೧. ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧಮ್ಮಯಾಗಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ

೧೦೦. ಚತುಕ್ಕನಿಪಾತಸ್ಸ ಪಠಮೇ ಅಹನ್ತಿ ಅತ್ತನಿದ್ದೇಸೋ. ಯೋ ಹಿ ಪರೋ ನ ಹೋತಿ, ಸೋ ನಿಯಕಜ್ಝತ್ತಸಙ್ಖಾತೋ ಅತ್ತಾ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಅಸ್ಮೀತಿ ಪಟಿಜಾನನಾ. ಯೋ ಪರಮತ್ಥಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವೋ ‘‘ಅಹ’’ನ್ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ, ತಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ಅತ್ಥಿಭಾವಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ಹಿ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಅಸ್ಮೀ’’ತಿ ಅವೋಚ. ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಚ ಯಥಾ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ, ಸೇಯ್ಯೋಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಚ ಅಪ್ಪಹೀನದಿಟ್ಠಿಮಾನಾನುಸಯಾ ಪುಥುಜ್ಜನಾ ಅತ್ತನೋ ದಿಟ್ಠಿಮಾನಮಞ್ಞನಾಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಅಭಿವದನ್ತಿ, ನ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ಸಬ್ಬಸೋ ಪನ ಪಹೀನದಿಟ್ಠಿಮಾನಾನುಸಯೋ ಭಗವಾ ಸಮಞ್ಞಂ ಅನತಿಧಾವನ್ತೋ ಲೋಕಸಮಞ್ಞಾನುರೋಧೇನ ವೇನೇಯ್ಯಸನ್ತಾನೇಸು ಧಮ್ಮಂ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತೋ ಕೇವಲಂ ತಾದಿಸಸ್ಸ ಗುಣಸ್ಸ ಅತ್ತನಿ ವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ಪಟಿಜಾನನ್ತೋ ‘‘ಅಹಮಸ್ಮೀ’’ತಿ ಆಹ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಣನತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋ. ಅಯಞ್ಹೇತ್ಥ ಅತ್ಥೋ – ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅಹಂ ಪರಮತ್ಥತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋಸ್ಮೀತಿ. ಭಗವಾ ಸಬ್ಬಾಕಾರಪರಿಪುಣ್ಣಸ್ಸ ದಾನಸಂಯಮಾದಿವತಸಮಾದಾನಸ್ಸ ನಿರವಸೇಸಾಯ ತಪಚರಿಯಾಯ ಪಾರಂ ಗತೋ ಸಮ್ಮದೇವ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಾಸೋ ಸಕಲವೇದನ್ತಗೂ ಸುವಿಸುದ್ಧವಿಜ್ಜಾಚರಣೋ ಸಬ್ಬಥಾ ನಿನ್ಹಾತಪಾಪಮಲೋ ಅನುತ್ತರಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ವತ್ತಾ ಪವತ್ತಾ, ಸುಪರಿಸುದ್ಧಸ್ಸ ಚ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸ್ಸ ಪವೇದೇತಾ, ತಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬಸೋ ಬಾಹಿತಪಾಪತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಸ ಚ ಅಣನತೋ ಕಥನತೋ ಪರಮತ್ಥೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ವುಚ್ಚತಿ.

