೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೨೪೩. ಏವಂ ಮಹಾಪಥವಿಂ ಪತ್ಥರನ್ತೋ ವಿಯ ಆಕಾಸಂ ವಿತ್ಥಾರಯನ್ತೋ ವಿಯ ಚ ಸಬ್ಬಧಮ್ಮೇಸು ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣೋ ಸತ್ಥಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ನಿಗ್ಗಣ್ಠಿಂ ನಿಜ್ಜಟಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ನಾನಾಚಿತ್ತವಸೇನ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ನ ಕೇವಲಂ ಅಯಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ನಾನಾಚಿತ್ತೇಸುಯೇವ ಹೋತಿ, ಏಕಚಿತ್ತೇಪಿ ಹೋತಿಯೇವ, ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಸೇನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕಂ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ನಾನಪ್ಪಕಾರತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಮಾತಿಕಂ ತಾವ ಠಪೇಸಿ. ಏವಂ ಠಪಿತಾಯ ಪನ ಮಾತಿಕಾಯ –

ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ಮೂಲೇಹಿ, ನವ ಮೂಲಪದಾ ನವ;

ನಯಾ ತತ್ಥ ಚತುಕ್ಕಾನಿ, ವಾರಭೇದಞ್ಚ ದೀಪಯೇ.

ತತ್ರಾಯಂ ದೀಪನಾ – ಏತ್ಥ ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣನಾಮಛಟ್ಠಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾತಣ್ಹಾಉಪಾದಾನಪ್ಪಭೇದೇಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾದೀಹಿ ನವಹಿ ಮೂಲಪದೇಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ, ಸಙ್ಖಾರಾದಿಕೋ, ವಿಞ್ಞಾಣಾದಿಕೋ, ನಾಮಾದಿಕೋ, ಛಟ್ಠಾಯತನಾದಿಕೋ, ಫಸ್ಸಾದಿಕೋ, ವೇದನಾದಿಕೋ, ತಣ್ಹಾದಿಕೋ, ಉಪಾದಾನಾದಿಕೋತಿ ಇಮೇ ನವ ಮೂಲಪದಾ ನವ ನಯಾ ಹೋನ್ತಿ.

ತೇಸು ಯೋ ತಾವ ಅಯಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಿಕೋ ನಯೋ, ತತ್ಥ ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕಂ, ಹೇತುಚತುಕ್ಕಂ, ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚತುಕ್ಕಂ, ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಚತುಕ್ಕನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ಹೋನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪೀತಿ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಛತ್ತಿಂಸ ಚತುಕ್ಕಾನಿ. ತತ್ಥ ಏಕೇಕೇನ ಚತುಕ್ಕೇನ ಚತುನ್ನಂ ಚತುನ್ನಂ ವಾರಾನಂ ಸಙ್ಗಹಿತತ್ತಾ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ಸೋಳಸ ಸೋಳಸ ವಾರಾತಿ ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಂ ವಾರಸತಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೧. ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕಂ

ತತ್ಥ ಯದೇತಂ ಸಬ್ಬಪಠಮೇ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೇ ನಯೇ ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕಂ, ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮೋ ನಾಮರೂಪಟ್ಠಾನೇ ನಾಮಸ್ಸ, ಸಳಾಯತನಟ್ಠಾನೇ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ಚ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಅಙ್ಗದ್ವಯಯುತ್ತೋ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಿಕವಾರೋ ನಾಮ. ದುತಿಯೋ ನಾಮರೂಪಟ್ಠಾನೇ ನಾಮಸ್ಸೇವ, ಸಳಾಯತನಟ್ಠಾನೇ ಚ ನ ಕಸ್ಸಚಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಏಕಙ್ಗಯುತ್ತೋ ಏಕಾದಸಙ್ಗಿಕವಾರೋ ನಾಮ. ತತಿಯೋ ಸಳಾಯತನಟ್ಠಾನೇ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ವುತ್ತತ್ತಾ ಪರಿಪುಣ್ಣಏಕಙ್ಗಯುತ್ತೋ ದ್ವಾದಸಙ್ಗಿಕವಾರೋ ನಾಮ. ಚತುತ್ಥೋ ಪನ ಪರಿಪುಣ್ಣದ್ವಾದಸಙ್ಗಿಕೋಯೇವ.

ತತ್ಥ ಸಿಯಾ – ಅಯಮ್ಪಿ ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೇಕಙ್ಗಯುತ್ತೋಯೇವಾತಿ? ನ, ತಸ್ಸ ಅನಙ್ಗತ್ತಾ. ಫಸ್ಸೋಯೇವ ಹೇತ್ಥ ಅಙ್ಗಂ, ನ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ. ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ಅನಙ್ಗತ್ತಾ ನಾಯಂ ಅಪರಿಪುಣ್ಣೇಕಙ್ಗಯುತ್ತೋತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಪಠಮೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಟ್ಠೇನ, ದುತಿಯೋ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ, ತತಿಯೋ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನ, ಚತುತ್ಥೋ ಓಪಪಾತಿಕಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ಗಹಿತೋ. ತಥಾ ಪಠಮೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಟ್ಠೇನ, ದುತಿಯೋ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ, ತತಿಯೋ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನವಸೇನ, ಚತುತ್ಥೋ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನವಸೇನ ಗಹಿತೋ. ತಥಾ ಪಠಮೋ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕಟ್ಠೇನ, ದುತಿಯೋ ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತನ್ತವಸೇನ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೫ ಆದಯೋ), ತತಿಯೋ ರೂಪಭವವಸೇನ, ಚತುತ್ಥೋ ಕಾಮಭವವಸೇನ ಗಹಿತೋ’’ತಿ.

ತತ್ಥ ಪಠಮೋ ಇಮೇಸು ದುತಿಯಾದೀಸು ತೀಸು ವಾರೇಸು ನ ಕತ್ಥಚಿ ನ ಪವಿಸತೀತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕೋತಿ ವುತ್ತೋ. ಸೇಸಾನಂ ವಿಸೇಸೋ ಪರತೋ ಆವಿಭವಿಸ್ಸತಿ. ತಸ್ಸಾವಿಭಾವತ್ಥಂ –

ಯಂ ಯತ್ಥ ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತಂ, ಅವುತ್ತಞ್ಚಾಪಿ ಯಂ ಯಹಿಂ;

ಯಂ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಯಸ್ಸ, ತಂ ಸಬ್ಬಮುಪಲಕ್ಖಯೇ.

ತತ್ರಾಯಂ ನಯೋ – ಅವಿಸೇಸೇನ ತಾವ ಚತೂಸುಪಿ ಏತೇಸು ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನಿಯೇ ವಿಯ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಅವತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಸ್ಮಾತಿ? ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ. ತತ್ರ ಹಿ ನಾನಾಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ವಿಭತ್ತೋ. ಇಧ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ಆರದ್ಧೋ. ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಚ ಬಹೂ ಚೇತನಾ ನ ಸನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖಾರಾತಿ ಅವತ್ವಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿ ವುತ್ತಂ.

