೧೮. ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೋ

೧. ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಾರವಣ್ಣನಾ

೯೭೮. ಇದಾನಿ ತದನನ್ತರೇ ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗೇ ಪಾಳಿಪರಿಚ್ಛೇದೋ ತಾವ ಏವಂ ವೇದಿತಬ್ಬೋ – ಏತ್ಥ ಹಿ ಆದಿತೋವ ಖನ್ಧಾದೀನಂ ದ್ವಾದಸನ್ನಂ ಕೋಟ್ಠಾಸಾನಂ ವಸೇನ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಾರೋ ನಾಮ ವುತ್ತೋ. ದುತಿಯೋ ತೇಸಂಯೇವ ಧಮ್ಮಾನಂ ಕಾಮಧಾತುಆದೀಸು ಉಪ್ಪತ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿದಸ್ಸನವಾರೋ ನಾಮ. ತತಿಯೋ ತತ್ಥೇವ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾಪರಿಯಾಪನ್ನದಸ್ಸನವಾರೋ ನಾಮ. ಚತುತ್ಥೋ ತೀಸು ಭೂಮೀಸು ಉಪ್ಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ವಿಜ್ಜಮಾನಾವಿಜ್ಜಮಾನಧಮ್ಮದಸ್ಸನವಾರೋ ನಾಮ. ಪಞ್ಚಮೋ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಭೂಮನ್ತರವಸೇನ ದಸ್ಸನವಾರೋ ನಾಮ. ಛಟ್ಠೋ ಗತೀಸು ಉಪ್ಪಾದಕಕಮ್ಮಆಯುಪ್ಪಮಾಣದಸ್ಸನವಾರೋ ನಾಮ. ಸತ್ತಮೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿವಾರೋ ನಾಮ. ಅಟ್ಠಮೋ ಸಾರಮ್ಮಣಾನಾರಮ್ಮಣವಾರೋ ನಾಮ. ನವಮೋ ತೇಸಂ ಖನ್ಧಾದಿಧಮ್ಮಾನಂ ದಿಟ್ಠಸುತಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನವಾರೋ ನಾಮ. ದಸಮೋ ಕುಸಲತ್ತಿಕಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ದಸ್ಸನವಾರೋ ನಾಮ.

೯೭೯. ಏವಂ ದಸಹಿ ವಾರೇಹಿ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ಪಠಮೇ ತಾವ ಸಬ್ಬಸಙ್ಗಾಹಿಕವಾರೇ ‘‘ಅವೀಚಿತೋ ಯಾವ ಭವಗ್ಗಂ ಏತ್ಥನ್ತರೇ ಕತಿ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತೇ ‘‘ಏಕೋತಿ ವಾ…ಪೇ… ಚತ್ತಾರೋತಿ ವಾ ಛಾತಿ ವಾ ಅವತ್ವಾ ಪಞ್ಚಾತಿ ವತ್ತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಅಞ್ಞೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಅತ್ತನೋ ಞಾಣಬಲಂ ದೀಪೇನ್ತೋ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿ ಪುಚ್ಛಾನುರೂಪಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಂ ಆಹ. ಯಥಾಪುಚ್ಛಂ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಞ್ಹಿ ಸಬ್ಬಞ್ಞುಬ್ಯಾಕರಣಂ ನಾಮಾತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ದ್ವಾದಸಾಯತನಾನೀತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ರೂಪಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಪಭೇದೋ ಖನ್ಧವಿಭಙ್ಗಾದೀಸು ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೨. ಉಪ್ಪತ್ತಾನುಪ್ಪತ್ತಿವಾರವಣ್ಣನಾ

೯೯೧. ದುತಿಯವಾರೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಕಾಮಭವೇ ಕಾಮಧಾತುಸಮ್ಭೂತಾನಞ್ಚ ಸತ್ತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ – ಕಾಮಧಾತುಯಂ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ವಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾ ವಾ – ತೇ ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಕಾಮಧಾತುಯಾ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ರೂಪಧಾತುಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ರೂಪಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ ಘಾನಾಯತನಾದೀನಂ ಅಭಾವೇನ ಗನ್ಧಾಯತನಾದೀನಿ ಆಯತನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ನ ಕರೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ರೂಪಧಾತುಯಾ ಛ ಆಯತನಾನಿ, ನವ ಧಾತುಯೋತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯಸ್ಮಾ ಚ ಓಕಾಸವಸೇನ ವಾ ಸತ್ತುಪ್ಪತ್ತಿವಸೇನ ವಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಧಾತು ನಾಮ ನತ್ಥಿ, ತಸ್ಮಾ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಧಾತುಯಾತಿ ಅವತ್ವಾ ಯಂ ಯಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ತಂ ತದೇವ ದಸ್ಸೇತುಂ ಅಪರಿಯಾಪನ್ನೇ ಕತಿ ಖನ್ಧಾತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

