೧೦. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಙ್ಗೋ

೧. ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೪೬೬. ಇದಾನಿ ತದನನ್ತರೇ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಾತಿ ಗಣನಪರಿಚ್ಛೇದೋ. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಬೋಧಿಯಾ ಬೋಧಿಸ್ಸ ವಾ ಅಙ್ಗಾತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ಯಾ ಏಸಾ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀ ಯಾಯ ಲೋಕುತ್ತರಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾಯ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪತಿಟ್ಠಾನಾಯೂಹನಕಾಮಸುಖತ್ತಕಿಲಮಥಾನುಯೋಗಉಚ್ಛೇದಸಸ್ಸತಾಭಿನಿವೇಸಾದೀನಂ ಅನೇಕೇಸಂ ಉಪದ್ದವಾನಂ ಪಟಿಪಕ್ಖಭೂತಾಯ ಸತಿಧಮ್ಮವಿಚಯವೀರಿಯಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮಾಧಿಉಪೇಕ್ಖಾಸಙ್ಖಾತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಬುಜ್ಝತಿ ಕಿಲೇಸಸನ್ತಾನನಿದ್ದಾಯ ಉಟ್ಠಹತಿ, ಚತ್ತಾರಿ ವಾ ಅರಿಯಸಚ್ಚಾನಿ ಪಟಿವಿಜ್ಝತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಮೇವ ವಾ ಸಚ್ಛಿಕರೋತಿ, ತಸ್ಸಾ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗೀಸಙ್ಖಾತಾಯ ಬೋಧಿಯಾ ಅಙ್ಗಾತಿಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಝಾನಙ್ಗಮಗ್ಗಙ್ಗಾದೀನಿ ವಿಯ. ಯೋ ಪನೇಸ ಯಥಾವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾಯ ಏತಾಯ ಧಮ್ಮಸಾಮಗ್ಗಿಯಾ ಬುಜ್ಝತೀತಿ ಕತ್ವಾ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಬೋಧೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಸ್ಸ ಬೋಧಿಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಸೇನಙ್ಗರಥಙ್ಗಾದಯೋ ವಿಯ. ತೇನಾಹು ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯಾ – ‘‘ಬುಜ್ಝನಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಅಙ್ಗಾತಿ ವಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿ.

ಅಪಿಚ ‘‘ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿ ಕೇನಟ್ಠೇನ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ? ಬೋಧಾಯ ಸಂವತ್ತನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಅನುಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಪಟಿಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ, ಸಮ್ಬುಜ್ಝನ್ತೀತಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪಟಿಸಮ್ಭಿದಾನಯೇನಾಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿಆದೀಸು ಪಸತ್ಥೋ ಸುನ್ದರೋ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಸತಿಯೇವ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ತತ್ಥ ಉಪಟ್ಠಾನಲಕ್ಖಣೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಪವಿಚಯಲಕ್ಖಣೋ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಪಗ್ಗಹಲಕ್ಖಣೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಫರಣಲಕ್ಖಣೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಉಪಸಮಲಕ್ಖಣೋ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಅವಿಕ್ಖೇಪಲಕ್ಖಣೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ, ಪಟಿಸಙ್ಖಾನಲಕ್ಖಣೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ. ತೇಸು ‘‘ಸತಿಞ್ಚ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೪) ವಚನತೋ ಸಬ್ಬೇಸಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಉಪಕಾರಕತ್ತಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪಠಮಂ ವುತ್ತೋ. ತತೋ ಪರಂ ‘‘ಸೋ ತಥಾ ಸತೋ ವಿಹರನ್ತೋ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಪವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿನಾ (ಮ. ನಿ. ೧೫೦) ನಯೇನ ಏವಂ ಅನುಕ್ಕಮೇನೇವ ನಿಕ್ಖೇಪಪಯೋಜನಂ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಮೇವ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನೇತೇ ಸತ್ತೇವ ವುತ್ತಾ, ಅನೂನಾ ಅನಧಿಕಾತಿ? ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕತೋ ಚ. ಏತ್ಥ ಹಿ ತಯೋ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಲೀನಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ಯಥಾಹ – ‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಲೀನಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಾಲೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೪). ತಯೋ ಉದ್ಧಚ್ಚಸ್ಸ ಪಟಿಪಕ್ಖಾ, ಯಥಾಹ – ‘‘ಯಸ್ಮಿಞ್ಚ ಖೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಮಯೇ ಉದ್ಧತಂ ಚಿತ್ತಂ ಹೋತಿ, ಕಾಲೋ ತಸ್ಮಿಂ ಸಮಯೇ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯ, ಕಾಲೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸ್ಸ ಭಾವನಾಯಾ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೨೩೪). ಏಕೋ ಪನೇತ್ಥ ಲೋಣಧೂಪನಂ ವಿಯ ಸಬ್ಬಬ್ಯಞ್ಜನೇಸು, ಸಬ್ಬಕಮ್ಮಿಕಅಮಚ್ಚೋ ವಿಯ ಚ ಸಬ್ಬೇಸು ರಾಜಕಿಚ್ಚೇಸು, ಸಬ್ಬಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸು ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕೋ, ಯಥಾಹ – ‘‘ಸತಿಞ್ಚ ಖ್ವಾಹಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕಂ ವದಾಮೀ’’ತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬತ್ಥಕ’’ನ್ತಿಪಿ ಪಾಳಿ. ದ್ವಿನ್ನಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಇಚ್ಛಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏವಂ ಲೀನುದ್ಧಚ್ಚಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ಸಬ್ಬತ್ಥಿಕತೋ ಚ ಸತ್ತೇವ ವುತ್ತಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