ಪಠಮವಾರೇ ಪನೇತ್ಥ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಪರಿಯಾಪನ್ನಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಣತೋ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಸಾಧಾರಣತೋ ಚ ರೂಪಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ’’ನ್ತ್ವೇವ ವುತ್ತಂ. ತಞ್ಹಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ಸಬ್ಬಟ್ಠಾನಸಾಧಾರಣಞ್ಚ, ನ ಕತ್ಥಚಿ ವಿಞ್ಞಾಣಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ನ ಪವತ್ತತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಏಕೋವೇತ್ಥ ಫಸ್ಸೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾನುರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ ಆಯತನಂ ಗಣ್ಹನ್ತೋ ಸಳಾಯತನಟ್ಠಾನೇ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಏಕಂ ಮನಾಯತನಂಯೇವ ಆಹ. ತಞ್ಹಿ ಏಕಸ್ಸ ಅಕುಸಲಫಸ್ಸಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ಪಚ್ಚಯಭೂತಂ. ಕಾಮಞ್ಚೇತಂ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣನ್ತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ವುತ್ತಂ, ಹೇತುಫಲವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಪನ ಅಙ್ಗಪುಣ್ಣತ್ಥಞ್ಚ ಪುನ ಇಧ ಗಹಿತಂ. ತತ್ರ ಹಿ ಏತಸ್ಸ ವಿಸೇಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೋ ಹೇತು, ಅವಿಸೇಸೇನ ನಾಮಂ ಫಲಂ. ಇಧ ಪನಸ್ಸ ಅವಿಸೇಸೇನ ನಾಮಂ ಹೇತು, ವಿಸೇಸೇನ ಫಸ್ಸೋ ಫಲನ್ತಿ. ಸೋಕಾದಯೋ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸಬ್ಬೇ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ, ಸಬ್ಬಸ್ಮಿಞ್ಚ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನೇ ಚೇವ ಚಿತ್ತೇ ಚ ನ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ನ ಗಹಿತಾ. ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಪನ ಅಚಿತ್ತಕ್ಖಣಮತ್ತಾನಿಪಿ ಸಮಾನಾನಿ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಅನ್ತೋಗಧತ್ತಾ ಅಙ್ಗಪರಿಪೂರಣತ್ಥಂ ಗಹಿತಾನಿ. ಏವಂ ತಾವೇತ್ಥ ‘ಯಂ ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತಂ. ಯಞ್ಚ ಅವುತ್ತಂ’ ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಯಂ ಪನೇತ್ಥ ಇತೋ ಪರೇಸು ವಾರೇಸು ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಿಂ ಯಸ್ಮಿಂ ಪನ ವಾರೇ ಯೋ ಯೋ ವಿಸೇಸೋ ಆಗತೋ, ತಂ ತಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮ.

‘ಯಂ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಯಸ್ಸಾ’ತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಧಮ್ಮಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಸಹಜಾತಅಞ್ಞಮಞ್ಞನಿಸ್ಸಯಸಮ್ಪಯುತ್ತಅತ್ಥಿಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಛಹಿ ಹೇತುಪಚ್ಚಯೇನ ಚಾತಿ ಸತ್ತಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಪರತೋ ಹೇತುಚತುಕ್ಕಾದೀನಿ ತೀಣಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ಅವಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯವಸೇನ ವುತ್ತಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ತಾನಿ ಅಪನೇತ್ವಾ ಅವಸೇಸಾನಂ ವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಚತುಧಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸಙ್ಖಾರೋ ವಿಞ್ಞಾಣಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಛಹಿ, ಕಮ್ಮಾಹಾರಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ. ಇಧ ಪನ ತೇಯೇವ ತಯೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಧಾ. ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಛಹಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಹಾರಾಧಿಪತೀಹಿ ಚಾತಿ ನವಧಾ. ಇಧ ಪನ ತಯೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಛಧಾ. ನಾಮಂ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಛಹಿ. ಕಿಞ್ಚಿ ಪನೇತ್ಥ ಅಧಿಪತಿಪಚ್ಚಯೇನ, ಕಿಞ್ಚಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯಾದೀಹೀತಿ ಅನೇಕಧಾ. ಇಧ ಪನ ತೇಯೇವ ತಯೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ತಿಧಾ ಚತುಧಾ ಪಞ್ಚಧಾ ವಾ. ಛಟ್ಠಾಯತನಂ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಯಥಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ನಾಮಸ್ಸ. ಏವಂ ಫಸ್ಸೋ ವೇದನಾಯ ಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಛಹಿ ಆಹಾರಪಚ್ಚಯೇನ ಚಾತಿ ಸತ್ತಧಾ. ಇಧ ಪನ ತೇಯೇವ ತಯೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಚತುಧಾ. ವೇದನಾ ತಣ್ಹಾಯ ಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಛಹಿ ಝಾನಿನ್ದ್ರಿಯಪಚ್ಚಯೇಹಿ ಚಾತಿ ಅಟ್ಠಧಾ. ಇಧ ಪನ ತೇಯೇವ ತಯೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಪಞ್ಚಧಾ. ತಣ್ಹಾ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ, ಯಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ. ಏವಂ ಉಪಾದಾನಂ ಭವಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಛಹಿ ಮಗ್ಗಪಚ್ಚಯೇನ ಚಾತಿ ಸತ್ತಧಾ. ಇಧ ಪನ ತೇಯೇವ ತಯೋ ಅಪನೇತ್ವಾ ಚತುಧಾ. ಭವೋ ಜಾತಿಯಾ, ಯಸ್ಮಾ ಜಾತೀತಿ ಇಧ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣಂ ಅಧಿಪ್ಪೇತಂ, ತಸ್ಮಾ ಪರಿಯಾಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಪಚ್ಚಯೋ. ತಥಾ ಜಾತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸಾತಿ.

