ ವಿಯ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಖೇತ್ತದೋಸವಿಗಮೇನ ಖೇತ್ತಪಾರಿಪೂರಿ ವಿಯ ಸೀಲದೋಸವಿಗಮೇನ ಸೀಲಪಾರಿಪೂರಿ ವುತ್ತಾ’’ತಿ. ‘‘ಸೀಲಸಮಙ್ಗಿನೋ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಅತ್ಥೇನ ಸೀಲೇನ ಸಮಙ್ಗೀಭೂತಾ ಸಮೋಧಾನಗತಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಥಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ದ್ವೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲತಾ ಹೋತಿ ಸೀಲವಿಪತ್ತಿಯಾ ಆದೀನವದಸ್ಸನೇನ, ಸೀಲಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸನೇನ ಚ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗೇ (ವಿಸುದ್ಧಿ. ೧.೨೦-೨೧) ವುತ್ತನಯೇನ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ’’ತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಕಿರ ಭಗವಾ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ‘‘ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಸಂವುತಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಜೇಟ್ಠಕಸೀಲಂ ದಸ್ಸೇತೀತಿಆದಿನಾ ಏತ್ಥ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಮೇವ. ಕಿಮಸ್ಸ ಉತ್ತರಿ ಕರಣೀಯನ್ತಿ ಏವಂ ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾನಂ ವಿಹರತಂ ತುಮ್ಹಾಕಂ ಕಿನ್ತಿ ಸಿಯಾ ಉತ್ತರಿ ಕಾತಬ್ಬಂ, ಪಟಿಪಜ್ಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏವಂ ‘‘ಸಮ್ಪನ್ನಸೀಲಾ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಹರಥಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸಮ್ಪಾದನೂಪಾಯೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸೀಲಸಮ್ಪದಾಯ ಭಿಕ್ಖೂ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಅನೇಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಂ ಕತ್ವಾ ದೇಸನಂ ಆರಭಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ಪವತ್ತಿತಾಪಿ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಅನೇಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನಾವ ಹೋತಿ ಸಬ್ಬಸಾಧಾರಣತ್ತಾ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಏಕಪುಗ್ಗಲಾಧಿಟ್ಠಾನವಸೇನ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಚರತೋ ಚೇಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಅಭಿಜ್ಝಾಯತಿ ಏತಾಯಾತಿ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಪರಭಣ್ಡಾಭಿಜ್ಝಾಯನಲಕ್ಖಣಸ್ಸ ಲೋಭಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಬ್ಯಾಪಜ್ಜತಿ ಪೂತಿಭವತಿ ಚಿತ್ತಂ ಏತೇನಾತಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ, ‘‘ಅನತ್ಥಂ ಮೇ ಅಚರೀ’’ತಿಆದಿನಯಪ್ಪವತ್ತಸ್ಸ ಏಕೂನವೀಸತಿಆಘಾತವತ್ಥುವಿಸಯಸ್ಸ ದೋಸಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ? ಯೋ ಕಾಮೇಸು ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಕಾಮಸ್ನೇಹೋ ಕಾಮಪಿಪಾಸಾ ಕಾಮಪರಿಳಾಹೋ ಕಾಮಮುಚ್ಛಾ ಕಾಮಜ್ಝೋಸಾನ’’ನ್ತಿ (ಧ. ಸ. ೧೧೫೯), ತಥಾ ‘‘ಲೋಭೋ ಲುಬ್ಭನಾ ಲುಬ್ಭಿತತ್ತಂ ಸಾರಾಗೋ ಸಾರಜ್ಜನಾ ಸಾರಜ್ಜಿತತ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾ ಲೋಭೋ ಅಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೩೯೧), ‘‘ದೋಸೋ ದುಸ್ಸನಾ ದುಸ್ಸಿತತ್ತಂ ಬ್ಯಾಪತ್ತಿ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜನಾ ಬ್ಯಾಪಜ್ಜಿತತ್ತಂ ವಿರೋಧೋ ಪಟಿವಿರೋಧೋ ಚಣ್ಡಿಕ್ಕಂ ಅಸುರೋಪೋ ಅನತ್ತಮನತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೪೧೮, ೧೨೩೭) ಚ ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿಗತೋ ಹೋತೀತಿ ಅಯಞ್ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾ, ಅಯಞ್ಚ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ವಿಗತೋ ಹೋತಿ ಅಪಗತೋ, ಪಹೀನೋ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ಪಹಾನಂ ದಸ್ಸಿತಂ ಹೋತಿ.