೪೬೭. ಇದಾನಿ ನೇಸಂ ಏಕಸ್ಮಿಂಯೇವಾರಮ್ಮಣೇ ಅತ್ತನೋ ಅತ್ತನೋ ಕಿಚ್ಚವಸೇನ ನಾನಾಕರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ಇಧ ಭಿಕ್ಖೂತಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸಾಸನೇ ಭಿಕ್ಖು. ಸತಿಮಾ ಹೋತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಞ್ಞವಾ, ಯಸೇನ ಯಸವಾ, ಧನೇನ ಧನವಾ ವಿಯ ಸತಿಯಾ ಸತಿಮಾ ಹೋತಿ, ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪರಮೇನಾತಿ ಉತ್ತಮೇನ; ತಞ್ಹಿ ಪರಮತ್ಥಸಚ್ಚಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಚೇವ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಚ ಅನುಲೋಮತೋ ಪರಮಂ ನಾಮ ಹೋತಿ ಉತ್ತಮಂ ಸೇಟ್ಠಂ. ಸತಿನೇಪಕ್ಕೇನಾತಿ ನೇಪಕ್ಕಂ ವುಚ್ಚತಿ ಪಞ್ಞಾ; ಸತಿಯಾ ಚೇವ ನೇಪಕ್ಕೇನ ಚಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕಸ್ಮಾ ಪನ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಸತಿಭಾಜನೀಯೇ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ? ಸತಿಯಾ ಬಲವಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ. ಸತಿ ಹಿ ಪಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಮ್ಪಿ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ ವಿನಾಪಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ, ವಿನಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜಮಾನಾ ದುಬ್ಬಲಾ. ತೇನಸ್ಸಾ ಬಲವಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ಯಥಾ ಹಿ ದ್ವೀಸು ದಿಸಾಸು ದ್ವೇ ರಾಜಮಹಾಮತ್ತಾ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯುಂ; ತೇಸು ಏಕೋ ರಾಜಪುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ತಿಟ್ಠೇಯ್ಯ, ಏಕೋ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಏಕಕೋವ ತೇಸು ರಾಜಪುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಅತ್ತನೋಪಿ ತೇಜೇನ ರಾಜಪುತ್ತಸ್ಸಪಿ ತೇಜೇನ ತೇಜವಾ ಹೋತಿ; ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಠಿತೋ ನ ತೇನ ಸಮತೇಜೋ ಹೋತಿ; ಏವಮೇವ ರಾಜಪುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತಮಹಾಮತ್ತೋ ವಿಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ, ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಠಿತೋ ವಿಯ ವಿನಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ರಾಜಪುತ್ತಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಠಿತೋ ಅತ್ತನೋಪಿ ತೇಜೇನ ರಾಜಪುತ್ತಸ್ಸಪಿ ತೇಜೇನ ತೇಜವಾ ಹೋತಿ, ಏವಂ ಪಞ್ಞಾಯ ಸದ್ಧಿಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ ಬಲವತೀ ಹೋತಿ; ಯಥಾ ಅತ್ತನೋ ಧಮ್ಮತಾಯ ಠಿತೋ ನ ತೇನ ಸಮತೇಜೋ ಹೋತಿ, ಏವಂ ವಿನಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ದುಬ್ಬಲಾ ಹೋತೀತಿ ಬಲವಭಾವದೀಪನತ್ಥಂ ಪಞ್ಞಾ ಗಹಿತಾತಿ.

ಚಿರಕತಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ತನೋ ವಾ ಪರಸ್ಸ ವಾ ಕಾಯೇನ ಚಿರಕತಂ ವತ್ತಂ ವಾ ಕಸಿಣಮಣ್ಡಲಂ ವಾ ಕಸಿಣಪರಿಕಮ್ಮಂ ವಾ. ಚಿರಭಾಸಿತಮ್ಪೀತಿ ಅತ್ತನಾ ವಾ ಪರೇನ ವಾ ವಾಚಾಯ ಚಿರಭಾಸಿತಂ ಬಹುಕಮ್ಪಿ, ವತ್ತಸೀಸೇ ಠತ್ವಾ ಧಮ್ಮಕಥಂ ವಾ ಕಮ್ಮಟ್ಠಾನವಿನಿಚ್ಛಯಂ ವಾ, ವಿಮುತ್ತಾಯತನಸೀಸೇ ವಾ ಠತ್ವಾ ಧಮ್ಮಕಥಮೇವ. ಸರಿತಾ ಹೋತೀತಿ ತಂ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಂ ವಚೀವಿಞ್ಞತ್ತಿಞ್ಚ ಸಮುಟ್ಠಾಪೇತ್ವಾ ಪವತ್ತಂ ಅರೂಪಧಮ್ಮಕೋಟ್ಠಾಸಂ ‘ಏವಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತ್ವಾ ಏವಂ ನಿರುದ್ಧೋ’ತಿ ಸರಿತಾ ಹೋತಿ. ಅನುಸ್ಸರಿತಾತಿ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಸರಿತಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋತಿ ಅಯಂ ಏವಂ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸೇಸಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಸತಿ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ನಾಮ ಕಥೀಯತಿ.

ಸೋ ತಥಾ ಸತೋ ವಿಹರನ್ತೋತಿ ಸೋ ಭಿಕ್ಖು ತೇನಾಕಾರೇನ ಉಪ್ಪನ್ನಾಯ ಸತಿಯಾ ಸತೋ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರನ್ತೋ. ತಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ತಂ ಚಿರಕತಂ ಚಿರಭಾಸಿತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಧಮ್ಮಂ. ಪಞ್ಞಾಯ ಪವಿಚಿನತೀತಿ ಪಞ್ಞಾಯ ‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’ತಿ ಪವಿಚಿನತಿ. ಪವಿಚರತೀತಿ ‘ಅನಿಚ್ಚಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನತ್ತಾ’ತಿ ತತ್ಥ ಪಞ್ಞಂ ಚರಾಪೇನ್ತೋ ಪವಿಚರತಿ. ಪರಿವೀಮಂಸಂ ಆಪಜ್ಜತೀತಿ ಓಲೋಕನಂ ಗವೇಸನಂ ಆಪಜ್ಜತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪಕಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಂ ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ.

ತಸ್ಸ ತಂ ಧಮ್ಮನ್ತಿ ತಸ್ಸ ಭಿಕ್ಖುನೋ ತಂ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಂ ಧಮ್ಮಂ. ಆರದ್ಧಂ ಹೋತೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಹೋತಿ ಪಗ್ಗಹಿತಂ. ಅಸಲ್ಲೀನನ್ತಿ ಆರದ್ಧತ್ತಾಯೇವ ಅಸಲ್ಲೀನಂ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಇದಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪಕಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಂ ವೀರಿಯಂ ವೀರಿಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ.

ನಿರಾಮಿಸಾತಿ ಕಾಮಾಮಿಸಲೋಕಾಮಿಸವಟ್ಟಾಮಿಸಾನಂ ಅಭಾವೇನ ನಿರಾಮಿಸಾ ಪರಿಸುದ್ಧಾ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪೀತಿ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ.

ಪೀತಿಮನಸ್ಸಾತಿ ಪೀತಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಚಿತ್ತಸ್ಸ. ಕಾಯೋಪಿ ಪಸ್ಸಮ್ಭತೀತಿ ಖನ್ಧತ್ತಯಸಙ್ಖಾತೋ ನಾಮಕಾಯೋ ಕಿಲೇಸದರಥಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಯಾ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ. ಚಿತ್ತಮ್ಪೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧೋಪಿ ತಥೇವ ಪಸ್ಸಮ್ಭತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಪಸ್ಸದ್ಧಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ.

ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯಸ್ಸ ಸುಖಿನೋತಿ ಪಸ್ಸದ್ಧಕಾಯತಾಯ ಉಪ್ಪನ್ನಸುಖೇನ ಸುಖಿತಸ್ಸ. ಸಮಾಧಿಯತೀತಿ ಸಮ್ಮಾ ಆಧಿಯತಿ, ನಿಚ್ಚಲಂ ಹುತ್ವಾ ಆರಮ್ಮಣೇ ಠಪೀಯತಿ, ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತಂ ವಿಯ ಹೋತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸಮುಟ್ಠಾಪಿಕಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಸಮ್ಪಯುತ್ತಾ ಚಿತ್ತೇಕಗ್ಗತಾ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ.

ತಥಾ ಸಮಾಹಿತನ್ತಿ ತೇನ ಅಪ್ಪನಾಪ್ಪತ್ತೇನ ವಿಯ ಸಮಾಧಿನಾ ಸಮಾಹಿತಂ. ಸಾಧುಕಂ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋತೀತಿ ಸುಟ್ಠು ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖಿತಾ ಹೋತಿ; ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪಹಾನವಡ್ಢನೇ ಅಬ್ಯಾವಟೋ ಹುತ್ವಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖತಿ. ಅಯಂ ವುಚ್ಚತೀತಿ ಅಯಂ ಛನ್ನಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಅನೋಸಕ್ಕನಅನತಿವತ್ತನಭಾವಸಾಧಕೋ ಮಜ್ಝತ್ತಾಕಾರೋ ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ನಾಮ ವುಚ್ಚತಿ.

ಏತ್ತಾವತಾ ಕಿಂ ಕಥಿತಂ ನಾಮ ಹೋತಿ? ಅಪುಬ್ಬಂ ಅಚರಿಮಂ ಏಕಚಿತ್ತಕ್ಖಣೇ ನಾನಾರಸಲಕ್ಖಣಾ ಪುಬ್ಬಭಾಗವಿಪಸ್ಸನಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ಪಠಮೋ ನಯೋ.

೪೬೮-೪೬೯. ಇದಾನಿ ಯೇನ ಪರಿಯಾಯೇನ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಚುದ್ದಸ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಸ ಪಕಾಸನತ್ಥಂ ದುತಿಯನಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪುನ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ರಾಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ – ಅಜ್ಝತ್ತಂ ಧಮ್ಮೇಸು ಸತೀತಿ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ. ಬಹಿದ್ಧಾ ಧಮ್ಮೇಸು ಸತೀತಿ ಬಹಿದ್ಧಾಸಙ್ಖಾರೇ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನಾ ಸತಿ. ಯದಪೀತಿ ಯಾಪಿ. ತದಪೀತಿ ಸಾಪಿ. ಅಭಿಞ್ಞಾಯಾತಿ ಅಭಿಞ್ಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇ ಅಭಿಜಾನನತ್ಥಾಯ. ಸಮ್ಬೋಧಾಯಾತಿ ಸಮ್ಬೋಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಮಗ್ಗೋ, ಮಗ್ಗತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ನಿಬ್ಬಾನಾಯಾತಿ ವಾನಂ ವುಚ್ಚತಿ ತಣ್ಹಾ; ಸಾ ತತ್ಥ ನತ್ಥೀತಿ ನಿಬ್ಬಾನಂ, ತದತ್ಥಾಯ, ಅಸಙ್ಖತಾಯ ಅಮತಧಾತುಯಾ ಸಚ್ಛಿಕಿರಿಯತ್ಥಾಯ ಸಂವತ್ತತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಧಮ್ಮವಿಚಯಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ.

ಕಾಯಿಕಂ ವೀರಿಯನ್ತಿ ಚಙ್ಕಮಂ ಅಧಿಟ್ಠಹನ್ತಸ್ಸ ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯಂ. ಚೇತಸಿಕಂ ವೀರಿಯನ್ತಿ ‘‘ನ ತಾವಾಹಂ ಇಮಂ ಪಲ್ಲಙ್ಕಂ ಭಿನ್ದಿಸ್ಸಾಮಿ ಯಾವ ಮೇ ನ ಅನುಪಾದಾಯ ಆಸವೇಹಿ ಚಿತ್ತಂ ವಿಮುಚ್ಚಿಸ್ಸತೀ’’ತಿ ಏವಂ ಕಾಯಪಯೋಗಂ ವಿನಾ ಉಪ್ಪನ್ನವೀರಿಯಂ. ಕಾಯಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ತಿಣ್ಣಂ ಖನ್ಧಾನಂ ದರಥಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಚಿತ್ತಪಸ್ಸದ್ಧೀತಿ ವಿಞ್ಞಾಣಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ದರಥಪಸ್ಸದ್ಧಿ. ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಸದಿಸೋವ ವಿನಿಚ್ಛಯೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ನಯೇ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಕಥಿತಾ.

