೧೩. ಕಿಸಾಗೋತಮೀವತ್ಥು

ಯೋ ಚ ವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವೇತಿ ಇಮಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಂ ಸತ್ಥಾ ಜೇತವನೇ ವಿಹರನ್ತೋ ಕಿಸಾಗೋತಮಿಂ ಆರಬ್ಭ ಕಥೇಸಿ.

ಸಾವತ್ಥಿಯಂ ಕಿರೇಕಸ್ಸ ಸೇಟ್ಠಿಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಚತ್ತಾಲೀಸಕೋಟಿಧನಂ ಅಙ್ಗಾರಾ ಏವ ಹುತ್ವಾ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಸೇಟ್ಠಿ ತಂ ದಿಸ್ವಾ ಉಪ್ಪನ್ನಸೋಕೋ ಆಹಾರಂ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಮಞ್ಚಕೇ ನಿಪಜ್ಜಿ. ತಸ್ಸೇಕೋ ಸಹಾಯಕೋ ಗೇಹಂ ಗನ್ತ್ವಾ, ‘‘ಸಮ್ಮ, ಕಸ್ಮಾ ಸೋಚಸೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ತಂ ಪವತ್ತಿಂ ಸುತ್ವಾ, ‘‘ಸಮ್ಮ, ಮಾ ಸೋಚಿ, ಅಹಂ ಏಕಂ ಉಪಾಯಂ ಜಾನಾಮಿ, ತಂ ಕರೋಹೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಕರೋಮಿ, ಸಮ್ಮಾ’’ತಿ? ಅತ್ತನೋ ಆಪಣೇ ಕಿಲಞ್ಜಂ ಪಸಾರೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ತೇ ಅಙ್ಗಾರೇ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ವಿಯ ನಿಸೀದ, ಆಗತಾಗತೇಸು ಮನುಸ್ಸೇಸು ಯೇ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಸೇಸಜನಾ ವತ್ಥತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀನಿ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತಿ, ತ್ವಂ ಪನ ಅಙ್ಗಾರೇ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ. ತೇ ವದೇಯ್ಯಾಸಿ – ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಅವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ಕಿಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ? ಯೋ ಪನ ತಂ ಏವಂ ವದತಿ ‘‘ಸೇಸಜನಾ ವತ್ಥತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀನಿ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತಿ, ತ್ವಂ ಪನ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ. ತಂ ವದೇಯ್ಯಾಸಿ ‘‘ಕಹಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ. ‘‘ಇದ’’ನ್ತಿ ಚ ವುತ್ತೇ ‘‘ಆಹರ, ತಾವ ನ’’ನ್ತಿ ಹತ್ಥೇಹಿ ಪಟಿಚ್ಛೇಯ್ಯಾಸಿ. ಏವಂ ದಿನ್ನಂ ತವ ಹತ್ಥೇ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ ಭವಿಸ್ಸತಿ. ಸಾ ಪನ ಸಚೇ ಕುಮಾರಿಕಾ ಹೋತಿ, ತವ ಗೇಹೇ ಪುತ್ತಸ್ಸ ನಂ ಆಹರಿತ್ವಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಕೋಟಿಧನಂ ತಸ್ಸಾ ನಿಯ್ಯಾದೇತ್ವಾ ತಾಯ ದಿನ್ನಂ ವಲಞ್ಜೇಯ್ಯಾಸಿ. ಸಚೇ ಕುಮಾರಕೋ ಹೋತಿ, ತವ ಗೇಹೇ ವಯಪ್ಪತ್ತಂ ಧೀತರಂ ತಸ್ಸ ದತ್ವಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಕೋಟಿಧನಂ ನಿಯ್ಯಾದೇತ್ವಾ ತೇನ ದಿನ್ನಂ ವಲಞ್ಜೇಯ್ಯಾಸೀತಿ. ಸೋ ‘‘ಭದ್ದಕೋ ಉಪಾಯೋ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಆಪಣೇ ಅಙ್ಗಾರೇ ರಾಸಿಂ ಕತ್ವಾ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ವಿಯ ನಿಸೀದಿ. ಯೇ ಪನ ನಂ ಏವಮಾಹಂಸು – ‘‘ಸೇಸಜನಾ ವತ್ಥತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀನಿ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತಿ, ಕಿಂ ಪನ ತ್ವಂ ಅಙ್ಗಾರೇ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ? ತೇಸಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಕಂ ಅವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ಕಿಂ ಕರೋಮೀ’’ತಿ ಪಟಿವಚನಂ ಅದಾಸಿ. ಅಥೇಕಾ ಗೋತಮೀ ನಾಮ ಕುಮಾರಿಕಾ ಕಿಸಸರೀರತಾಯ ಕಿಸಾಗೋತಮೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯಮಾನಾ ಪರಿಜಿಣ್ಣಕುಲಸ್ಸ ಧೀತಾ ಅತ್ತನೋ ಏಕೇನ ಕಿಚ್ಚೇನ ಆಪಣದ್ವಾರಂ ಗನ್ತ್ವಾ ತಂ ಸೇಟ್ಠಿಂ ದಿಸ್ವಾ ಏವಮಾಹ – ‘‘ಕಿಂ, ತಾತ, ಸೇಸಜನಾ ವತ್ಥತೇಲಮಧುಫಾಣಿತಾದೀನಿ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತಿ, ತ್ವಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಂ ವಿಕ್ಕಿಣನ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನೋ’’ತಿ? ‘‘ಕಹಂ, ಅಮ್ಮ, ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣ’’ನ್ತಿ? ‘‘ನನು ‘ತ್ವಂ ತದೇವ ಗಹೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನೋಸೀ’ತಿ, ಆಹರ, ತಾವ ನಂ, ಅಮ್ಮಾ’’ತಿ. ಸಾ ಹತ್ಥಪೂರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಸ್ಸ ಹತ್ಥೇಸು ಠಪೇಸಿ, ತಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಮೇವ ಅಹೋಸಿ.