ಯೇ ಪನ ಏವಂ ವದನ್ತಿ – ‘‘ಇಮಸ್ಮಿಂ ಚತುಕ್ಕೇ ಸಬ್ಬೇಸಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಾದೀನಂ ಅವಿಜ್ಜಾದಯೋ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯವಸೇನೇವ ಹಿ ಪಠಮವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ’’ತಿ, ತೇ ಭವಾದೀನಂ ತಥಾ ಅಭಾವಂ ಸೇಸಪಚ್ಚಯಾನಞ್ಚ ಸಮ್ಭವಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಟಿಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬಾ. ನ ಹಿ ಭವೋ ಜಾತಿಯಾ ಸಹಜಾತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ಜಾತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ. ಯೇ ಚೇತೇಸಂ ಸಙ್ಖರಾದೀನಂ ಅವಸೇಸಾ ಪಚ್ಚಯಾ ವುತ್ತಾ, ತೇಪಿ ಸಮ್ಭವನ್ತಿಯೇವ. ತಸ್ಮಾ ನ ಸಕ್ಕಾ ಛಡ್ಡೇತುನ್ತಿ. ಏವಂ ತಾವ ಪಠಮವಾರೇ ಯಂ ಯತ್ಥ ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತಂ, ಅವುತ್ತಞ್ಚಾಪಿ ಯಂ ಯಹಿಂ, ಯಞ್ಚ ಯಥಾ ಯಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದುತಿಯವಾರಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ದುತಿಯವಾರೇ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಳಾಯತನಟ್ಠಾನೇ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಕಿಮತ್ಥನ್ತಿ? ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸದಸ್ಸನತ್ಥಞ್ಚೇವ ಮಹಾನಿದಾನದೇಸನಾಸಙ್ಗಹತ್ಥಞ್ಚ. ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಹಿ ನ ಕೇವಲಞ್ಚ ಛಟ್ಠಾಯತನಮೇವ ಪಚ್ಚಯೋ, ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ ಪನ ತಯೋ ಖನ್ಧಾಪಿ ಪಚ್ಚಯಾಯೇವ. ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತನ್ತೇ ಚಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ಥಿ ಇದಪ್ಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ಇತಿ ಪುಟ್ಠೇನ ಸತಾ, ಆನನ್ದ, ಅತ್ಥೀತಿಸ್ಸ ವಚನೀಯಂ. ಕಿಂ ಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋತಿ? ಇತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ, ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋತಿ ಇಚ್ಚಸ್ಸ ವಚನೀಯ’’ನ್ತಿ (ದೀ. ನಿ. ೨.೯೬). ಏವಂ ಸಳಾಯತನಂ ಛಡ್ಡೇತ್ವಾ ಏಕಾದಸಙ್ಗಿಕೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಮಾ ಇಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಸ್ಸ ದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಇಮಿಸ್ಸಾ ಚ ಮಹಾನಿದಾನಸುತ್ತನ್ತದೇಸನಾಯ ಪರಿಗ್ಗಹತ್ಥಂ ದುತಿಯವಾರೇ ‘‘ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ವತ್ವಾ ಸಳಾಯತನಟ್ಠಾನೇ ನ ಕಿಞ್ಚಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಏಸ ತಾವ ದುತಿಯವಾರೇ ವಿಸೇಸೋ.

ತತಿಯವಾರೇ ಪನ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ಆಗತಮೇವ ಚತುತ್ಥಮಙ್ಗಂ ವುತ್ತಂ, ತಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕತ್ತಾ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಸ್ಸ ಇಧ ಅಯುತ್ತನ್ತಿ ಚೇ? ತಂ ನಾಯುತ್ತಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಸಕಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಭಾವತೋ. ಸಚೇಪಿ ಹಿ ತತ್ಥ ರೂಪಂ ಚಿತ್ತಕ್ಖಣತೋ ಉದ್ಧಂ ತಿಟ್ಠತಿ, ತಥಾಪಿಸ್ಸ ತಂ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಕಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಕಥಂ? ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ತಾವ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ವಾ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ. ವುತ್ತಞ್ಚೇತಂ ‘‘ಪಚ್ಛಾಜಾತಾ ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಪುರೇಜಾತಸ್ಸ ಇಮಸ್ಸ ಕಾಯಸ್ಸ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೧೧). ಸಹಜಾತಸ್ಸ ಪನ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ. ಯಥಾಹ ‘‘ಚಿತ್ತಚೇತಸಿಕಾ ಧಮ್ಮಾ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನಾನಂ ರೂಪಾನಂ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ’’ತಿ (ಪಟ್ಠಾ. ೧.೧.೮).

ಯದಿ ಏವಂ, ಪುರಿಮವಾರೇಸು ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ? ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿದೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ದೇಸಿತತ್ತಾ. ಅಯಞ್ಹಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ರೂಪಪ್ಪವತ್ತಿದೇಸೇ ಕಾಮಭವೇ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನಞ್ಚೇವ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಓಪಪಾತಿಕಾನಞ್ಚ ರೂಪಾವಚರದೇವಾನಞ್ಚ ವಸೇನ ದೇಸಿತೋ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ ಅವತ್ವಾ ಛಟ್ಠಾಯತನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಾಮಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯಮೇವ. ರೂಪಂ ಪನ ಹದಯರೂಪಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ತಂ ಪನೇತಸ್ಸ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇವ ಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಚಾತಿ ದ್ವಿಧಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ಏಸ ತತಿಯವಾರೇ ವಿಸೇಸೋ.

ಚತುತ್ಥವಾರೋ ಪನ ಯೋನಿವಸೇನ ಓಪಪಾತಿಕಾನಂ, ಆಯತನವಸೇನ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ, ಭವವಸೇನ ಕಾಮಾವಚರಸತ್ತಾನಂ ವಸೇನ ವುತ್ತೋ. ತೇನೇವೇತ್ಥ ‘‘ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಾಮಂ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ಸಹಜಾತಾದೀಹಿ, ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ. ರೂಪೇ ಹದಯರೂಪಂ ಛಟ್ಠಾಯತನಸ್ಸ ನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಪುರೇಜಾತಪಚ್ಚಯೇಹಿ, ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಸಹಜಾತನಿಸ್ಸಯಅತ್ಥಿಅವಿಗತೇಹಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನೇಸ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣಿಕೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಫಸ್ಸೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋತಿ ಅಯಂ ಚತುತ್ಥವಾರೇ ವಿಸೇಸೋ.

ಏವಮೇತೇಸಂ ನಾನಾಕರಣಂ ಞತ್ವಾ ಪುನ ಸಬ್ಬೇಸ್ವೇವ ತೇಸು ವಿಸೇಸೇನ ಪಠಮಕಾ ದ್ವೇ ವಾರಾ ಅರೂಪಭವೇ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಅರೂಪಭವಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ರೂಪೇನ ಅಸಮ್ಮಿಸ್ಸಾನಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ. ತತಿಯೋ ರೂಪಭವೇ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ. ರೂಪಭವಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸತಿಪಿ ರೂಪಸಮ್ಮಿಸ್ಸತ್ತೇ ಸಳಾಯತನಂ ನ ಪವತ್ತತಿ. ಚತುತ್ಥೋ ಕಾಮಭವೇ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರದಸ್ಸನತ್ಥಂ ವುತ್ತೋ. ಕಾಮಭವಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ಸಕಲಂ ಸಳಾಯತನಂ ಪವತ್ತತಿ. ತತಿಯೋ ವಾ ರೂಪಭವೇ ಚೇವ ಕಾಮಭವೇ ಚ ಅಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ ಅಕುಸಲಪ್ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ. ಚತುತ್ಥೋ ವಾ ಕಾಮಭವೇ ಪರಿಪುಣ್ಣಾಯತನಾನಂ. ಪಠಮೋ ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥಗಾಮಿತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ. ಸೋ ಹಿ ನ ಕತ್ಥಚಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪವತ್ತಿದೇಸೇ ನ ಪವತ್ತತಿ. ದುತಿಯೋ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ. ಏಕಾದಸಙ್ಗಿಕತ್ತಞ್ಹೇತ್ಥ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಚ ನಾಮಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸೋ. ತತಿಯೋ ಪುರಿಮಯೋನಿದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ. ಪುರಿಮಾಸು ಹಿ ದ್ವೀಸು ಯೋನೀಸು ಸೋ ಸಮ್ಭವತಿ, ತತ್ಥ ಸದಾ ಸಳಾಯತನಸ್ಸ ಅಸಮ್ಭವತೋ. ಚತುತ್ಥೋ ಪಚ್ಛಿಮಯೋನಿದ್ವಯಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತೋ. ಪಚ್ಛಿಮಾಸು ಹಿ ಸೋ ದ್ವೀಸು ಯೋನೀಸು ಸಮ್ಭವತಿ, ತತ್ಥ ಸದಾ ಸಳಾಯತನಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಯಂ ವುತ್ತಂ ಚತೂಸುಪಿ ವಾರೇಸು –