ಪೋರಾಣಕತ್ಥೇರಾ ಪನ ‘ಏತ್ತಕೇನ ಪಾಕಟಂ ನ ಹೋತೀ’ತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಸುಂ. ಏತೇಸು ಹಿ ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಸತಿ ಪವಿಚಯೋ ಉಪೇಕ್ಖಾತಿ ಇಮೇ ತಯೋ ಅತ್ತನೋ ಖನ್ಧಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ಲೋಕಿಯಾವ ಹೋನ್ತಿ. ತಥಾ ಮಗ್ಗಂ ಅಪ್ಪತ್ತಂ ಕಾಯಿಕವೀರಿಯಂ. ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ ಪನ ಪೀತಿಸಮಾಧಿಯೋ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಸೇಸಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾತಿ.

ತತ್ಥ ಅಜ್ಝತ್ತಂ ತಾವ ಧಮ್ಮೇಸು ಸತಿಪವಿಚಯಉಪೇಕ್ಖಾ ಅಜ್ಝತ್ತಾರಮ್ಮಣಾ, ಲೋಕುತ್ತರಾ ಪನ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾತಿ ತೇಸಂ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವೋ ಮಾ ಯುಜ್ಜಿತ್ಥ. ಚಙ್ಕಮಪ್ಪಯೋಗೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತವೀರಿಯಮ್ಪಿ ಲೋಕಿಯನ್ತಿ ವದನ್ತೋ ನ ಕಿಲಮತಿ. ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ ಪನ ಪೀತಿಸಮಾಧಿಯೋ ಕದಾ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಹೋನ್ತೀತಿ? ಕಾಮಾವಚರೇ ತಾವ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ ಪೀತಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ರೂಪಾವಚರೇ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ ಪೀತಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪನ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಅರೂಪಾವಚರೇ ಸಬ್ಬೇನ ಸಬ್ಬಂ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಅಲಬ್ಭಮಾನಕಂ ಉಪಾದಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನಕಾಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತಾ. ಏವಮಯಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ ಪೀತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಕಾಮಾವಚರತೋಪಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ರೂಪಾವಚರತೋಪಿ ಅರೂಪಾವಚರತೋಪೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಲೋಕುತ್ತರೋ ಯೇವಾತಿ ಕಥಿತೋ.

ತಥಾ ಕಾಮಾವಚರೇ ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಲಬ್ಭತಿ, ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ ಪನ ಸಮಾಧಿ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ರೂಪಾವಚರಅರೂಪಾವಚರೇಸು ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ ಲಬ್ಭತಿ, ಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಪನ ನ ಲಬ್ಭತಿ. ಏತ್ಥ ಪನ ಅಲಬ್ಭಮಾನಕಂ ಉಪಾದಾಯ ಲಬ್ಭಮಾನಕೋಪಿ ಪಟಿಕ್ಖಿತ್ತೋ. ಏವಮಯಂ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರೋ ಸಮಾಧಿ ಕಾಮಾವಚರತೋಪಿ ನಿಕ್ಖನ್ತೋ ರೂಪಾವಚರತೋಪಿ ಅರೂಪಾವಚರತೋಪೀತಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಲೋಕುತ್ತರೋ ಯೇವಾತಿ ಕಥಿತೋ.