೩. ಪರಿಯಾಪನ್ನಾಪರಿಯಾಪನ್ನವಾರವಣ್ಣನಾ

೯೯೯. ತತಿಯವಾರೇ ಕಾಮಧಾತುಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಕಾಮಧಾತುಭಜನಟ್ಠೇನ ಪರಿಯಾಪನ್ನಾ; ತಂನಿಸ್ಸಿತಾ ತದನ್ತೋಗಧಾ ಕಾಮಧಾತುತ್ವೇವ ಸಙ್ಖಂ ಗತಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸೇಸಪದೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ಭವವಸೇನ ಓಕಾಸವಸೇನ ಚ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ. ಅಪರಿಯಾಪನ್ನಾತಿ ತಥಾ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಾ.

೪. ಧಮ್ಮದಸ್ಸನವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೦೦೭. ಚತುತ್ಥವಾರೇ ಏಕಾದಸಾಯತನಾನೀತಿ ಸದ್ದಾಯತನವಜ್ಜಾನಿ. ತಞ್ಹಿ ಏಕನ್ತೇನ ಪಟಿಸನ್ಧಿಯಂ ನುಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಸತ್ತಕೇ ‘‘ದೇವಾನಂ ಅಸುರಾನ’’ನ್ತಿ ಗತಿವಸೇನ ಅವತ್ವಾ ಅವಿಸೇಸೇನ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾನನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಮಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಗಬ್ಭಸೇಯ್ಯಕಾ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ತೇಸಂ ಸತ್ತಾಯತನಾನಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾನಿ. ತಥಾ ಧಾತುಯೋ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಉತ್ತಾನತ್ಥಮೇವ. ಪಞ್ಚಮವಾರೇ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ತಂ ಧಮ್ಮಸಙ್ಗಹಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಮೇವ.

೬. ಉಪ್ಪಾದಕಕಮ್ಮಆಯುಪ್ಪಮಾಣವಾರವಣ್ಣನಾ

(೧.) ಉಪ್ಪಾದಕಕಮ್ಮಂ

೧೦೨೧. ಛಟ್ಠವಾರೇ ಪಞ್ಚಹಿ ಕಾಮಗುಣೇಹಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರೇಹಿ ವಾ ಇದ್ಧಿವಿಸೇಸೇಹಿ ದಿಬ್ಬನ್ತೀತಿ ದೇವಾ. ಸಮ್ಮುತಿದೇವಾತಿ ‘ದೇವೋ, ದೇವೀ’ತಿ ಏವಂ ಲೋಕಸಮ್ಮುತಿಯಾ ದೇವಾ. ಉಪಪತ್ತಿದೇವಾತಿ ದೇವಲೋಕೇ ಉಪ್ಪನ್ನತ್ತಾ ಉಪಪತ್ತಿಯಾ ದೇವಾ. ವಿಸುದ್ಧಿದೇವಾತಿ ಸಬ್ಬೇಸಂ ದೇವಾನಂ ಪೂಜಾರಹಾ ಸಬ್ಬಕಿಲೇಸವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ದೇವಾ. ರಾಜಾನೋತಿ ಮುದ್ಧಾಭಿಸಿತ್ತಖತ್ತಿಯಾ. ದೇವಿಯೋತಿ ತೇಸಂ ಮಹೇಸಿಯೋ. ಕುಮಾರಾತಿ ಅಭಿಸಿತ್ತರಾಜೂನಂ ಅಭಿಸಿತ್ತದೇವಿಯಾ ಕುಚ್ಛಿಸ್ಮಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಕುಮಾರಾ.