ಯಂ ಯತ್ಥ ಅಞ್ಞಥಾ ವುತ್ತಂ, ಅವುತ್ತಞ್ಚಾಪಿ ಯಂ ಯಹಿಂ;

ಯಂ ಯಥಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಯಸ್ಸ, ತಂ ಸಬ್ಬಮುಪಲಕ್ಖಯೇತಿ.

ಗಾಥಾಯ ಅತ್ಥದೀಪನಾ ಕತಾ ಹೋತಿ.

ಏತೇನೇವಾನುಸಾರೇನ, ಸಬ್ಬಮೇತಂ ನಯಂ ಇತೋ;

ವಿಸೇಸೋ ಯೋ ಚ ತಂ ಜಞ್ಞಾ, ಚತುಕ್ಕೇಸು ಪರೇಸುಪಿ.

೨. ಹೇತುಚತುಕ್ಕಂ

೨೪೪. ತತ್ಥ ಯೋ ತಾವ ಇಧ ವುತ್ತೋ ನಯೋ, ಸೋ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಪಾಕಟೋಯೇವ. ವಿಸೇಸೋ ಪನ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಹೇತುಚತುಕ್ಕೇ ತಾವ ಅವಿಜ್ಜಾ ಹೇತು ಅಸ್ಸಾತಿ ಅವಿಜ್ಜಾಹೇತುಕೋ. ಅವಿಜ್ಜಾ ಅಸ್ಸ ಸಹವತ್ತನತೋ ಯಾವಭಙ್ಗಾ ಪವತ್ತಿಕಾ ಗಮಿಕಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ’’ತಿ ಚ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಸಾಧಾರಣತೋ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ, ಪುನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಹೇತುಕೋ’’ತಿ ಏತೇನೇವ ವಿಸೇಸತೋ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಸಙ್ಖಾರಹೇತುಕನ್ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭವಾದೀಸು ಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ? ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಅಭಾವತೋ ಚ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ. ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ? ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ – ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’ತಿ ವಚನತೋ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಚತುನ್ನಂ ಖನ್ಧಾನಂ ಇಧ ಭವೋತಿ ನಾಮಂ. ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಚ ‘‘ಜಾತಿ ದ್ವೀಹಿ ಖನ್ಧೇಹಿ ಸಙ್ಗಹಿತಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಧಾತು. ೭೧) ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಅನ್ತೋಗಧಾನಿ.

ತತ್ಥ ಯಾವ ಉಪಾದಾನಂ ತಾವ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಂ ಅನುಪಲಬ್ಭನತೋ ಉಪಾದಾನಂ ಭವಸ್ಸ ನ ನಿಯಮತೋ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ‘‘ಯಾ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಜಾತೀ’’ತಿ ಆದಿವಚನತೋ ಸಙ್ಖತಲಕ್ಖಣೇಸು ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಮರಣಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಜಾತಿಕ್ಖಣಮತ್ತೇಯೇವ ಅಭಾವತೋ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ. ತಥಾ ಜಾತಿಯಾ ಜರಾಮರಣಕ್ಖಣೇ ಅಭಾವತೋ. ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನೇವ ಪನ ಭವೋ ಜಾತಿಯಾ. ಜಾತಿ ಜರಾಮರಣಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ಸಬ್ಬಥಾಪಿ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯನಿಯಮಾಭಾವತೋ ಅಭಾವತೋ ಚ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಭವಾದೀಸು ಹೇತುಕಗ್ಗಹಣಂ ನ ಕತನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಕೇಚಿ ಪನಾಹು – ‘‘ಭವೋ ದುವಿಧೇನಾ’’ತಿ ವಚನತೋ ಉಪಪತ್ತಿಮಿಸ್ಸಕೋ ಭವೋ, ನ ಚ ಉಪಪತ್ತಿಭವಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಂ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತೀತಿ ‘‘ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ ಉಪಾದಾನಹೇತುಕೋ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಾ ಭವೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಇಧ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಪರತೋಪಿ ನ ವುತ್ತನ್ತಿ. ತಂ ಇಧ ಉಪಪತ್ತಿಮಿಸ್ಸಕಸ್ಸ ಭವಸ್ಸ ಅನಧಿಪ್ಪೇತತ್ತಾ ಅಯುತ್ತಂ. ಅರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾ ಹಿ ಇಧ ಭವೋತಿ ಆಗತಾ.

ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಜಾತೀತಿ ಏತ್ಥ ಚ ಠಪೇತ್ವಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಅವಸೇಸೋ ಭವೋ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಸ್ಮಾ? ಜಾತಿಆದೀನಂ ಜಾತಿಯಾ ಅಪ್ಪಚ್ಚಯತ್ತಾ. ಯದಿ ಏವಂ, ಠಪೇತ್ವಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿ ಭವೋ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ? ಆಮ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ವತ್ತಬ್ಬಪದೇಸಾಭಾವತೋ ಪನ ನ ವುತ್ತೋ. ದಸಮಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೇ ಹಿ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯಸಮ್ಭೂತೋ ಭವೋ ವತ್ತಬ್ಬೋ. ಏಕಾದಸಮಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೇ ಜಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಯೋ ಪನ ಭವೋ ಜಾತಿಯಾ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಪದೇಸೋ ನತ್ಥೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಪದೇಸಾಭಾವತೋ ನ ವುತ್ತೋ. ಅವುತ್ತೋಪಿ ಪನ ಯುತ್ತಿತೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ. ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪನ್ತಿಆದೀಸು ಚ ವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ಅವಿಗತಪಚ್ಚಯಭಾವಸಮ್ಭವತೋ ವಿಞ್ಞಾಣಹೇತುಕಾದಿವಚನಂ ಕತನ್ತಿ ಏಸ ಹೇತುಚತುಕ್ಕೇ ವಿಸೇಸೋ.