ಇತಿ ಭಗವಾ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅತ್ತನೋ ಅನುತ್ತರಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ಪವೇದೇತ್ವಾ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಾನಾದೀನಿ ಛ ಕಮ್ಮಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಪಞ್ಞಾಪೇನ್ತಿ, ತೇಸಮ್ಪಿ ಸುಪರಿಸುದ್ಧಾನಂ ಉಕ್ಕಂಸತೋ ಅತ್ತನಿ ಸಂವಿಜ್ಜಮಾನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಾಚಯೋಗೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಯಾಚಯೋಗೋತಿ ಯಾಚೇಹಿ ಯುತ್ತೋ. ಯಾಚನ್ತೀತಿ ಯಾಚಾ, ಯಾಚಕಾ, ತೇ ಪನೇತ್ಥ ವೇನೇಯ್ಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ತೇ ಹಿ ‘‘ದೇಸೇತು, ಭನ್ತೇ ಭಗವಾ, ಧಮ್ಮಂ; ದೇಸೇತು, ಸುಗತೋ, ಧಮ್ಮ’’ನ್ತಿ ಭಗವನ್ತಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಯಾಚನ್ತಿ. ಭಗವಾ ಚ ತೇಸಂ ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತಂ ಅಕರೋನ್ತೋ ಯಥಾರುಚಿ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಧಮ್ಮದಾನಂ ದೇತೀತಿ ಯಾಚಯೋಗೋ, ಸದಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ತೇಹಿ ಅವಿರಹಿತೋ. ಅಥ ವಾ ಯಾಚಯೋಗೋತಿ ಯಾಚನಯೋಗ್ಗೋ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯಪೂರಣತೋ ಯಾಚಿತುಂ ಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ‘‘ಯಾಜಯೋಗೋ’’ತಿಪಿ ಪಾಠೋ. ತತ್ಥ ಯಾಜೋ ವುಚ್ಚತಿ ಮಹಾದಾನಂ, ಯಿಟ್ಠನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇಧ ಪನ ಧಮ್ಮದಾನಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ, ಯಾಜೇ ನಿಯುತ್ತೋತಿ ಯಾಜಯೋಗಾ. ಸದಾತಿ ಸಬ್ಬದಾ, ಅನವರತಪ್ಪವತ್ತಸದ್ಧಮ್ಮಮಹಾದಾನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಯಾಜೇನ ಯೋಜೇತೀತಿಪಿ ಯಾಜಯೋಗೋ. ತಿವಿಧದಾನಸಙ್ಖಾತೇನ ಯಾಜೇನ ಸತ್ತೇ ಯಥಾರಹಂ ಯೋಜೇತಿ, ತತ್ಥ ದಾನೇ ನಿಯೋಜೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಯಾಜಯೋಗೋ ಸತತ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಠನ್ತಿ. ಪಯತಪಾಣೀತಿ ಪರಿಸುದ್ಧಹತ್ಥೋ. ಯೋ ಹಿ ದಾನಾಧಿಮುತ್ತೋ ಆಮಿಸದಾನಂ ದೇನ್ತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಹತ್ಥೇನ ದೇಯ್ಯಧಮ್ಮಂ ದಾತುಂ ಸದಾ ಧೋತಹತ್ಥೋಯೇವ ಹೋತಿ, ಸೋ ‘‘ಪಯತಪಾಣೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಭಗವಾಪಿ ಧಮ್ಮದಾನಾಧಿಮುತ್ತೋ ಸಕ್ಕಚ್ಚಂ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಧಮ್ಮದಾನೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಕತ್ವಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪಯತಪಾಣೀ’’ತಿ. ‘‘ಸದಾ’’ತಿ ಚ ಪದಂ ಇಮಿನಾಪಿ ಸದ್ಧಿಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ ‘‘ಸದಾ ಪಯತಪಾಣೀ’’ತಿ. ಅವಿಭಾಗೇನ ಹಿ ಸತ್ಥಾ ವೇನೇಯ್ಯಲೋಕಸ್ಸ ಸದ್ಧಮ್ಮದಾನಂ ಸದಾ ಸಬ್ಬಕಾಲಂ ಪವತ್ತೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರತಿ.