ಅಥ ನಂ ಸೇಟ್ಠಿ ‘‘ಕತರಂ ತೇ, ಅಮ್ಮ, ಗೇಹ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಅಸುಕಂ ನಾಮಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತಸ್ಸಾ ಅಸ್ಸಾಮಿಕಭಾವಂ ಞತ್ವಾ ಧನಂ ಪಟಿಸಾಮೇತ್ವಾ ತಂ ಅತ್ತನೋ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಆನೇತ್ವಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಕೋಟಿಧನಂ ಪಟಿಚ್ಛಾಪೇಸಿ. ಸಬ್ಬಂ ಹಿರಞ್ಞಸುವಣ್ಣಮೇವ ಅಹೋಸಿ. ತಸ್ಸಾ ಅಪರೇನ ಸಮಯೇನ ಗಬ್ಭೋ ಪತಿಟ್ಠಹಿ. ಸಾ ದಸಮಾಸಚ್ಚಯೇನ ಪುತ್ತಂ ವಿಜಾಯಿ. ಸೋ ಪದಸಾ ಗಮನಕಾಲೇ ಕಾಲಮಕಾಸಿ. ಸಾ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಮರಣತಾಯ ತಂ ಝಾಪೇತುಂ ನೀಹರನ್ತೇ ವಾರೇತ್ವಾ ‘‘ಪುತ್ತಸ್ಸ ಮೇ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮತಕಳೇವರಂ ಅಙ್ಕೇನಾದಾಯ ‘‘ಅಪಿ ನು ಮೇ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಜಾನಾಥಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛನ್ತೀ ಘರಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ವಿಚರತಿ. ಅಥ ನಂ ಮನುಸ್ಸಾ, ‘‘ಅಮ್ಮ, ತ್ವಂ ಉಮ್ಮತ್ತಿಕಾ ಜಾತಾ, ಮತಕಪುತ್ತಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೀ ವಿಚರಸೀ’’ತಿ ವದನ್ತಿ. ಸಾ ‘‘ಅವಸ್ಸಂ ಮಮ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಜಾನನಕಂ ಲಭಿಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಮಞ್ಞಮಾನಾ ವಿಚರತಿ. ಅಥ ನಂ ಏಕೋ ಪಣ್ಡಿತಪುರಿಸೋ ದಿಸ್ವಾ, ‘‘ಅಯಂ ಮಮ ಧೀತಾ ಪಠಮಂ ಪುತ್ತಕಂ ವಿಜಾತಾ ಭವಿಸ್ಸತಿ ಅದಿಟ್ಠಪುಬ್ಬಮರಣಾ, ಮಯಾ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಅವಸ್ಸಯೇನ ಭವಿತುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ ಚಿನ್ತೇತ್ವಾ ಆಹ – ‘‘ಅಮ್ಮ, ಅಹಂ ಭೇಸಜ್ಜಂ ನ ಜಾನಾಮಿ, ಭೇಸಜ್ಜಜಾನನಕಂ ಪನ ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ. ‘‘ಕೋ ಜಾನಾತಿ, ತಾತಾ’’ತಿ? ‘‘ಸತ್ಥಾ, ಅಮ್ಮ, ಜಾನಾತಿ, ಗಚ್ಛ, ತಂ ಪುಚ್ಛಾಹೀ’’ತಿ. ಸಾ ‘‘ಗಮಿಸ್ಸಾಮಿ, ತಾತ, ಪುಚ್ಛಿಸ್ಸಾಮಿ, ತಾತಾ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸತ್ಥಾರಂ ಉಪಸಙ್ಕಮಿತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ಠಿತಾ ಪುಚ್ಛಿ – ‘‘ತುಮ್ಹೇ ಕಿರ ಮೇ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಜಾನಾಥ, ಭನ್ತೇ’’ತಿ? ‘‘ಆಮ, ಜಾನಾಮೀ’’ತಿ. ‘‘ಕಿಂ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ? ‘‘ಅಚ್ಛರಗ್ಗಹಣಮತ್ತೇ ಸಿದ್ಧತ್ಥಕೇ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ. ‘‘ಲಭಿಸ್ಸಾಮಿ, ಭನ್ತೇ’’. ‘‘ಕಸ್ಸ ಪನ ಗೇಹೇ ಲದ್ಧುಂ ವಟ್ಟತೀ’’ತಿ? ‘‘ಯಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಪುತ್ತೋ ವಾ ಧೀತಾ ವಾ ನ ಕೋಚಿ ಮತಪುಬ್ಬೋ’’ತಿ. ಸಾ ‘‘ಸಾಧು, ಭನ್ತೇ’’ತಿ ಸತ್ಥಾರಂ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಮತಪುತ್ತಕಂ ಅಙ್ಕೇನಾದಾಯ ಅನ್ತೋಗಾಮಂ ಪವಿಸಿತ್ವಾ ಪಠಮಗೇಹಸ್ಸ ದ್ವಾರೇ ಠತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥಿ ನು ಖೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗೇಹೇ ಸಿದ್ಧತ್ಥಕೋ, ಪುತ್ತಸ್ಸ ಕಿರ ಮೇ ಭೇಸಜ್ಜಂ ಏತ’’ನ್ತಿ ವತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ಥೀ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ತೇನ ಹಿ ದೇಥಾತಿ. ತೇಹಿ ಆಹರಿತ್ವಾ ಸಿದ್ಧತ್ಥಕೇಸು ದಿಯ್ಯಮಾನೇಸು ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಗೇಹೇ ಪುತ್ತೋ ವಾ ಧೀತಾ ವಾ ಮತಪುಬ್ಬೋ ಕೋಚಿ ನತ್ಥಿ, ಅಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಕಿಂ ವದೇಸಿ, ಅಮ್ಮ? ಜೀವಮಾನಾ ಹಿ ಕತಿಪಯಾ, ಮತಕಾ ಏವ ಬಹುಕಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ತೇನ ಹಿ ಗಣ್ಹಥ ವೋ ಸಿದ್ಧತ್ಥಕೇ, ನೇತಂ ಮಮ ಪುತ್ತಸ್ಸ ಭೇಸಜ್ಜ’’ನ್ತಿ ಪಟಿಅದಾಸಿ.