೩. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚತುಕ್ಕಂ

೨೪೫. ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚತುಕ್ಕೇಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ಏತ್ತಾವತಾ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅರೂಪೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ರೂಪಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮ್ಪಯೋಗೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪನ್ತಿಆದೀಸು ತತಿಯಚತುತ್ಥವಾರಪದೇಸು ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ನಾಮ’’ನ್ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತದೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಏಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಚತುಕ್ಕೇ ವಿಸೇಸೋ.

೪. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಚತುಕ್ಕಂ

೨೪೬. ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಚತುಕ್ಕೇಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯತಾ ದಸ್ಸಿತಾ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಭವೋ ನಿಪ್ಪದೇಸೋ, ಉಪಾದಾನಂ ಸಪ್ಪದೇಸಂ, ಸಪ್ಪದೇಸಧಮ್ಮೋ ಚ ನಿಪ್ಪದೇಸಧಮ್ಮಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ನ ನಿಪ್ಪದೇಸಧಮ್ಮೋ ಸಪ್ಪದೇಸಧಮ್ಮಸ್ಸ, ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾಪಿ ಉಪಾದಾನ’’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ; ಹೇಟ್ಠಾ ವಾ ದೇಸನಾಯ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಏವಂ ನ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನಂ ಅತ್ಥಿ, ಸಳಾಯತನಪಚ್ಚಯಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ನಾಮರೂಪಂ ನತ್ಥಿ, ಯಸ್ಸ ಸಳಾಯತನಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ಚತುತ್ಥವಾರೇ ‘‘ಛಟ್ಠಾಯತನಪಚ್ಚಯಾಪಿ ನಾಮರೂಪ’’ನ್ತಿ ಯಂ ಲಬ್ಭತಿ ತದೇವ ಗಹಿತನ್ತಿ ಏಸ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಚತುಕ್ಕೇ ವಿಸೇಸೋ.

ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕನಯಮಾತಿಕಾ.

ಸಙ್ಖಾರಾದಿಮೂಲಕನಯಮಾತಿಕಾ

೨೪೭. ಇದಾನಿ ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾತಿ ಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕನಯೋ ಆರದ್ಧೋ. ತತ್ಥಾಪಿ ಯಥಾ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೇ ಏವಂ ಚತ್ತಾರಿ ಚತುಕ್ಕಾನಿ ಸೋಳಸ ಚ ವಾರಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ ಪನ ಪಠಮವಾರಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಸಂಖಿತ್ತಾ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ ಏವಂ ವಿಞ್ಞಾಣಮೂಲಕಾದೀಸುಪಿ. ತತ್ಥ ಸಬ್ಬೇಸ್ವೇವ ತೇಸು ಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾದೀಸು ಅಟ್ಠಸು ನಯೇಸು ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಸಹಜಾತಾದಿಪಚ್ಚಯವಸೇನ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಙ್ಖಾರಾದಿಪಚ್ಚಯತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪುನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಪಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಚಕ್ಕಸ್ಸ ಪವತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಭವಮೂಲಕಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಮೂಲಕಾ ವಾ ನಯಾ ನ ವುತ್ತಾ? ಕಿಂ ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ನ ಹೋತೀತಿ? ನೋ ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಸಙ್ಖಾರಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಏವಮಾದೀಸು ಪನ ವುಚ್ಚಮಾನೇಸು ನ ಕೋಚಿ ಭವಪರಿಯಾಪನ್ನೋ ಧಮ್ಮೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ನ ವುತ್ತೋ. ತಸ್ಮಾ ಅಪುಬ್ಬಸ್ಸ ಅಞ್ಞಸ್ಸ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ವತ್ತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ ಭವಮೂಲಕೋ ನಯೋ ನ ವುತ್ತೋ. ಭವಗ್ಗಹಣೇನ ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಪಿ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಭವಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿಪಿ ವುತ್ತಂ ಸಿಯಾ. ನ ಚ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತತ್ಥ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾವ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಮೂಲಕಾಪಿ ನಯಾ ನ ಗಹಿತಾ. ಅಪಿಚ ಭವೇ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಾನಿಪಿ ಅನ್ತೋಗಧಾನಿ. ನ ಚೇತಾನಿ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಭವಮೂಲಕಾ ಜಾತಿಜರಾಮರಣಮೂಲಕಾ ವಾ ನಯಾ ನ ವುತ್ತಾತಿ.

ಮಾತಿಕಾವಣ್ಣನಾ.

ಅಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೪೮-೨೪೯. ಇದಾನಿ ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ಕುಸಲತ್ತಿಕಂ ಆದಿಂ ಕತ್ವಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಮಾತಿಕಾಯ ಪಟಿಪಾಟಿಯಾ ಪಠಮಂ ಕುಸಲಂ ಭಾಜಿತಂ, ತಥಾ ಇಧ ಮಾತಿಕಾಯ ಅನಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ಪಠಮಂ ಕುಸಲಂ ಅನಾಮಸಿತ್ವಾ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ಅಕುಸಲಧಮ್ಮವಸೇನ ಮಾತಿಕಾಯ ನಿಕ್ಖಿತ್ತತ್ತಾ ನಿಕ್ಖೇಪಪಟಿಪಾಟಿಯಾವ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದಙ್ಗಾನಿ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ (ಧ. ಸ. ಅಟ್ಠ. ೩೬೫) ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ತಣ್ಹಾಯ ಚ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ಚ ಸಮ್ಭವೋ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಯಂ ಏತ್ಥ ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ ಲಬ್ಭತಿ, ತದೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ದಿಟ್ಠಿ ದಿಟ್ಠಿಗತನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ಭವನಿದ್ದೇಸೇ ಚ ಯಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾನಂ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೇ ಸಙ್ಗಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾನಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧೋ ಸಙ್ಖಾರಕ್ಖನ್ಧೋ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಞ್ಹಿ ವುಚ್ಚಮಾನೇ ಉಪಾದಾನಸ್ಸ ಉಪಾದಾನಪಚ್ಚಯತ್ತಂ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ. ನ ಚ ತದೇವ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಜಾತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸೇಸು ಯಸ್ಮಾ ಏತೇ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಜಾತಿಆದಯೋ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಖಣ್ಡಿಚ್ಚಂ, ಪಾಲಿಚ್ಚಂ, ವಲಿತ್ತಚತಾ, ಚುತಿ, ಚವನತಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ.