ಥಿನಮಿದ್ಧನ್ತಿ ಥಿನಞ್ಚೇವ ಮಿದ್ಧಞ್ಚ. ತೇಸು ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಥಿನಂ, ಆಲಸಿಯಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ, ವೇದನಾದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಮಿದ್ಧಂ, ಪಚಲಾಯಿಕಭಾವಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಥಿನಂ? ಯಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಓಲೀಯನಾ ಸಲ್ಲೀಯನಾ. ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಮಿದ್ಧಂ? ಯಾ ಕಾಯಸ್ಸ ಅಕಲ್ಲತಾ ಅಕಮ್ಮಞ್ಞತಾ ಓನಾಹೋ ಪರಿಯೋನಾಹೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೧೬೨-೧೧೬೩) ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚನ್ತಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಞ್ಚೇವ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಞ್ಚ. ತತ್ಥ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧತಾಕಾರೋ, ಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ನಾಮ ಅಕತಕಲ್ಯಾಣಸ್ಸ ಕತಪಾಪಸ್ಸ ತಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ವಿಪ್ಪಟಿಸಾರೋ. ಉಭಿನ್ನಮ್ಪಿ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ? ಯಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚಂ ಅವೂಪಸಮೋ ಚೇತಸೋ ವಿಕ್ಖೇಪೋ ಭನ್ತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೧೬೫) ವಿತ್ಥಾರೋ. ‘‘ಅಕತಂ ವತ ಮೇ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಅಕತಂ ಕುಸಲಂ, ಅಕತಂ ಭೀರುತ್ತಾನಂ; ಕತಂ ಪಾಪಂ, ಕತಂ ಲುದ್ದಂ, ಕತಂ ಕಿಬ್ಬಿಸ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೩.೨೪೮; ನೇತ್ತಿ. ೧೨೦) ಪವತ್ತಿಆಕಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾತಿ ಬುದ್ಧಾದೀಸು ಸಂಸಯೋ. ತಸ್ಸಾ ‘‘ಸತ್ಥರಿ ಕಙ್ಖತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛತಿ, ನಾಧಿಮುಚ್ಚತಿ ನ ಸಮ್ಪಸೀದತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ವಿಭ. ೯೧೫), ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ? ಯಾ ಕಙ್ಖಾ ಕಙ್ಖಾಯನಾ ಕಙ್ಖಾಯಿತತ್ತಂ ವಿಮತಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ದ್ವೇಳ್ಹಕಂ ದ್ವೇಧಾಪಥೋ ಸಂಸಯೋ ಅನೇಕಂಸಗ್ಗಾಹೋ ಆಸಪ್ಪನಾ ಪರಿಸಪ್ಪನಾ ಅಪರಿಯೋಗಾಹನಾ ಛಮ್ಭಿತತ್ತಂ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಮನೋವಿಲೇಖೋ’’ತಿಆದಿನಾ (ಧ. ಸ. ೧೦೦೮) ಚ ನಯೇನ ವಿತ್ಥಾರೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ಅಭಿಜ್ಝಾಬ್ಯಾಪಾದಾದೀನಂ ವಿಗಮವಸೇನ ಚ ಪಹಾನವಸೇನ ಚ ತೇಸಂ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಮೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಸೋ ಅಭಿಜ್ಝಂ ಲೋಕೇ ಪಹಾಯ ವಿಗತಾಭಿಜ್ಝೇನ ಚೇತಸಾ ವಿಹರತಿ, ಅಭಿಜ್ಝಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತಿ. ಬ್ಯಾಪಾದಪದೋಸಂ ಪಹಾಯ ಅಬ್ಯಾಪನ್ನಚಿತ್ತೋ ವಿಹರತಿ, ಬ್ಯಾಪಾದಪದೋಸಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತಿ. ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಹಾಯ ವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧೋ ವಿಹರತಿ ಆಲೋಕಸಞ್ಞೀ ಸತೋ ಸಮ್ಪಜಾನೋ, ಥಿನಮಿದ್ಧಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತಿ. ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹಾಯ ಅನುದ್ಧತೋ ವಿಹರತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಉಪಸನ್ತಚಿತ್ತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಾ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತಿ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಂ ಪಹಾಯ ತಿಣ್ಣವಿಚಿಕಿಚ್ಛೋ ವಿಹರತಿ ಅಕಥಂಕಥೀ ಕುಸಲೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಚಿತ್ತಂ ಪರಿಸೋಧೇತೀ’’ತಿ (ವಿಭ. ೫೦೮).