ಉಪೋಸಥಕಮ್ಮಂ ಕತ್ವಾತಿ ಚಾತುದ್ದಸಾದೀಸು ಅಟ್ಠಙ್ಗಸಮನ್ನಾಗತಂ ಉಪೋಸಥಂ ಉಪವಸಿತ್ವಾ. ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ಪರಿತ್ತದಾನಾದಿಪುಞ್ಞಕಮ್ಮಂ ಮನುಸ್ಸಸೋಭಗ್ಯತಾಯ ಪಚ್ಚಯೋ, ಮತ್ತಸೋ ಕತಂ ಮನುಸ್ಸಸೋಭಗ್ಯತಾಯ ಅಧಿಮತ್ತಂ, ಅಧಿಮತ್ತಭಾವೇಪಿ ನಾನಪ್ಪಕಾರಭೇದತೋ ನಾನಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲಾದಿಭಾವಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೋ, ತಸ್ಮಾ ತಸ್ಸ ವಸೇನ ಉಪಪತ್ತಿಭೇದಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಅಪ್ಪೇಕಚ್ಚೇ ಗಹಪತಿಮಹಾಸಾಲಾನನ್ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಮಹಾಸಾರೋ ಏತೇಸನ್ತಿ ಮಹಾಸಾರಾ; ರ-ಕಾರಸ್ಸ ಪನ ಲ-ಕಾರಂ ಕತ್ವಾ ಮಹಾಸಾಲಾತಿ ವುತ್ತಂ. ಗಹಪತಿಯೋವ ಮಹಾಸಾಲಾ, ಗಹಪತೀಸು ವಾ ಮಹಾಸಾಲಾತಿ ಗಹಪತಿಮಹಾಸಾಲಾ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಗೇಹೇ ಪಚ್ಛಿಮನ್ತೇನ ಚತ್ತಾಲೀಸಕೋಟಿಧನಂ ನಿಧಾನಗತಂ ಹೋತಿ, ಕಹಾಪಣಾನಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಅಮ್ಬಣಾನಿ ದಿವಸವಳಞ್ಜೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ – ಅಯಂ ಗಹಪತಿಮಹಾಸಾಲೋ ನಾಮ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಗೇಹೇ ಪಚ್ಛಿಮನ್ತೇನ ಅಸೀತಿಕೋಟಿಧನಂ ನಿಧಾನಗತಂ ಹೋತಿ, ಕಹಾಪಣಾನಞ್ಚ ದಸಅಮ್ಬಣಾನಿ ದಿವಸವಳಞ್ಜೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ – ಅಯಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಮಹಾಸಾಲೋ ನಾಮ. ಯಸ್ಸ ಪನ ಗೇಹೇ ಪಚ್ಛಿಮನ್ತೇನ ಕೋಟಿಸತಧನಂ ನಿಧಾನಗತಂ ಹೋತಿ, ಕಹಾಪಣಾನಞ್ಚ ವೀಸತಿ ಅಮ್ಬಣಾನಿ ದಿವಸವಳಞ್ಜೋ ನಿಕ್ಖಮತಿ – ಅಯಂ ಖತ್ತಿಯಮಹಾಸಾಲೋ ನಾಮ.

ಸಹಬ್ಯತನ್ತಿ ಸಹಭಾವಂ; ಸಭಾಗಾ ಹುತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾನನ್ತಿಆದೀಸು ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕಾ ನಾಮ ಸಿನೇರುಪಬ್ಬತಸ್ಸ ವೇಮಜ್ಝೇ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸು ಪಬ್ಬತಟ್ಠಕಾಪಿ ಅತ್ಥಿ, ಆಕಾಸಟ್ಠಾಪಿ; ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ. ಖಿಡ್ಡಾಪದೋಸಿಕಾ, ಮನೋಪದೋಸಿಕಾ, ಸೀತವಲಾಹಕಾ, ಉಣ್ಹವಲಾಹಕಾ, ಚನ್ದಿಮಾ ದೇವಪುತ್ತೋ, ಸೂರಿಯೋ ದೇವಪುತ್ತೋತಿ ಏತೇ ಸಬ್ಬೇಪಿ ಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕದೇವಲೋಕಟ್ಠಕಾ ಏವ.

ತೇತ್ತಿಂಸ ಜನಾ ತತ್ಥ ಉಪಪನ್ನಾತಿ ತಾವತಿಂಸಾ. ಅಪಿಚ ತಾವತಿಂಸಾತಿ ತೇಸಂ ದೇವಾನಂ ನಾಮಮೇವಾತಿ ವುತ್ತಂ. ತೇಪಿ ಅತ್ಥಿ ಪಬ್ಬತಟ್ಠಕಾ, ಅತ್ಥಿ ಆಕಾಸಟ್ಠಕಾ. ತೇಸಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಪತ್ತಾ. ತಥಾ ಯಾಮಾದೀನಂ. ಏಕದೇವಲೋಕೇಪಿ ಹಿ ದೇವಾನಂ ಪರಮ್ಪರಾ ಚಕ್ಕವಾಳಪಬ್ಬತಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಾಮ ನತ್ಥಿ. ತತ್ಥ ದಿಬ್ಬಂ ಸುಖಂ ಯಾತಾ ಪಯಾತಾ ಸಮ್ಪತ್ತಾತಿ ಯಾಮಾ. ತುಟ್ಠಾ ಪಹಟ್ಠಾತಿ ತುಸಿತಾ. ಪಕತಿಪಟಿಯತ್ತಾರಮ್ಮಣತೋ ಅತಿರೇಕೇನ ರಮಿತುಕಾಮಕಾಲೇ ಯಥಾರುಚಿತೇ ಭೋಗೇ ನಿಮ್ಮಿನಿತ್ವಾ ರಮನ್ತೀತಿ ನಿಮ್ಮಾನರತೀ. ಚಿತ್ತಾಚಾರಂ ಞತ್ವಾ ಪರೇಹಿ ನಿಮ್ಮಿತೇಸು ಭೋಗೇಸು ವಸಂ ವತ್ತೇನ್ತೀತಿ ಪರನಿಮ್ಮಿತವಸವತ್ತೀ.