ಅಪರೋ ನಯೋ – ಯೋಗೋ ವುಚ್ಚತಿ ಭಾವನಾ. ಯಥಾಹ ‘‘ಯೋಗಾ ವೇ ಜಾಯತೇ ಭೂರೀ’’ತಿ (ಧ. ಪ. ೨೮೨). ತಸ್ಮಾ ಯಾಜಯೋಗೋತಿ ಯಾಜಭಾವನಂ, ಪರಿಚ್ಚಾಗಭಾವನಂ ಅನುಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಭಗವಾ ಹಿ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿತೋ ಪುಬ್ಬೇ ಬೋಧಿಸತ್ತಭೂತೋಪಿ ಕರುಣಾಸಮುಸ್ಸಾಹಿತೋ ಅನವಸೇಸತೋ ದಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಉಕ್ಕಂಸಪಾರಮಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಅಭಿಸಮ್ಬೋಧಿಂ ಪಾಪುಣಿ, ಬುದ್ಧೋ ಹುತ್ವಾಪಿ ತಿವಿಧಂ ದಾನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇಸಿ ವಿಸೇಸತೋ ಧಮ್ಮದಾನಂ, ಪರೇಪಿ ತತ್ಥ ನಿಯೋಜೇಸಿ. ತಥಾ ಹಿ ಸೋ ವೇನೇಯ್ಯಯಾಚಕಾನಂ ಕಸ್ಸಚಿ ಸರಣಾನಿ ಅದಾಸಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಞ್ಚ ಸೀಲಾನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ದಸ ಸೀಲಾನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಚತುಪಾರಿಸುದ್ಧಿಸೀಲಂ, ಕಸ್ಸಚಿ ಧುತಧಮ್ಮೇ, ಕಸ್ಸಚಿ ಚತ್ತಾರಿ ಝಾನಾನಿ, ಕಸ್ಸಚಿ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ, ಕಸ್ಸಚಿ ಪಞ್ಚಾಭಿಞ್ಞಾಯೋ, ಚತ್ತಾರೋ ಮಗ್ಗೇ, ಚತ್ತಾರಿ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ, ತಿಸ್ಸೋ ವಿಜ್ಜಾ, ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾತಿ ಏವಮಾದಿಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಭೇದಂ ಗುಣಧನಂ ಧಮ್ಮದಾನವಸೇನ ಯಥಾಧಿಪ್ಪಾಯಂ ದೇನ್ತೋ ಪರೇ ಚ ‘‘ದೇಥಾ’’ತಿ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಪರಿಚ್ಚಾಗಭಾವನಂ ಪರಿಬ್ರೂಹೇಸಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪರಿಚ್ಚಾಗಭಾವನಂ ಅನುಯುತ್ತೋ’’ತಿ.

ಪಯತಪಾಣೀತಿ ವಾ ಆಯತಪಾಣೀ, ಹತ್ಥಗತಂ ಕಿಞ್ಚಿ ದಾತುಂ ‘‘ಏಹಿ ಗಣ್ಹಾ’’ತಿ ಪಸಾರಿತಹತ್ಥೋ ವಿಯ ಆಚರಿಯಮುಟ್ಠಿಂ ಅಕತ್ವಾ ಸದ್ಧಮ್ಮದಾನೇ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪಯತಪಾಣೀತಿ ವಾ ಉಸ್ಸಾಹಿತಹತ್ಥೋ, ಆಮಿಸದಾನಂ ದಾತುಂ ಉಸ್ಸಾಹಿತಹತ್ಥೋ ವಿಯ ಧಮ್ಮದಾನೇ ಕತುಸ್ಸಾಹೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅನ್ತಿಮದೇಹಧರೋತಿ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯವಸೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕರಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ಪಚ್ಛಿಮತ್ತಭಾವಧಾರೀ. ಅವುಸಿತವತೋ ಹಿ ವಸಲಕರಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅಪ್ಪಹಾನೇನ ವಸಲಾದಿಸಮಞ್ಞಾ ಗತಿ ಆಯತಿಂ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಾ ಸಿಯಾ. ತೇನ ಭಗವಾ ಅತ್ತನೋ ಅಚ್ಚನ್ತವುಸಿತಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತಿ. ಅನುತ್ತರೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ ಸಲ್ಲಕತ್ತೋತಿ ದುತ್ತಿಕಿಚ್ಛಸ್ಸ ವಟ್ಟದುಕ್ಖರೋಗಸ್ಸ ತಿಕಿಚ್ಛನತೋ ಉತ್ತಮೋ ಭಿಸಕ್ಕೋ, ಅಞ್ಞೇಹಿ ಅನುದ್ಧರಣೀಯಾನಂ ರಾಗಾದಿಸಲ್ಲಾನಂ ಕನ್ತನತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಸಮುದ್ಧರಣತೋ ಉತ್ತಮೋ ಸಲ್ಲಕನ್ತನವೇಜ್ಜೋ. ಇಮಿನಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕರಣಾನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಅತ್ತನಿ ಪತಿಟ್ಠಿತಾನಂ ಪರಸನ್ತತಿಯಂ ಪತಿಟ್ಠಾಪನೇನ ಪರೇಸಮ್ಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕರಣಮಾಹ.