೨೫೦. ಏವಂ ಪಠಮವಾರಂ ನಿಟ್ಠಪೇತ್ವಾ ಪುನ ದುತಿಯವಾರೇ ಯಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಠಮವಾರೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತಸ್ಮಿಂಯೇವ ಸಮಯೇ ಅಪರೇನಪಿ ನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ವಿಸುಂ ಸಮಯವವತ್ಥಾನವಾರಂ ಅವತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋತಿಆದಿನಾವ ನಯೇನ ದೇಸನಾ ಕತಾ. ತತ್ಥ ಠಪೇತ್ವಾ ಫಸ್ಸನ್ತಿ ಇದಂ ಯಸ್ಮಾ ಫಸ್ಸೋಪಿ ನಾಮಪರಿಯಾಪನ್ನೋ, ತಸ್ಮಾ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ನಾಮತೋ ನೀಹರಣತ್ಥಂ ವುತ್ತಂ.

೨೫೨. ತತಿಯವಾರೇ ಯಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನರೂಪಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಮಿಂ ಪವತ್ತಮಾನೇ ಯಸ್ಮಾ ತೇನುಪತ್ಥದ್ಧಾನಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಂ ಉಪಚಿತತ್ತಂ ಪಞ್ಞಾಯತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಸ್ಸ ಉಪಚಯೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಕಮ್ಮಜರೂಪಸ್ಸಪಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಛಾಜಾತಪಚ್ಚಯೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾಪಿ ಏವಂ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕಮ್ಮಜಂ ಚಿತ್ತಸಮುಟ್ಠಾನನ್ತಿ ದ್ವೇವ ಸನ್ತತಿಯೋ ಗಹಿತಾ, ಇತರಾಪಿ ಪನ ದ್ವೇ ಸನ್ತತಿಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ತಾಸಮ್ಪಿ ಹಿ ವಿಞ್ಞಾಣಂ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿಯೇವ.

೨೫೪. ಚತುತ್ಥವಾರೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇಪಿ ಮಹಾಭೂತರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದೀನಿ, ಹದಯರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಛಟ್ಠಾಯತನಂ, ನಾಮಪಚ್ಚಯಾ ಚ ಪಚ್ಛಾಜಾತಸಹಜಾತಾದಿವಸೇನ ಯಥಾನುರೂಪಂ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಾಮರೂಪಪಚ್ಚಯಾ ಸಳಾಯತನಂ? ಚಕ್ಖಾಯತನನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೨೫೬. ದುತಿಯಚತುಕ್ಕೇ ಸಬ್ಬಂ ಉತ್ತಾನಮೇವ.

೨೬೪. ತತಿಯಚತುಕ್ಕೇ ಯಸ್ಸ ಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಚ್ಚಯಭಾವೋ ನ ಹೋತಿ, ಯಸ್ಸ ಚ ಹೋತಿ, ತಂ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮರೂಪಂ ವಿಞ್ಞಾಣಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ನಾಮನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೨೭೨. ಚತುತ್ಥಚತುಕ್ಕೇ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮನಿದ್ದೇಸೇ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಫಸ್ಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ – ಇದಂ ವುಚ್ಚತಿ ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ನಾಮ’’ನ್ತಿ ನ ವುತ್ತಂ, ತಥಾಪಿ ಅನನ್ತರಾತೀತಪದನಿದ್ದೇಸೇ ‘‘ಠಪೇತ್ವಾ ಫಸ್ಸಂ ವೇದನಾಕ್ಖನ್ಧೋ…ಪೇ… ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಅವುತ್ತಮ್ಪಿ ತಂ ವುತ್ತಮೇವ ಹೋತಿ. ಯದೇವ ಹಿ ನಾಮಂ ಫಸ್ಸಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ಫಸ್ಸೋಪಿ ತಸ್ಸೇವ ಪಚ್ಚಯೋತಿ.

ಯಥಾ ಚಾಯಂ ಚತುಚತುಕ್ಕೋ ಸೋಳಸವಾರಪ್ಪಭೇದೋ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ಪಠಮನಯೋ ಏತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಾಕುಸಲಚಿತ್ತೇ ಪಕಾಸಿತೋ, ಏವಂ ಸಙ್ಖಾರಮೂಲಕಾದಯೋ ಅಟ್ಠ ನಯಾಪಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಪಾಳಿ ಪನ ಸಂಖಿತ್ತಾ. ಏವಮೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಪಠಮಾಕುಸಲಚಿತ್ತೇಯೇವ ನವ ನಯಾ, ಛತ್ತಿಂಸ ಚತುಕ್ಕಾನಿ, ಚತುಚತ್ತಾಲೀಸಾಧಿಕಞ್ಚ ವಾರಸತಂ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

೨೮೦. ಇದಾನಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಸೇಸಾಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸುಪಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿವಿಪ್ಪಯುತ್ತೇಸು ತಣ್ಹಾಪಚ್ಚಯಾ ಉಪಾದಾನಂ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಉಪಾದಾನಟ್ಠಾನೇ ಉಪಾದಾನಂ ವಿಯ ದಳ್ಹನಿಪಾತಿನಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೇನ ಪದಂ ಪೂರಿತಂ. ದೋಮನಸ್ಸಸಹಗತೇಸು ಚ ಯಸ್ಮಾ ವೇದನಾಪಚ್ಚಯಾ ತಣ್ಹಾಪಿ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಟ್ಠಾನೇ ತಣ್ಹಾ ವಿಯ ಬಲವಕಿಲೇಸೇನ ಪಟಿಘೇನ ಪದಂ ಪೂರಿತಂ. ಉಪಾದಾನಟ್ಠಾನೇ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೇನೇವ. ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋಪಿ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಟ್ಠಾನೇ ಬಲವಕಿಲೇಸಭೂತಾಯ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಯ ಪದಂ ಪೂರಿತಂ. ಉಪಾದಾನಟ್ಠಾನಂ ಪರಿಹೀನಮೇವ. ಉದ್ಧಚ್ಚಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ಅತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಣ್ಹಾಟ್ಠಾನೇ ಬಲವಕಿಲೇಸೇನ ಉದ್ಧಚ್ಚೇನ ಪದಂ ಪೂರಿತಂ. ಉಪಾದಾನಟ್ಠಾನೇ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೇನೇವ. ಸಬ್ಬತ್ಥೇವ ಚ ವಿಸೇಸಮತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಪಾಳಿ ಸಂಖಿತ್ತಾ. ಯೋ ಚಾಯಂ ವಿಸೇಸೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತತ್ಥ ಕೇವಲಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೋವ ಅಪುಬ್ಬೋ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಆಗತಮೇವ.