ಸಾ ಇಮಿನಾ ನೀಯಾಮೇನ ಆದಿತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ನಂ ಪುಚ್ಛನ್ತೀ ವಿಚರಿ. ಸಾ ಏಕಗೇಹೇಪಿ ಸಿದ್ಧತ್ಥಕೇ ಅಗಹೇತ್ವಾ ಸಾಯನ್ಹಸಮಯೇ ಚಿನ್ತೇಸಿ – ‘‘ಅಹೋ ಭಾರಿಯಂ ಕಮ್ಮಂ, ಅಹಂ ‘ಮಮೇವ ಪುತ್ತೋ ಮತೋ’ತಿ ಸಞ್ಞಮಕಾಸಿಂ, ಸಕಲಗಾಮೇಪಿ ಪನ ಜೀವನ್ತೇಹಿ ಮತಕಾವ ಬಹುತರಾ’’ತಿ. ತಸ್ಸಾ ಏವಂ ಚಿನ್ತಯಮಾನಾಯ ಪುತ್ತಸಿನೇಹಂ ಮುದುಕಹದಯಂ ಥದ್ಧಭಾವಂ ಅಗಮಾಸಿ. ಸಾ ಪುತ್ತಂ ಅರಞ್ಞೇ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಸತ್ಥು ಸನ್ತಿಕಂ ಗನ್ತ್ವಾ ವನ್ದಿತ್ವಾ ಏಕಮನ್ತಂ ಅಟ್ಠಾಸಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ‘‘ಲದ್ಧಾ ತೇ ಏಕಚ್ಛರಮತ್ತಾ ಸಿದ್ಧತ್ಥಕಾ’’ತಿ ಆಹ. ‘‘ನ ಲದ್ಧಾ, ಭನ್ತೇ, ಸಕಲಗಾಮೇ ಜೀವನ್ತೇಹಿ ಮತಕಾವ ಬಹುತರಾ’’ತಿ. ಅಥ ನಂ ಸತ್ಥಾ ‘‘ತ್ವಂ ‘ಮಮೇವ ಪುತ್ತೋ ಮತೋ’ತಿ ಸಲ್ಲಕ್ಖೇಸಿ, ಧುವಧಮ್ಮೋ ಏಸ ಸತ್ತಾನಂ. ಮಚ್ಚುರಾಜಾ ಹಿ ಸಬ್ಬಸತ್ತೇ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಜ್ಝಾಸಯೇ ಏವ ಮಹೋಘೋ ವಿಯ ಪರಿಕಡ್ಢಮಾನೋಯೇವ ಅಪಾಯಸಮುದ್ದೇ ಪಕ್ಖಿಪತೀ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