ಅಪಿಚ ಲೋಕಿಯಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಲೋಕುತ್ತರೋ ಕಾತಬ್ಬೋ; ಲೋಕುತ್ತರಂ ಗಹೇತ್ವಾ ಲೋಕಿಯೋ ಕಾತಬ್ಬೋ. ಅಜ್ಝತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಹಿ ಸತಿಪವಿಚಯಉಪೇಕ್ಖಾನಂ ಲೋಕುತ್ತರಭಾವನಾಕಾಲೋಪಿ ಅತ್ಥಿ. ತತ್ರಿದಂ ಸುತ್ತಂ – ‘‘ಅಜ್ಝತ್ತವಿಮೋಕ್ಖಂ ಖ್ವಾಹಂ, ಆವುಸೋ, ಸಬ್ಬುಪಾದಾನಕ್ಖಯಂ ವದಾಮಿ; ಏವಮಸ್ಸಿಮೇ ಆಸವಾ ನಾನುಸೇನ್ತೀ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೨.೩೨ ಥೋಕಂ ವಿಸದಿಸಂ) ಇಮಿನಾ ಸುತ್ತೇನ ಲೋಕುತ್ತರಾ ಹೋನ್ತಿ. ಯದಾ ಪನ ಚಙ್ಕಮಪಯೋಗೇನ ನಿಬ್ಬತ್ತೇ ಕಾಯಿಕವೀರಿಯೇ ಅನುಪಸನ್ತೇಯೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾ ಮಗ್ಗೇನ ಘಟೀಯತಿ, ತದಾ ತಂ ಲೋಕುತ್ತರಂ ಹೋತಿ. ಯೇ ಪನ ಥೇರಾ ‘‘ಕಸಿಣಜ್ಝಾನೇ, ಆನಾಪಾನಜ್ಝಾನೇ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಜ್ಝಾನೇ ಚ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಉದ್ಧರನ್ತೋ ನ ವಾರೇತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ತೇಸಂ ವಾದೇ ಅವಿತಕ್ಕಅವಿಚಾರಾ ಪೀತಿಸಮಾಧಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಲೋಕಿಯಾ ಹೋನ್ತೀತಿ.

ದುತಿಯೋ ನಯೋ.

೪೭೦-೪೭೧. ಇದಾನಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತಂ ತತಿಯನಯಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ಪುನ ಸತ್ತ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥಾಪಿ ಅಯಂ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ – ಭಾವೇತೀತಿ ವಡ್ಢೇತಿ; ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಜನೇತಿ ಅಭಿನಿಬ್ಬತ್ತೇತಿ. ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ವಿವೇಕೇ ನಿಸ್ಸಿತಂ. ವಿವೇಕೋತಿ ವಿವಿತ್ತತಾ. ಸೋ ಚಾಯಂ ತದಙ್ಗವಿವೇಕೋ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಸಮುಚ್ಛೇದಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ತತ್ಥ ತದಙ್ಗವಿವೇಕೋ ನಾಮ ವಿಪಸ್ಸನಾ. ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕೋ ನಾಮ ಅಟ್ಠ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೋ. ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕೋ ನಾಮ ಮಗ್ಗೋ. ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕೋ ನಾಮ ಫಲಂ. ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕೋ ನಾಮ ಸಬ್ಬನಿಮಿತ್ತನಿಸ್ಸಟಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ. ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಚವಿಧೇ ವಿವೇಕೇ ನಿಸ್ಸಿತಂ ವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತನ್ತಿ ತದಙ್ಗವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಞ್ಚ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತೀತಿ ಅಯಮತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಾನುಯೋಗಮನುಯುತ್ತೋ ಯೋಗೀ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ತದಙ್ಗವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಮಗ್ಗಕಾಲೇ ಪನ ಕಿಚ್ಚತೋ ಸಮುಚ್ಛೇದವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಆರಮ್ಮಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ, ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಭಾವೇತಿ. ಪಞ್ಚವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪೀತಿ ಏಕೇ. ತೇ ಹಿ ನ ಕೇವಲಂ ಬಲವವಿಪಸ್ಸನಾಮಗ್ಗಫಲಕ್ಖಣೇಸು ಏವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಂ ಉದ್ಧರನ್ತಿ, ವಿಪಸ್ಸನಾಪಾದಕಕಸಿಣಜ್ಝಾನಆನಾಪಾನಾಸುಭಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರಜ್ಝಾನೇಸುಪಿ ಉದ್ಧರನ್ತಿ, ನ ಚ ಪಟಿಸಿದ್ಧಾ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೇಹಿ. ತಸ್ಮಾ ತೇಸಂ ಮತೇನ ಏತೇಸಂ ಝಾನಾನಂ ಪವತ್ತಿಕ್ಖಣೇ ಕಿಚ್ಚತೋ ಏವ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಂ. ಯಥಾ ಚ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ‘‘ಅಜ್ಝಾಸಯತೋ ನಿಸ್ಸರಣವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಏವಂ ‘‘ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಿವೇಕನಿಸ್ಸಿತಮ್ಪಿ ಭಾವೇತೀ’’ತಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಏಸ ನಯೋ ವಿರಾಗನಿಸ್ಸಿತಾದೀಸು. ವಿವೇಕತ್ಥಾ ಏವ ಹಿ ವಿರಾಗಾದಯೋ.