ಅಧಿಮೋಕ್ಖನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ಅಧಿಮುಚ್ಚನವಸೇನ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ ವಾ ತೇನ ಆರಮ್ಮಣೇ ಚಿತ್ತಂ ನಿಬ್ಬಿಚಿಕಿಚ್ಛತಾಯ ಸನ್ನಿಟ್ಠಾನಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ. ಅಧಿಮುಚ್ಚನಾಕಾರೋ ಅಧಿಮುಚ್ಚನಾ. ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ತಸ್ಮಿಂ ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಧಿಮುತ್ತತ್ತಾತಿ ತದಧಿಮುತ್ತತಾ. ಸಬ್ಬಚಿತ್ತೇಸು ಚ ಪಠಮಚಿತ್ತೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ನಯಚತುಕ್ಕವಾರಪ್ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕೇವಲಞ್ಹಿ ವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸಮ್ಪಯುತ್ತೇ ಉಪಾದಾನಮೂಲಕಸ್ಸ ನಯಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅಟ್ಠ ನಯಾ, ದ್ವತ್ತಿಂಸ ಚತುಕ್ಕಾನಿ, ಅಟ್ಠವೀಸಾಧಿಕಞ್ಚ ವಾರಸತಂ ಹೋತೀತಿ.

ಅಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

ಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೨೯೨. ಇದಾನಿ ಇಮಿನಾವ ನಯೇನ ಕುಸಲಚಿತ್ತಾದೀಸುಪಿ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಯಥಾ ಪನ ಅಕುಸಲೇ ಪಠಮಂ ಮಾತಿಕಂ ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋ, ನ ತಥಾ ಇಧ. ಕಸ್ಮಾ? ಅಪ್ಪನಾವಾರೇ ನಾನತ್ತಸಮ್ಭವತೋ. ಲೋಕಿಯಕುಸಲಾದೀಸು ಹಿ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಪರಿಯಾಪನ್ನತ್ತಾ ‘‘ಏವಮೇತಸ್ಸ ಕೇವಲಸ್ಸ ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸಾ’’ತಿ ಅಪ್ಪನಾ ಹೋತಿ, ಲೋಕುತ್ತರಕುಸಲಾದೀಸು ‘‘ಏವಮೇತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನ’’ನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಏತ್ಥ ಸಾಧಾರಣತೋ ಮಾತಿಕಂ ಠಪೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕಾತಿ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಕುಸಲಾದೀನಂ ಮಾತಿಕಂ ಉದ್ದಿಸಿತ್ವಾವ ನಿದ್ದೇಸೋ ಕತೋತಿ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಕುಸಲಸಙ್ಖಾರೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅವಿಜ್ಜಾ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ತಂ ಅವತ್ವಾ, ಅವಿಜ್ಜಾ ವಿಯ ಅಕುಸಲಾನಂ, ಕುಸಲಾನಂ ಮೂಲತೋ ಕುಸಲಮೂಲಂ, ತಣ್ಹುಪಾದಾನಾನಞ್ಚ ಅಭಾವತೋ ತಣ್ಹಾಟ್ಠಾನೇ ತಣ್ಹಾ ವಿಯ ಆರಮ್ಮಣೇ ಅಜ್ಝೋಗಾಳ್ಹೋ ಪಸಾದೋ, ಉಪಾದಾನಟ್ಠಾನೇ ಉಪಾದಾನಂ ವಿಯ ದಳ್ಹನಿಪಾತೀ ನಾಮ ಅಧಿಮೋಕ್ಖೋ ವುತ್ತೋ. ಸೇಸಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

ಅಬ್ಯಾಕತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೩೦೬. ಅಬ್ಯಾಕತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಕಣ್ಡೇ ಆಗತಪಟಿಪಾಟಿಯಾವ ವಿಭತ್ತಂ. ಸಬ್ಬವಾರೇಸು ಚ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಾ ನಯಾ ಪರಿಹೀನಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಅವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಅಭಾವತೋ. ಕುಸಲಚಿತ್ತೇಸು ಹಿ ಅವಿಜ್ಜಾಟ್ಠಾನೇ ಠಪೇತಬ್ಬಂ ಕುಸಲಮೂಲಂ ಅತ್ಥಿ, ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ನತ್ಥಿ. ಸಹೇತುಕೇಸು ಪನ ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಏವಂ ಸನ್ತೇಪಿ ಇಧ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ತತ್ಥ ನ ಗಹಿತಂ. ಪಞ್ಚವಿಞ್ಞಾಣಸೋತೇ ಸೋತಪತಿತಾವ ಹುತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ವಿಸೇಸತೋ ಪನೇತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ತಣ್ಹಾಟ್ಠಾನಂ ಉಪಾದಾನಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಪರಿಹೀನಂ. ಕಸ್ಮಾ? ತಣ್ಹಾಟ್ಠಾನಾರಹಸ್ಸ ಬಲವಧಮ್ಮಸ್ಸ ಅಭಾವಾ ಅಧಿಮೋಕ್ಖರಹಿತತ್ತಾ ಚ. ಸೇಸಾಹೇತುಕೇಸು ತಣ್ಹಾಟ್ಠಾನಮೇವ ಪರಿಹೀನಂ. ಸಹೇತುಕೇಸು ಪಸಾದಸಬ್ಭಾವತೋ ತಣ್ಹಾಟ್ಠಾನೇ ಪಸಾದೇನ ಪದಂ ಪೂರಿತಂ. ಏವಮೇತ್ಥ ಕುಸಲಾಕುಸಲವಿಪಾಕೇಸು ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸು ಸಙ್ಖಾರವಿಞ್ಞಾಣನಾಮಛಟ್ಠಾಯತನಫಸ್ಸವೇದನಾಮೂಲಕಾ ಛ ಛ, ಸೇಸಾಹೇತುಕೇಸು ಅಧಿಮೋಕ್ಖಮೂಲಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತ ಸತ್ತ, ಸಹೇತುಕೇಸು ಪಸಾದಮೂಲಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಅಟ್ಠ ಅಟ್ಠ ನಯಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ತತ್ಥ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀಸುಪಿ ಚತುನ್ನಮ್ಪಿ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ಆದಿವಾರೋವ ವುತ್ತೋ. ದುತಿಯವಾರೋ ಪಚ್ಚಯವಿಸೇಸಟ್ಠೇನ ಲಬ್ಭಮಾನೋಪಿ ನ ವುತ್ತೋ. ತತಿಯಚತುತ್ಥವಾರಾ ಅಸಮ್ಭವತೋಯೇವ. ರೂಪಮಿಸ್ಸಕಾ ಹಿ ತೇ, ನ ಚ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಿ ರೂಪಂ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇನ್ತಿ. ಯಥಾ ಚ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ ದ್ವೇ ವಾರಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಏವಂ ಸೇಸಚತುಕ್ಕೇಸುಪಿ. ತಸ್ಮಾ ಪಠಮಚತುಕ್ಕೇ ದುತಿಯವಾರೋ, ಸೇಸಚತುಕ್ಕೇಸು ಚ ದ್ವೇ ದ್ವೇ ವಾರಾ ಅವುತ್ತಾಪಿ ವುತ್ತಾವ ಹೋನ್ತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸೇಸಾಹೇತುಕಾಬ್ಯಾಕತೇ ಸಬ್ಬಚತುಕ್ಕೇಸು ಸಬ್ಬೇಪಿ ವಾರಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಇಧ ಪಚ್ಛಿನ್ನತ್ತಾ ಪನ ಪರತೋ ನ ಗಹಿತಾ. ಸೋತಪತಿತಾವ ಹುತ್ವಾ ದೇಸನಾ ಕತಾತಿ. ಸೇಸಸಹೇತುಕವಿಪಾಕೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ ಅಞ್ಞತ್ರ ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಾ. ಅರೂಪಾವಚರವಿಪಾಕಸ್ಮಿಞ್ಹಿ ವಾರದ್ವಯಮೇವ ಲಬ್ಭತೀತಿ.