‘‘ತಂ ಪುತ್ತಪಸುಸಮ್ಮತ್ತಂ, ಬ್ಯಾಸತ್ತಮನಸಂ ನರಂ;

ಸುತ್ತಂ ಗಾಮಂ ಮಹೋಘೋವ, ಮಚ್ಚು ಆದಾಯ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೮೭);

ಗಾಥಾಪರಿಯೋಸಾನೇ ಕಿಸಾಗೋತಮೀ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲೇ ಪತಿಟ್ಠಹಿ, ಅಞ್ಞೇಪಿ ಬಹೂ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಾದೀನಿ ಪಾಪುಣಿಂಸೂತಿ.

ಸಾ ಪನ ಸತ್ಥಾರಂ ಪಬ್ಬಜ್ಜಂ ಯಾಚಿ, ಸತ್ಥಾ ತಂ ಭಿಕ್ಖುನೀನಂ ಸನ್ತಿಕಂ ಪೇಸೇತ್ವಾ ಪಬ್ಬಾಜೇಸಿ. ಸಾ ಲದ್ಧೂಪಸಮ್ಪದಾ ಕಿಸಾಗೋತಮೀ ಥೇರೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯಿ. ಸಾ ಏಕದಿವಸಂ ಉಪೋಸಥಾಗಾರೇ ವಾರಂ ಪತ್ವಾ ದೀಪಂ ಜಾಲೇತ್ವಾ ನಿಸಿನ್ನಾ ದೀಪಜಾಲಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿಯೋ ಚ ಭಿಜ್ಜನ್ತಿಯೋ ಚ ದಿಸ್ವಾ ‘‘ಏವಮೇವ ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಚ, ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಏವ ನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತೀ’’ತಿ ಆರಮ್ಮಣಂ ಅಗ್ಗಹೇಸಿ. ಸತ್ಥಾ ಗನ್ಧಕುಟಿಯಂ ನಿಸಿನ್ನೋವ ಓಭಾಸಂ ಫರಿತ್ವಾ ತಸ್ಸಾ ಸಮ್ಮುಖೇ ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ಕಥೇನ್ತೋ ವಿಯ ‘‘ಏವಮೇವ, ಗೋತಮಿ, ಇಮೇ ಸತ್ತಾ ದೀಪಜಾಲಾ ವಿಯ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ ಚೇವ ನಿರುಜ್ಝನ್ತಿ ಚ, ನಿಬ್ಬಾನಪ್ಪತ್ತಾ ಏವ ನ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ, ಏವಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಾನಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವನತೋ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಖಣಮತ್ತಮ್ಪಿ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಅನುಸನ್ಧಿಂ ಘಟೇತ್ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ ಇಮಂ ಗಾಥಮಾಹ –

೧೧೪. ‘‘ಯೋ ಚ ವಸ್ಸಸತಂ ಜೀವೇ, ಅಪಸ್ಸಂ ಅಮತಂ ಪದಂ;

ಏಕಾಹಂ ಜೀವಿತಂ ಸೇಯ್ಯೋ, ಪಸ್ಸತೋ ಅಮತಂ ಪದ’’ನ್ತಿ.

ತತ್ಥ ಅಮತಂ ಪದನ್ತಿ ಮರಣವಿರಹಿತಕೋಟ್ಠಾಸಂ, ಅಮತಮಹಾನಿಬ್ಬಾನನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಂ ಪುರಿಮಸದಿಸಮೇವ.

ದೇಸನಾವಸಾನೇ ಕಿಸಾಗೋತಮೀ ಯಥಾನಿಸಿನ್ನಾವ ಸಹ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಹಿ ಅರಹತ್ತೇ ಪತಿಟ್ಠಹೀತಿ.

ಕಿಸಾಗೋತಮೀವತ್ಥು ತೇರಸಮಂ.