ತಸ್ಸ ಮೇ ತುಮ್ಹೇ ಪುತ್ತಾತಿ ತಸ್ಸ ಏವರೂಪಸ್ಸ ಮಮ ತುಮ್ಹೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಪುತ್ತಾ ಅತ್ರಜಾ ಹೋಥ. ಓರಸಾತಿ ಉರಸಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಸತ್ತಾನಂ ಓರಸಪುತ್ತಾ ಅತ್ರಜಾ ವಿಸೇಸೇನ ಪಿತುಸನ್ತಕಸ್ಸ ದಾಯಜ್ಜಸ್ಸ ಭಾಗಿನೋ ಹೋನ್ತಿ, ಏವಮೇತೇಪಿ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನನ್ತೇ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತಾ. ತಸ್ಸ ಸನ್ತಕಸ್ಸ ವಿಮುತ್ತಿಸುಖಸ್ಸ ಅರಿಯಧಮ್ಮರತನಸ್ಸ ಚ ಏಕಂಸಭಾಗಿಯತಾಯ ಓರಸಾ. ಅಥ ವಾ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮದೇಸನಾನುಭಾವೇನ ಅರಿಯಭೂಮಿಂ ಓಕ್ಕಮಮಾನಾ ಓಕ್ಕನ್ತಾ ಚ ಅರಿಯಸಾವಕಾ ಸತ್ಥು ಉರೇ ವಾಯಾಮಜನಿತಾಭಿಜಾತಿತಾಯ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯೇನ ‘‘ಓರಸಪುತ್ತಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತಂ ಅರಹನ್ತಿ. ತಥಾ ಹಿ ತೇ ಭಗವತಾ ಆಸಯಾನುಸಯಚರಿಯಾಧಿಮುತ್ತಿಆದಿವೋಲೋಕನೇನ ವಜ್ಜಾನುಚಿನ್ತನೇನ ಚ ಹದಯೇ ಕತ್ವಾ ವಜ್ಜತೋ ನಿವಾರೇತ್ವಾ ಅನವಜ್ಜೇ ಪತಿಟ್ಠಪೇನ್ತೇನ ಸೀಲಾದಿಧಮ್ಮಸರೀರಪೋಸನೇನ ಸಂವಡ್ಢಿತಾ. ಮುಖತೋ ಜಾತಾತಿ ಮುಖತೋ ಜಾತಾಯ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಯ ಅರಿಯಾಯ ಜಾತಿಯಾ ಜಾತತ್ತಾ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ. ಅಥ ವಾ ಅನಞ್ಞಸಾಧಾರಣತೋ ಸಬ್ಬಸ್ಸ ಕುಸಲಧಮ್ಮಸ್ಸ ಮುಖತೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖತೋ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾಸಙ್ಖಾತತೋ ವಿಮೋಕ್ಖಮುಖತೋ ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಜಾತಿಯಾ ಜಾತಾತಿಪಿ ಮುಖತೋ ಜಾತಾ. ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹೇ ಸಾಸನಧಮ್ಮೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಧಮ್ಮೇ ವಾ ಜಾತಾತಿ ಧಮ್ಮಜಾ. ತೇನೇವ ಧಮ್ಮೇನ ನಿಮ್ಮಿತಾ ಮಾಪಿತಾತಿ ಧಮ್ಮನಿಮ್ಮಿತಾ. ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯಾದಿ ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ, ನ ಲಾಭಸಕ್ಕಾರಾದಿ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ, ಧಮ್ಮದಾಯಾದಾ ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ ಹೋಥಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮೋ ದುವಿಧೋ – ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋ, ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋತಿ. ಆಮಿಸಮ್ಪಿ ದುವಿಧಂ – ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಂ, ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸನ್ತಿ. ಕಥಂ? ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪಭೇದೋ ಹಿ ನವವಿಧೋ ಲೋಕುತ್ತರಧಮ್ಮೋ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋ, ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಧಮ್ಮೋಯೇವ, ನ ಕೇನಚಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಕಾರಣೇನ ವಾ ಲೇಸೇನ ವಾ ಧಮ್ಮೋ. ಯಂ ಪನಿದಂ ವಿವಟ್ಟೂಪನಿಸ್ಸಿತಂ ಕುಸಲಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವಿವಟ್ಟಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ದಾನಂ ದೇತಿ, ಸೀಲಂ ಸಮಾದಿಯತಿ, ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕರೋತಿ, ಗನ್ಧಮಾಲಾದೀಹಿ ವತ್ಥುಪೂಜಂ ಕರೋತಿ, ಧಮ್ಮಂ ಸುಣಾತಿ, ದೇಸೇತಿ, ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಏವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಂ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಲಭತಿ, ಅಯಂ ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋ. ತಥಾ ಚೀವರಾದಯೋ ಚತ್ತಾರೋ ಪಚ್ಚಯಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮೇವ, ನ ಅಞ್ಞೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ವಾ ಕಾರಣೇನ ವಾ ಲೇಸೇನ ವಾ ಆಮಿಸಂ. ಯಂ ಪನಿದಂ ವಟ್ಟಗಾಮಿಕುಸಲಂ, ಸೇಯ್ಯಥಿದಂ – ಇಧೇಕಚ್ಚೋ ವಟ್ಟಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಂ ಇಚ್ಛಮಾನೋ ದಾನಂ ದೇತಿ…ಪೇ… ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ, ಏವಂ ಕರೋನ್ತೋ ಅನುಪುಬ್ಬೇನ ದೇವಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಯೋ ಪಟಿಲಭತಿ, ಇದಂ ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಂ ನಾಮ.