ತತ್ಥ ಯಥಾ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ಕಥಞ್ಚ ನೇಸಂ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ? ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ತಾವ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಉಪ್ಪತ್ತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಏವಂ ಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಸ್ಸ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ತಪ್ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ನಾಮ ಅಸುಭಮ್ಪಿ ಅಸುಭಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ನಾಮ ಉಪಾಯಮನಸಿಕಾರೋ, ಪಥಮನಸಿಕಾರೋ, ಅನಿಚ್ಚೇ ಅನಿಚ್ಚನ್ತಿ ವಾ, ದುಕ್ಖೇ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವಾ, ಅನತ್ತನಿ ಅನತ್ತಾತಿ ವಾ, ಅಸುಭೇ ಅಸುಭನ್ತಿ ವಾ ಮನಸಿಕಾರೋ. ತಂ ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ, ಅಸುಭಭಾವನಾನುಯೋಗೋ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಗುತ್ತದ್ವಾರತಾ, ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ. ದಸವಿಧಞ್ಹಿ ಅಸುಭನಿಮಿತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಪಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯೇಸು ಪಿಹಿತದ್ವಾರಸ್ಸಪಿ ಚತುನ್ನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಆಲೋಪಾನಂ ಓಕಾಸೇ ಸತಿ ಉದಕಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಯಾಪನಸೀಲತಾಯ ಭೋಜನೇ ಮತ್ತಞ್ಞುನೋಪಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪಞ್ಚ ಆಲೋಪೇ, ಅಭುತ್ವಾ ಉದಕಂ ಪಿವೇ;

ಅಲಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ, ಪಹಿತತ್ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ’’ತಿ. (ಥೇರಗಾ. ೯೮೩);

ಅಸುಭಕಮ್ಮಿಕತಿಸ್ಸತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಪಿ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ದಸಅಸುಭನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ.

ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತೇ ಆಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಪಟಿಘಮ್ಪಿ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ, ಪಟಿಘಾರಮ್ಮಣಮ್ಪಿ ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ. ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಏಕಲಕ್ಖಣೋ ಏವ. ತಂ ತಸ್ಮಿಂ ನಿಮಿತ್ತೇ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪಟಿಘನಿಮಿತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಮೇತ್ತಾಯ ಪನ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ‘‘ಮೇತ್ತಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ಅಪ್ಪನಾಪಿ ಉಪಚಾರೋಪಿ ವಟ್ಟತಿ, ‘‘ಚೇತೋವಿಮುತ್ತೀ’’ತಿ ಪನ ಅಪ್ಪನಾವ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೋ ವುತ್ತಲಕ್ಖಣೋವ. ತಂ ತತ್ಥ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮೇತ್ತಾಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ. ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಮೇತ್ತಾನಿಮಿತ್ತಸ್ಸ ಉಗ್ಗಹೋ, ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾ, ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಾಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣಾ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಬಹುಲತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ. ಓಧಿಸಕಾನೋಧಿಸಕದಿಸಾಫರಣಾನಞ್ಹಿ ಅಞ್ಞತರವಸೇನ ಮೇತ್ತಂ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಓಧಿಸೋ ಅನೋಧಿಸೋ ದಿಸಾಫರಣವಸೇನ ಮೇತ್ತಂ ಭಾವೇನ್ತಸ್ಸಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ, ‘‘ತ್ವಂ ಏತಸ್ಸ ಕುದ್ಧೋ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸಸಿ, ಕಿಮಸ್ಸ ಸೀಲಾದೀನಿ ವಿನಾಸೇತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸಸಿ ನನು ತ್ವಂ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನೇವ ಗಮಿಸ್ಸಸಿ, ಪರಸ್ಸ ಕುಜ್ಝನಂ ನಾಮ ವೀತಚ್ಚಿಕಙ್ಗಾರತತ್ತಅಯಸಲಾಕಗೂಥಾದೀನಿ ಗಹೇತ್ವಾ ಪರಂ ಪಹರಿತುಕಾಮತಾ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಏಸೋಪಿ ತವ ಕುದ್ಧೋ ಕಿಂ ಕರಿಸ್ಸತಿ, ಕಿಂ ತೇ ಸೀಲಾದೀನಿ ವಿನಾಸೇತುಂ ಸಕ್ಖಿಸ್ಸತಿ ಏಸ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನ ಆಗನ್ತ್ವಾ ಅತ್ತನೋ ಕಮ್ಮೇನೇವ ಗಮಿಸ್ಸತಿ, ಅಪ್ಪಟಿಚ್ಛಿತಪಹೇಣಕಂ ವಿಯ, ಪಟಿವಾತಂ ಖಿತ್ತರಜೋಮುಟ್ಠಿ ವಿಯ ಚ ಏತಸ್ಸೇವ ಏಸ ಕೋಧೋ ಮತ್ಥಕೇ ಪತಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಅತ್ತನೋ ಚ ಪರಸ್ಸ ಚಾತಿ ಉಭಯೇಸಂ ಕಮ್ಮಸ್ಸಕತಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖತೋಪಿ, ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಿತ್ವಾ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನೇ ಠಿತಸ್ಸಪಿ, ಅಸ್ಸಗುತ್ತತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಮೇತ್ತಾಭಾವನಾರತೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಾಪಿ ಬ್ಯಾಪಾದೋ ಪಹೀಯತಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಮೇತ್ತಾನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ ಬ್ಯಾಪಾದಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ.

ಅರತಿಆದೀಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ. ಅರತಿ ನಾಮ ಉಕ್ಕಣ್ಠಿತತಾ, ತನ್ದೀ ನಾಮ ಕಾಯಾಲಸಿಯಂ, ವಿಜಮ್ಭಿತಾ ನಾಮ ಕಾಯವಿನಮನಾ, ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ ನಾಮ ಭತ್ತಮುಚ್ಛಾ ಭತ್ತಪರಿಳಾಹೋ, ಚೇತಸೋ ಲೀನತ್ತಂ ನಾಮ ಚಿತ್ತಸ್ಸ ಲೀನಾಕಾರೋ. ಇಮೇಸು ಅರತಿಆದೀಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನಾಹ ಭಗವಾ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅರತಿ ತನ್ದೀ ವಿಜಮ್ಭಿತಾ ಭತ್ತಸಮ್ಮದೋ ಚೇತಸೋ ಲೀನತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಆರಮ್ಭಧಾತುಆದೀಸು ಪನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ. ಆರಮ್ಭಧಾತು ನಾಮ ಪಠಮಾರಮ್ಭವೀರಿಯಂ, ನಿಕ್ಕಮಧಾತು ನಾಮ ಕೋಸಜ್ಜತೋ ನಿಕ್ಖನ್ತತಾಯ ತತೋ ಬಲವತರಂ, ಪರಕ್ಕಮಧಾತು ನಾಮ ಪರಂ ಪರಂ ಠಾನಂ ಅಕ್ಕಮನತೋ ತತೋಪಿ ಬಲವತರಂ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ತಿಪ್ಪಭೇದೇ ವೀರಿಯೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಹೀಯತಿ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಆರಮ್ಭಧಾತು, ನಿಕ್ಕಮಧಾತು, ಪರಕ್ಕಮಧಾತು. ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ, ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಗ್ಗಾಹೋ – ಇರಿಯಾಪಥಸಮ್ಪರಿವತ್ತನತಾ, ಆಲೋಕಸಞ್ಞಾಮನಸಿಕಾರೋ, ಅಬ್ಭೋಕಾಸವಾಸೋ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ. ಆಹರಹತ್ಥಕಭುತ್ತವಮಿತಕತತ್ಥವಟ್ಟಕಅಲಂಸಾಟಕಕಾಕಮಾಸಕಭೋಜನಂ ಭುಞ್ಜಿತ್ವಾ ರತ್ತಿಟ್ಠಾನದಿವಾಟ್ಠಾನೇ ನಿಸಿನ್ನಸ್ಸ ಹಿ ಸಮಣಧಮ್ಮಂ ಕರೋತೋ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಮಹಾಹತ್ಥೀ ವಿಯ ಓತ್ಥರನ್ತಂ ಆಗಚ್ಛತಿ, ಚತುಪಞ್ಚಆಲೋಪಓಕಾಸಂ ಪನ ಠಪೇತ್ವಾ ಪಾನೀಯಂ ಪಿವಿತ್ವಾ ಯಾಪನಸೀಲಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಂ ನ ಹೋತಿ. ಏವಂ ಅತಿಭೋಜನೇ ನಿಮಿತ್ತಂ ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಹೀಯತಿ. ಯಸ್ಮಿಂ ಇರಿಯಾಪಥೇ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಓಕ್ಕಮತಿ, ತತೋ ಅಞ್ಞಂ ಪರಿವತ್ತೇನ್ತಸ್ಸಪಿ, ರತ್ತಿಂ ಚನ್ದಾಲೋಕಂ ದೀಪಾಲೋಕಂ ಉಕ್ಕಾಲೋಕಂ ದಿವಾ ಸೂರಿಯಾಲೋಕಂ ಮನಸಿಕರೋನ್ತಸ್ಸಪಿ, ಅಬ್ಭೋಕಾಸೇ ವಸನ್ತಸ್ಸಪಿ ಮಹಾಕಸ್ಸಪತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ವಿಗತಥಿನಮಿದ್ಧೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಪಿ ಥಿನಮಿದ್ಧಂ ಪಹೀಯತಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಧುತಙ್ಗನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ ಥಿನಮಿದ್ಧಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ.

ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೇ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ. ಅವೂಪಸಮೋ ನಾಮ ಅವೂಪಸನ್ತಾಕಾರೋ, ಅತ್ಥತೋ ತಂ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಮೇವ. ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತಸೋ ಅವೂಪಸಮೋ. ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಸಮಾಧಿಸಙ್ಖಾತೇ ಪನ ಚೇತಸೋ ವೂಪಸಮೇ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನಸ್ಸ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಚೇತಸೋ ವೂಪಸಮೋ. ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ವಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ – ಬಹುಸ್ಸುತತಾ, ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾ, ವಿನಯೇ ಪಕತಞ್ಞುತಾ, ವುಡ್ಢಸೇವಿತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ. ಬಾಹುಸಚ್ಚೇನಪಿ ಹಿ ಏಕಂ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ತಯೋ ವಾ ಚತ್ತಾರೋ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ನಿಕಾಯೇ ಪಾಳಿವಸೇನ ಚ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತಿ, ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯಪರಿಪುಚ್ಛಾಬಹುಲಸ್ಸಪಿ, ವಿನಯಪಞ್ಞತ್ತಿಯಂ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವತಾಯ ಪಕತಞ್ಞುನೋಪಿ, ವುಡ್ಢೇ ಮಹಲ್ಲಕತ್ಥೇರೇ ಉಪಸಙ್ಕಮನ್ತಸ್ಸಪಿ, ಉಪಾಲಿತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ವಿನಯಧರೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಪಿ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಂ ಪಹೀಯತಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಕಪ್ಪಿಯಾಕಪ್ಪಿಯನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ ಉದ್ಧಚ್ಚಕುಕ್ಕುಚ್ಚಸ್ಸ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ.

ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನಿಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಉಪ್ಪಾದೋ ಹೋತಿ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ ನಾಮ ಪುನಪ್ಪುನಂ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಕಾರಣತ್ತಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾವ. ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಂ ಬಹುಲಂ ಪವತ್ತಯತೋ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಟ್ಠಾನಿಯಾ ಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥ ಅಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ – ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಉಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವೇಪುಲ್ಲಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಕುಸಲಾದಿಧಮ್ಮೇಸು ಪನ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ. ತೇನಾಹ –

‘‘ಅತ್ಥಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಕುಸಲಾಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸಾವಜ್ಜಾನವಜ್ಜಾ ಧಮ್ಮಾ, ಸೇವಿತಬ್ಬಾಸೇವಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ, ಹೀನಪಣೀತಾ ಧಮ್ಮಾ, ಕಣ್ಹಸುಕ್ಕಸಪ್ಪಟಿಭಾಗಾ ಧಮ್ಮಾ. ತತ್ಥ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಬಹುಲೀಕಾರೋ ಅಯಮಾಹಾರೋ ಅನುಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ, ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ವಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೨).