ಕೇವಲಞ್ಚೇತ್ಥ ವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ದುವಿಧೋ – ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚ ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ ಚಾತಿ. ತತ್ಥ ‘ಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ಚ ತದಙ್ಗವಸೇನ ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಚ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ಕಿಲೇಸಪ್ಪಹಾನಂ. ‘ಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗೋ’ತಿ ವಿಪಸ್ಸನಾಕ್ಖಣೇ ತನ್ನಿನ್ನಭಾವೇನ, ಮಗ್ಗಕ್ಖಣೇ ಪನ ಆರಮ್ಮಣಕರಣೇನ ನಿಬ್ಬಾನಪಕ್ಖನ್ದನಂ. ತದುಭಯಮ್ಪಿ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕೇ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾನಯೇ ವಟ್ಟತಿ. ತಥಾ ಹಿ ಅಯಂ ಸತಿ ಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಯಥಾವುತ್ತೇನ ಪಕಾರೇನ ಕಿಲೇಸೇ ಪರಿಚ್ಚಜತಿ, ನಿಬ್ಬಾನಞ್ಚ ಪಕ್ಖನ್ದತಿ.

ವೋಸ್ಸಗ್ಗಪರಿಣಾಮಿನ್ತಿ ಇಮಿನಾ ಪನ ಸಕಲೇನ ವಚನೇನ ವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಂ ಪರಿಣಮನ್ತಂ ಪರಿಣತಞ್ಚ, ಪರಿಪಚ್ಚನ್ತಂ ಪರಿಪಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ. ಅಯಞ್ಹಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವನಮನುಯುತ್ತೋ ಭಿಕ್ಖು ಯಥಾ ಸತಿಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೋ ಕಿಲೇಸಪರಿಚ್ಚಾಗವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಂ ನಿಬ್ಬಾನಪಕ್ಖನ್ದನವೋಸ್ಸಗ್ಗತ್ಥಞ್ಚ ಪರಿಪಚ್ಚತಿ, ಯಥಾ ಚ ಪರಿಪಕ್ಕೋ ಹೋತಿ, ತಥಾ ನಂ ಭಾವೇತೀತಿ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇಸುಪಿ. ಇಮಸ್ಮಿಮ್ಪಿ ನಯೇ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾತಿ.

ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ.

೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ

೪೭೨. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ಸತ್ತಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗೇ ಏಕತೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದ್ವೇ ನಯಾ. ತೇಸಂ ಅತ್ಥವಣ್ಣನಾ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಾ.

ಉಪೇಕ್ಖಾಸಮ್ಬೋಜ್ಝಙ್ಗನಿದ್ದೇಸೇ ಪನ ಉಪೇಕ್ಖನವಸೇನ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ಉಪೇಕ್ಖನಾಕಾರೋ ಉಪೇಕ್ಖನಾ. ಉಪೇಕ್ಖಿತಬ್ಬಯುತ್ತೇ ಸಮಪ್ಪವತ್ತೇ ಧಮ್ಮೇ ಇಕ್ಖತಿ, ನ ಚೋದೇತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖಾ. ಪುಗ್ಗಲಂ ಉಪೇಕ್ಖಾಪೇತೀತಿ ಉಪೇಕ್ಖನಾ. ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಭಾವಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಲೋಕಿಯಉಪೇಕ್ಖನಾಯ ಅಧಿಕಾ ಉಪೇಕ್ಖನಾ ಅಜ್ಝುಪೇಕ್ಖನಾ. ಅಬ್ಯಾಪಾರಾಪಜ್ಜನೇನ ಮಜ್ಝತ್ತಭಾವೋ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ. ಸಾ ಪನ ಚಿತ್ತಸ್ಸ, ನ ಸತ್ತಸ್ಸಾತಿ ದೀಪೇತುಂ ಮಜ್ಝತ್ತತಾ ಚಿತ್ತಸ್ಸಾತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ. ಅಯಮೇತ್ಥ ಅನುಪುಬ್ಬಪದವಣ್ಣನಾ.