(೨.) ಆಯುಪ್ಪಮಾಣಂ

೧೦೨೨. ಅಪ್ಪಂ ವಾ ಭಿಯ್ಯೋತಿ ದುತಿಯಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಪ್ಪತ್ವಾ ವೀಸಾಯ ವಾ ತಿಂಸಾಯ ವಾ ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ವಾ ಪಞ್ಞಾಸಾಯ ವಾ ಸಟ್ಠಿಯಾ ವಾ ವಸ್ಸೇಹಿ ಅಧಿಕಮ್ಪಿ ವಸ್ಸಸತನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಹೇತಂ ದುತಿಯಂ ವಸ್ಸಸತಂ ಅಪ್ಪತ್ತತ್ತಾ ಅಪ್ಪನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

೧೦೨೪. ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾದೀಸು ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ಪಾರಿಸಜ್ಜಾ ಪರಿಚಾರಿಕಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪಾರಿಸಜ್ಜಾ. ತೇಸಂ ಪುರೋಹಿತಭಾವೇ ಠಿತಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮಪುರೋಹಿತಾ. ವಣ್ಣವನ್ತತಾಯ ಚೇವ ದೀಘಾಯುಕತಾಯ ಚ ಮಹನ್ತೋ ಬ್ರಹ್ಮಾತಿ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾ, ತೇಸಂ ಮಹಾಬ್ರಹ್ಮಾನಂ. ಇಮೇ ತಯೋಪಿ ಜನಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಏಕತಲೇ ವಸನ್ತಿ; ಆಯುಅನ್ತರಂ ಪನ ನೇಸಂ ನಾನಾ.

೧೦೨೫. ಪರಿತ್ತಾ ಆಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಾಭಾ. ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಆಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಾಭಾ. ದಣ್ಡದೀಪಿಕಾಯ ಅಚ್ಚಿ ವಿಯ ಏತೇಸಂ ಸರೀರತೋ ಆಭಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಛಿಜ್ಜಿತ್ವಾ ಪತನ್ತೀ ವಿಯ ಸರತಿ ವಿಸರತೀತಿ ಆಭಸ್ಸರಾ. ಇಮೇಪಿ ತಯೋ ಜನಾ ದುತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಏಕತಲೇ ವಸನ್ತಿ; ಆಯುಅನ್ತರಂ ಪನ ನೇಸಂ ನಾನಾ.

೧೦೨೬. ಪರಿತ್ತಾ ಸುಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಪರಿತ್ತಸುಭಾ. ಅಪ್ಪಮಾಣಾ ಸುಭಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ಅಪ್ಪಮಾಣಸುಭಾ. ಸುಭೇನ ಓಕಿಣ್ಣಾ ವಿಕಿಣ್ಣಾ, ಸುಭೇನ ಸರೀರಪ್ಪಭಾವಣ್ಣೇನ ಏಕಗ್ಘನಾ, ಸುವಣ್ಣಮಞ್ಜುಸಾಯ ಠಪಿತಸಮ್ಪಜ್ಜಲಿತಕಞ್ಚನಪಿಣ್ಡಸಸ್ಸಿರೀಕಾತಿ ಸುಭಕಿಣ್ಹಾ. ಇಮೇಪಿ ತಯೋ ಜನಾ ತತಿಯಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ಏಕತಲೇ ವಸನ್ತಿ; ಆಯುಅನ್ತರಂ ಪನ ನೇಸಂ ನಾನಾ.