ಅಬ್ಯಾಕತನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೩೩೪. ಇದಾನಿ ಅಪರೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಕುಸಲಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾತಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ತೇನೇವ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ’’ತಿ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಂ. ಕುಸಲಚೇತನಾಸಙ್ಖಾತೋ ಹಿ ಸಙ್ಖಾರೋಯೇವ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಚಿತ್ತೇನ ಸಹಜಾತೋ ಹೋತಿ, ನ ಅವಿಜ್ಜಾ.

ತತ್ಥ ಲೋಕಿಯಕುಸಲಸ್ಸ ಹೇಟ್ಠಾ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯೇ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ಅವಿಜ್ಜಾ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಅಪ್ಪಹೀನಾವಿಜ್ಜೋ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಪಹಾನತ್ಥಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಭಾವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸಾಪಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮವಸೇನ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾವತೋಯೇವ ಹಿ ಕುಸಲಾಯೂಹನಂ ಹೋತಿ, ನ ಇತರಸ್ಸ. ತತ್ಥ ತೇಭೂಮಕಕುಸಲೇ ಸಮ್ಮೋಹವಸೇನಪಿ ಸಮತಿಕ್ಕಮಭಾವನಾವಸೇನಪಿ ಆಯೂಹನಂ ಲಬ್ಭತಿ; ಲೋಕುತ್ತರೇ ಸಮುಚ್ಛೇದಭಾವನಾವಸೇನಾತಿ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

ಅಯಂ ಪನ ವಿಸೇಸೋ – ಯಥಾ ಹೇಟ್ಠಾ ಏಕೇಕಕುಸಲೇ ಚತುನ್ನಂ ಚತುಕ್ಕಾನಂ ವಸೇನ ನವ ಸೋಳಸಕಾ ಲದ್ಧಾ, ತಥಾ ಇಧ ನ ಲಬ್ಭನ್ತಿ. ಕಸ್ಮಾ? ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಅವಿಗತಸಮ್ಪಯುತ್ತಅಞ್ಞಮಞ್ಞಪಚ್ಚಯಾಭಾವತೋ. ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಪಠಮಚತುಕ್ಕಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ತಮ್ಪಿ ಪಠಮವಾರಮೇವ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತಂ. ನೀಹರಿತ್ವಾ ಪನ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬನ್ತಿ.

ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಕುಸಲನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ.

ಕುಸಲಮೂಲಕವಿಪಾಕನಿದ್ದೇಸವಣ್ಣನಾ

೩೪೩. ಇದಾನಿ ಅಬ್ಯಾಕತೇಸುಪಿ ಅಪರೇನೇವ ನಯೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಬ್ಯಾಕತಾತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾತಿ ಇದಮ್ಪಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಂ ಸನ್ಧಾಯ ವುತ್ತಂ. ಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಹಿ ಕುಸಲಮೂಲಂ, ಅಕುಸಲವಿಪಾಕಸ್ಸ ಚ ಅಕುಸಲಮೂಲಂ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ; ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇ ಪನ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ ನತ್ಥಿ. ತಸ್ಮಾ ಏಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯೇನ ಚೇವ ನಾನಾಕ್ಖಣಿಕಕಮ್ಮಪಚ್ಚಯೇನ ಚ ಪಚ್ಚಯೋ ಹೋತಿ. ತೇನೇವ ನಿದ್ದೇಸವಾರೇ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಕುಸಲಮೂಲ’’ನ್ತಿ ಅವಿಭಜಿತ್ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಕುಸಲಮೂಲಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರೋ’’ತಿ ವಿಭತ್ತಂ. ಅಕುಸಲವಿಪಾಕೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕಕುಸಲನಿದ್ದೇಸೇ ವಿಯ ಚ ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ವಿಪಾಕನಿದ್ದೇಸೇ ಪಠಮಂ ಪಚ್ಚಯಚತುಕ್ಕಮೇವ ಲಬ್ಭತಿ. ತಮ್ಪಿ ಪಠಮವಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಸಂಖಿತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ವಿಪಾಕಚಿತ್ತೇ ಏಕಮೇಕಸ್ಸೇವ ಚತುಕ್ಕಸ್ಸ ವಸೇನ ಕುಸಲಮೂಲಮೂಲಕೇ ಅಕುಸಲಮೂಲಮೂಲಕೇ ಚ ನಯೇ ವಾರಪ್ಪಭೇದೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಕಿರಿಯಾಧಮ್ಮಾನಂ ಪನ ಯಸ್ಮಾ ನೇವ ಅವಿಜ್ಜಾ ನ ಕುಸಲಾಕುಸಲಮೂಲಾನಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯತಂ ಲಭನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಿರಿಯವಸೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ನ ವುತ್ತೋತಿ.

ಏವಮೇಸ –

ಅಕುಸಲಕುಸಲಾಬ್ಯಾಕತ-ಧಮ್ಮೇಸು ಅನೇಕಭೇದತೋ ವತ್ವಾ;

ಕುಸಲಾಕುಸಲಾನಂ ಪನ, ವಿಪಾಕೇ ಚ ಉಪನಿಸ್ಸಯವಸೇನ.

ಪುನ ಏಕಧಾವ ವುತ್ತೋ, ವಾದಿಪ್ಪವರೇನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ;

ಧಮ್ಮಪ್ಪಚ್ಚಯಭೇದೇ, ಞಾಣಸ್ಸ ಪಭೇದಜನನತ್ಥಂ.

ಪರಿಯತ್ತಿಸವನಚಿನ್ತನ-ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮವಿವಜ್ಜಿತಾನಞ್ಚ;

ಯಸ್ಮಾ ಞಾಣಪಭೇದೋ, ನ ಕದಾಚಿಪಿ ಹೋತಿ ಏತಸ್ಮಿಂ.

ಪರಿಯತ್ತಿಸವನಚಿನ್ತನ-ಪಟಿಪತ್ತಿಕ್ಕಮತೋ ಸದಾ ಧೀರೋ;

ತತ್ಥ ಕಯಿರಾ ನ ಹಞ್ಞಂ, ಕರಣೀಯತರಂ ತತೋ ಅತ್ಥೀತಿ.

ಅಯಂ ಪನ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರೋ ಸುತ್ತನ್ತಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಸೇನ ದ್ವೇಪರಿವಟ್ಟಮೇವ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋ ಹೋತಿ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ.

ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ

ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.