ತತ್ಥ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಸನ್ತಕೋ. ಭಗವತಾ ಹಿ ಕಥಿತತ್ತಾ ಭಿಕ್ಖೂ ಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬಾನಾನಿ ಅಧಿಗಚ್ಛನ್ತಿ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ಸೋ, ಹಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಭಗವಾ ಅನುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪ್ಪಾದೇತಾ, ಅಸಞ್ಜಾತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಸಞ್ಜನೇತಾ…ಪೇ… ಮಗ್ಗಾನುಗಾ ಚ ಪನೇತರಹಿ ಸಾವಕಾ ವಿಹರನ್ತಿ ಪಚ್ಛಾ ಸಮನ್ನಾಗತಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೭೯; ಚೂಲನಿ. ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೫).

‘‘ಸೋ, ಹಾವುಸೋ, ಭಗವಾ ಜಾನಂ ಜಾನಾತಿ, ಪಸ್ಸಂ ಪಸ್ಸತಿ, ಚಕ್ಖುಭೂತೋ ಞಾಣಭೂತೋ ಧಮ್ಮಭೂತೋ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ, ವತ್ತಾ ಪವತ್ತಾ, ಅತ್ಥಸ್ಸ ನಿನ್ನೇತಾ, ಅಮತಸ್ಸ ದಾತಾ, ಧಮ್ಮಸ್ಸಾಮೀ ತಥಾಗತೋ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೨೦೩; ೩.೨೮೧) ಚ.

ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಸನ್ತಕೋ. ಭಗವತಾ ಹಿ ಕಥಿತತ್ತಾ ಏವ ಜಾನನ್ತಿ ‘‘ವಿವಟ್ಟಂ ಪತ್ಥೇತ್ವಾ ದಾನಂ ದೇನ್ತೋ…ಪೇ… ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇನ್ತೋ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಅಮತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ. ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮ್ಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಸನ್ತಕಂ. ಭಗವತಾ ಹಿ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾಯೇವ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಜೀವಕವತ್ಥುಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ಪಣೀತಚೀವರಂ ಲದ್ಧಂ. ಯಥಾಹ –

‘‘ಅನುಜಾನಾಮಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಗಹಪತಿಚೀವರಂ. ಯೋ ಇಚ್ಛತಿ, ಪಂಸುಕೂಲಿಕೋ ಹೋತು. ಯೋ ಇಚ್ಛತಿ, ಗಹಪತಿಚೀವರಂ ಸಾದಿಯತು. ಇತರೀತರೇನಪಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸನ್ತುಟ್ಠಿಂಯೇವ ವಣ್ಣೇಮೀ’’ತಿ (ಮಹಾವ. ೩೩೭).

ಏವಂ ಇತರೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಭಗವತಾ ಅನುಞ್ಞಾತತ್ತಾ ಏವ ಭಿಕ್ಖೂಹಿ ಪರಿಭುಞ್ಜಿತುಂ ಲದ್ಧಾ. ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮ್ಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಸನ್ತಕಂ. ಭಗವತಾ ಹಿ ಕಥಿತತ್ತಾ ಏವ ಜಾನನ್ತಿ ‘‘ಸಮ್ಪತ್ತಿಭವಂ ಪತ್ಥೇನ್ತೋ ದಾನಂ ದತ್ವಾ ಸೀಲಂ…ಪೇ… ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ ನಿಬ್ಬತ್ತೇತ್ವಾ ಅನುಕ್ಕಮೇನ ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಂ ದಿಬ್ಬಸಮ್ಪತ್ತಿಂ ಮನುಸ್ಸಸಮ್ಪತ್ತಿಞ್ಚ ಪಟಿಲಭತೀ’’ತಿ. ಯದೇವ ಯಸ್ಮಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋಪಿ ಪರಿಯಾಯಧಮ್ಮೋಪಿ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮ್ಪಿ ಪರಿಯಾಯಾಮಿಸಮ್ಪಿ ಭಗವತೋಯೇವ ಸನ್ತಕಂ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಅತ್ತನೋ ಸಾಮಿಭಾವಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ತತ್ಥ ಚ ಯಂ ಸೇಟ್ಠತರಂ ಅಚ್ಚನ್ತಹಿತಸುಖಾವಹಂ ತತ್ಥೇವ ನೇ ನಿಯೋಜೇನ್ತೋ ಏವಮಾಹ ‘‘ತಸ್ಸ ಮೇ ತುಮ್ಹೇ ಪುತ್ತಾ ಓರಸಾ…ಪೇ… ನೋ ಆಮಿಸದಾಯಾದಾ’’ತಿ.