೧೦೨೭. ಆರಮ್ಮಣನಾನತ್ತತಾತಿ ಆರಮ್ಮಣಸ್ಸ ನಾನತ್ತಭಾವೋ. ಮನಸಿಕಾರನಾನತ್ತತಾದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಏತ್ಥ ಏಕಸ್ಸ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಆರಮ್ಮಣಂ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಏಕಸ್ಸ ಓದಾತಕಸಿಣನ್ತಿ ಇದಂ ಆರಮ್ಮಣನಾನತ್ತಂ. ಏಕೋ ಪಥವೀಕಸಿಣಂ ಮನಸಿ ಕರೋತಿ…ಪೇ… ಏಕೋ ಓದಾತಕಸಿಣನ್ತಿ ಇದಂ ಮನಸಿಕಾರನಾನತ್ತಂ. ಏಕಸ್ಸ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಛನ್ದೋ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಏಕಸ್ಸ ಓದಾತಕಸಿಣೇತಿ ಇದಂ ಛನ್ದನಾನತ್ತಂ. ಏಕೋ ಪಥವೀಕಸಿಣೇ ಪತ್ಥನಂ ಕರೋತಿ…ಪೇ… ಏಕೋ ಓದಾತಕಸಿಣೇತಿ ಇದಂ ಪಣಿಧಿನಾನತ್ತಂ. ಏಕೋ ಪಥವೀಕಸಿಣವಸೇನ ಅಧಿಮುಚ್ಚತಿ…ಪೇ… ಏಕೋ ಓದಾತಕಸಿಣವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ಅಧಿಮೋಕ್ಖನಾನತ್ತಂ. ಏಕೋ ಪಥವೀಕಸಿಣವಸೇನ ಚಿತ್ತಂ ಅಭಿನೀಹರತಿ…ಪೇ… ಏಕೋ ಓದಾತಕಸಿಣವಸೇನಾತಿ ಇದಂ ಅಭಿನೀಹಾರನಾನತ್ತಂ. ಏಕಸ್ಸ ಪಥವೀಕಸಿಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಕಪಞ್ಞಾ ಹೋತಿ…ಪೇ… ಏಕಸ್ಸ ಓದಾತಕಸಿಣಪರಿಚ್ಛಿನ್ದನಕಪಞ್ಞಾತಿ ಇದಂ ಪಞ್ಞಾನಾನತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಆರಮ್ಮಣಮನಸಿಕಾರಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗೇನ ಕಥಿತಾ. ಛನ್ದಪಣಿಧಿಅಧಿಮೋಕ್ಖಾಭಿನೀಹಾರಾ ಅಪ್ಪನಾಯಪಿ ವತ್ತನ್ತಿ ಉಪಚಾರೇಪಿ. ಪಞ್ಞಾ ಪನ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಕಥಿತಾ.

ಅಸಞ್ಞಸತ್ತಾನನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿರಹಿತಾನಂ ಸತ್ತಾನಂ. ಏಕಚ್ಚೇ ಹಿ ತಿತ್ಥಾಯತನೇ ಪಬ್ಬಜಿತ್ವಾ ‘ಚಿತ್ತಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ರಜ್ಜನದುಸ್ಸನಮುಯ್ಹನಾನಿ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀ’ತಿ ಚಿತ್ತೇ ದೋಸಂ ದಿಸ್ವಾ ‘ಅಚಿತ್ತಕಭಾವೋ ನಾಮ ಸೋಭನೋ, ದಿಟ್ಠಧಮ್ಮನಿಬ್ಬಾನಮೇತ’ನ್ತಿ ಸಞ್ಞಾವಿರಾಗಂ ಜನೇತ್ವಾ ತತ್ರೂಪಗಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಭಾವೇತ್ವಾ ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಉಪಪತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಏಕೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋಯೇವ ನಿಬ್ಬತ್ತತಿ. ಠತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಠಿತಕೋ ಏವ ಹೋತಿ, ನಿಸೀದಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ನಿಸಿನ್ನಕೋವ ನಿಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ನಿಪನ್ನೋವ. ಚಿತ್ತಕಮ್ಮರೂಪಕಸದಿಸಾ ಹುತ್ವಾ ಪಞ್ಚ ಕಪ್ಪಸತಾನಿ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ತೇಸಂ ಪರಿಯೋಸಾನೇ ಸೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಅನ್ತರಧಾಯತಿ, ಕಾಮಾವಚರಸಞ್ಞಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ; ತೇನ ಇಧ ಸಞ್ಞುಪ್ಪಾದೇನ ತೇ ದೇವಾ ತಮ್ಹಾ ಕಾಯಾ ಚುತಾತಿ ಪಞ್ಞಾಯನ್ತಿ.

ವಿಪುಲಾ ಫಲಾ ಏತೇಸನ್ತಿ ವೇಹಪ್ಫಲಾ. ಅತ್ತನೋ ಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ನ ಹಾಯನ್ತಿ ನ ವಿಹಾಯನ್ತೀತಿ ಅವಿಹಾ. ನ ಕಞ್ಚಿ ಸತ್ತಂ ತಪ್ಪನ್ತೀತಿ ಅತಪ್ಪಾ. ಸುನ್ದರಾ ದಸ್ಸನಾ ಅಭಿರೂಪಾ ಪಾಸಾದಿಕಾತಿ ಸುದಸ್ಸಾ. ಸುಟ್ಠ ಪಸ್ಸನ್ತಿ, ಸುನ್ದರಮೇತೇಸಂ ವಾ ದಸ್ಸನನ್ತಿ ಸುದಸ್ಸೀ. ಸಬ್ಬೇಹಿ ಏವ ಗುಣೇಹಿ ಚ ಭವಸಮ್ಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಜೇಟ್ಠಾ, ನತ್ಥೇತ್ಥ ಕನಿಟ್ಠಾತಿ ಅಕನಿಟ್ಠಾ.