ಅಪಿಚ ಛ ಧಮ್ಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತಿ ಬಹುಸ್ಸುತತಾ, ಪರಿಪುಚ್ಛಕತಾ, ವಿನಯೇ ಪಕತಞ್ಞುತಾ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲತಾ, ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತತಾ, ಸಪ್ಪಾಯಕಥಾತಿ. ಬಾಹುಸಚ್ಚವಸೇನಪಿ ಹಿ ಏಕಂ ವಾ…ಪೇ… ಪಞ್ಚ ವಾ ನಿಕಾಯೇ ಪಾಳಿವಸೇನ ಚ ಅತ್ಥವಸೇನ ಚ ಉಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸಪಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯತಿ, ತೀಣಿ ರತನಾನಿ ಆರಬ್ಭ ಕುಸಲಾದಿಭೇದೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಪುಚ್ಛಾಬಹುಲಸ್ಸಪಿ, ವಿನಯೇ ಚಿಣ್ಣವಸೀಭಾವಸ್ಸಪಿ, ತೀಸು ರತನೇಸು ಓಕಪ್ಪನೀಯ, ಸದ್ಧಾಸಙ್ಖಾತ, ಅಧಿಮೋಕ್ಖಬಹುಲಸ್ಸಪಿ, ಸದ್ಧಾಧಿಮುತ್ತೇ ವಕ್ಕಲಿತ್ಥೇರಸದಿಸೇ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ತೇ ಸೇವನ್ತಸ್ಸಪಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾ ಪಹೀಯತಿ, ಠಾನನಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ತಿಣ್ಣಂ ರತನಾನಂ ಗುಣನಿಸ್ಸಿತಸಪ್ಪಾಯಕಥಾಯಪಿ ಪಹೀಯತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಛ ಧಮ್ಮಾ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪಹಾನಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀ’’ತಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ತೇಹಿ ತೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹಿ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ಪಹೀನಾನಂ ಇಮೇಸಂ ನೀವರಣಾನಂ ಕಾಮಚ್ಛನ್ದನೀವರಣಸ್ಸ ತಾವ ಅರಹತ್ತಮಗ್ಗೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಥಿನಮಿದ್ಧನೀವರಣಸ್ಸ ಉದ್ಧಚ್ಚನೀವರಣಸ್ಸ ಚ. ಬ್ಯಾಪಾದನೀವರಣಸ್ಸ ಪನ ಕುಕ್ಕುಚ್ಚನೀವರಣಸ್ಸ ಚ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗೇನ, ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾನೀವರಣಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೇನ ಅಚ್ಚನ್ತಪ್ಪಹಾನಂ ಹೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ತಥಾ ಪಹಾನಾಯ ಉಪಕಾರಧಮ್ಮೇ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಹೋತಿ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಇದಮೇವ ವಾ ಯಥಾವುತ್ತಂ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಂ, ಯಸ್ಮಾ ಹೀನವೀರಿಯತಾಯ ಕುಸೀತೇನ, ಅನುಪಟ್ಠಿತಸ್ಸತಿತಾಯ ಮುಟ್ಠಸ್ಸತಿನಾ, ಅಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧದರಥತಾಯ ಸಾರದ್ಧಕಾಯೇನ, ಅಸಮಾಹಿತತಾಯ ವಿಕ್ಖಿತ್ತಚಿತ್ತೇನ ನ ಕದಾಚಿಪಿ ತೇ ಸಕ್ಕಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತುಂ, ಪಗೇವ ಇತರಂ, ತಸ್ಮಾ ಯಥಾ ಪಟಿಪನ್ನಸ್ಸ ಸೋ ಅಭಿಜ್ಝಾದೀನಂ ವಿಗಮೋ ಪಹಾನಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಆರದ್ಧಂ ಹೋತಿ ವೀರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ತೇಸಂ ನೀವರಣಾನಂ ಪಹಾನಾಯ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ವಾ ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮಾನಂ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನತ್ಥಾಯ ವೀರಿಯಂ ಆರದ್ಧಂ ಹೋತಿ, ಪಗ್ಗಹಿತಂ ಅಸಿಥಿಲಪ್ಪವತ್ತನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಆರದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ಚ ಅನ್ತರಾ ಸಙ್ಕೋಚಸ್ಸ ಅನಾಪಜ್ಜನತೋ ಅಸಲ್ಲೀನಂ.

ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಸತಿ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾತಿ ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ವೀರಿಯಮೇವ, ಸತಿಪಿ ಆರಮ್ಮಣಾಭಿಮುಖಭಾವೇನ ಉಪಟ್ಠಿತಾ ಹೋತಿ, ತಥಾ ಉಪಟ್ಠಿತತ್ತಾ ಏವ ಚ ಚಿರಕತಚಿರಭಾಸಿತಾನಂ ಸರಣಸಮತ್ಥತಾಯ ಅಸಮ್ಮುಟ್ಠಾ. ಪಸ್ಸದ್ಧೋತಿ ಕಾಯಚಿತ್ತದರಥಪ್ಪಸ್ಸಮ್ಭನೇನ ಕಾಯೋಪಿಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ನಾಮಕಾಯೇ ಪಸ್ಸದ್ಧೇ ರೂಪಕಾಯೋಪಿಸ್ಸ ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಏವ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಾಮಕಾಯೋ ರೂಪಕಾಯೋ’’ತಿ ಅವಿಸೇಸೇತ್ವಾ ‘‘ಪಸ್ಸದ್ಧೋ ಕಾಯೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಅಸಾರದ್ಧೋತಿ ಸೋ ಚ ಪಸ್ಸದ್ಧತ್ತಾ ಏವ ಅಸಾರದ್ಧೋ, ವಿಗತದರಥೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಸಮಾಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಏಕಗ್ಗನ್ತಿ ಚಿತ್ತಮ್ಪಿಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾ ಆಹಿತಂ ಸುಟ್ಠು ಠಪಿತಂ ಅಪ್ಪಿತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ, ಸಮಾಹಿತತ್ತಾ ಏವ ಚ ಏಕಗ್ಗಂ ಅಚಲಂ ನಿಪ್ಫನ್ದನಂ ನಿರಿಞ್ಜನನ್ತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಝಾನಮಗ್ಗಾನಂ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾ ಕಥಿತಾ. ತೇನೇವಾಹ –

‘‘ಚರಮ್ಪಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಭಿಕ್ಖು ಏವಂಭೂತೋ ಆತಾಪೀ ಓತ್ತಾಪೀ ಸತತಂ ಸಮಿತಂ ಆರದ್ಧವೀರಿಯೋ ಪಹಿತತ್ತೋತಿ ವುಚ್ಚತೀ’’ತಿ (ಇತಿವು. ೧೧೦).

ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋ ಏವ.

ಗಾಥಾಸು ಯತಂ ಚರೇತಿ ಯತಮಾನೋ ಚರೇಯ್ಯ, ಚಙ್ಕಮನಾದಿವಸೇನ ಗಮನಂ ಕಪ್ಪೇನ್ತೋಪಿ ‘‘ಅನುಪ್ಪನ್ನಾನಂ ಪಾಪಕಾನಂ ಅಕುಸಲಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅನುಪ್ಪಾದಾಯ ಛನ್ದಂ ಜನೇತಿ ವಾಯಮತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೬೫೧-೬೬೨; ವಿಭ. ೩೯೦) ನಯೇನ ವುತ್ತಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನವೀರಿಯವಸೇನ ಯತನ್ತೋ ಘಟೇನ್ತೋ ವಾಯಮನ್ತೋ ಯಥಾ ಅಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಹೀಯನ್ತಿ, ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಏವಂ ಗಮನಂ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಕೇಚಿ ಪನ ‘‘ಯತ’’ನ್ತಿ ಏತಸ್ಸ ಸಂಯತೋತಿ ಅತ್ಥಂ ವದನ್ತಿ. ತಿಟ್ಠೇತಿ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ ಠಾನಂ ಕಪ್ಪೇಯ್ಯ. ಅಚ್ಛೇತಿ ನಿಸೀದೇಯ್ಯ. ಸಯೇತಿ ನಿಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ಯತಮೇನಂ ಪಸಾರಯೇತಿ ಏತಂ ಪಸಾರೇತಬ್ಬಂ ಹತ್ಥಪಾದಾದಿಂ ಯತಂ ಯತಮಾನೋ ಯಥಾವುತ್ತವೀರಿಯಸಮಙ್ಗೀಯೇವ ಹುತ್ವಾ ಪಸಾರೇಯ್ಯ, ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಮಾದಂ ವಿಜಹೇಯ್ಯಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೋ ಯತಂ ಯತಮಾನೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಂ ಪಟಿಪದಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉದ್ಧ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಉದ್ಧನ್ತಿ ಉಪರಿ. ತಿರಿಯನ್ತಿ ತಿರಿಯತೋ, ಪುರತ್ಥಿಮದಿಸಾದಿವಸೇನ ಸಮನ್ತತೋ ದಿಸಾಭಾಗೇಸೂತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಪಾಚೀನನ್ತಿ ಹೇಟ್ಠಾ. ಯಾವತಾ ಜಗತೋ ಗತೀತಿ ಯತ್ತಕಾ ಸತ್ತಸಙ್ಖಾರಭೇದಸ್ಸ ಲೋಕಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ, ತತ್ಥ ಸಬ್ಬತ್ಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏತ್ತಾವತಾ ಅನವಸೇಸತೋ ಸಮ್ಮಸನಞಾಣಸ್ಸ ವಿಸಯಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತಿ. ಸಮವೇಕ್ಖಿತಾತಿ ಸಮ್ಮಾ ಹೇತುನಾ ಞಾಯೇನ ಅವೇಕ್ಖಿತಾ, ಅನಿಚ್ಚಾದಿವಸೇನ ವಿಪಸ್ಸಕೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸತ್ತಸುಞ್ಞಾನಂ. ಖನ್ಧಾನನ್ತಿ ರೂಪಾದೀನಂ ಪಞ್ಚನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ. ಉದಯಬ್ಬಯನ್ತಿ ಉದಯಞ್ಚ ವಯಞ್ಚ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಉಪರಿ ತಿರಿಯಂ ಅಧೋತಿ ತಿಸಙ್ಗಹೇ ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಂ ಲೋಕೇ ಅತೀತಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಂ ಪಞ್ಚುಪಾದಾನಕ್ಖನ್ಧಸಙ್ಖಾತಾನಂ ಸಬ್ಬೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಅನಿಚ್ಚತಾದಿಸಮ್ಮಸನಾಧಿಗತೇನ ಉದಯಬ್ಬಯಞಾಣೇನ ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ಉದಯಂ, ಪಞ್ಚವೀಸತಿಯಾ ಆಕಾರೇಹಿ ವಯಞ್ಚ ಸಮವೇಕ್ಖಿತಾ ಸಮನುಪಸ್ಸಿತಾ ಭವೇಯ್ಯಾತಿ.

ಚೇತೋಸಮಥಸಾಮೀಚಿನ್ತಿ ಚಿತ್ತಸಂಕಿಲೇಸಾನಂ ಅಚ್ಚನ್ತವೂಪಸಮನತೋ ಚೇತೋಸಮಥಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸ ಅನುಚ್ಛವಿಕಪಟಿಪದಂ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಂ. ಸಿಕ್ಖಮಾನನ್ತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜಮಾನಂ ಭಾವೇನ್ತಂ ಞಾಣಪರಮ್ಪರಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತಂ. ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ, ರತ್ತಿಞ್ಚೇವ ದಿವಾ ಚ. ಸತನ್ತಿ ಚತುಸಮ್ಪಜಞ್ಞೇನ ಸಮನ್ನಾಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸತೋಕಾರಿಂ. ಸತತಂ ಪಹಿತತ್ತೋತಿ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪಹಿತತ್ತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಪೇಸಿತತ್ತೋತಿ ತಥಾವಿಧಂ ಭಿಕ್ಖುಂ ಬುದ್ಧಾದಯೋ ಅರಿಯಾ ಆಹು ಆಚಿಕ್ಖನ್ತಿ ಕಥೇನ್ತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ದ್ವಾದಸಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.