ನಯಾ ಪನೇತ್ಥ ಗಣೇತಬ್ಬಾ – ಸತ್ತನ್ನಮ್ಪಿ ಹಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಏಕತೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಏಕೇಕಮಗ್ಗೇ ನಯಸಹಸ್ಸಂ ನಯಸಹಸ್ಸನ್ತಿ ಚತ್ತಾರಿ ನಯಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ. ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನೇ ಏಕೇಕಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಸೇನ ಚತ್ತಾರಿ ಚತ್ತಾರೀತಿ ಸತ್ತ ಚತುಕ್ಕಾ ಅಟ್ಠವೀಸತಿ. ತಾನಿ ಪುರಿಮೇಹಿ ಚತೂಹಿ ಸದ್ಧಿಂ ದ್ವತ್ತಿಂಸಾತಿ ಸಬ್ಬಾನಿಪಿ ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯೇ ದ್ವತ್ತಿಂಸ ನಯಸಹಸ್ಸಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ ಕುಸಲಾನೇವ. ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಫಲಕ್ಖಣೇಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಲಬ್ಭನ್ತಿ, ಕುಸಲಹೇತುಕಾನಿ ಚ ಸಾಮಞ್ಞಫಲಾನಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಸುಪಿ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗದಸ್ಸನತ್ಥಂ ಕುಸಲನಿದ್ದೇಸಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ಏವ ತನ್ತಿಯಾ ವಿಪಾಕನಯೋ ಆರದ್ಧೋ. ಸೋಪಿ ಏಕತೋ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ, ಪಾಟಿಯೇಕ್ಕಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ವಿಸ್ಸಜ್ಜನಸ್ಸ ಚ ವಸೇನ ದುವಿಧೋ ಹೋತಿ. ಸೇಸಮೇತ್ಥ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ವಿಪಾಕೇ ಪನ ಕುಸಲತೋ ತಿಗುಣಾ ನಯಾ ಕಾತಬ್ಬಾತಿ.

ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯವಣ್ಣನಾ.

೩. ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕವಣ್ಣನಾ

೪೮೨. ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಪಾಳಿಅನುಸಾರೇನೇವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾನಂ ಕುಸಲಾದಿಭಾವೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ಆರಮ್ಮಣತ್ತಿಕೇಸು ಪನ ಸಬ್ಬೇಪೇತೇ ಅಪ್ಪಮಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತಿತೋ ಅಪ್ಪಮಾಣಾರಮ್ಮಣಾ ಏವ, ನ ಮಗ್ಗಾರಮ್ಮಣಾ. ಸಹಜಾತಹೇತುವಸೇನ ಪನೇತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಮಗ್ಗಹೇತುಕಾ, ವೀರಿಯಂ ವಾ ವೀಮಂಸಂ ವಾ ಜೇಟ್ಠಕಂ ಕತ್ವಾ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಕಾಲೇ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನೋ, ಛನ್ದಚಿತ್ತಜೇಟ್ಠಿಕಾಯ ಮಗ್ಗಭಾವನಾಯ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಮಗ್ಗಾಧಿಪತಿನೋತಿ, ಫಲಕಾಲೇಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಏವ.

ಅತೀತಾದೀಸು ಏಕಾರಮ್ಮಣಭಾವೇನಪಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ನಿಬ್ಬಾನಸ್ಸ ಪನ ಬಹಿದ್ಧಾಧಮ್ಮತ್ತಾ ಬಹಿದ್ಧಾರಮ್ಮಣಾ ನಾಮ ಹೋನ್ತೀತಿ. ಏವಮೇತಸ್ಮಿಂ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇಪಿ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಲೋಕುತ್ತರಾವ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ. ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೇನ ಹಿ ಸುತ್ತನ್ತಭಾಜನೀಯಸ್ಸೇವ ಪಠಮನಯಸ್ಮಿಂ ಲೋಕಿಯಾ, ದುತಿಯತತಿಯೇಸು ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಮಿಸ್ಸಕಾ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗಾ ಕಥಿತಾ. ಅಭಿಧಮ್ಮಭಾಜನೀಯಸ್ಸ ಪನ ಚತೂಸುಪಿ ನಯೇಸು ಇಮಸ್ಮಿಞ್ಚ ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛಕೇ ಲೋಕುತ್ತರಾಯೇವಾತಿ ಏವಮಯಂ ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಙ್ಗೋಪಿ ತೇಪರಿವಟ್ಟಂ ನೀಹರಿತ್ವಾವ ಭಾಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತೋತಿ.

ಸಮ್ಮೋಹವಿನೋದನಿಯಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯ

ಬೋಜ್ಝಙ್ಗವಿಭಙ್ಗವಣ್ಣನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.