೧೦೨೮. ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನಂ ಉಪಗತಾತಿ ಆಕಾಸಾನಞ್ಚಾಯತನೂಪಗಾ. ಇತರೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಇತಿ ಛ ಕಾಮಾವಚರಾ, ನವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಾ, ಪಞ್ಚ ಸುದ್ಧಾವಾಸಾ, ಚತ್ತಾರೋ ಅರೂಪಾ ಅಸಞ್ಞಸತ್ತವೇಹಪ್ಫಲೇಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ಛಬ್ಬೀಸತಿ ದೇವಲೋಕಾ; ಮನುಸ್ಸಲೋಕೇನ ಸದ್ಧಿಂ ಸತ್ತವೀಸತಿ.

ತತ್ಥ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಮನುಸ್ಸಾನಂ ದೇವಾನಞ್ಚ ಆಯುಂ ಪರಿಚ್ಛಿನ್ದಮಾನೇನ ಚತೂಸು ಅಪಾಯೇಸು ಭುಮ್ಮದೇವೇಸು ಚ ಆಯು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ತಂ ಕಸ್ಮಾತಿ? ನಿರಯೇ ತಾವ ಕಮ್ಮಮೇವ ಪಮಾಣಂ. ಯಾವ ಕಮ್ಮಂ ನ ಖೀಯತಿ, ನ ತಾವ ಚವನ್ತಿ. ತಥಾ ಸೇಸಅಪಾಯೇಸು. ಭುಮ್ಮದೇವಾನಮ್ಪಿ ಕಮ್ಮಮೇವ ಪಮಾಣಂ. ತತ್ಥ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಹಿ ಕೇಚಿ ಸತ್ತಾಹಮತ್ತಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ, ಕೇಚಿ ಅದ್ಧಮಾಸಂ, ಕೇಚಿ ಮಾಸಂ, ಕಪ್ಪಂ ತಿಟ್ಠಮಾನಾಪಿ ಅತ್ಥಿಯೇವ.

ತತ್ಥ ಮನುಸ್ಸೇಸು ಗಿಹಿಭಾವೇ ಠಿತಾಯೇವ ಸೋತಾಪನ್ನಾಪಿ ಹೋನ್ತಿ, ಸಕದಾಗಾಮಿಫಲಮ್ಪಿ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಮ್ಪಿ ಅರಹತ್ತಫಲಮ್ಪಿ ಪಾಪುಣನ್ತಿ. ತೇಸು ಸೋತಾಪನ್ನಾದಯೋ ಯಾವಜೀವಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಖೀಣಾಸವಾ ಪನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ ವಾ ಪಬ್ಬಜನ್ತಿ ವಾ. ಕಸ್ಮಾ? ಅರಹತ್ತಂ ನಾಮ ಸೇಟ್ಠಗುಣೋ, ಗಿಹಿಲಿಙ್ಗಂ ಹೀನಂ, ತಂ ಹೀನತಾಯ ಉತ್ತಮಂ ಗುಣಂ ಧಾರೇತುಂ ನ ಸಕ್ಕೋತಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತುಕಾಮಾ ವಾ ಪಬ್ಬಜಿತುಕಾಮಾ ವಾ ಹೋನ್ತಿ.

ಭುಮ್ಮದೇವಾ ಪನ ಅರಹತ್ತಂ ಪತ್ವಾಪಿ ಯಾವಜೀವಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ಛಸು ಕಾಮಾವಚರದೇವೇಸು ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ಯಾವಜೀವಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ; ಅನಾಗಾಮಿನಾ ರೂಪಭವಂ ಗನ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ, ಖೀಣಾಸವೇನ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತುಂ. ಕಸ್ಮಾ? ನಿಲೀಯನೋಕಾಸಸ್ಸ ಅಭಾವಾ. ರೂಪಾವಚರಾರೂಪಾವಚರೇಸು ಸಬ್ಬೇಪಿ ಯಾವಜೀವಂ ತಿಟ್ಠನ್ತಿ. ತತ್ಥ ರೂಪಾವಚರೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸಕದಾಗಾಮಿನೋ ನ ಪುನ ಇಧಾಗಚ್ಛನ್ತಿ, ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತಿ. ಏತೇ ಹಿ ಝಾನಅನಾಗಾಮಿನೋ ನಾಮ.