ಇತಿ ಭಗವಾ ಪರಿಪುಣ್ಣವತಸಮಾದಾನಂ ತಪಚರಿಯಂ ಸಮ್ಮದೇವ ವುಸಿತಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಸುವಿಸುದ್ಧವಿಜ್ಜಾಚರಣಸಮ್ಪನ್ನಂ ಅನವಸೇಸವೇದನ್ತಪಾರಗುಂ ಬಾಹಿತಸಬ್ಬಪಾಪಂ ಸತತಂ ಯಾಚಯೋಗಂ ಸದೇವಕೇ ಲೋಕೇ ಅನುತ್ತರದಕ್ಖಿಣೇಯ್ಯಭಾವಪ್ಪತ್ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪರಮತ್ಥಬ್ರಾಹ್ಮಣಭಾವಂ ಅರಿಯಸಾವಕಾನಞ್ಚ ಅತ್ತನೋ ಓರಸಪುತ್ತಾದಿಭಾವಂ ಪವೇದೇಸಿ. ಭಗವಾ ಹಿ ‘‘ಸೀಹೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನಂ ಅರಹತೋ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ (ಅ. ನಿ. ೫.೯೯) ಏತ್ಥ ಸೀಹಸದಿಸಂ, ‘‘ಪುರಿಸೋ ಮಗ್ಗಕುಸಲೋತಿ ಖೋ, ತಿಸ್ಸ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೮೪) ಏತ್ಥ ಮಗ್ಗದೇಸಕಪುರಿಸಸದಿಸಂ, ‘‘ರಾಜಾಹಮಸ್ಮಿ ಸೇಲಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೨.೩೯೯; ಸು. ನಿ. ೫೫೯) ಏತ್ಥ ರಾಜಸದಿಸಂ, ‘‘ಭಿಸಕ್ಕೋ ಸಲ್ಲಕತ್ತೋತಿ ಖೋ, ಸುನಕ್ಖತ್ತ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೬೫) ಏತ್ಥ ವೇಜ್ಜಸದಿಸಂ, ‘‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣೋತಿ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ತಥಾಗತಸ್ಸೇತಂ ಅಧಿವಚನ’’ನ್ತಿ (ಅ. ನಿ. ೮.೮೫) ಏತ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸದಿಸಂ ಅತ್ತಾನಂ ಕಥೇಸಿ. ಇಧಾಪಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸದಿಸಂ ಕತ್ವಾ ಕಥೇಸಿ.

ಇದಾನಿ ಯೇಹಿ ದಾನಾದೀಹಿ ಯುತ್ತಸ್ಸ ಇತೋ ಬಾಹಿರಕಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಸ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಿಚ್ಚಂ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಮಞ್ಞನ್ತಿ, ತೇಹಿ ಅತ್ತನೋ ದಾನಾದೀನಂ ಅಗ್ಗಸೇಟ್ಠಭಾವಂ ಪಕಾಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವೇಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದಾನಾನೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಯಾಗಾತಿ ಮಹಾಯಞ್ಞಾ, ಮಹಾದಾನಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಯಾನಿ ‘‘ಯಿಟ್ಠಾನೀ’’ತಿಪಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ. ತತ್ಥ ವೇಲಾಮದಾನವೇಸ್ಸನ್ತರದಾನಮಹಾವಿಜಿತಯಞ್ಞಸದಿಸಾ ಆಮಿಸಯಾಗಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ, ಮಹಾಸಮಯಸುತ್ತಮಙ್ಗಲಸುತ್ತಚೂಳರಾಹುಲೋವಾದಸುತ್ತಸಮಚಿತ್ತಸುತ್ತದೇಸನಾದಯೋ ಧಮ್ಮಯಾಗಾ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಗಾಥಾಯಂ ಅಯಜೀತಿ ಅದಾಸಿ. ಅಮಚ್ಛರೀತಿ ಸಬ್ಬಮಚ್ಛರಿಯಾನಂ ಬೋಧಿಮೂಲೇಯೇವ ಸುಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಮಚ್ಛೇರರಹಿತೋ. ಸಬ್ಬಭೂತಾನುಕಮ್ಪೀತಿ ಮಹಾಕರುಣಾಯ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಪಿಯಪುತ್ತಂ ವಿಯ ಅನುಗ್ಗಣ್ಹನಸೀಲೋ. ವುತ್ತಞ್ಹೇತಂ –

‘‘ವಧಕೇ ದೇವದತ್ತೇ ಚ, ಚೋರೇ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಲಕೇ;

ಧನಪಾಲೇ ರಾಹುಲೇ ಚೇವ, ಸಮಚಿತ್ತೋ ಮಹಾಮುನೀ’’ತಿ. (ಮಿ. ಪ. ೬.೬.೫) –

ಸೇಸಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯಮೇವ.

ಪಠಮಸುತ್ತವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.