ಅಟ್ಠಸಮಾಪತ್ತಿಲಾಭೀನಂ ಪನ ಕಿಂ ನಿಯಮೇತಿ? ಪಗುಣಜ್ಝಾನಂ. ಯದೇವಸ್ಸ ಪಗುಣಂ ಹೋತಿ, ತೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ. ಸಬ್ಬೇಸು ಪನ ಪಗುಣೇಸು ಕಿಂ ನಿಯಮೇತಿ? ಪತ್ಥನಾ. ಯತ್ಥ ಉಪಪತ್ತಿಂ ಪತ್ಥೇತಿ ತತ್ಥೇವ ಉಪಪಜ್ಜತಿ. ಪತ್ಥನಾಯ ಅಸತಿ ಕಿಂ ನಿಯಮೇತಿ? ಮರಣಸಮಯೇ ಸಮಾಪನ್ನಾ ಸಮಾಪತ್ತಿ. ಮರಣಸಮಯೇ ಸಮಾಪನ್ನಾ ನತ್ಥಿ, ಕಿಂ ನಿಯಮೇತಿ? ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನಸಮಾಪತ್ತಿ. ಏಕಂಸೇನ ಹಿ ಸೋ ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನೇ ಉಪಪಜ್ಜತಿ. ನವಸು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಪಿ ಹೋತಿ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಪಿ ನ ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿ. ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಪನ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಪಿ ಹೋತಿ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಪಿ ಹೇಟ್ಠೂಪಪತ್ತಿಪಿ. ಪಞ್ಚಸು ಸುದ್ಧಾವಾಸೇಸು ಚತೂಸು ಚ ಅರೂಪೇಸು ಅರಿಯಸಾವಕಾನಂ ತತ್ರೂಪಪತ್ತಿಪಿ ಹೋತಿ ಉಪರೂಪಪತ್ತಿಪಿ. ಪಠಮಜ್ಝಾನಭೂಮಿಯಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೋ ಅನಾಗಾಮೀ ನವ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕೇ ಸೋಧೇತ್ವಾ ಮತ್ಥಕೇ ಠಿತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬಾತಿ. ವೇಹಪ್ಫಲಾ, ಅಕನಿಟ್ಠಾ, ನೇವಸಞ್ಞಾನಾಸಞ್ಞಾಯತನನ್ತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ದೇವಲೋಕಾ ಸೇಟ್ಠಭವಾ ನಾಮ. ಇಮೇಸು ತೀಸು ಠಾನೇಸು ನಿಬ್ಬತ್ತಅನಾಗಾಮಿನೋ ನೇವ ಉದ್ಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ನ ಅಧೋ, ತತ್ಥ ತತ್ಥೇವ ಪರಿನಿಬ್ಬಾಯನ್ತೀತಿ. ಇದಮೇತ್ಥ ಪಕಿಣ್ಣಕಂ.

೭. ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಾದಿವಾರವಣ್ಣನಾ

೧೦೩೦. ಸತ್ತಮವಾರೇ ಸಲಕ್ಖಣಪರಿಗ್ಗಾಹಿಕಾಯ ಅಭಿಞ್ಞಾಯ ವಸೇನ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಞಾತತೀರಣಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾನಂ ವಸೇನ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯತಾ. ಸಾ ಚ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋ ನ ಪಹಾತಬ್ಬೋತಿಆದೀಸು ಞಾತತೀರಣಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪರಿಞ್ಞೇಯ್ಯಂ ಪಹಾತಬ್ಬನ್ತಿಆದೀಸು ಪಹಾನಪರಿಞ್ಞಾವಸೇನ.

ಅಟ್ಠಮವಾರೇ ರೂಪಾದಿಆರಮ್ಮಣಾನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣಾದೀನಂ ವಸೇನ ಸಾರಮ್ಮಣಾನಾರಮ್ಮಣತಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ನವಮವಾರೋ ಉತ್ತಾನತ್ಥೋಯೇವ. ದಸಮವಾರೇಪಿ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ ಸಿಯಾ ತಂ ಸಬ್ಬಂ ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕವಾರೇ ವುತ್ತಮೇವಾತಿ.

ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ

ಧಮ್ಮಹದಯವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ನಿಗಮನಕಥಾ

ಏತ್ತಾವತಾ ಚ –

ಅಭಿಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತೋ, ಧಮ್ಮಗರು ಧಮ್ಮಗಾರವಯುತ್ತಾನಂ;

ದೇವಾನಂ ದೇವಪುರೇ, ದೇವಗಣಸಹಸ್ಸಪರಿವಾರೋ.

ದುತಿಯಂ ಅದುತಿಯಪುರಿಸೋ, ಯಂ ಆಹ ವಿಭಙ್ಗಪಕರಣಂ ನಾಥೋ;

ಅಟ್ಠಾರಸಹಿ ವಿಭಙ್ಗೇಹಿ, ಮಣ್ಡಿತಮಣ್ಡಪೇಯ್ಯಗುಣೋ.

ಅತ್ಥಪ್ಪಕಾಸನತ್ಥಂ, ತಸ್ಸಾಹಂ ಯಾಚಿತೋ ಠಿತಗುಣೇನ;

ಯತಿನಾ ಅದನ್ಧಗತಿನಾ, ಸುಬುದ್ಧಿನಾ ಬುದ್ಧಘೋಸೇನ.

ಯಂ ಆರಭಿಂ ರಚಯಿತುಂ, ಅಟ್ಠಕಥಂ ಸುನಿಪುಣೇಸು ಅತ್ಥೇಸು;

ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನತೋ, ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಂ ನಾಮ.

ಪೋರಾಣಟ್ಠಕಥಾನಂ, ಸಾರಂ ಆದಾಯ ಸಾ ಅಯಂ ನಿಟ್ಠಂ;

ಪತ್ತಾ ಅನನ್ತರಾಯೇನ, ಪಾಳಿಯಾ ಭಾಣವಾರೇಹಿ.

ಚತ್ತಾಲೀಸಾಯ ಯಥಾ, ಏಕೇನ ಚ ಏವಮೇವ ಸಬ್ಬೇಪಿ;

ನಿಟ್ಠಂ ವಜನ್ತು ವಿಮಲಾ, ಮನೋರಥಾ ಸಬ್ಬಸತ್ತಾನಂ.

ಸದ್ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಠಿತತ್ಥಂ, ಯಞ್ಚ ಇಮಂ ರಚಯತಾ ಮಯಾ ಪುಞ್ಞಂ;

ಪತ್ತಂ ತೇನ ಸಮತ್ತಂ, ಪಾಪುಣತು ಸದೇವಕೋ ಲೋಕೋ.

ಸುಚಿರಂ ತಿಟ್ಠತು ಧಮ್ಮೋ, ಧಮ್ಮಾಭಿರತೋ ಸದಾ ಭವತು ಲೋಕೋ;

ನಿಚ್ಚಂ ಖೇಮಸುಭಿಕ್ಖಾದಿ-ಸಮ್ಪದಾ ಜನಪದಾ ಹೋನ್ತೂತಿ.

ಪರಮವಿಸುದ್ಧಸದ್ಧಾಬುದ್ಧಿವೀರಿಯಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇನ ಸೀಲಾಚಾರಜ್ಜವಮದ್ದವಾದಿಗುಣಸಮುದಯಸಮುದಿತೇನ ಸಕಸಮಯಸಮಯನ್ತರಗಹನಜ್ಝೋಗಾಹಣಸಮತ್ಥೇನ ಪಞ್ಞಾವೇಯ್ಯತ್ತಿಯಸಮನ್ನಾಗತೇನ ತಿಪಿಟಕಪರಿಯತ್ತಿಪ್ಪಭೇದೇ ಸಾಟ್ಠಕಥೇ ಸತ್ಥುಸಾಸನೇ ಅಪ್ಪಟಿಹತಞಾಣಪ್ಪಭಾವೇನ ಮಹಾವೇಯ್ಯಾಕರಣೇನ ಕರಣಸಮ್ಪತ್ತಿಜನಿತಸುಖವಿನಿಗ್ಗತಮಧುರೋದಾರವಚನಲಾವಣ್ಣಯುತ್ತೇನ ಯುತ್ತಮುತ್ತವಾದಿನಾ ವಾದೀವರೇನ ಮಹಾಕವಿನಾ ಪಭಿನ್ನಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾಪರಿವಾರೇ ಛಳಭಿಞ್ಞಾಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾದಿಪ್ಪಭೇದಗುಣಪಟಿಮಣ್ಡಿತೇ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇ ಸುಪ್ಪತಿಟ್ಠಿತಬುದ್ಧೀನಂ ಥೇರವಂಸಪ್ಪದೀಪಾನಂ ಥೇರಾನಂ ಮಹಾವಿಹಾರವಾಸೀನಂ ವಂಸಾಲಙ್ಕಾರಭೂತೇನ ವಿಪುಲವಿಸುದ್ಧಬುದ್ಧಿನಾ ಬುದ್ಧಘೋಸೋತಿ ಗರೂಹಿ ಗಹಿತನಾಮಧೇಯ್ಯೇನ ಥೇರೇನ ಕತಾ ಅಯಂ ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನೀ ನಾಮ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾ.

ತಾವ ತಿಟ್ಠತು ಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಲೋಕನಿತ್ಥರಣೇಸಿನಂ;

ದಸ್ಸೇನ್ತೀ ಕುಲಪುತ್ತಾನಂ, ನಯಂ ಪಞ್ಞಾವಿಸುದ್ಧಿಯಾ.

ಯಾವ ಬುದ್ಧೋತಿ ನಾಮಮ್ಪಿ, ಸುದ್ಧಚಿತ್ತಸ್ಸ ತಾದಿನೋ;

ಲೋಕಮ್ಹಿ ಲೋಕಜೇಟ್ಠಸ್ಸ, ಪವತ್ತತಿ ಮಹೇಸಿನೋತಿ.

ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನೀ ನಾಮ ವಿಭಙ್ಗ-ಅಟ್ಠಕಥಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.